Download Varnamatra-parichyah (वर्णमात्रा-परिचयः) – NCERT Class 7 Sanskrit Chapter 13 PDF from the new NCERT Class 7 Sanskrit book Deepakam (2026-27). Read the chapter online or download the free PDF. पाठ का स्वरूप — यह ‘अतिरिक्तम् अध्ययनम्’ खण्ड का पाठ (क) है। श्रद्धा नामक छात्रा और अध्यापक का संवाद है। श्रद्धा का प्रश्न — ‘कः एषः स्वराणां प्लुतः नाम त्रिमात्रः ?’ — से पूरा पाठ आरम्भ होता है।
Varnamatra-parichyah (वर्णमात्रा-परिचयः) PDF – Chapter 13 of Deepakam
Read the chapter online or download the PDF.
| Chapter | Download | |
|---|---|---|
| Chapter 13 PDF | Varnamatra-parichyah (वर्णमात्रा-परिचयः) | View PDF |
| Full book | NCERT Class 7 Sanskrit – Deepakam | View Book |
Read Online
What Is in Varnamatra-parichyah (वर्णमात्रा-परिचयः)? (Class 7 Sanskrit Chapter 13)
- पाठ का स्वरूप — यह ‘अतिरिक्तम् अध्ययनम्’ खण्ड का पाठ (क) है। श्रद्धा नामक छात्रा और अध्यापक का संवाद है। श्रद्धा का प्रश्न — ‘कः एषः स्वराणां प्लुतः नाम त्रिमात्रः ?’ — से पूरा पाठ आरम्भ होता है।
- चतुर्विधाः मात्राः — ह्रस्वः = एकमात्रः (१), दीर्घः = द्विमात्रः (२), प्लुतः = त्रिमात्रः (३), व्यञ्जनम् = अर्धमात्रम् (१/२)। तीन मात्राएँ केवल स्वरों में होती हैं; व्यञ्जनों में सदा अर्धमात्रा ही होती है।
- २२ स्वराः — समानाक्षराणि (अ आ अ३, इ ई इ३, उ ऊ उ३, ऋ ॠ ऋ३, ऌ – ऌ३) = १४ तथा सन्ध्यक्षराणि (ए ए३, ऐ ऐ३, ओ ओ३, औ औ३) = ८ — कुल २२ स्वर।
- प्लुत का प्रयोग — दो स्थलों पर — (क) दूर से किसी को पुकारते समय (हे३ राम !, अत्र आगच्छ कुमार३ !), तथा (ख) वेदमन्त्र के आरम्भ में ओंकार के उच्चारण में (ओ३म् — भूर्भुवः स्वः)।
- दो श्लोक — याज्ञवल्क्य-शिक्षा का ‘एकमात्रो भवेद् ह्रस्वः…’ मात्राओं की परिभाषा देता है; पाणिनीय-शिक्षा का ‘चाषस्तु वदते मात्रां…’ चाष (नीलकण्ठ) = १, वायस (काक) = २, शिखी (मयूर) = ३ तथा नकुल = १/२ मात्रा — इस प्रकार प्रकृति से मात्रा सिखाता है।
- मात्रा-गणना — शब्द को वर्णों में तोड़कर मात्राएँ जोड़ी जाती हैं — रामः = र्+आ+म्+अ+ः = १/२+२+१/२+१+१/२ = ४ १/२ मात्राः। अनुस्वार (ं) और विसर्ग (ः) दोनों की अर्धमात्रा होती है; इन्हें ‘अयोगवाहौ’ कहते हैं।
- विशेषं चिह्नम् — ॐ ‘ओम्/ओ३म्’ का प्राचीन पवित्र चिह्न है; ऽ ‘अवग्रहः’ है — यह कोई वर्ण नहीं, इसका उच्चारण नहीं होता; सन्धि में लुप्त हुए ‘अ’ को दिखाने के लिए लगाया जाता है (कः + अपि = कोऽपि / कोपि)।
त्वरित पुनरावृत्ति – Varnamatra-parichyah (वर्णमात्रा-परिचयः)
| शब्दः | अर्थः (संस्कृतम्) | हिन्दी अर्थ | व्याकरण / टिप्पणी |
|---|---|---|---|
| उच्यते | कथ्यते | कहा जाता है | कर्मवाच्यम्, लट् लकार, प्र.पु. एकवचनम् |
| ज्ञेयः | ज्ञातव्यः | जानना चाहिए | कृदन्तम् (यत्-प्रत्ययः), पुं., प्रथमा एकवचनम् |
| भेदः | प्रकारः | विभाग / प्रकार | पुंलिङ्गम्, प्रथमा एकवचनम् |
| उपभेदः | उपप्रकारः | उपविभाग | पुंलिङ्गम्, प्रथमा एकवचनम् |
| कुक्कुटः | कृकवाकुः | मुर्गा | पुंलिङ्गम्, अकारान्तः |
| रौति | विरौति | बाँग देता है | रु धातु, लट् लकार, प्र.पु. एकवचनम् |
| रुवन्ति | विरुवन्ति | बाँग देते हैं | रु धातु, लट् लकार, प्र.पु. बहुवचनम् |
| ध्यानं निदधतु | अवधानं ददतु | ध्यान दीजिए | लोट् लकार (आदरार्थम्) |
| अल्पकालिकः | लघु-काल-प्रमाणः | स्वल्प समय वाला | विशेषणम्, पुंलिङ्गम् |
| लम्बकालिकः | लम्बमान-काल-प्रमाणः | लम्बे समय वाला | विशेषणम्, पुंलिङ्गम् |
| अतिविलम्बकालिकः | अधिक-लम्बमान-काल-प्रमाणः | अधिक लम्बे समय वाला | विशेषणम्, पुंलिङ्गम् |
| चाषः | नीलकण्ठः पक्षी | नीलकण्ठ (Indian Roller) | पुंलिङ्गम्, अकारान्तः |
| वायसः | काकः पक्षी | कौआ | पुंलिङ्गम्, अकारान्तः |
| शिखी | मयूरः पक्षी | मोर | पुंलिङ्गम्, इन्नन्तः (शिखिन्) |
Old NCERT vs New – Class 7 Sanskrit
This chapter is from Deepakam, the new NCERT Class 7 Sanskrit book (NCF-SE 2023, used from 2025-26). It replaced the old book “Ruchira”, so chapter numbers and names differ from older PDFs.
Solutions and All Chapters
Answers to the exercises and the full chapter list of Deepakam:
Varnamatra-parichyah (वर्णमात्रा-परिचयः) – Overview
| Class | Class 7 |
| Subject | Sanskrit |
| Book | Deepakam – new NCERT book |
| Chapter | 13 of 13 – Varnamatra-parichyah (वर्णमात्रा-परिचयः) |
| Edition | NCERT Reprint 2026-27 |
| Session | 2026-27 |
| Free – read online or download |
Class 7 Sanskrit Chapter 13 – FAQs
Where can I download Varnamatra-parichyah (वर्णमात्रा-परिचयः) Class 7 PDF?
From the download table on this page – the chapter PDF is free, and the full book is linked too.
What is Class 7 Sanskrit Chapter 13 about?
पाठ का स्वरूप — यह ‘अतिरिक्तम् अध्ययनम्’ खण्ड का पाठ (क) है। श्रद्धा नामक छात्रा और अध्यापक का संवाद है। श्रद्धा का प्रश्न — ‘कः एषः स्वराणां प्लुतः नाम त्रिमात्रः ?’ — से पूरा पाठ आरम्भ होता है।
Is Varnamatra-parichyah (वर्णमात्रा-परिचयः) from the new NCERT Class 7 Sanskrit book?
Yes. It is chapter 13 of deepakam, the new NCERT Class 7 Sanskrit book for 2026-27.
Is this the latest NCERT edition for 2026-27?
Yes – the PDF is NCERT’s latest edition for the 2026-27 session.
Where are the NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 13?
Open the NCERT Solutions link above for answers to the exercise questions.











