NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 7 Ishavasyam Idam Sarvam – step-by-step answers to every exercise and in-text question of the chapter, as per the latest NCERT syllabus for 2027. Read them online or download the free question-answer PDF.
दीपकम् (कक्षा 7) का सप्तमः पाठः — ईशावास्यम् इदं सर्वम् एक नाटक (रूपकम्) है। कक्षा में आचार्या बालकों को बताती हैं कि ईश्वर केवल देवालय में नहीं, सर्वत्र व्याप्त है — और इसी बात को सिद्ध करने के लिए प्रह्लाद-हिरण्यकशिपु का प्रसंग नाटक-रूप में प्रस्तुत होता है। व्याकरण की दृष्टि से पाठ दो बिन्दुओं पर केन्द्रित है — तृतीया विभक्ति (उपकरण तथा क्रियाविशेषण-स्वभाववाचक शब्दों में) और लृट् लकार (भविष्यत् काल)। नीचे पृष्ठ 71 से 84 तक के पाठगत प्रश्न, वयम् अभ्यासं कुर्मः के प्रश्न १–८ (प्रत्येक उपभाग सहित), योग्यताविस्तारः, परियोजनाकार्यम् तथा कार्यकलापः क्रम से हल किए गए हैं — पहले संस्कृत उत्तर, फिर कोष्ठक में हिन्दी अर्थ।
NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 7 Ishavasyam Idam Sarvam PDF
All the answers are on this page below. The PDF also explains every answer – why it is right and how to check it – so download it for revision.
| Chapter | Download | |
|---|---|---|
| Solutions PDF | Ishavasyam Idam Sarvam | View PDF |
पाठ का हिंदी अनुवाद
कक्षा में संवाद (चित्रकथा, पृष्ठ 71)
(हिरण्यकशिपोः सभा)
(होलिका प्रह्लादकक्षं प्रविशति)
अहं तव मृत्युः अस्मि।
अहं त्वाम् अग्नये दास्यामि।
मैं तेरी मृत्यु हूँ।
मैं तुझे अग्नि को दे दूँगी।
ॐ नमो नारायणाय,
ॐ नमो नारायणाय,
ॐ नमो नारायणाय….
ॐ नारायण को नमस्कार है,
ॐ नारायण को नमस्कार है,
ॐ नारायण को नमस्कार है….
नृसिंहावतारः (पृष्ठ 74–75)
न वा पाताले, न च आकाशे ;
न गृहाभ्यन्तरे, बहिर्भागे वा ;
नायं दिवसो, न वा रात्रिः ;
नाहं मनुष्यो, न च पशुः ;
न अस्त्रेण, न च शस्त्रेण ;
निजनखैः तव वक्षःस्थलं
विदीर्य हनिष्यामि।
न पाताल में, न आकाश में;
न घर के भीतर, न बाहर;
न यह दिन है, न रात;
न मैं मनुष्य हूँ, न पशु;
न अस्त्र से, न शस्त्र से —
अपने नाखूनों से तेरी छाती
चीरकर (तुझे) मारूँगा।
योग्यताविस्तरः (पृष्ठ 83–84)
अनापलिंगकूस्कानि पुराणानि प्रचक्षते॥
भद्वयम् – ३. भागवतपुराणम् ४. भविष्यपुराणम्
ब्रत्रयम् – ५. ब्रह्मपुराणम् ६. ब्रह्माण्डपुराणम् ७. ब्रह्मवैवर्तपुराणम्
वचतुष्टयम् – ८. वायुपुराणम् ९. वराहपुराणम् १०. वामनपुराणम् ११. विष्णुपुराणम्
अनापलिङ्गकूस्कानि – १२. अग्निपुराणम् १३. नारदपुराणम् १४. पद्मपुराणम् १५. लिङ्गपुराणम् १६. गरुडपुराणम् १७. कूर्मपुराणम् १८. स्कन्दपुराणम्
‘भ’ वाले दो – ३. भागवतपुराण ४. भविष्यपुराण
‘ब्र’ वाले तीन – ५. ब्रह्मपुराण ६. ब्रह्माण्डपुराण ७. ब्रह्मवैवर्तपुराण
‘व’ वाले चार – ८. वायुपुराण ९. वराहपुराण १०. वामनपुराण ११. विष्णुपुराण
‘अ-ना-प-लिं-ग-कू-स्क’ वाले सात – १२. अग्निपुराण १३. नारदपुराण १४. पद्मपुराण १५. लिङ्गपुराण १६. गरुडपुराण १७. कूर्मपुराण १८. स्कन्दपुराण
NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 7 Ishavasyam Idam Sarvam – Questions and Answers
All questions of the chapter are answered below, in the order of the book – in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises. Each answer is written the way you would write it in the exam.
पाठे विद्यमानाः प्रश्नाः — पृष्ठ 71–75पाठः — ईशावास्यम् इदं सर्वम् (नाटकम्) — प्र.1–5 पाठ के संवादों में आए प्रश्न; प्र.6–7 पाठ पर आधारित अतिरिक्त अभ्यास
आम् आर्ये ! ईश्वरः सर्वत्र अस्ति। सः न केवलं देवालये, अपितु वृक्षे, कक्षायाम्, शिलायां, क्रीडाङ्गणे च व्याप्तः अस्ति।
आचार्यायाः शुद्धीकरणम् — वत्साः ! ईश्वरः न केवलं देवालये अपितु सर्वत्र व्याप्तः अस्ति।
एतत् सर्वं जगत् ईशेन व्याप्तम् अस्ति। ईश्वरः सर्वत्र अस्ति इति अर्थः।
ईशा (ईशेन) = ईश्वर के द्वारा • वास्यम् = व्याप्त / आच्छादित
इदं सर्वम् = यह सब कुछ (यह समस्त जगत्)
अर्थः — यह सम्पूर्ण जगत् ईश्वर से व्याप्त है।
आम्, ईश्वरः वृक्षे, कक्षायां, शिलायां, क्रीडाङ्गणे च — सर्वत्र अस्ति। यतः ‘ईशावास्यम् इदं सर्वम्’ इति उपनिषद्वचनम् अस्ति।
हिरण्यकशिपोः दुःखस्य कारणम् एतत् — तस्य पुत्रः एव तस्य शत्रुः जातः। प्रह्लादः अहर्निशं तस्य शत्रोः हरेः गुणगानं करोति।
होलिकायाः आश्वासनम् — ‘भ्रातः ! अलं चिन्तया, ब्रह्मणः वरप्रसादात् अग्निः मां न दहति, अहं ज्वालयिष्यामि प्रह्लादम्। आश्वस्तो भव।’
प्रह्लादस्य उत्तरम् — ‘तात ! श्रीहरिः तु सर्वत्र अस्ति। नूनं हरिः सर्वत्र अस्ति। अस्मिन् स्तम्भे अपि अस्ति।’
परिणामः — (हिरण्यकशिपुः स्तम्भं प्रहरति। महता गर्जनेन नृसिंहः स्तम्भात् बहिः आगच्छति।)
मूढ ! पश्य, न त्वमसि भुवि, न च स्वर्गे ;
न वा पाताले, न च आकाशे ;
न गृहाभ्यन्तरे, बहिर्भागे वा ;
नायं दिवसो, न वा रात्रिः ;
नाहं मनुष्यो, न च पशुः ;
न अस्त्रेण, न च शस्त्रेण ;
निजनखैः तव वक्षःस्थलं
विदीर्य हनिष्यामि।
— अस्य पद्यांशस्य अन्वयः, अर्थः, भावः च लिख्यताम्।
अन्वयः —
गृहाभ्यन्तरे न, बहिर्भागे वा न ; अयं दिवसः न, रात्रिः वा न ;
अहं मनुष्यः न, पशुः च न ; (अहं त्वाम्) अस्त्रेण न, शस्त्रेण च न (हनिष्यामि) ;
(अहं) निजनखैः तव वक्षःस्थलं विदीर्य हनिष्यामि।
अर्थः (हिन्दी) — ‘मूर्ख ! देख — तू न पृथ्वी पर है, न स्वर्ग में; न पाताल में, न आकाश में; न घर के भीतर, न बाहर। यह न दिन है, न रात। मैं न मनुष्य हूँ, न पशु। न अस्त्र से, न शस्त्र से — अपने ही नाखूनों से तेरा वक्षःस्थल चीरकर तुझे मारूँगा।’
भावः — ईश्वर सर्वत्र है; नृसिंह ने वरदान की कोई शर्त तोड़े बिना अधर्मी हिरण्यकशिपु का अन्त किया।
अस्य नाटकस्य सन्देशः — ईश्वरः सर्वत्र व्याप्तः अस्ति; सत्यनिष्ठा भक्तिः च कदापि न पराजीयते। अहङ्कारः वरस्य दुरुपयोगः च विनाशस्य कारणं भवति। (ईश्वर सब जगह है; सच्ची भक्ति कभी नहीं हारती; अहंकार और वरदान का दुरुपयोग विनाश का कारण बनते हैं।)
वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 79अभ्यासः — प्रश्नः १ : अधः प्रदत्तानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तराणि लिखन्तु
हिरण्यकशिपुः। (दैत्यों का राजा हिरण्यकशिपु है।)
जनाः। (लोग हिरण्यकशिपु का ध्यान करते हैं।)
यज्ञभागादिकम्। (यज्ञ का भाग आदि देवताओं को नहीं देंगे।)
गजस्य। (हाथी के कुचलने पर भी वह — प्रह्लाद — जीवित रहता है।)
उत्तुङ्गशिखरात्। (राक्षसों ने प्रह्लाद को ऊँचे पर्वत के शिखर से गिराया।)
ब्रह्मदेवात्। (हिरण्यकशिपु ने ब्रह्मदेव से वरदान पाया था।)
प्रह्लादः। (प्रह्लाद कहता है कि हरि सर्वत्र हैं।)
वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 80अभ्यासः — प्रश्नः २ : अधः प्रदत्तानां प्रश्नानाम् पूर्णवाक्येन उत्तराणि लिखन्तु
सुराः असुराः यक्ष-गन्धर्व-किन्नराः च सर्वे भीताः तिष्ठन्ति।
प्रह्लादः अहर्निशं हरेः गुणगानं करोति।
रज्ज्वा बद्ध्वा प्रह्लादं समुद्रमध्ये क्षिप्तवन्तः।
नृसिंहः महता गर्जनेन स्तम्भात् बहिः आगच्छति।
हिरण्यकशिपुः खड्गेन स्तम्भं भङ्क्ष्यामि इति वदति।
वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 80अभ्यासः — प्रश्नः ३ : उदाहरणानुसारं रिक्तस्थानानि पूरयन्तु (तृतीया-विभक्तेः रूपाणि)
यह पुस्तक में दिया गया उदाहरण है। तीनों वचनों में तृतीया विभक्ति के रूप इस प्रकार हैं —
(राम के द्वारा • दो रामों के द्वारा • बहुत रामों के द्वारा)
सम्पूर्ण पूरित तालिका (क से ज तक) —
| क्रमः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| (क) | रामेण | रामाभ्याम् | रामैः |
| (ख) | चमसेन | चमसाभ्याम् | चमसैः |
| (ग) | आचार्येण | आचार्याभ्याम् | आचार्यैः |
| (घ) | आसन्देन | आसन्दाभ्याम् | आसन्दैः |
| (ङ) | बालिकया | बालिकाभ्याम् | बालिकाभिः |
| (च) | पेटिकया | पेटिकाभ्याम् | पेटिकाभिः |
| (छ) | मित्रेण | मित्राभ्याम् | मित्रैः |
| (ज) | वस्त्रेण | वस्त्राभ्याम् | वस्त्रैः |
चमसेन — चमसाभ्याम् — चमसैः
आचार्येण — आचार्याभ्याम् — आचार्यैः
आसन्देन — आसन्दाभ्याम् — आसन्दैः
बालिकया — बालिकाभ्याम् — बालिकाभिः
पेटिकया — पेटिकाभ्याम् — पेटिकाभिः
मित्रेण — मित्राभ्याम् — मित्रैः
वस्त्रेण — वस्त्राभ्याम् — वस्त्रैः
वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 80–81अभ्यासः — प्रश्नः ४ : उदाहरणानुसारं रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु
कः आगच्छति ? (कौन आ रहा है ?)
प्रश्नवाचकपदम् — कः (किम् शब्दस्य प्रथमा एकवचनम्, पुँल्लिङ्गः)
के सर्वे भीताः भविष्यन्ति ? (सब कौन डरे हुए होंगे ?)
प्रश्नवाचकपदम् — के (किम् शब्दस्य प्रथमा बहुवचनम्, पुँल्लिङ्गः)
दैत्यराजः केन प्रहरति ? (दैत्यराज किससे प्रहार करता है ?)
प्रश्नवाचकपदम् — केन (किम् शब्दस्य तृतीया एकवचनम्)
अहं कं मारयिष्यामि ? (मैं किसको मारूँगा ?)
प्रश्नवाचकपदम् — कम् (किम् शब्दस्य द्वितीया एकवचनम्, पुँल्लिङ्गः)
तात ! हरिस्तु कुत्र अस्ति ? (पिताजी ! हरि तो कहाँ हैं ?)
प्रश्नवाचकपदम् — कुत्र (स्थानवाचकं प्रश्नार्थकम् अव्ययम् — कहाँ)
कस्य विषये वक्तुम् इच्छति ? (वह किसके विषय में कहना चाहता है ?)
प्रश्नवाचकपदम् — कस्य (किम् शब्दस्य षष्ठी एकवचनम्, पुँल्लिङ्गः)
नृसिंहः कैः हिरण्यकशिपुं मारितवान् ? (नृसिंह ने हिरण्यकशिपु को किनसे मारा ?)
प्रश्नवाचकपदम् — कैः (किम् शब्दस्य तृतीया बहुवचनम्)
वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 81अभ्यासः — प्रश्नः ५ : अधः प्रदत्तेषु रिक्तस्थानेषु तृतीया-विभक्त्यन्तानि रूपाणि लिखन्तु
अहं मम खड्गेन स्तम्भं भङ्क्ष्यामि। (मैं अपनी तलवार से खम्भे को तोड़ दूँगा।)
प्रयुक्तं रूपम् — खड्गेन → तृतीया विभक्ति, एकवचनम्
अर्थः — तलवार के द्वारा
प्रह्लादः गजस्य पददलनेन अपि जीवति। (हाथी के पैरों से कुचले जाने पर भी प्रह्लाद जीवित रहता है।)
प्रयुक्तं रूपम् — पददलनेन → तृतीया विभक्ति, एकवचनम्
अर्थः — पैरों से कुचलने के कारण / कुचलने से
सर्वे जनाः नारायणेन अनुगृहीताः। (सब लोग नारायण के द्वारा अनुगृहीत हैं।)
प्रयुक्तं रूपम् — नारायणेन → तृतीया विभक्ति, एकवचनम्
अर्थः — नारायण के द्वारा
निजनखैः तव वक्षःस्थलं विदीर्य मारयिष्यामि। (अपने नाखूनों से तेरी छाती चीरकर मारूँगा।)
प्रयुक्तं रूपम् — निजनखैः → तृतीया विभक्ति, बहुवचनम्
अर्थः — अपने नाखूनों के द्वारा
बालिकाः शिक्षिकया सह चर्चां कुर्वन्ति। (बालिकाएँ शिक्षिका के साथ चर्चा करती हैं।)
प्रयुक्तं रूपम् — शिक्षिकया → तृतीया विभक्ति, एकवचनम्
अर्थः — शिक्षिका के साथ
वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 81अभ्यासः — प्रश्नः ६ : उदाहरणानुसारं संयोज्य लिखन्तु (गुणसन्धिः)
रमा + ईशः = रमेशः (लक्ष्मी के स्वामी — विष्णु)
अतः रम् + ए + शः = रमेशः
सुर + ईश्वरः = सुरेश्वरः (देवताओं के ईश्वर — इन्द्र)
सुर् + ए + श्वरः = सुरेश्वरः
नाग + इन्द्रः = नागेन्द्रः (नागों का राजा)
नाग् + ए + न्द्रः = नागेन्द्रः
गज + इन्द्रः = गजेन्द्रः (हाथियों में श्रेष्ठ — गजराज)
गज् + ए + न्द्रः = गजेन्द्रः
माता + इव = मातेव (माता के समान)
मात् + ए + व = मातेव
राम + इति = रामेति (‘राम’ — इस प्रकार)
राम् + ए + ति = रामेति
पर + उपकारः = परोपकारः (दूसरों का उपकार / भलाई)
पर् + ओ + पकारः = परोपकारः
मम + उपरि = ममोपरि (मेरे ऊपर)
मम् + ओ + परि = ममोपरि
सूर्य + उदयः = सूर्योदयः (सूर्य का उगना)
सूर्य् + ओ + दयः = सूर्योदयः
रामेण + उक्तम् = रामेणोक्तम् (राम के द्वारा कहा गया)
रामेण् + ओ + क्तम् = रामेणोक्तम्
तस्य + उपरि = तस्योपरि (उसके ऊपर)
तस्य् + ओ + परि = तस्योपरि
वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 82अभ्यासः — प्रश्नः ७ : उदाहरणानुसारं वाक्यानि वर्तमानकालतः भविष्यत्-काले परिवर्तयन्तु (लृट् लकारः)
सा आपणं गमिष्यति। (वह बाज़ार जाएगी।)
धातुः — गम् • पुरुषः — प्रथमपुरुषः • वचनम् — एकवचनम्
रमा क्रीडाङ्गणे क्रीडिष्यति। (रमा खेल के मैदान में खेलेगी।)
धातुः — क्रीड् • प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
बालाः फलानि खादिष्यन्ति। (बालक फल खाएँगे।)
धातुः — खाद् • प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
ताः योगासनं करिष्यन्ति। (वे (स्त्रियाँ) योगासन करेंगी।)
धातुः — कृ • प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
अहं नित्यं पठिष्यामि। (मैं प्रतिदिन पढ़ूँगा।)
धातुः — पठ् • उत्तमपुरुषः, एकवचनम्
त्वं कस्मिन् विषये वदिष्यसि ? (तुम किस विषय में बोलोगे ?)
धातुः — वद् • मध्यमपुरुषः, एकवचनम्
आवां पाठं लेखिष्यावः। (हम दोनों पाठ लिखेंगे।)
धातुः — लिख् • उत्तमपुरुषः, द्विवचनम्
यूयं शालां गमिष्यथ। (तुम सब विद्यालय जाओगे।)
धातुः — गम् • मध्यमपुरुषः, बहुवचनम्
ते बालिके वैद्ये भविष्यतः। (वे दोनों बालिकाएँ वैद्य बनेंगी।)
धातुः — भू • प्रथमपुरुषः, द्विवचनम्
वयं श्लोकान् स्मरिष्यामः। (हम सब श्लोक याद करेंगे / स्मरण करेंगे।)
धातुः — स्मृ • उत्तमपुरुषः, बहुवचनम्
वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 82अभ्यासः — प्रश्नः ८ : उदाहरणानुसारं रिक्तस्थानानि पूरयन्तु (एकवचनम् — द्विवचनम् — बहुवचनम्)
यह पुस्तक में दिया गया उदाहरण है — एक ही वाक्य तीनों वचनों में, लृट् लकार (भविष्यत् काल) में।
द्विवचनम् — बालकौ कार्यं करिष्यतः। (दो बालक काम करेंगे।)
बहुवचनम् — बालकाः कार्यं करिष्यन्ति। (बालक काम करेंगे।)
सम्पूर्ण पूरित तालिका (क से ज तक) —
| क्रमः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| (क) | बालकः कार्यं करिष्यति। | बालकौ कार्यं करिष्यतः। | बालकाः कार्यं करिष्यन्ति। |
| (ख) | सः शालां गमिष्यति। | तौ शालां गमिष्यतः। | ते शालां गमिष्यन्ति। |
| (ग) | त्वं श्लोकं वदिष्यसि। | युवां श्लोकं वदिष्यथः। | यूयं श्लोकं वदिष्यथ। |
| (घ) | अहं पुस्तकानि दास्यामि। | आवां पुस्तकानि दास्यावः। | वयं पुस्तकानि दास्यामः। |
| (ङ) | छात्रः प्रदर्शनीं द्रक्ष्यति। | छात्रौ प्रदर्शनीं द्रक्ष्यतः। | छात्राः प्रदर्शनीं द्रक्ष्यन्ति। |
| (च) | अहं भगवद्गीतां श्रोष्यामि। | आवां भगवद्गीतां श्रोष्यावः। | वयं भगवद्गीतां श्रोष्यामः। |
| (छ) | बालिका कथां लेखिष्यति। | बालिके कथां लेखिष्यतः। | बालिकाः कथां लेखिष्यन्ति। |
| (ज) | त्वं किं खादिष्यसि ? | युवां किं खादिष्यथः ? | यूयं किं खादिष्यथ ? |
द्विवचनम् — तौ शालां गमिष्यतः। | बहुवचनम् — ते शालां गमिष्यन्ति।
गमिष्यति → गमिष्यतः → गमिष्यन्ति — गम् धातुः, लृट् लकारः, प्रथमपुरुषः
द्विवचनम् — युवां श्लोकं वदिष्यथः। | बहुवचनम् — यूयं श्लोकं वदिष्यथ।
वदिष्यसि → वदिष्यथः → वदिष्यथ — वद् धातुः, लृट् लकारः, मध्यमपुरुषः
एकवचनम् — अहं पुस्तकानि दास्यामि। | बहुवचनम् — वयं पुस्तकानि दास्यामः।
अहम् (एक०) → आवाम् (द्वि०) → वयम् (बहु०)
दास्यामि → दास्यावः → दास्यामः — दा धातुः, लृट् लकारः
एकवचनम् — छात्रः प्रदर्शनीं द्रक्ष्यति। | द्विवचनम् — छात्रौ प्रदर्शनीं द्रक्ष्यतः।
छात्रः → छात्रौ → छात्राः • द्रक्ष्यति → द्रक्ष्यतः → द्रक्ष्यन्ति
धातुः — दृश् (देखना), लृट् लकारः
द्विवचनम् — आवां भगवद्गीतां श्रोष्यावः। | बहुवचनम् — वयं भगवद्गीतां श्रोष्यामः।
श्रोष्यामि → श्रोष्यावः → श्रोष्यामः — श्रु धातुः, लृट् लकारः
एकवचनम् — बालिका कथां लेखिष्यति। | बहुवचनम् — बालिकाः कथां लेखिष्यन्ति।
बालिका (एक०) → बालिके (द्वि०) → बालिकाः (बहु०)
लेखिष्यति → लेखिष्यतः → लेखिष्यन्ति — लिख् धातुः, लृट् लकारः
एकवचनम् — त्वं किं खादिष्यसि ? | द्विवचनम् — युवां किं खादिष्यथः ?
त्वम् → युवाम् → यूयम्
खादिष्यसि → खादिष्यथः → खादिष्यथ — खाद् धातुः, लृट् लकारः
योग्यताविस्तारः — पृष्ठ 83–84योग्यताविस्तारः (ज्ञानवर्धनम्)
सारः — यह कथा नरसिंहपुराण तथा श्रीमद्भागवतपुराण में वर्णित है। दोनों के रचयिता महर्षि वेदव्यास हैं, जिन्होंने अठारह पुराणों की रचना की। नरसिंहपुराण एक उपपुराण है।
मुख्य बातें — बिहार के पूर्णिया ज़िले का सिकलीगढ़-धरहरा (बनमनखी) नृसिंह-अवतार का स्थान माना जाता है; वहाँ ‘माणिक्य’ नामक प्रसिद्ध स्तम्भ है; होलिका-दहन भी वहीं माना जाता है, इसलिए लोग राख-मिट्टी से होली खेलते हैं। शास्त्रों में होली को ‘वासन्तीय-नवसस्येष्टिः’ कहा गया है।
अन्वयः —
अ-ना-प-लिं-ग-कू-स्कानि (च) — पुराणानि प्रचक्षते।
अर्थः (हिन्दी) — ‘म’ से आरम्भ होने वाले दो, ‘भ’ से आरम्भ होने वाले दो, ‘ब्र’ से आरम्भ होने वाले तीन, ‘व’ से आरम्भ होने वाले चार, तथा अ, ना, प, लिं, ग, कू और स्क — इन अक्षरों से आरम्भ होने वाले (सात) — इस प्रकार कुल अठारह पुराण कहे जाते हैं।
अष्टादश पुराणानि (पाठे दत्तानि) —
| सङ्केतः | सङ्ख्या | पुराणानि |
|---|---|---|
| मद्वयम् | २ | १. मत्स्यपुराणम् २. मार्कण्डेयपुराणम् |
| भद्वयम् | २ | ३. भागवतपुराणम् ४. भविष्यपुराणम् |
| ब्रत्रयम् | ३ | ५. ब्रह्मपुराणम् ६. ब्रह्माण्डपुराणम् ७. ब्रह्मवैवर्तपुराणम् |
| वचतुष्टयम् | ४ | ८. वायुपुराणम् ९. वराहपुराणम् १०. वामनपुराणम् ११. विष्णुपुराणम् |
| अनापलिङ्गकूस्कानि | ७ | १२. अग्निपुराणम् १३. नारदपुराणम् १४. पद्मपुराणम् १५. लिङ्गपुराणम् १६. गरुडपुराणम् १७. कूर्मपुराणम् १८. स्कन्दपुराणम् |
परियोजनाकार्यम् — पृष्ठ 84परियोजनाकार्यम् (प्रकल्प-कार्य)
यह करके सीखने वाला कार्य है। माता-पिता और शिक्षक से पूछकर, अथवा घर के किसी पञ्चाङ्ग या धर्मशास्त्र की पुस्तक से देखकर सोलह संस्कारों के नाम अपनी उत्तर-पुस्तिका में लिखिए।
नमूना उत्तर — षोडश संस्काराः
| क्रमः | संस्कारः | कदा / किमर्थम् (हिन्दी) |
|---|---|---|
| १ | गर्भाधानम् | सन्तान की कामना से किया जाने वाला प्रथम संस्कार |
| २ | पुंसवनम् | गर्भस्थ शिशु के स्वस्थ विकास हेतु |
| ३ | सीमन्तोन्नयनम् | गर्भवती माता के मंगल तथा प्रसन्नता हेतु |
| ४ | जातकर्म | शिशु के जन्म के तुरन्त बाद |
| ५ | नामकरणम् | शिशु का नाम रखना |
| ६ | निष्क्रमणम् | शिशु को प्रथम बार घर से बाहर ले जाना |
| ७ | अन्नप्राशनम् | प्रथम बार अन्न खिलाना |
| ८ | चूडाकर्म (मुण्डनम्) | प्रथम बार केश उतारना |
| ९ | कर्णवेधः | कान छेदना |
| १० | विद्यारम्भः | अक्षर-ज्ञान का आरम्भ |
| ११ | उपनयनम् | यज्ञोपवीत धारण कर गुरुकुल-प्रवेश |
| १२ | वेदारम्भः | वेदाध्ययन का आरम्भ |
| १३ | केशान्तः (गोदानम्) | किशोरावस्था (लगभग १६ वर्ष) में प्रथम बार दाढ़ी-मूँछ का क्षौर |
| १४ | समावर्तनम् | शिक्षा पूर्ण कर गुरुकुल से घर लौटना |
| १५ | विवाहः | गृहस्थ-जीवन का आरम्भ |
| १६ | अन्त्येष्टिः | जीवन का अन्तिम संस्कार |
यह संग्रह और प्रस्तुति का कार्य है। किसी एक पुराण से एक कथा चुनिए, उसे अपने शब्दों में लिखिए और कक्षा में सुनाइए।
नमूना उत्तर — गजेन्द्रमोक्षकथा (श्रीमद्भागवतपुराणात्)
कार्यकलापः — पृष्ठ 84कार्यकलापः (क्रिया-कलाप)
यह अभिनय-कार्य है — कक्षा के सब छात्र मिलकर इस नाटक का मंचन करें। पाठ के आरम्भ में ही आचार्या कहती हैं — ‘अनन्तरम् अभिनयसहितं नाटकमपि करिष्यामः।’ अर्थात् यह कार्य पाठ की ही योजना का अंग है।
पात्र-विभाजनम् (कुल लगभग १०–१२ छात्र) —
| पात्रम् | कः / का | सङ्केतः (अभिनय कैसे करें) |
|---|---|---|
| अध्यापिका | १ | आरम्भ और अन्त की कड़ी — शान्त, स्नेहपूर्ण स्वर |
| हिरण्यकशिपुः | १ | ऊँचा गर्वभरा स्वर, अट्टहास — ‘ह ह ह ह….’ |
| प्रह्लादः | १ | शान्त, निर्भय; हाथ जोड़कर ‘ॐ नमो नारायणाय’ |
| होलिका | १ | पहले स्नेह का अभिनय, फिर कठोरता |
| नृसिंहः | १ | सिंहगर्जन, गम्भीर एवं भयानक स्वर |
| मन्त्री / दैत्यपुरोहितः / सेनापतिः | ३ | मन्त्री अधोमुख होकर संकोच से बोले |
| राजभटः / सभासदः / दैत्याः | ३–४ | ‘विजयतां महाराज ! विजयताम्।’ — समवेत स्वर |
Chapter 7 of 13 – Sanskrit
- Previous: Chapter 6 Kridama Vayam Shlokantyaksharim
- Next: Chapter 8 Hitam Manohari Cha Durlabham Vachah
- All chapters: NCERT Solutions Class 7 Sanskrit
Also for This Chapter
NCERT Solutions Class 7 Sanskrit Chapter 7 Ishavasyam Idam Sarvam – Overview
| Class | Class 7 |
| Subject | Sanskrit |
| Chapter | 7 – Ishavasyam Idam Sarvam |
| Session | 2027 |
| Format | Full answers on this page + PDF |
NCERT Solutions Class 7 Sanskrit Chapter 7 – FAQs
Where can I download NCERT Solutions Class 7 Sanskrit Chapter 7 Ishavasyam Idam Sarvam PDF?
Read every answer on this page, or download the free PDF from the table at the top.
Is this for the 2027 session?
Yes, it follows the latest NCERT Class 7 Sanskrit book for 2027.
How many questions are solved in NCERT Class 7 Sanskrit Chapter 7?
All questions of the chapter – the in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises.
How should I use these solutions?
Read the chapter in the NCERT book first, attempt the questions yourself, then check your answers here.