NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 7 Ishavasyam Idam Sarvam provide clear, step-by-step answers to every exercise and in-text question from the chapter Ishavasyam Idam Sarvam of the NCERT textbook Deepakam. Prepared by subject experts as per the latest NCERT (CBSE) syllabus for 2026-27, these NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit help you understand each concept, write exam-ready answers, and check your own solutions. You can read them online below or download the free Class 7 Sanskrit Chapter 7 question-answer PDF.
NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 7 Ishavasyam Idam Sarvam
- Class: Class 7
- Subject: Sanskrit
- Chapter: Chapter 7 – Ishavasyam Idam Sarvam
- Textbook: Deepakam (NCERT)
- Study material: NCERT Solutions – questions with answers, free PDF
These solutions answer all the exercise questions of Chapter 7 Ishavasyam Idam Sarvam — including the in-text questions, short-answer and long-answer questions, and activities — with complete explanations so you can follow the method, not just the final answer. Read the full solutions below.
NCERT Solutions Class 7 Sanskrit Chapter 7 ईशावास्यम् इदं सर्वम् View Download
NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 7 PDF Download
You can read the NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 7 online above, or download the complete question-answer PDF to study Ishavasyam Idam Sarvam offline at any time.
NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 7 PDF Download Link – Click Here to Download Solutions PDF
Questions Covered in This Chapter
These NCERT Solutions answer all 73 questions of this chapter. The questions solved are:
- अयि भोः बालाः ! किं भवन्तः जानन्ति ‘ईश्वरः कुत्र अस्ति’ ?
- किं ‘ईशावास्यमिदं सर्वं’ इति न श्रुतवन्तः ? — नैव आर्ये ! तस्य कः अर्थः ?
- मान्ये ! ईश्वरः वृक्षे, कक्षायां, शिलायां, क्रीडाङ्गणे चापि अस्ति किम् ?
- होलिका — कथं मां स्मरसि ? किमर्थं दुःखितः भासि ? किं कारणम् अस्य दुःखस्य ?
- आः, नारायण ! नारायण ! दर्शय, कुत्र अस्ति तव नारायणः ? — किं ते हरिः अत्र अस्ति ? तत्र अस्ति ? सोपानेषु अस्ति ? अथवा अस्मिन् स्तम्भे अस्ति ?
- नृसिंहः — मूढ ! पश्य, न त्वमसि भुवि, न च स्वर्गे ; न वा पाताले, न च आकाशे ; न गृहाभ्यन्तरे, बहिर्भागे वा ; नायं दिवसो, न वा रात्रिः ; नाहं मनुष्यो, न च पशुः ; न अस्त्रेण, न च शस्त्रेण ; निजनखैः तव वक्षःस्थलं विदीर्य हनिष्यामि। — अस्य पद्यांशस्य अन्वयः, अर्थः, भावः च लिख्यताम्।
- अध्यापिका — एवं बालः प्रह्लादः ईश्वरः सर्वत्र अस्ति इति दर्शितवान्। अत एव उच्यते, ‘ईशावास्यम् इदं सर्वम्’ इति। — अस्य नाटकस्य सन्देशः कः ?
- दैत्यराजः कः ?
- के हिरण्यकशिपुं ध्यायन्ति ?
- किं देवेभ्यः न दास्यन्ति ?
- कस्य दलनेन अपि सः जीवति ?
- राक्षसाः कुतः प्रह्लादं पातितवन्तः ?
- हिरण्यकशिपुः कस्मात् वरं प्राप्तवान् ?
- हरिः कुत्र अस्ति इति कः वदति ?
- के भीताः तिष्ठन्ति ?
- प्रह्लादः अहर्निशं किं करोति ?
- प्रह्लादं कथं समुद्रे क्षिप्तवन्तः ?
- नृसिंहः कथं बहिः आगच्छति ?
- हिरण्यकशिपुः केन स्तम्भं भङ्क्ष्यामि इति वदति ?
- (क) रामेण — रामाभ्याम् — रामैः [उदाहरणम् — पुस्तके पूर्वमेव पूरितम्]
- (ख) चमसेन — …………… — ……………
- (ग) आचार्येण — …………… — आचार्यैः
- (घ) …………… — …………… — आसन्दैः
- (ङ) बालिकया — …………… — बालिकाभिः
- (च) …………… — पेटिकाभ्याम् — ……………
- (छ) मित्रेण — …………… — ……………
- (ज) …………… — …………… — वस्त्रैः
- हिरण्यकशिपुः आगच्छति। [उदाहरणम् — कः आगच्छति ?]
- सुरासुराः सर्वे भीताः भविष्यन्ति।
- दैत्यराजः खड्गेन प्रहरति।
- अहं प्रह्लादं मारयिष्यामि।
- तात ! हरिस्तु सर्वत्र अस्ति।
- पुत्रस्य विषये वक्तुम् इच्छति।
- नृसिंहः निजनखैः हिरण्यकशिपुं मारितवान्।
- अहं मम ……………. (खड्ग) स्तम्भं भङ्क्ष्यामि।
- प्रह्लादः गजस्य ……………. (पददलन) अपि जीवति।
- सर्वे जनाः ……………. (नारायण) अनुगृहीताः।
- ……………. (निजनख) तव वक्षःस्थलं विदीर्य मारयिष्यामि।
- बालिकाः ……………. (शिक्षिका) सह चर्चां कुर्वन्ति।
- रमा + ईशः = …………… [उदाहरणम् — रमेशः]
- सुर + ईश्वरः = ……………
- नाग + इन्द्रः = ……………
- गज + इन्द्रः = ……………
- माता + इव = ……………
- राम + इति = ……………
- पर + उपकारः = ……………
- मम + उपरि = ……………
- सूर्य + उदयः = ……………
- रामेण + उक्तम् = ……………
- तस्य + उपरि = ……………
- सा आपणं गच्छति। [उदाहरणम् — सा आपणं गमिष्यति।]
- रमा क्रीडाङ्गणे क्रीडति।
- बालाः फलानि खादन्ति।
- ताः योगासनं कुर्वन्ति।
- अहं नित्यं पठामि।
- त्वं कस्मिन् विषये वदसि ?
- आवां पाठं लिखावः।
- यूयं शालां गच्छथ।
- ते बालिके वैद्ये भवतः।
- वयं श्लोकान् स्मरामः।
- (क) बालकः कार्यं करिष्यति। — बालकौ कार्यं करिष्यतः। — बालकाः कार्यं करिष्यन्ति। [उदाहरणम्]
- (ख) सः शालां गमिष्यति। — …………… — ……………
- (ग) त्वं श्लोकं वदिष्यसि। — …………… — ……………
- (घ) …………… — आवां पुस्तकानि दास्यावः। — ……………
- (ङ) …………… — …………… — छात्राः प्रदर्शनीं द्रक्ष्यन्ति।
- (च) अहं भगवद्गीतां श्रोष्यामि। — …………… — ……………
- (छ) …………… — बालिके कथां लेखिष्यतः। — ……………
- (ज) …………… — …………… — यूयं किं खादिष्यथ ?
- एषा घटना नरसिंहपुराणे श्रीमद्भागवतपुराणे च वर्णिता अस्ति। एतयोः पुराणयोः रचयिता महर्षिः वेदव्यासः अस्ति। सः एव अष्टादश पुराणानि लिखितवान्। नरसिंहपुराणम् एकम् उपपुराणम् अस्ति। नृसिंहावतारविषये कांश्चन प्रमुखांशान् जानीमः।
- भारतीयज्ञानपरम्परायां संस्कृतवाङ्मयस्य विशेषतः पुराणानां महती भूमिका वर्तते। प्रधानतया अष्टादश पुराणानि सन्ति। — मद्वयं भद्वयं चैव ब्रत्रयं वचतुष्टयम्। अनापलिंगकूस्कानि पुराणानि प्रचक्षते॥
- माता-पित्रोः शिक्षकस्य च साहाय्येन मानवानां षोडश-संस्काराणां नामानि लिखन्तु।
- पुराणेभ्यः कामपि एकां कथां संगृह्य लिखन्तु, कक्षायां श्रावयन्तु च।
- कक्षायाः सर्वे छात्राः मिलित्वा अस्य नाटकस्य अभिनयं कुर्वन्तु।
Chapter at a Glance
- पाठ का मूल वाक्य — ‘ ईशावास्यम् इदं सर्वम् ’ अर्थात् यह सम्पूर्ण जगत् ईश्वर से व्याप्त है । यह ईशोपनिषद् का प्रसिद्ध वचन है। आचार्या इसी को समझाने के लिए प्रह्लाद की कथा सुनाती हैं।
- कथा का आरम्भ — दैत्यराज हिरण्यकशिपु स्वयं को सर्वशक्तिमान् और अमर मानता है। सभा में मन्त्री, दैत्यपुरोहित और सेनापति उसकी स्तुति करते हैं, किन्तु मन्त्री संकोच से बताता है कि उसका अपना पुत्र प्रह्लाद अहर्निश हरि का गुणगान करता है।
- प्रह्लाद पर अत्याचार — गज के पद-दलन से, ऊँचे पर्वत-शिखर से गिराने से और रस्सी से बाँधकर समुद्र में फेंकने से भी प्रह्लाद जीवित रहता है, क्योंकि नारायण उसकी रक्षा करते हैं।
- होलिका-दहन — ब्रह्मा के वरदान से होलिका को अग्नि नहीं जलाती। वह प्रह्लाद को गोद में लेकर अग्नि में बैठती है, किन्तु वरदान का दुरुपयोग करने के कारण अग्नि होलिका को ही जला देती है और प्रह्लाद सुरक्षित रहता है। इसी से होलिकोत्सव जुड़ा है।
- नृसिंहावतार — ‘हरिः सर्वत्र अस्ति, अस्मिन् स्तम्भे अपि अस्ति’ — प्रह्लाद के इस उत्तर पर हिरण्यकशिपु खड्ग से स्तम्भ पर प्रहार करता है और महान् गर्जन के साथ नृसिंह स्तम्भ से बाहर आते हैं। वे सन्ध्याकाल में, देहली पर, न अस्त्र से न शस्त्र से, अपने नखों से उसका वक्षःस्थल चीर देते हैं — ब्रह्मा का वर भी अखण्डित रहता है।
- व्याकरण — (क) उपकरण के अर्थ में तृतीया — ‘हिरण्यकशिपुः खड्गेन स्तम्भं भञ्जयति’; (ख) क्रियाविशेषण-स्वभाववाचक शब्दों में तृतीया — ‘नृसिंहः क्रोधेन गर्जति’। साथ ही लृट् लकार — पठिष्यति / पठिष्यतः / पठिष्यन्ति आदि रूप।
How to Download NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 7 PDF
Follow these simple steps to get the Ishavasyam Idam Sarvam questions-and-answers PDF from Deepakam.
- Search NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 7 aglasem and open this page.
- Read the exercise questions with answers for Ishavasyam Idam Sarvam shown above.
- Click the Download PDF link to save the Ishavasyam Idam Sarvam solutions to your device.
NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit – All Chapters
There are more chapters to study besides Ishavasyam Idam Sarvam in Sanskrit. Here are the NCERT Solutions for all chapters of Class 7 Sanskrit.
- Chapter 1 Vande Bharatamataram
- Chapter 2 Nityam Pibamah Subhashitarasam
- Chapter 3 Mitraya Namah
- Chapter 4 Na Labhyate Chet Amlam Drakshaphalam
- Chapter 5 Seva Hi Paramo Dharmah
- Chapter 6 Kridama Vayam Shlokantyaksharim
- Chapter 7 Ishavasyam Idam Sarvam
- Chapter 8 Hitam Manohari Cha Durlabham Vachah
- Chapter 9 Annad Bhavanti Bhutani
- Chapter 10 Dashamah Kah
- Chapter 11 Dvipeshu Ramyah Dvipo Andamanah
- Chapter 12 Virangana Pannadhaya
- Chapter 13 Varnamatra Parichayah
NCERT Solutions for Class 7 – All Subjects
Just like Chapter 7 of Sanskrit, you can get the exercise questions with answers for every other subject of Class 7. Here are the NCERT Solutions for all subjects of Class 7.
NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 7 – An Overview
The key highlights of this study material are as follows.
| Aspects | Details |
|---|---|
| Class | Class 7 |
| Subject | Sanskrit |
| Chapter Number | Chapter 7 |
| Chapter Name | Ishavasyam Idam Sarvam |
| Book Name | Deepakam |
| Book By | NCERT (National Council of Educational Research and Training) |
| Educational Resource Here | NCERT Solutions of Class 7 Sanskrit Chapter 7 for all exercises |
| More Questions Answers of This Subject | NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit |
| Download Book Chapter | NCERT Book Class 7 Sanskrit |
| All Questions Answers For This Class | NCERT Solutions for Class 7 |
| Complete Solutions | NCERT Solutions |
NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 7 Ishavasyam Idam Sarvam – FAQs
What are the NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 7 Ishavasyam Idam Sarvam?
They are the complete, step-by-step answers to all the exercise and in-text questions of Chapter 7 Ishavasyam Idam Sarvam from the NCERT Class 7 Sanskrit textbook Deepakam, written by experts as per the latest NCERT syllabus.
How can I download the Class 7 Sanskrit Chapter 7 solutions PDF for free?
Open this page on aglasem, read the Ishavasyam Idam Sarvam questions with answers, and click the “Download Solutions PDF” link. The Class 7 Sanskrit Chapter 7 NCERT Solutions PDF is completely free to download.
Are these NCERT Solutions as per the latest 2026-27 syllabus?
Yes. The NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 7 are based on the latest NCERT textbook Deepakam and the current 2026-27 CBSE syllabus, so the questions and answers match what you study in class.
Where can I get NCERT Solutions for the other chapters of Class 7 Sanskrit?
You can find the answers to every chapter on the NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit page, and solutions for every subject on the NCERT Solutions for Class 7 page.
How do NCERT Solutions help in exam preparation?
They show the correct method to solve each question, help you write answers the way they are expected in exams, let you check and correct your own work, and save revision time — which together improve your marks in Class 7 Sanskrit.
If you have any queries on NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 7 Ishavasyam Idam Sarvam, then please ask in the comments below.
