Download Mitray Namah (मित्राय नमः) – NCERT Class 7 Sanskrit Chapter 3 PDF from the new NCERT Class 7 Sanskrit book Deepakam (2026-27). Read the chapter online or download the free PDF. पाठ की कथा — योगिता प्रतिदिन प्रातः पिता के साथ उद्यान जाती है और वहाँ भ्रमण करती है, जबकि बहुत-से लोग वहाँ व्यायाम और योगासन करते हैं। यह सुनकर सब मित्र उत्साह से योगशिक्षिका (आचार्या) के पास जाते हैं और सूर्यनमस्कार सीखने की इच्छा प्रकट करते हैं।
Mitray Namah (मित्राय नमः) PDF – Chapter 3 of Deepakam
Read the chapter online or download the PDF.
| Chapter | Download | |
|---|---|---|
| Chapter 3 PDF | Mitray Namah (मित्राय नमः) | View PDF |
| Full book | NCERT Class 7 Sanskrit – Deepakam | View Book |
Read Online
What Is in Mitray Namah (मित्राय नमः)? (Class 7 Sanskrit Chapter 3)
- पाठ की कथा — योगिता प्रतिदिन प्रातः पिता के साथ उद्यान जाती है और वहाँ भ्रमण करती है, जबकि बहुत-से लोग वहाँ व्यायाम और योगासन करते हैं। यह सुनकर सब मित्र उत्साह से योगशिक्षिका (आचार्या) के पास जाते हैं और सूर्यनमस्कार सीखने की इच्छा प्रकट करते हैं।
- सूर्यनमस्कारः द्वादशानाम् आसनानां समाहारः अस्ति — सूर्यनमस्कार बारह आसनों का समूह है। हर आसन से पहले एक मन्त्र बोला जाता है; उनमें पहला मन्त्र है ‘ॐ मित्राय नमः’ और सबके अन्त में ‘ॐ सवितृसूर्यनारायणाय नमः’।
- सूर्य के बारह नाम — मित्रः, रविः, सूर्यः, भानुः, खगः, पूषा, हिरण्यगर्भः, मरीचिः, आदित्यः, सविता, अर्कः, भास्करः। मन्त्र में ये सब चतुर्थी विभक्ति में आते हैं — मित्राय, रवये, सूर्याय, भानवे, खगाय, पूष्णे, हिरण्यगर्भाय, मरीचये, आदित्याय, सवित्रे, अर्काय, भास्कराय।
- दो व्याकरण-नियम (अत्र इदम् अवधेयम्) — (1) ‘नमः’ शब्दस्य योगे चतुर्थी विभक्तिः भवति — जैसे भास्कराय नमः। (2) दानार्थे (दा-धातोः तथा च यच्छ्-धातोः योगे) चतुर्थी-विभक्तेः प्रयोगः भवति — जैसे शिक्षकः छात्राय पुस्तकं ददाति / यच्छति।
- चतुर्थी विभक्ति के रूप — अकारान्त पुंलिङ्ग व नपुंसकलिङ्ग में –आय / –आभ्याम् / –एभ्यः (छात्राय, छात्राभ्याम्, छात्रेभ्यः); आकारान्त स्त्रीलिङ्ग में –आयै / –आभ्याम् / –आभ्यः (बालिकायै); ईकारान्त स्त्रीलिङ्ग में –यै / –ईभ्याम् / –ईभ्यः (नद्यै, नदीभ्याम्, नदीभ्यः)।
- पाठ का श्लोक और सन्देश — ‘आदित्यस्य नमस्कारान् ये कुर्वन्ति दिने दिने। आयुः प्रज्ञा बलं वीर्यं तेजस्तेषां च जायते॥’ — प्रतिदिन सूर्यनमस्कार करने वालों को आयु, बुद्धि, बल, पराक्रम और तेज मिलता है। सूर्यनमस्कार से शारीरिक, मानसिक तथा आध्यात्मिक तीनों प्रकार का बल बढ़ता है और ‘स्वस्थं शरीरं स्वस्थं मनः’ प्राप्त होता है।
त्वरित पुनरावृत्ति – Mitray Namah (मित्राय नमः)
| शब्दः | व्याकरण-परिचयः | चतुर्थी — एकवचनम् | हिन्दी अर्थ |
|---|---|---|---|
| मित्र | अकारान्तः, पुंलिङ्गः | मित्राय | सूर्य (सबका मित्र); सखा |
| रवि | इकारान्तः, पुंलिङ्गः | रवये | सूर्य |
| सूर्य | अकारान्तः, पुंलिङ्गः | सूर्याय | सूर्य, सूरज |
| भानु | उकारान्तः, पुंलिङ्गः | भानवे | सूर्य (प्रकाशवान्) |
| खग | अकारान्तः, पुंलिङ्गः | खगाय | सूर्य (आकाश में चलने वाला); पक्षी |
| पूषन् (पूषा) | नकारान्तः, पुंलिङ्गः | पूष्णे | सूर्य (पोषण करने वाला) |
| हिरण्यगर्भ | अकारान्तः, पुंलिङ्गः | हिरण्यगर्भाय | सूर्य (सुनहरे तेज से भरा) |
| मरीचि | इकारान्तः, पुंलिङ्गः | मरीचये | सूर्य (किरणों वाला) |
| आदित्य | अकारान्तः, पुंलिङ्गः | आदित्याय | सूर्य (अदिति का पुत्र) |
| सवितृ (सविता) | ऋकारान्तः, पुंलिङ्गः | सवित्रे | सूर्य (प्रेरक) |
| अर्क | अकारान्तः, पुंलिङ्गः | अर्काय | सूर्य |
| भास्कर | अकारान्तः, पुंलिङ्गः | भास्कराय | सूर्य (प्रकाश करने वाला) |
| सवितृसूर्यनारायण | अकारान्तः, पुंलिङ्गः | सवितृसूर्यनारायणाय | सविता सूर्यनारायण (सूर्य भगवान्) |
| प्रज्ञा | आकारान्तः, स्त्रीलिङ्गः | प्रज्ञायै | बुद्धि (मेधा) |
Old NCERT vs New – Class 7 Sanskrit
This chapter is from Deepakam, the new NCERT Class 7 Sanskrit book (NCF-SE 2023, used from 2025-26). It replaced the old book “Ruchira”, so chapter numbers and names differ from older PDFs.
Solutions and All Chapters
Answers to the exercises and the full chapter list of Deepakam:
Mitray Namah (मित्राय नमः) – Overview
| Class | Class 7 |
| Subject | Sanskrit |
| Book | Deepakam – new NCERT book |
| Chapter | 3 of 13 – Mitray Namah (मित्राय नमः) |
| Edition | NCERT Reprint 2026-27 |
| Session | 2026-27 |
| Free – read online or download |
Class 7 Sanskrit Chapter 3 – FAQs
Where can I download Mitray Namah (मित्राय नमः) Class 7 PDF?
From the download table on this page – the chapter PDF is free, and the full book is linked too.
What is Class 7 Sanskrit Chapter 3 about?
पाठ की कथा — योगिता प्रतिदिन प्रातः पिता के साथ उद्यान जाती है और वहाँ भ्रमण करती है, जबकि बहुत-से लोग वहाँ व्यायाम और योगासन करते हैं। यह सुनकर सब मित्र उत्साह से योगशिक्षिका (आचार्या) के पास जाते हैं और सूर्यनमस्कार सीखने की इच्छा प्रकट करते हैं।
Is Mitray Namah (मित्राय नमः) from the new NCERT Class 7 Sanskrit book?
Yes. It is chapter 3 of deepakam, the new NCERT Class 7 Sanskrit book for 2026-27.
Is this the latest NCERT edition for 2026-27?
Yes – the PDF is NCERT’s latest edition for the 2026-27 session.
Where are the NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 3?
Open the NCERT Solutions link above for answers to the exercise questions.









