Download Eeshavasyam Idan Sarvam (ईशावास्यम् इदं सर्वम्) – NCERT Class 7 Sanskrit Chapter 7 PDF from the new NCERT Class 7 Sanskrit book Deepakam (2026-27). Read the chapter online or download the free PDF. पाठ का मूल वाक्य — ‘ईशावास्यम् इदं सर्वम्’ अर्थात् यह सम्पूर्ण जगत् ईश्वर से व्याप्त है। यह ईशोपनिषद् का प्रसिद्ध वचन है। आचार्या इसी को समझाने के लिए प्रह्लाद की कथा सुनाती हैं।
Eeshavasyam Idan Sarvam (ईशावास्यम् इदं सर्वम्) PDF – Chapter 7 of Deepakam
Read the chapter online or download the PDF.
| Chapter | Download | |
|---|---|---|
| Chapter 7 PDF | Eeshavasyam Idan Sarvam (ईशावास्यम् इदं सर्वम्) | View PDF |
| Full book | NCERT Class 7 Sanskrit – Deepakam | View Book |
Read Online
What Is in Eeshavasyam Idan Sarvam (ईशावास्यम् इदं सर्वम्)? (Class 7 Sanskrit Chapter 7)
- पाठ का मूल वाक्य — ‘ईशावास्यम् इदं सर्वम्’ अर्थात् यह सम्पूर्ण जगत् ईश्वर से व्याप्त है। यह ईशोपनिषद् का प्रसिद्ध वचन है। आचार्या इसी को समझाने के लिए प्रह्लाद की कथा सुनाती हैं।
- कथा का आरम्भ — दैत्यराज हिरण्यकशिपु स्वयं को सर्वशक्तिमान् और अमर मानता है। सभा में मन्त्री, दैत्यपुरोहित और सेनापति उसकी स्तुति करते हैं, किन्तु मन्त्री संकोच से चुप हो जाता है और हिरण्यकशिपु स्वयं कहता है कि उसका अपना पुत्र प्रह्लाद अहर्निश उसके शत्रु हरि का गुणगान करता है।
- प्रह्लाद पर अत्याचार — गज के पद-दलन से, ऊँचे पर्वत-शिखर से गिराने से और रस्सी से बाँधकर समुद्र में फेंकने से भी प्रह्लाद जीवित रहता है, क्योंकि नारायण उसकी रक्षा करते हैं।
- होलिका-दहन — ब्रह्मा के वरदान से होलिका को अग्नि नहीं जलाती। वह प्रह्लाद को गोद में लेकर अग्नि में बैठती है, किन्तु वरदान का दुरुपयोग करने के कारण अग्नि होलिका को ही जला देती है और प्रह्लाद सुरक्षित रहता है। इसी से होलिकोत्सव जुड़ा है।
- नृसिंहावतार — ‘हरिः सर्वत्र अस्ति, अस्मिन् स्तम्भे अपि अस्ति’ — प्रह्लाद के इस उत्तर पर हिरण्यकशिपु खड्ग से स्तम्भ पर प्रहार करता है और महान् गर्जन के साथ नृसिंह स्तम्भ से बाहर आते हैं। वे सन्ध्याकाल में, देहली पर, न अस्त्र से न शस्त्र से, अपने नखों से उसका वक्षःस्थल चीर देते हैं — ब्रह्मा का वर भी अखण्डित रहता है।
- व्याकरण — (क) उपकरण के अर्थ में तृतीया — ‘हिरण्यकशिपुः खड्गेन स्तम्भं भञ्जयति’; (ख) क्रियाविशेषण-स्वभाववाचक शब्दों में तृतीया — ‘नृसिंहः क्रोधेन गर्जति’। साथ ही लृट् लकार — पठिष्यति / पठिष्यतः / पठिष्यन्ति आदि रूप।
त्वरित पुनरावृत्ति – Eeshavasyam Idan Sarvam (ईशावास्यम् इदं सर्वम्)
| शब्दः | अर्थः (संस्कृतम्) | हिन्दी अर्थ | English |
|---|---|---|---|
| ईशावास्यम् | ईश्वरेण व्याप्तम् | ईश्वर से व्याप्त | Pervaded by God |
| राजगम्भीरः | राजसु गम्भीरः | राजाओं में कुशलतम | The best amongst the Kings |
| कश्चन | कोऽपि जनः | कोई व्यक्ति | Someone (M) |
| विजयताम् | जयतु | विजयी होवे | Let (him) be victorious |
| सर्वशक्तिमान् | सर्वसामर्थ्यवान् | सबसे अधिक शक्तिशाली | All powerful |
| यक्षाः | कुबेरस्य अनुचराः | यक्ष | Yakshas (type of Demi-Gods) |
| गन्धर्वाः | दिव्यगायकाः | गन्धर्व | Gandharvas (type of Demi-Gods) |
| किन्नराः | किम्पुरुषाः (देवानां जातिविशेषः) | किन्नर | Kinnaras (type of Demi-Gods) |
| यज्ञभागः | हविः | यज्ञ-आहुति | Yajna offering |
| आराधनम् | पूजनम् | पूजा | Worship |
| दास्यन्ति | दानं करिष्यन्ति | देंगे | Shall give |
| ध्यायन्ति | चिन्तयन्ति | ध्यान करते हैं | Meditate |
| नामकीर्तनम् | नामस्तुतिः | नाम जपना | Singing the Name in praise |
| सक्रोधम् | कोपेन सह | क्रोध सहित | With Anger |
Old NCERT vs New – Class 7 Sanskrit
This chapter is from Deepakam, the new NCERT Class 7 Sanskrit book (NCF-SE 2023, used from 2025-26). It replaced the old book “Ruchira”, so chapter numbers and names differ from older PDFs.
Solutions and All Chapters
Answers to the exercises and the full chapter list of Deepakam:
Eeshavasyam Idan Sarvam (ईशावास्यम् इदं सर्वम्) – Overview
| Class | Class 7 |
| Subject | Sanskrit |
| Book | Deepakam – new NCERT book |
| Chapter | 7 of 13 – Eeshavasyam Idan Sarvam (ईशावास्यम् इदं सर्वम्) |
| Edition | NCERT Reprint 2026-27 |
| Session | 2026-27 |
| Free – read online or download |
Class 7 Sanskrit Chapter 7 – FAQs
Where can I download Eeshavasyam Idan Sarvam (ईशावास्यम् इदं सर्वम्) Class 7 PDF?
From the download table on this page – the chapter PDF is free, and the full book is linked too.
What is Class 7 Sanskrit Chapter 7 about?
पाठ का मूल वाक्य — ‘ईशावास्यम् इदं सर्वम्’ अर्थात् यह सम्पूर्ण जगत् ईश्वर से व्याप्त है। यह ईशोपनिषद् का प्रसिद्ध वचन है। आचार्या इसी को समझाने के लिए प्रह्लाद की कथा सुनाती हैं।
Is Eeshavasyam Idan Sarvam (ईशावास्यम् इदं सर्वम्) from the new NCERT Class 7 Sanskrit book?
Yes. It is chapter 7 of deepakam, the new NCERT Class 7 Sanskrit book for 2026-27.
Is this the latest NCERT edition for 2026-27?
Yes – the PDF is NCERT’s latest edition for the 2026-27 session.
Where are the NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 7?
Open the NCERT Solutions link above for answers to the exercise questions.













