Skip to content

Varnamatra-parichyah Class 7 PDF – NCERT Sanskrit Deepakam Chapter 13 (2026-27)

Download Varnamatra-parichyah (वर्णमात्रा-परिचयः) – NCERT Class 7 Sanskrit Chapter 13 PDF from the new NCERT Class 7 Sanskrit book Deepakam (2026-27). Read the chapter online or download the free PDF. पाठ का स्वरूप — यह ‘अतिरिक्तम् अध्ययनम्’ खण्ड का पाठ (क) है। श्रद्धा नामक छात्रा और अध्यापक का संवाद है। श्रद्धा का प्रश्न — ‘कः एषः स्वराणां प्लुतः नाम त्रिमात्रः ?’ — से पूरा पाठ आरम्भ होता है।

Varnamatra-parichyah (वर्णमात्रा-परिचयः) PDF – Chapter 13 of Deepakam

Read the chapter online or download the PDF.

PDFChapterDownload
Chapter 13 PDFVarnamatra-parichyah (वर्णमात्रा-परिचयः)View PDF
Full bookNCERT Class 7 Sanskrit – DeepakamView Book

Read Online

NCERT Book Class 7 Sanskrit (Deepakam) Chapter 13 वर्णमात्रा-परिचयः Open PDF
Varnamatra-parichyah Class 7 PDF – NCERT Sanskrit Deepakam Chapter 13 (2026-27)
Varnamatra-parichyah Class 7 PDF – NCERT Sanskrit Deepakam Chapter 13 (2026-27)
Varnamatra-parichyah Class 7 PDF – NCERT Sanskrit Deepakam Chapter 13 (2026-27)
Varnamatra-parichyah Class 7 PDF – NCERT Sanskrit Deepakam Chapter 13 (2026-27)
Varnamatra-parichyah Class 7 PDF – NCERT Sanskrit Deepakam Chapter 13 (2026-27)
Varnamatra-parichyah Class 7 PDF – NCERT Sanskrit Deepakam Chapter 13 (2026-27)
Varnamatra-parichyah Class 7 PDF – NCERT Sanskrit Deepakam Chapter 13 (2026-27)
Varnamatra-parichyah Class 7 PDF – NCERT Sanskrit Deepakam Chapter 13 (2026-27)
Varnamatra-parichyah Class 7 PDF – NCERT Sanskrit Deepakam Chapter 13 (2026-27)
Varnamatra-parichyah Class 7 PDF – NCERT Sanskrit Deepakam Chapter 13 (2026-27)
Varnamatra-parichyah Class 7 PDF – NCERT Sanskrit Deepakam Chapter 13 (2026-27)
Varnamatra-parichyah Class 7 PDF – NCERT Sanskrit Deepakam Chapter 13 (2026-27)

What Is in Varnamatra-parichyah (वर्णमात्रा-परिचयः)? (Class 7 Sanskrit Chapter 13)

  • पाठ का स्वरूप — यह ‘अतिरिक्तम् अध्ययनम्’ खण्ड का पाठ (क) है। श्रद्धा नामक छात्रा और अध्यापक का संवाद है। श्रद्धा का प्रश्न — ‘कः एषः स्वराणां प्लुतः नाम त्रिमात्रः ?’ — से पूरा पाठ आरम्भ होता है।
  • चतुर्विधाः मात्राः — ह्रस्वः = एकमात्रः (१), दीर्घः = द्विमात्रः (२), प्लुतः = त्रिमात्रः (३), व्यञ्जनम् = अर्धमात्रम् (१/२)। तीन मात्राएँ केवल स्वरों में होती हैं; व्यञ्जनों में सदा अर्धमात्रा ही होती है।
  • २२ स्वराः — समानाक्षराणि (अ आ अ३, इ ई इ३, उ ऊ उ३, ऋ ॠ ऋ३, ऌ – ऌ३) = १४ तथा सन्ध्यक्षराणि (ए ए३, ऐ ऐ३, ओ ओ३, औ औ३) = ८ — कुल २२ स्वर।
  • प्लुत का प्रयोग — दो स्थलों पर — (क) दूर से किसी को पुकारते समय (हे३ राम !, अत्र आगच्छ कुमार३ !), तथा (ख) वेदमन्त्र के आरम्भ में ओंकार के उच्चारण में (ओ३म् — भूर्भुवः स्वः)।
  • दो श्लोक — याज्ञवल्क्य-शिक्षा का ‘एकमात्रो भवेद् ह्रस्वः…’ मात्राओं की परिभाषा देता है; पाणिनीय-शिक्षा का ‘चाषस्तु वदते मात्रां…’ चाष (नीलकण्ठ) = १, वायस (काक) = २, शिखी (मयूर) = ३ तथा नकुल = १/२ मात्रा — इस प्रकार प्रकृति से मात्रा सिखाता है।
  • मात्रा-गणना — शब्द को वर्णों में तोड़कर मात्राएँ जोड़ी जाती हैं — रामः = र्+आ+म्+अ+ः = १/२+२+१/२+१+१/२ = ४ १/२ मात्राः। अनुस्वार (ं) और विसर्ग (ः) दोनों की अर्धमात्रा होती है; इन्हें ‘अयोगवाहौ’ कहते हैं।
  • विशेषं चिह्नम् — ॐ ‘ओम्/ओ३म्’ का प्राचीन पवित्र चिह्न है; ऽ ‘अवग्रहः’ है — यह कोई वर्ण नहीं, इसका उच्चारण नहीं होता; सन्धि में लुप्त हुए ‘अ’ को दिखाने के लिए लगाया जाता है (कः + अपि = कोऽपि / कोपि)।

त्वरित पुनरावृत्ति – Varnamatra-parichyah (वर्णमात्रा-परिचयः)

शब्दःअर्थः (संस्कृतम्)हिन्दी अर्थव्याकरण / टिप्पणी
उच्यतेकथ्यतेकहा जाता हैकर्मवाच्यम्, लट् लकार, प्र.पु. एकवचनम्
ज्ञेयःज्ञातव्यःजानना चाहिएकृदन्तम् (यत्-प्रत्ययः), पुं., प्रथमा एकवचनम्
भेदःप्रकारःविभाग / प्रकारपुंलिङ्गम्, प्रथमा एकवचनम्
उपभेदःउपप्रकारःउपविभागपुंलिङ्गम्, प्रथमा एकवचनम्
कुक्कुटःकृकवाकुःमुर्गापुंलिङ्गम्, अकारान्तः
रौतिविरौतिबाँग देता हैरु धातु, लट् लकार, प्र.पु. एकवचनम्
रुवन्तिविरुवन्तिबाँग देते हैंरु धातु, लट् लकार, प्र.पु. बहुवचनम्
ध्यानं निदधतुअवधानं ददतुध्यान दीजिएलोट् लकार (आदरार्थम्)
अल्पकालिकःलघु-काल-प्रमाणःस्वल्प समय वालाविशेषणम्, पुंलिङ्गम्
लम्बकालिकःलम्बमान-काल-प्रमाणःलम्बे समय वालाविशेषणम्, पुंलिङ्गम्
अतिविलम्बकालिकःअधिक-लम्बमान-काल-प्रमाणःअधिक लम्बे समय वालाविशेषणम्, पुंलिङ्गम्
चाषःनीलकण्ठः पक्षीनीलकण्ठ (Indian Roller)पुंलिङ्गम्, अकारान्तः
वायसःकाकः पक्षीकौआपुंलिङ्गम्, अकारान्तः
शिखीमयूरः पक्षीमोरपुंलिङ्गम्, इन्नन्तः (शिखिन्)

Old NCERT vs New – Class 7 Sanskrit

This chapter is from Deepakam, the new NCERT Class 7 Sanskrit book (NCF-SE 2023, used from 2025-26). It replaced the old book “Ruchira”, so chapter numbers and names differ from older PDFs.

Solutions and All Chapters

Answers to the exercises and the full chapter list of Deepakam:

Varnamatra-parichyah (वर्णमात्रा-परिचयः) – Overview

ClassClass 7
SubjectSanskrit
BookDeepakam – new NCERT book
Chapter13 of 13 – Varnamatra-parichyah (वर्णमात्रा-परिचयः)
EditionNCERT Reprint 2026-27
Session2026-27
PDFFree – read online or download

Class 7 Sanskrit Chapter 13 – FAQs

Where can I download Varnamatra-parichyah (वर्णमात्रा-परिचयः) Class 7 PDF?

From the download table on this page – the chapter PDF is free, and the full book is linked too.

What is Class 7 Sanskrit Chapter 13 about?

पाठ का स्वरूप — यह ‘अतिरिक्तम् अध्ययनम्’ खण्ड का पाठ (क) है। श्रद्धा नामक छात्रा और अध्यापक का संवाद है। श्रद्धा का प्रश्न — ‘कः एषः स्वराणां प्लुतः नाम त्रिमात्रः ?’ — से पूरा पाठ आरम्भ होता है।

Is Varnamatra-parichyah (वर्णमात्रा-परिचयः) from the new NCERT Class 7 Sanskrit book?

Yes. It is chapter 13 of deepakam, the new NCERT Class 7 Sanskrit book for 2026-27.

Is this the latest NCERT edition for 2026-27?

Yes – the PDF is NCERT’s latest edition for the 2026-27 session.

Where are the NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 13?

Open the NCERT Solutions link above for answers to the exercise questions.

Official website: ncert.nic.inNational Council of Educational Research and Training publishes date sheets, admit cards and results here
Visit

Ask a question

?

Loading comments…