Download Annad Bhavanti Bhutani (अन्नाद् भवन्ति भूतानि) – NCERT Class 7 Sanskrit Chapter 9 PDF from the new NCERT Class 7 Sanskrit book Deepakam (2026-27). Read the chapter online or download the free PDF. पाठ का स्वरूप — यह माता और पुत्री का संवाद है। पुत्री की जिज्ञासा है — ‘वयं मनुष्याः प्राणिनः कीटाः च कथं भूलोके आगताः ?’ माता उत्तर में सृष्टि की उत्पत्ति का क्रम बताती है, जो उपनिषदों में वर्णित है।
Annad Bhavanti Bhutani (अन्नाद् भवन्ति भूतानि) PDF – Chapter 9 of Deepakam
Read the chapter online or download the PDF.
| Chapter | Download | |
|---|---|---|
| Chapter 9 PDF | Annad Bhavanti Bhutani (अन्नाद् भवन्ति भूतानि) | View PDF |
| Full book | NCERT Class 7 Sanskrit – Deepakam | View Book |
Read Online
What Is in Annad Bhavanti Bhutani (अन्नाद् भवन्ति भूतानि)? (Class 7 Sanskrit Chapter 9)
- पाठ का स्वरूप — यह माता और पुत्री का संवाद है। पुत्री की जिज्ञासा है — ‘वयं मनुष्याः प्राणिनः कीटाः च कथं भूलोके आगताः ?’ माता उत्तर में सृष्टि की उत्पत्ति का क्रम बताती है, जो उपनिषदों में वर्णित है।
- सृष्टिक्रम (मुख्य विषय) — ब्रह्मणः आकाशः → आकाशात् वायुः → वायोः अग्निः → अग्नेः जलम् → जलात् पृथिवी → पृथिव्याः ओषधयः/सस्यानि → सस्येभ्यः आहारः → आहारात् कीटाः, प्राणिनः, मनुष्याः। यही क्रम पाठ के अन्त में तैत्तिरीयोपनिषद् (२-१-२) के वचन में भी दिया गया है।
- ‘ब्रह्म’ का अर्थ — पाठ के अनुसार ब्रह्म कोई मूर्ति नहीं, अपितु सर्वत्र व्याप्त चेतना-शक्ति अथवा ऊर्जा है — ‘ब्रह्म इत्युक्ते चेतना-शक्तिः, ऊर्जा वा या सर्वत्र व्याप्ता अस्ति।’ जैसे आकाश और अणु सर्वत्र व्याप्त हैं।
- व्याकरण — पञ्चमी विभक्ति — जहाँ से कोई वस्तु अलग होती है, निकलती है या प्राप्त होती है, वहाँ अपादान कारक में पञ्चमी विभक्ति आती है — आकाशात्, वायोः, अग्नेः, जलात्, पृथिव्याः, सस्येभ्यः, आहारात्, महादेवात्, विद्यालयात्। प्रश्न बनाने पर कुतः / कस्मात् (स्त्रीलिङ्ग में कस्याः) आता है।
- पञ्चमी के रूप — अकारान्त पुं.: –आत् / –आभ्याम् / –एभ्यः (आहारात्, आहाराभ्याम्, आहारेभ्यः); इकारान्त पुं.: –एः / –इभ्याम् / –इभ्यः (अग्नेः, अग्निभ्याम्, अग्निभ्यः); आकारान्त स्त्री.: –आयाः / –आभ्याम् / –आभ्यः (पेटिकायाः); ईकारान्त स्त्री.: –याः / –ईभ्याम् / –ईभ्यः (कूप्याः, कूपीभ्याम्, कूपीभ्यः)।
- पाठ का सन्देश — अन्न (आहार) ही समस्त प्राणियों का आधार है, इसलिए अन्न, जल, वायु, वृक्ष और पृथिवी की रक्षा करनी चाहिए। साथ ही माता कहती है — ‘अवश्यम् उपनिषद्-ग्रन्थाः पठनीयाः’, क्योंकि हमारे भारत का मौलिक ज्ञान उन्हीं में निहित है और उससे जीवन का उत्कर्ष होता है।
त्वरित पुनरावृत्ति – Annad Bhavanti Bhutani (अन्नाद् भवन्ति भूतानि)
| शब्दः | पाठे प्रयुक्तः अर्थः (संस्कृतम्) | हिन्दी अर्थ | व्याकरण-सङ्केतः |
|---|---|---|---|
| भूतानि | प्राणिनः | समस्त प्राणिगण | नपुंसकलिङ्गम्, प्रथमा बहुवचनम् |
| अम्ब ! | भोः मातः ! | माँ ! | सम्बोधन एकवचनम् (अम्बा) |
| ब्रह्म | समष्टि-चिति-शक्तिः / सर्वव्याप्तः परमेश्वरः | सर्वत्र व्याप्त चेतन शक्ति व ऊर्जा / सृष्टिकर्ता | नपुंसकलिङ्गम् (ब्रह्मन्) |
| ब्रह्मणः | सर्वव्याप्त-परमेश्वरात् | सृष्टिकर्ता से | पञ्चमी एकवचनम् — अपादानम् |
| काचित् | का अपि | कोई | स्त्रीलिङ्गम्, प्रथमा एकवचनम् |
| जिज्ञासा | ज्ञातुम् इच्छा | जानने की इच्छा | आकारान्तः स्त्रीलिङ्गः |
| तदर्थम् | अतः | इसलिए | अव्ययम् |
| उत्पत्तिक्रमम् | उत्पत्तेः क्रमम् | उत्पत्ति का क्रम | द्वितीया एकवचनम् (षष्ठी-तत्पुरुषः) |
| जानीयात् | अवगच्छेत् | जानना चाहिए | विधिलिङ्, प्रथमपुरुष एकवचनम् |
| वत्से ! | हे पुत्रि ! | बेटी ! | सम्बोधन एकवचनम् (वत्सा) |
| अग्नेः | वह्नेः | आग से | पञ्चमी एकवचनम् (इकारान्तः पुं.) |
| विस्मृतवती | न स्मृतवती | भूल गयी | स्त्रीलिङ्गे भूतकालिकं कृदन्तम् (क्तवतु) |
| ओषधीनाम् | औषधोपयोगि-पादपानाम् | जड़ी-बूटियों का | षष्ठी बहुवचनम् (ईकारान्तः स्त्री.) |
| उक्तवती | अवदत् | बोली | स्त्रीलिङ्गे भूतकालिकं कृदन्तम् (क्तवतु) |
Old NCERT vs New – Class 7 Sanskrit
This chapter is from Deepakam, the new NCERT Class 7 Sanskrit book (NCF-SE 2023, used from 2025-26). It replaced the old book “Ruchira”, so chapter numbers and names differ from older PDFs.
Solutions and All Chapters
Answers to the exercises and the full chapter list of Deepakam:
Annad Bhavanti Bhutani (अन्नाद् भवन्ति भूतानि) – Overview
| Class | Class 7 |
| Subject | Sanskrit |
| Book | Deepakam – new NCERT book |
| Chapter | 9 of 13 – Annad Bhavanti Bhutani (अन्नाद् भवन्ति भूतानि) |
| Edition | NCERT Reprint 2026-27 |
| Session | 2026-27 |
| Free – read online or download |
Class 7 Sanskrit Chapter 9 – FAQs
Where can I download Annad Bhavanti Bhutani (अन्नाद् भवन्ति भूतानि) Class 7 PDF?
From the download table on this page – the chapter PDF is free, and the full book is linked too.
What is Class 7 Sanskrit Chapter 9 about?
पाठ का स्वरूप — यह माता और पुत्री का संवाद है। पुत्री की जिज्ञासा है — ‘वयं मनुष्याः प्राणिनः कीटाः च कथं भूलोके आगताः ?’ माता उत्तर में सृष्टि की उत्पत्ति का क्रम बताती है, जो उपनिषदों में वर्णित है।
Is Annad Bhavanti Bhutani (अन्नाद् भवन्ति भूतानि) from the new NCERT Class 7 Sanskrit book?
Yes. It is chapter 9 of deepakam, the new NCERT Class 7 Sanskrit book for 2026-27.
Is this the latest NCERT edition for 2026-27?
Yes – the PDF is NCERT’s latest edition for the 2026-27 session.
Where are the NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 9?
Open the NCERT Solutions link above for answers to the exercise questions.