Download Seva Hi Parmo Dharmah (सेवा हि परमो धर्मः) – NCERT Class 7 Sanskrit Chapter 5 PDF from the new NCERT Class 7 Sanskrit book Deepakam (2026-27). Read the chapter online or download the free PDF. पाठ का सन्देश — ‘सेवा हि परमो धर्मः’ अर्थात् सेवा ही सबसे बड़ा धर्म है। विद्या, धन, उपाधि और पदवी अपनी जगह आवश्यक हैं, पर उनके साथ मानवीय गुण न हों तो मनुष्य ‘यन्त्रवत्’ रह जाता है।
Seva Hi Parmo Dharmah (सेवा हि परमो धर्मः) PDF – Chapter 5 of Deepakam
Read the chapter online or download the PDF.
| Chapter | Download | |
|---|---|---|
| Chapter 5 PDF | Seva Hi Parmo Dharmah (सेवा हि परमो धर्मः) | View PDF |
| Full book | NCERT Class 7 Sanskrit – Deepakam | View Book |
Read Online
What Is in Seva Hi Parmo Dharmah (सेवा हि परमो धर्मः)? (Class 7 Sanskrit Chapter 5)
- पाठ का सन्देश — ‘सेवा हि परमो धर्मः’ अर्थात् सेवा ही सबसे बड़ा धर्म है। विद्या, धन, उपाधि और पदवी अपनी जगह आवश्यक हैं, पर उनके साथ मानवीय गुण न हों तो मनुष्य ‘यन्त्रवत्’ रह जाता है।
- प्रारम्भिक संवाद — आचार्या पूछती हैं ‘जीवने सफलतायै मानवः किं किम् अर्जयेत् ?’ छात्र उत्तर देते हैं — विद्याम्, उपाधिम्, पदवीम्, धनम्। आचार्या कहती हैं कि यह पर्याप्त नहीं; सत्यं, करुणा, उदारता, सेवा, परोपकारः, अक्रोधः — ये मानवीय गुण भी आवश्यक हैं। उदाहरण — सिद्धार्थ के जीवन में विद्या, धन और पद सब कुछ था, किन्तु मानवीय गुणों से ही वे महात्मा बुद्ध बने।
- कथा — प्रसिद्ध रसायनशास्त्रज्ञ एवं चिकित्सक नागार्जुन को एक सहायक चाहिए था। राजा ने दो योग्य युवक भेजे। नागार्जुन ने दोनों को दो दिन में एक विशिष्ट रसायन बनाकर लाने को कहा और यह भी कहा कि ‘राजमार्गेण गच्छताम्’।
- कथा का मोड़ — प्रथम युवक औषध बनाकर ले आया और अपनी निष्ठा दिखाने के लिए घर की समस्याएँ (पिता का उदरशूल, माता का ज्वर) गिनाईं। द्वितीय युवक खिन्न होकर खाली हाथ आया — उसने राजमार्ग पर एक रोगी को देखा, उसे अपने घर ले गया और दो दिन उसकी सेवा में लगा रहा; इसलिए रसायन बनाने का समय ही नहीं मिला।
- निर्णय और उसका कारण — नागार्जुन ने द्वितीय युवक को चुना। उन्होंने राजा को बताया कि वह रोगी उन्होंने पहले ही मार्ग में देख लिया था, इसीलिए दोनों को राजमार्ग से जाने को कहा था — यह परीक्षा औषध की नहीं, सेवाभावना की थी। ‘सेवाभावनां विना चिकित्सकः कथं भवेत् ?’
- व्याकरण-सार — (1) भूतकाल दो और तरीकों से भी बनता है: धातु + क्तवतु — पठ् + क्तवतु = पठितवान् (पुं.) / पठितवती (स्त्री.), बहुवचन में पठितवन्तः / पठितवत्यः; (2) वर्तमानकालिक क्रिया + ‘स्म’ — ‘पठति स्म’ = ‘अपठत्’। साथ ही ‘रसायनम्’ शब्द आयुर्वेद में ‘औषधम्’ के अर्थ में प्रयुक्त होता है।
त्वरित पुनरावृत्ति – Seva Hi Parmo Dharmah (सेवा हि परमो धर्मः)
| शब्दः (पाठे प्रयुक्तः) | संस्कृत-अर्थः | हिन्दी अर्थ | English |
|---|---|---|---|
| उपाधिम् | नामचिह्नम् | उपाधि को | Degree |
| पदवीम् | पदनाम | पदवी | Designation / Position |
| मानवीयाः | मानवे भवितव्याः | मानवों में होने वाले | Humane |
| रसायनशास्त्रज्ञः | यः औषधशास्त्रं जानाति | रसायन शास्त्र का विशेषज्ञ | Chemist & Druggist |
| चिकित्सकः | भिषक् | वैद्य | Physician |
| प्रयोगशालायाम् | अनुसन्धान-परीक्षण-कक्षे | प्रयोगशाला में | In the laboratory |
| अङ्गीकृतवान् | स्वीकृतवान् | स्वीकार किया | Accepted |
| व्यवस्थाम् | प्रबन्धनम् | व्यवस्था को | Arrangement |
| अन्यस्मिन् दिने | अपरस्मिन् दिवसे | अगले दिन | On another day |
| राजमार्गः | मुख्यमार्गः | राजमार्ग | Highway |
| खिन्नः | दुःखितः | दुःखी | Sad |
| (अहम्) शक्तवान् | समर्थः अभवम् | (मैं) कर सका | (I) could do |
| रोगिणम् | अस्वस्थम् | रोगी को | For sick person |
| शोचनीया | दयनीया | दुःखदायी | Miserable |
Old NCERT vs New – Class 7 Sanskrit
This chapter is from Deepakam, the new NCERT Class 7 Sanskrit book (NCF-SE 2023, used from 2025-26). It replaced the old book “Ruchira”, so chapter numbers and names differ from older PDFs.
Solutions and All Chapters
Answers to the exercises and the full chapter list of Deepakam:
Seva Hi Parmo Dharmah (सेवा हि परमो धर्मः) – Overview
| Class | Class 7 |
| Subject | Sanskrit |
| Book | Deepakam – new NCERT book |
| Chapter | 5 of 13 – Seva Hi Parmo Dharmah (सेवा हि परमो धर्मः) |
| Edition | NCERT Reprint 2026-27 |
| Session | 2026-27 |
| Free – read online or download |
Class 7 Sanskrit Chapter 5 – FAQs
Where can I download Seva Hi Parmo Dharmah (सेवा हि परमो धर्मः) Class 7 PDF?
From the download table on this page – the chapter PDF is free, and the full book is linked too.
What is Class 7 Sanskrit Chapter 5 about?
पाठ का सन्देश — ‘सेवा हि परमो धर्मः’ अर्थात् सेवा ही सबसे बड़ा धर्म है। विद्या, धन, उपाधि और पदवी अपनी जगह आवश्यक हैं, पर उनके साथ मानवीय गुण न हों तो मनुष्य ‘यन्त्रवत्’ रह जाता है।
Is Seva Hi Parmo Dharmah (सेवा हि परमो धर्मः) from the new NCERT Class 7 Sanskrit book?
Yes. It is chapter 5 of deepakam, the new NCERT Class 7 Sanskrit book for 2026-27.
Is this the latest NCERT edition for 2026-27?
Yes – the PDF is NCERT’s latest edition for the 2026-27 session.
Where are the NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 5?
Open the NCERT Solutions link above for answers to the exercise questions.









