Skip to content

NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 7 Ishavasyam Idam Sarvam (PDF) – 2027

NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 7 Ishavasyam Idam Sarvam – step-by-step answers to every exercise and in-text question of the chapter, as per the latest NCERT syllabus for 2027. Read them online or download the free question-answer PDF.

दीपकम् (कक्षा 7) का सप्तमः पाठः — ईशावास्यम् इदं सर्वम् एक नाटक (रूपकम्) है। कक्षा में आचार्या बालकों को बताती हैं कि ईश्वर केवल देवालय में नहीं, सर्वत्र व्याप्त है — और इसी बात को सिद्ध करने के लिए प्रह्लाद-हिरण्यकशिपु का प्रसंग नाटक-रूप में प्रस्तुत होता है। व्याकरण की दृष्टि से पाठ दो बिन्दुओं पर केन्द्रित है — तृतीया विभक्ति (उपकरण तथा क्रियाविशेषण-स्वभाववाचक शब्दों में) और लृट् लकार (भविष्यत् काल)। नीचे पृष्ठ 71 से 84 तक के पाठगत प्रश्न, वयम् अभ्यासं कुर्मः के प्रश्न १–८ (प्रत्येक उपभाग सहित), योग्यताविस्तारः, परियोजनाकार्यम् तथा कार्यकलापः क्रम से हल किए गए हैं — पहले संस्कृत उत्तर, फिर कोष्ठक में हिन्दी अर्थ।

NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 7 Ishavasyam Idam Sarvam PDF

All the answers are on this page below. The PDF also explains every answer – why it is right and how to check it – so download it for revision.

PDFChapterDownload
Solutions PDFIshavasyam Idam SarvamView PDF

पाठ का हिंदी अनुवाद

कक्षा में संवाद (चित्रकथा, पृष्ठ 71)
अयि भोः बालाः ! किं भवन्तः जानन्ति ‘ईश्वरः कुत्र अस्ति’ ?
आचार्या — अरे बच्चो! क्या आप जानते हैं कि ‘ईश्वर कहाँ है’?
मान्ये ! ईश्वरः देवालये भवति।
छात्रा — आदरणीय (आचार्या)! ईश्वर मंदिर में होता है।
वत्साः ! ईश्वरः न केवलं देवालये अपितु सर्वत्र व्याप्तः अस्ति।
आचार्या — बच्चो! ईश्वर केवल मंदिर में ही नहीं, बल्कि सब जगह व्याप्त (फैला हुआ) है।
तत् कथम् आचार्ये ?
छात्र — आचार्या जी, वह कैसे?
किम् ‘ईशावास्यमिदं सर्वं’ इति न श्रुतवन्तः ?
आचार्या — क्या आप लोगों ने ‘ईशावास्यमिदं सर्वम्’ (यह वचन) नहीं सुना?
नैव आर्ये ! तस्य कः अर्थः ?
छात्र — नहीं, आर्या जी! उसका क्या अर्थ है?
एतत् सर्वं जगत् ईशेन व्याप्तम् अस्ति। ईश्वरः सर्वत्र अस्ति इति अर्थः।
आचार्या — यह सारा संसार ईश्वर से व्याप्त है। ईश्वर सब जगह है — यह (इसका) अर्थ है।
मान्ये ! ईश्वरः वृक्षे, कक्षायां, शिलायां, क्रीडाङ्गणे चापि अस्ति किम् ?
छात्रा — आदरणीय (आचार्या)! क्या ईश्वर पेड़ में, कक्षा में, पत्थर में और खेल के मैदान में भी है?
आम्, ईश्वरः सर्वत्र अस्ति। पुरा कश्चन भवादृशः अल्पवयस्कः बालः ‘ईश्वरः सर्वत्र अस्ति’ इति दर्शितवान्।
आचार्या — हाँ, ईश्वर सब जगह है। प्राचीन समय में आप जैसे ही एक छोटी उम्र के बालक ने ‘ईश्वर सब जगह है’ — यह दिखा दिया था।
इदानीं तमेव प्रसङ्गं पठामः। अनन्तरम् अभिनयसहितं नाटकमपि करिष्यामः।
अब हम उसी प्रसंग को पढ़ते हैं। बाद में अभिनय के साथ नाटक भी करेंगे।
(हिरण्यकशिपोः सभा)
राजभटः – अयि भोः सावधानाः तिष्ठन्तु। राजाधिराजः राजगम्भीरः त्रैलोक्याधिपतिः देवाधिदेवः दैत्यराजः हिरण्यकशिपुः आगच्छति।
राजसैनिक — अरे! सावधान होकर खड़े रहिए। राजाओं के राजा, राजाओं में श्रेष्ठ, तीनों लोकों के स्वामी, देवों के भी देव, दैत्यों के राजा हिरण्यकशिपु आ रहे हैं।
सभासदः – विजयतां महाराज ! विजयताम्। विजयतां महाराज ! विजयताम्।
सभासद — महाराज की जय हो! जय हो! महाराज की जय हो! जय हो!
हिरण्यकशिपुः – ह ह ह ह…. (अट्टहासेन सह) अहम् एव सर्वशक्तिमान् अस्मि। अहम् अमरः अस्मि।
हिरण्यकशिपु — ह ह ह ह…. (ठहाका लगाकर हँसते हुए) मैं ही सबसे अधिक शक्तिशाली हूँ। मैं अमर हूँ।
मन्त्री – सत्यं दैत्यराज ! सुराः असुराः यक्ष-गन्धर्व-किन्नराः भवतः सर्वे भीताः तिष्ठन्ति।
मंत्री — सच है, दैत्यराज! देवता, असुर, यक्ष, गन्धर्व और किन्नर — सब आपसे डरे रहते हैं।
दैत्यपुरोहितः – भगवन् ! देशे सर्वत्र भवतः एव पूजा भवति। अन्यदेवतानाम् पूजाराधनं न भवति। इतः परं यज्ञभागादिकम् अपि देवेभ्यः न केऽपि दास्यन्ति।
दैत्यों के पुरोहित — भगवन्! देश में सब जगह आपकी ही पूजा होती है। दूसरे देवताओं की पूजा-आराधना नहीं होती। अब से कोई भी देवताओं को यज्ञ का भाग (आहुति) आदि भी नहीं देगा।
हिरण्यकशिपुः – साधु साधु। अयि भोः मन्त्रिन् ! सर्वत्र जनाः मामेव ध्यायन्ति खलु !
हिरण्यकशिपु — बहुत अच्छा, बहुत अच्छा। अरे मंत्री! सब जगह लोग निश्चय ही मेरा ही ध्यान करते हैं न!
मन्त्री – देव ! सर्वत्र भवतः एव नामकीर्तनं भवति, किन्तु ………. (अधोमुखः मौनं तिष्ठति।)
मंत्री — महाराज! सब जगह आपका ही नाम-कीर्तन होता है, किन्तु ………. (मुँह नीचे करके चुप रह जाता है।)
हिरण्यकशिपुः – (सक्रोधम्) आः ! जानामि जानामि। भवान् मम पुत्रस्य विषये वक्तुम् इच्छति खलु।
हिरण्यकशिपु — (क्रोध के साथ) आह! जानता हूँ, जानता हूँ। आप निश्चय ही मेरे पुत्र के विषय में कहना चाहते हैं।
मन्त्री – (मन्दध्वनिना) सत्यं देव !
मंत्री — (धीमी आवाज़ में) सच है, महाराज!
हिरण्यकशिपुः – मम पुत्रकः एव मम शत्रुः अस्ति। कुलकलङ्कः सः प्रह्लादः अहर्निशं मम शत्रोः हरेः गुणगानं करोति।
हिरण्यकशिपु — मेरा बेटा ही मेरा शत्रु है। वंश को कलंकित करने वाला वह प्रह्लाद दिन-रात मेरे शत्रु हरि (विष्णु) का गुणगान करता है।
सेनापतिः – स्वामिन् ! गजस्य पद-दलनेन अपि सः जीवति।
सेनापति — स्वामी! हाथी के पैरों से कुचलवाने पर भी वह जीवित है।
हिरण्यकशिपुः – अहो महदाश्चर्यम् !
हिरण्यकशिपु — अरे, बड़ा आश्चर्य है!
सेनापतिः – भवदाज्ञया वयम् उत्तुङ्गशिखरात् तं पातितवन्तः। तथापि सः न मृतः।
सेनापति — आपकी आज्ञा से हमने उसे ऊँचे पर्वत के शिखर से गिरा दिया। फिर भी वह नहीं मरा।
मन्त्री – रज्ज्वा बद्ध्वा समुद्रमध्ये क्षिप्तवन्तः। तथापि….
मंत्री — (हमने उसे) रस्सी से बाँधकर समुद्र के बीच फेंक दिया। फिर भी….
हिरण्यकशिपुः – (हस्तौ मर्दयन् सक्रोधम्) आः … किं करवाणि, किं करवाणि एतस्य। (किञ्चिद् विचिन्त्य) आस्तां तावत्। उपायः मया चिन्तितः। द्रक्ष्यामि सः कथं जीविष्यति इति। (वदन् सभातः निर्गतः।)
हिरण्यकशिपु — (क्रोध के साथ हाथ मलते हुए) आह … इसका क्या करूँ, क्या करूँ! (कुछ सोचकर) अच्छा, रहने दो। मैंने उपाय सोच लिया है। देखूँगा कि वह कैसे जीवित रहेगा। (यह कहते हुए सभा से बाहर चला गया।)
(सर्वे निष्क्रान्ताः)
(सब बाहर निकल गए।)
हिरण्यकशिपुः – अयि भोः अनुजे ! होलिके !! होलिके !!! कुत्र असि त्वम् ? इत इतः।
हिरण्यकशिपु — अरी छोटी बहन! होलिका!! होलिका!!! तुम कहाँ हो? इधर आओ, इधर।
होलिका – प्रणमामि भ्रातः ! कथं मां स्मरसि ? किमर्थं दुःखितः भासि ? किं कारणम् अस्य दुःखस्य ? वद भ्रातः ! वद।
होलिका — भैया, प्रणाम! मुझे कैसे याद किया? क्यों दुखी लग रहे हो? इस दुख का क्या कारण है? बोलो भैया! बोलो।
हिरण्यकशिपुः – अनुजे ! त्वं जानासि एव, मम पुत्रः एव मम शत्रुः जातः। (क्षीणस्वरेण सर्वं वृत्तान्तं कथयति)
हिरण्यकशिपु — छोटी बहन! तुम जानती ही हो, मेरा पुत्र ही मेरा शत्रु बन गया है। (धीमे स्वर में सारा वृत्तान्त बताता है।)
होलिका – भ्रातः ! अलं चिन्तया, ब्रह्मणः वरप्रसादात् अग्निः मां न दहति, अहं ज्वालयिष्यामि प्रह्लादम्। आश्वस्तो भव।
होलिका — भैया! चिंता मत करो। ब्रह्मा जी के वरदान के कारण अग्नि मुझे नहीं जलाती। मैं प्रह्लाद को जला दूँगी। निश्चिंत हो जाओ।
(होलिका प्रह्लादकक्षं प्रविशति)
प्रह्लादः – (होलिकां दृष्ट्वा) पितृष्वसः ! (आलिङ्गति)
प्रह्लाद — (होलिका को देखकर) बुआ! (गले लगता है।)
होलिका – अयि भोः प्रह्लाद ! आगच्छ, आवां क्रीडिष्यावः।
होलिका — अरे प्रह्लाद! आओ, हम दोनों खेलेंगे।
प्रह्लादः – (सहर्षम्) बाढम्।
प्रह्लाद — (खुशी से) अवश्य।
होलिका – प्रथमं त्वं माम् अन्विष्यसि।
होलिका — पहले तुम मुझे ढूँढोगे।
प्रह्लादः – (सहर्षम्) साधु।
प्रह्लाद — (खुशी से) ठीक है।
(होलिका प्रह्लादस्य नेत्रयोः पट्टिकां बध्नाति। किञ्चित् दूरे अग्निं प्रज्वलयति। स्वयम् अग्नौ उपविश्य करतलध्वनिना आह्वयति।)
(होलिका प्रह्लाद की आँखों पर पट्टी बाँधती है। थोड़ी दूर पर आग जलाती है। स्वयं आग में बैठकर ताली बजाकर (प्रह्लाद को) बुलाती है।)
होलिका – अत्र, अहम् अत्र अस्मि, इत इतः।
होलिका — यहाँ, मैं यहाँ हूँ, इधर आओ, इधर।
प्रह्लादः – अहो तापम् अनुभवामि खलु अहम्। (प्रह्लादः अग्निकुण्डस्य समीपम् गच्छति। होलिका तम् अङ्के स्वीकरोति।)
प्रह्लाद — अरे, मुझे तो गर्मी का अनुभव हो रहा है। (प्रह्लाद अग्निकुण्ड के पास जाता है। होलिका उसे गोद में ले लेती है।)
होलिका – ह…..ह….ह… प्रह्लाद !
अहं तव मृत्युः अस्मि।
अहं त्वाम् अग्नये दास्यामि।
होलिका — ह…..ह….ह… प्रह्लाद!
मैं तेरी मृत्यु हूँ।
मैं तुझे अग्नि को दे दूँगी।
प्रह्लादः – (करौ बद्ध्वा हरिं स्मरति)
ॐ नमो नारायणाय,
ॐ नमो नारायणाय,
ॐ नमो नारायणाय….
प्रह्लाद — (हाथ जोड़कर हरि का स्मरण करता है)
ॐ नारायण को नमस्कार है,
ॐ नारायण को नमस्कार है,
ॐ नारायण को नमस्कार है….
(नारायणस्य कृपया प्रह्लादः रक्षितः भवति। ब्रह्मणः वरस्य दुरुपयोगकारणात् अग्निः होलिकाम् एव ज्वालयति। होलिका अग्निदाहात् आर्तनादं कुर्वती प्राणान् त्यजति।)
(नारायण की कृपा से प्रह्लाद बच जाता है। ब्रह्मा जी के वरदान का दुरुपयोग करने के कारण अग्नि होलिका को ही जला देती है। आग की जलन से चिल्लाकर रोती हुई होलिका प्राण त्याग देती है।)
दैत्याः – अहो ! किमेतत् ? होलिका एव दग्धा।
दैत्य — अरे! यह क्या? होलिका ही जल गई।
नृसिंहावतारः (पृष्ठ 74–75)
(ततः प्रविशति प्रह्लादः हिरण्यकशिपुः च)
(इसके बाद प्रह्लाद और हिरण्यकशिपु प्रवेश करते हैं।)
प्रह्लादः – ॐ नमो नारायणाय, ॐ नमो नारायणाय…
प्रह्लाद — ॐ नारायण को नमस्कार है, ॐ नारायण को नमस्कार है…
हिरण्यकशिपुः – (सक्रोधं दन्तान् विघट्टयन्) आः, नारायण ! नारायण ! दर्शय, कुत्र अस्ति तव नारायणः ?
हिरण्यकशिपु — (क्रोध से दाँत पीसते हुए) आह, नारायण! नारायण! दिखाओ, कहाँ है तुम्हारा नारायण?
प्रह्लादः – तात ! श्रीहरिः तु सर्वत्र अस्ति।
प्रह्लाद — पिताजी! श्रीहरि तो सब जगह हैं।
हिरण्यकशिपुः – किं ते हरिः अत्र अस्ति ? तत्र अस्ति ? सोपानेषु अस्ति ? अथवा अस्मिन् स्तम्भे अस्ति ?
हिरण्यकशिपु — क्या तेरा हरि यहाँ है? वहाँ है? सीढ़ियों पर है? या इस खंभे में है?
प्रह्लादः – नूनं हरिः सर्वत्र अस्ति। अस्मिन् स्तम्भे अपि अस्ति।
प्रह्लाद — निश्चय ही हरि सब जगह हैं। इस खंभे में भी हैं।
हिरण्यकशिपुः – आः, मूढ ! पश्य पश्य, अनेन खड्गेन स्तम्भं भङ्क्ष्यामि।
हिरण्यकशिपु — आह, मूर्ख! देख, देख, इस तलवार से (मैं) खंभे को तोड़ दूँगा।
प्रह्लादः – ॐ नमो नारायणाय, ॐ नमो नारायणाय, ॐ नमो नारायणाय…
प्रह्लाद — ॐ नारायण को नमस्कार है, ॐ नारायण को नमस्कार है, ॐ नारायण को नमस्कार है…
(हिरण्यकशिपुः स्तम्भं प्रहरति। महता गर्जनेन नृसिंहः स्तम्भात् बहिः आगच्छति)
(हिरण्यकशिपु खंभे पर प्रहार करता है। बड़ी गर्जना के साथ नृसिंह खंभे से बाहर आते हैं।)
नृसिंहः – (क्रोधेन सिंहगर्जनं कुर्वन्) रे पापात्मन् ! अद्य तव मृत्युः सन्निहितः। कालोऽहं तव।
नृसिंह — (क्रोध से सिंह-गर्जना करते हुए) अरे पापी! आज तेरी मृत्यु पास आ गई है। मैं तेरा काल (मृत्यु) हूँ।
हिरण्यकशिपुः – (आदौ आश्चर्येण पश्यति पुनः कथयति) आः, असत्यवादिन् ! अहं ब्रह्मदेवात् वरं प्राप्य अमरः अस्मि। त्वाम् एव मृत्युलोकं प्रेषयिष्यामि।
हिरण्यकशिपु — (पहले आश्चर्य से देखता है, फिर कहता है) आह, झूठ बोलने वाले! मैं ब्रह्मदेव से वरदान पाकर अमर हूँ। (मैं) तुझे ही यमलोक भेज दूँगा।
(तस्मिन् सन्ध्याकाले नृसिंहः हिरण्यकशिपुं केशेषु गृहीत्वा कर्षति)
(उस संध्या के समय नृसिंह हिरण्यकशिपु को बालों से पकड़कर खींचते हैं।)
नृसिंहः – रे मूर्ख ! अधम ! त्वं ब्रह्मदेवात् वरं प्राप्तवान् असि, तं वरम् अनुल्लङ्घ्य अहं त्वां मारयिष्यामि।
नृसिंह — अरे मूर्ख! नीच! तूने ब्रह्मदेव से वरदान पाया है; उस वरदान का उल्लंघन किए बिना मैं तुझे मारूँगा।
(राजभवनस्य अन्तः बहिः च एतयोः मध्ये विद्यमानायां देहल्यां तं गृह्णाति)
(राजभवन के भीतर और बाहर — इन दोनों के बीच स्थित देहरी पर उसे पकड़ लेते हैं।)
मूढ ! पश्य, न त्वमसि भुवि, न च स्वर्गे ;
न वा पाताले, न च आकाशे ;
न गृहाभ्यन्तरे, बहिर्भागे वा ;
नायं दिवसो, न वा रात्रिः ;
नाहं मनुष्यो, न च पशुः ;
न अस्त्रेण, न च शस्त्रेण ;
निजनखैः तव वक्षःस्थलं
विदीर्य हनिष्यामि।
अरे मूर्ख! देख, न तू पृथ्वी पर है, न स्वर्ग में;
न पाताल में, न आकाश में;
न घर के भीतर, न बाहर;
न यह दिन है, न रात;
न मैं मनुष्य हूँ, न पशु;
न अस्त्र से, न शस्त्र से —
अपने नाखूनों से तेरी छाती
चीरकर (तुझे) मारूँगा।
हिरण्यकशिपुः – (भीतः) प्रभो ! क्षमस्व मां, क्षमस्व।
हिरण्यकशिपु — (डरकर) प्रभु! मुझे क्षमा कीजिए, क्षमा कीजिए।
नृसिंहः – अधम ! न तेऽपराधः क्षम्यः। (सिंहगर्जनं कुर्वन् हिरण्यकशिपोः वक्षःस्थलं भिनत्ति।)
नृसिंह — नीच! तेरा अपराध क्षमा करने योग्य नहीं है। (सिंह-गर्जना करते हुए हिरण्यकशिपु की छाती चीर देते हैं।)
अध्यापिका – एवं बालः प्रह्लादः ईश्वरः सर्वत्र अस्ति इति दर्शितवान्। अत एव उच्यते, ‘ईशावास्यम् इदं सर्वम्’ इति।
अध्यापिका — इस प्रकार बालक प्रह्लाद ने दिखा दिया कि ईश्वर सब जगह है। इसीलिए कहा जाता है — ‘ईशावास्यम् इदं सर्वम्’ (यह सब कुछ ईश्वर से व्याप्त है)।
योग्यताविस्तरः (पृष्ठ 83–84)
१. एषा घटना नरसिंहपुराणे श्रीमद्भागवतपुराणे च वर्णिता अस्ति। एतयोः पुराणयोः रचयिता महर्षिः वेदव्यासः अस्ति।
१. यह घटना नरसिंहपुराण और श्रीमद्भागवतपुराण में वर्णित है। इन दोनों पुराणों के रचयिता महर्षि वेदव्यास हैं।
सः एव अष्टादश पुराणानि लिखितवान्। नरसिंहपुराणम् एकम् उपपुराणम् अस्ति। नृसिंहावतारविषये कांश्चन प्रमुखांशान् जानीमः।
उन्होंने ही अठारह पुराण लिखे। नरसिंहपुराण एक उपपुराण है। (आओ) नृसिंह-अवतार के विषय में कुछ प्रमुख बातें जानें।
बिहारराज्ये ‘पूर्णिया’जनपदे बनमनखी-ग्रामे सिकलीगढधरहरा इति इतिहासप्रसिद्धं स्थानम्।
बिहार राज्य के ‘पूर्णिया’ जिले में बनमनखी गाँव में सिकलीगढ़ धरहरा नाम का इतिहास-प्रसिद्ध स्थान है।
अस्मिन् एव स्थाने भगवान् नृसिंहः अवतारं प्राप्तवान् इति ख्यातिः वर्तते।
ऐसी प्रसिद्धि है कि इसी स्थान पर भगवान् नृसिंह ने अवतार लिया था।
अत्रैव नृसिंहः हिरण्यकशिपोः वधं कृत्वा प्रह्लादस्य रक्षणं कृतवान्।
यहीं नृसिंह ने हिरण्यकशिपु का वध करके प्रह्लाद की रक्षा की थी।
भक्तस्य प्रह्लादस्य हिरण्यकशिपोः च साम्राज्यं अत्रैव आसीत् ।
भक्त प्रह्लाद और हिरण्यकशिपु का साम्राज्य यहीं था।
अधुनापि अत्र कश्चन विशालः बृहदाकारकः प्रसिद्धः माणिक्यनामकः स्तम्भः वर्तते।
आज भी यहाँ माणिक्य नाम का एक विशाल, बड़े आकार वाला प्रसिद्ध खंभा है।
यस्यां देहल्यां दैत्यराजस्य हिरण्यकशिपोः वधः जातः, तस्याः एव देहल्याः पार्श्वस्तम्भः एषः इति जनश्रुतिः वर्तते। तस्य भञ्जनार्थं बहुधा प्रयासः कृतः तथापि न भग्नः इत्यपि श्रूयते।
लोक-मान्यता है कि जिस देहरी पर दैत्यराज हिरण्यकशिपु का वध हुआ था, यह उसी देहरी के बगल का खंभा है। यह भी सुना जाता है कि इसे तोड़ने के लिए कई बार प्रयास किया गया, फिर भी यह नहीं टूटा।
हिरण्यकशिपोः अनुजायाः होलिकायाः दहनम् अत्रैव जातमिति मन्यते।
माना जाता है कि हिरण्यकशिपु की छोटी बहन होलिका का दहन यहीं हुआ था।
तदर्थमेव अत्रत्याः जनाः प्रतिवर्षं भस्मना मृत्तिकया च होलिकां क्रीडन्ति।
इसीलिए यहाँ के लोग हर वर्ष राख और मिट्टी से होली खेलते हैं।
तदारभ्य भारतवर्षे जनाः होलिकोत्सवम् आचरन्ति इत्यपि ख्यातिः वर्तते।
यह भी प्रसिद्ध है कि तभी से भारतवर्ष में लोग होली का उत्सव मनाते हैं।
अत्र नृसिंहस्य प्राचीनः देवालयः अपि अस्ति। सद्यः सः देवालयः पुनर्नवीकृतः।
यहाँ नृसिंह का एक प्राचीन मंदिर भी है। हाल ही में उस मंदिर का जीर्णोद्धार (फिर से नया) किया गया है।
अस्मिन् मन्दिरे ब्रह्म-विष्णु-महेश्वरसहितं प्रायः 40 देवतानां प्रतिमाः सन्ति।
इस मंदिर में ब्रह्मा, विष्णु और महेश्वर सहित लगभग 40 देवताओं की प्रतिमाएँ हैं।
वैदिककाले होलिकोत्सवः वसन्तोत्सवरूपेणापि आचर्यते।
वैदिक काल में होली का उत्सव वसन्त-उत्सव के रूप में भी मनाया जाता है।
होलकः तृणाग्नौ भृष्टम् अर्द्धपक्वं धान्यम्। होरा इति हिन्दी भाषायाम्।
‘होलक’ घास-फूस की आग में भुना हुआ अधपका अनाज है। हिन्दी भाषा में इसे ‘होरा’ (होला) कहते हैं।
यदा नवगोधूमादिधान्यानि गृहेषु आगच्छन्ति, तदा कृषकः प्रसन्नो भूत्वा अग्नौ हविः समर्प्य उत्सवम् आचरति सः होलिकोत्सवः भवति।
जब गेहूँ आदि नए अनाज घरों में आते हैं, तब किसान प्रसन्न होकर अग्नि में आहुति अर्पित करके जो उत्सव मनाता है, वही होली का उत्सव है।
शास्त्रेषु होलिकोत्सवः ‘वासन्तीय-नवसस्येष्टिः’ उच्यते।
शास्त्रों में होली के उत्सव को ‘वासन्तीय-नवसस्येष्टि’ (वसन्त ऋतु में नई फसल का यज्ञ) कहा जाता है।
२. भारतीयज्ञानपरम्परायां संस्कृतवाङ्मयस्य विशेषतः पुराणानां महती भूमिका वर्तते। प्रधानतया अष्टादश पुराणानि सन्ति।
२. भारतीय ज्ञान-परम्परा में संस्कृत साहित्य की, विशेषकर पुराणों की, बड़ी भूमिका है। मुख्य रूप से अठारह पुराण हैं।
मद्वयं भद्वयं चैव ब्रत्रयं वचतुष्टयम्।
अनापलिंगकूस्कानि पुराणानि प्रचक्षते॥
‘म’ से (आरम्भ होने वाले) दो, ‘भ’ से दो, ‘ब्र’ से तीन, ‘व’ से चार और ‘अ, ना, प, लिं, ग, कू, स्क’ से (एक-एक) — ये पुराण कहे जाते हैं॥
मद्वयम् – १. मत्स्यपुराणम् २. मार्कण्डेयपुराणम्
भद्वयम् – ३. भागवतपुराणम् ४. भविष्यपुराणम्
ब्रत्रयम् – ५. ब्रह्मपुराणम् ६. ब्रह्माण्डपुराणम् ७. ब्रह्मवैवर्तपुराणम्
वचतुष्टयम् – ८. वायुपुराणम् ९. वराहपुराणम् १०. वामनपुराणम् ११. विष्णुपुराणम्
अनापलिङ्गकूस्कानि – १२. अग्निपुराणम् १३. नारदपुराणम् १४. पद्मपुराणम् १५. लिङ्गपुराणम् १६. गरुडपुराणम् १७. कूर्मपुराणम् १८. स्कन्दपुराणम्
‘म’ वाले दो – १. मत्स्यपुराण २. मार्कण्डेयपुराण
‘भ’ वाले दो – ३. भागवतपुराण ४. भविष्यपुराण
‘ब्र’ वाले तीन – ५. ब्रह्मपुराण ६. ब्रह्माण्डपुराण ७. ब्रह्मवैवर्तपुराण
‘व’ वाले चार – ८. वायुपुराण ९. वराहपुराण १०. वामनपुराण ११. विष्णुपुराण
‘अ-ना-प-लिं-ग-कू-स्क’ वाले सात – १२. अग्निपुराण १३. नारदपुराण १४. पद्मपुराण १५. लिङ्गपुराण १६. गरुडपुराण १७. कूर्मपुराण १८. स्कन्दपुराण

NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 7 Ishavasyam Idam Sarvam – Questions and Answers

All questions of the chapter are answered below, in the order of the book – in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises. Each answer is written the way you would write it in the exam.

पाठे विद्यमानाः प्रश्नाः — पृष्ठ 71–75पाठः — ईशावास्यम् इदं सर्वम् (नाटकम्) — प्र.1–5 पाठ के संवादों में आए प्रश्न; प्र.6–7 पाठ पर आधारित अतिरिक्त अभ्यास

पाठः
प्र.1अयि भोः बालाः ! किं भवन्तः जानन्ति ‘ईश्वरः कुत्र अस्ति’ ?
उत्तर

आम् आर्ये ! ईश्वरः सर्वत्र अस्ति। सः न केवलं देवालये, अपितु वृक्षे, कक्षायाम्, शिलायां, क्रीडाङ्गणे च व्याप्तः अस्ति।

छात्राणाम् उत्तरम् — मान्ये ! ईश्वरः देवालये भवति।
आचार्यायाः शुद्धीकरणम् — वत्साः ! ईश्वरः न केवलं देवालये अपितु सर्वत्र व्याप्तः अस्ति।
प्र.2किं ‘ईशावास्यमिदं सर्वं’ इति न श्रुतवन्तः ? — नैव आर्ये ! तस्य कः अर्थः ?
उत्तर

एतत् सर्वं जगत् ईशेन व्याप्तम् अस्ति। ईश्वरः सर्वत्र अस्ति इति अर्थः।

पदच्छेदः — ईशावास्यम् + इदम् + सर्वम्
ईशा (ईशेन) = ईश्वर के द्वारा  •  वास्यम् = व्याप्त / आच्छादित
इदं सर्वम् = यह सब कुछ (यह समस्त जगत्)
अर्थः — यह सम्पूर्ण जगत् ईश्वर से व्याप्त है।
प्र.3मान्ये ! ईश्वरः वृक्षे, कक्षायां, शिलायां, क्रीडाङ्गणे चापि अस्ति किम् ?
उत्तर

आम्, ईश्वरः वृक्षे, कक्षायां, शिलायां, क्रीडाङ्गणे च — सर्वत्र अस्ति। यतः ‘ईशावास्यम् इदं सर्वम्’ इति उपनिषद्वचनम् अस्ति।

प्र.4होलिका — कथं मां स्मरसि ? किमर्थं दुःखितः भासि ? किं कारणम् अस्य दुःखस्य ?
उत्तर

हिरण्यकशिपोः दुःखस्य कारणम् एतत् — तस्य पुत्रः एव तस्य शत्रुः जातः। प्रह्लादः अहर्निशं तस्य शत्रोः हरेः गुणगानं करोति।

हिरण्यकशिपोः उत्तरम् — ‘अनुजे ! त्वं जानासि एव, मम पुत्रः एव मम शत्रुः जातः।’
होलिकायाः आश्वासनम् — ‘भ्रातः ! अलं चिन्तया, ब्रह्मणः वरप्रसादात् अग्निः मां न दहति, अहं ज्वालयिष्यामि प्रह्लादम्। आश्वस्तो भव।’
प्र.5आः, नारायण ! नारायण ! दर्शय, कुत्र अस्ति तव नारायणः ? — किं ते हरिः अत्र अस्ति ? तत्र अस्ति ? सोपानेषु अस्ति ? अथवा अस्मिन् स्तम्भे अस्ति ?
उत्तर

प्रह्लादस्य उत्तरम् — ‘तात ! श्रीहरिः तु सर्वत्र अस्ति। नूनं हरिः सर्वत्र अस्ति। अस्मिन् स्तम्भे अपि अस्ति।’

हिरण्यकशिपुः — आः, मूढ ! पश्य पश्य, अनेन खड्गेन स्तम्भं भङ्क्ष्यामि।
परिणामः — (हिरण्यकशिपुः स्तम्भं प्रहरति। महता गर्जनेन नृसिंहः स्तम्भात् बहिः आगच्छति।)
प्र.6नृसिंहः —
मूढ ! पश्य, न त्वमसि भुवि, न च स्वर्गे ;
न वा पाताले, न च आकाशे ;
न गृहाभ्यन्तरे, बहिर्भागे वा ;
नायं दिवसो, न वा रात्रिः ;
नाहं मनुष्यो, न च पशुः ;
न अस्त्रेण, न च शस्त्रेण ;
निजनखैः तव वक्षःस्थलं
विदीर्य हनिष्यामि।
— अस्य पद्यांशस्य अन्वयः, अर्थः, भावः च लिख्यताम्।
उत्तर

अन्वयः —

मूढ ! पश्य — त्वम् भुवि न असि, स्वर्गे च न (असि) ; पाताले वा न, आकाशे च न ;
गृहाभ्यन्तरे न, बहिर्भागे वा न ; अयं दिवसः न, रात्रिः वा न ;
अहं मनुष्यः न, पशुः च न ; (अहं त्वाम्) अस्त्रेण न, शस्त्रेण च न (हनिष्यामि) ;
(अहं) निजनखैः तव वक्षःस्थलं विदीर्य हनिष्यामि।

अर्थः (हिन्दी) — ‘मूर्ख ! देख — तू न पृथ्वी पर है, न स्वर्ग में; न पाताल में, न आकाश में; न घर के भीतर, न बाहर। यह न दिन है, न रात। मैं न मनुष्य हूँ, न पशु। न अस्त्र से, न शस्त्र से — अपने ही नाखूनों से तेरा वक्षःस्थल चीरकर तुझे मारूँगा।’

भावः — ईश्वर सर्वत्र है; नृसिंह ने वरदान की कोई शर्त तोड़े बिना अधर्मी हिरण्यकशिपु का अन्त किया।

प्र.7अध्यापिका — एवं बालः प्रह्लादः ईश्वरः सर्वत्र अस्ति इति दर्शितवान्। अत एव उच्यते, ‘ईशावास्यम् इदं सर्वम्’ इति। — अस्य नाटकस्य सन्देशः कः ?
उत्तर

अस्य नाटकस्य सन्देशः — ईश्वरः सर्वत्र व्याप्तः अस्ति; सत्यनिष्ठा भक्तिः च कदापि न पराजीयते। अहङ्कारः वरस्य दुरुपयोगः च विनाशस्य कारणं भवति। (ईश्वर सब जगह है; सच्ची भक्ति कभी नहीं हारती; अहंकार और वरदान का दुरुपयोग विनाश का कारण बनते हैं।)

वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 79अभ्यासः — प्रश्नः १ : अधः प्रदत्तानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तराणि लिखन्तु

अभ्यासः
प्र.1 (क)दैत्यराजः कः ?
उत्तर

हिरण्यकशिपुः। (दैत्यों का राजा हिरण्यकशिपु है।)

पाठे — ‘राजाधिराजः राजगम्भीरः त्रैलोक्याधिपतिः देवाधिदेवः दैत्यराजः हिरण्यकशिपुः आगच्छति।’
प्र.1 (ख)के हिरण्यकशिपुं ध्यायन्ति ?
उत्तर

जनाः। (लोग हिरण्यकशिपु का ध्यान करते हैं।)

पाठे — ‘सर्वत्र जनाः मामेव ध्यायन्ति खलु !’ इति हिरण्यकशिपुः वदति।
प्र.1 (ग)किं देवेभ्यः न दास्यन्ति ?
उत्तर

यज्ञभागादिकम्। (यज्ञ का भाग आदि देवताओं को नहीं देंगे।)

पाठे — ‘इतः परं यज्ञभागादिकम् अपि देवेभ्यः न कोऽपि दास्यन्ति।’
प्र.1 (घ)कस्य दलनेन अपि सः जीवति ?
उत्तर

गजस्य। (हाथी के कुचलने पर भी वह — प्रह्लाद — जीवित रहता है।)

पाठे — ‘स्वामिन् ! गजस्य पद-दलनेन अपि सः जीवति।’
प्र.1 (ङ)राक्षसाः कुतः प्रह्लादं पातितवन्तः ?
उत्तर

उत्तुङ्गशिखरात्। (राक्षसों ने प्रह्लाद को ऊँचे पर्वत के शिखर से गिराया।)

पाठे — ‘भवदाज्ञया वयम् उत्तुङ्गशिखरात् तं पातितवन्तः। तथापि सः न मृतः।’
प्र.1 (च)हिरण्यकशिपुः कस्मात् वरं प्राप्तवान् ?
उत्तर

ब्रह्मदेवात्। (हिरण्यकशिपु ने ब्रह्मदेव से वरदान पाया था।)

पाठे — ‘अहं ब्रह्मदेवात् वरं प्राप्य अमरः अस्मि।’ तथा ‘रे मूर्ख ! अधम ! त्वं ब्रह्मदेवात् वरं प्राप्तवान् असि।’
प्र.1 (छ)हरिः कुत्र अस्ति इति कः वदति ?
उत्तर

प्रह्लादः। (प्रह्लाद कहता है कि हरि सर्वत्र हैं।)

पाठे — ‘तात ! श्रीहरिः तु सर्वत्र अस्ति।’ ‘नूनं हरिः सर्वत्र अस्ति। अस्मिन् स्तम्भे अपि अस्ति।’

वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 80अभ्यासः — प्रश्नः २ : अधः प्रदत्तानां प्रश्नानाम् पूर्णवाक्येन उत्तराणि लिखन्तु

अभ्यासः
प्र.2 (क)के भीताः तिष्ठन्ति ?
उत्तर

सुराः असुराः यक्ष-गन्धर्व-किन्नराः च सर्वे भीताः तिष्ठन्ति।

पाठे — ‘सत्यं दैत्यराज ! सुराः असुराः यक्ष-गन्धर्व-किन्नराः भवतः सर्वे भीताः तिष्ठन्ति।’
प्र.2 (ख)प्रह्लादः अहर्निशं किं करोति ?
उत्तर

प्रह्लादः अहर्निशं हरेः गुणगानं करोति।

पाठे — ‘कुलकलङ्कः सः प्रह्लादः अहर्निशं मम शत्रोः हरेः गुणगानं करोति।’
प्र.2 (ग)प्रह्लादं कथं समुद्रे क्षिप्तवन्तः ?
उत्तर

रज्ज्वा बद्ध्वा प्रह्लादं समुद्रमध्ये क्षिप्तवन्तः।

पाठे — ‘रज्ज्वा बद्ध्वा समुद्रमध्ये क्षिप्तवन्तः। तथापि…’
प्र.2 (घ)नृसिंहः कथं बहिः आगच्छति ?
उत्तर

नृसिंहः महता गर्जनेन स्तम्भात् बहिः आगच्छति।

पाठे — ‘(हिरण्यकशिपुः स्तम्भं प्रहरति। महता गर्जनेन नृसिंहः स्तम्भात् बहिः आगच्छति।)’
प्र.2 (ङ)हिरण्यकशिपुः केन स्तम्भं भङ्क्ष्यामि इति वदति ?
उत्तर

हिरण्यकशिपुः खड्गेन स्तम्भं भङ्क्ष्यामि इति वदति।

पाठे — ‘आः, मूढ ! पश्य पश्य, अनेन खड्गेन स्तम्भं भङ्क्ष्यामि।’

वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 80अभ्यासः — प्रश्नः ३ : उदाहरणानुसारं रिक्तस्थानानि पूरयन्तु (तृतीया-विभक्तेः रूपाणि)

अभ्यासः
प्र.3 (क)रामेण — रामाभ्याम् — रामैः [उदाहरणम् — पुस्तके पूर्वमेव पूरितम्]
उत्तर

यह पुस्तक में दिया गया उदाहरण है। तीनों वचनों में तृतीया विभक्ति के रूप इस प्रकार हैं —

एकवचनम् — रामेण  •  द्विवचनम् — रामाभ्याम्  •  बहुवचनम् — रामैः
(राम के द्वारा  •  दो रामों के द्वारा  •  बहुत रामों के द्वारा)

सम्पूर्ण पूरित तालिका (क से ज तक) —

क्रमःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
(क)रामेणरामाभ्याम्रामैः
(ख)चमसेनचमसाभ्याम्चमसैः
(ग)आचार्येणआचार्याभ्याम्आचार्यैः
(घ)आसन्देनआसन्दाभ्याम्आसन्दैः
(ङ)बालिकयाबालिकाभ्याम्बालिकाभिः
(च)पेटिकयापेटिकाभ्याम्पेटिकाभिः
(छ)मित्रेणमित्राभ्याम्मित्रैः
(ज)वस्त्रेणवस्त्राभ्याम्वस्त्रैः
प्र.3 (ख)चमसेन — …………… — ……………
उत्तर

चमसेन — चमसाभ्याम् — चमसैः

प्र.3 (ग)आचार्येण — …………… — आचार्यैः
उत्तर

आचार्येण — आचार्याभ्याम् — आचार्यैः

प्र.3 (घ)…………… — …………… — आसन्दैः
उत्तर

आसन्देन — आसन्दाभ्याम् — आसन्दैः

प्र.3 (ङ)बालिकया — …………… — बालिकाभिः
उत्तर

बालिकया — बालिकाभ्याम् — बालिकाभिः

प्र.3 (च)…………… — पेटिकाभ्याम् — ……………
उत्तर

पेटिकया — पेटिकाभ्याम् — पेटिकाभिः

प्र.3 (छ)मित्रेण — …………… — ……………
उत्तर

मित्रेण — मित्राभ्याम् — मित्रैः

प्र.3 (ज)…………… — …………… — वस्त्रैः
उत्तर

वस्त्रेण — वस्त्राभ्याम् — वस्त्रैः

वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 80–81अभ्यासः — प्रश्नः ४ : उदाहरणानुसारं रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु

अभ्यासः
प्र.4 (क)हिरण्यकशिपुः आगच्छति। [उदाहरणम् — कः आगच्छति ?]
उत्तर

कः आगच्छति ? (कौन आ रहा है ?)

रेखाङ्कितपदम् — हिरण्यकशिपुः → प्रथमा विभक्ति, एकवचन, पुँल्लिङ्गः (प्राणिवाचकः)
प्रश्नवाचकपदम् — कः (किम् शब्दस्य प्रथमा एकवचनम्, पुँल्लिङ्गः)
प्र.4 (ख)सुरासुराः सर्वे भीताः भविष्यन्ति।
उत्तर

के सर्वे भीताः भविष्यन्ति ? (सब कौन डरे हुए होंगे ?)

रेखाङ्कितपदम् — सुरासुराः → प्रथमा विभक्ति, बहुवचनम्, पुँल्लिङ्गः
प्रश्नवाचकपदम् — के (किम् शब्दस्य प्रथमा बहुवचनम्, पुँल्लिङ्गः)
प्र.4 (ग)दैत्यराजः खड्गेन प्रहरति।
उत्तर

दैत्यराजः केन प्रहरति ? (दैत्यराज किससे प्रहार करता है ?)

रेखाङ्कितपदम् — खड्गेन → तृतीया विभक्ति, एकवचनम्, पुँल्लिङ्गः (करण / उपकरण)
प्रश्नवाचकपदम् — केन (किम् शब्दस्य तृतीया एकवचनम्)
प्र.4 (घ)अहं प्रह्लादं मारयिष्यामि।
उत्तर

अहं कं मारयिष्यामि ? (मैं किसको मारूँगा ?)

रेखाङ्कितपदम् — प्रह्लादम् → द्वितीया विभक्ति, एकवचनम्, पुँल्लिङ्गः (कर्म)
प्रश्नवाचकपदम् — कम् (किम् शब्दस्य द्वितीया एकवचनम्, पुँल्लिङ्गः)
प्र.4 (ङ)तात ! हरिस्तु सर्वत्र अस्ति।
उत्तर

तात ! हरिस्तु कुत्र अस्ति ? (पिताजी ! हरि तो कहाँ हैं ?)

रेखाङ्कितपदम् — सर्वत्र → स्थानवाचकम् अव्ययम् (सब जगह)
प्रश्नवाचकपदम् — कुत्र (स्थानवाचकं प्रश्नार्थकम् अव्ययम् — कहाँ)
प्र.4 (च)पुत्रस्य विषये वक्तुम् इच्छति।
उत्तर

कस्य विषये वक्तुम् इच्छति ? (वह किसके विषय में कहना चाहता है ?)

रेखाङ्कितपदम् — पुत्रस्य → षष्ठी विभक्ति, एकवचनम्, पुँल्लिङ्गः (सम्बन्धः)
प्रश्नवाचकपदम् — कस्य (किम् शब्दस्य षष्ठी एकवचनम्, पुँल्लिङ्गः)
प्र.4 (छ)नृसिंहः निजनखैः हिरण्यकशिपुं मारितवान्।
उत्तर

नृसिंहः कैः हिरण्यकशिपुं मारितवान् ? (नृसिंह ने हिरण्यकशिपु को किनसे मारा ?)

रेखाङ्कितपदम् — निजनखैः → तृतीया विभक्ति, बहुवचनम्, पुँल्लिङ्गः (करण)
प्रश्नवाचकपदम् — कैः (किम् शब्दस्य तृतीया बहुवचनम्)

वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 81अभ्यासः — प्रश्नः ५ : अधः प्रदत्तेषु रिक्तस्थानेषु तृतीया-विभक्त्यन्तानि रूपाणि लिखन्तु

अभ्यासः
प्र.5 (क)अहं मम ……………. (खड्ग) स्तम्भं भङ्क्ष्यामि।
उत्तर

अहं मम खड्गेन स्तम्भं भङ्क्ष्यामि। (मैं अपनी तलवार से खम्भे को तोड़ दूँगा।)

मूलशब्दः — खड्ग (अकारान्त, पुँल्लिङ्गः)
प्रयुक्तं रूपम् — खड्गेन → तृतीया विभक्ति, एकवचनम्
अर्थः — तलवार के द्वारा
प्र.5 (ख)प्रह्लादः गजस्य ……………. (पददलन) अपि जीवति।
उत्तर

प्रह्लादः गजस्य पददलनेन अपि जीवति। (हाथी के पैरों से कुचले जाने पर भी प्रह्लाद जीवित रहता है।)

मूलशब्दः — पददलन (अकारान्त, नपुंसकलिङ्गः)
प्रयुक्तं रूपम् — पददलनेन → तृतीया विभक्ति, एकवचनम्
अर्थः — पैरों से कुचलने के कारण / कुचलने से
प्र.5 (ग)सर्वे जनाः ……………. (नारायण) अनुगृहीताः।
उत्तर

सर्वे जनाः नारायणेन अनुगृहीताः। (सब लोग नारायण के द्वारा अनुगृहीत हैं।)

मूलशब्दः — नारायण (अकारान्त, पुँल्लिङ्गः)
प्रयुक्तं रूपम् — नारायणेन → तृतीया विभक्ति, एकवचनम्
अर्थः — नारायण के द्वारा
प्र.5 (घ)……………. (निजनख) तव वक्षःस्थलं विदीर्य मारयिष्यामि।
उत्तर

निजनखैः तव वक्षःस्थलं विदीर्य मारयिष्यामि। (अपने नाखूनों से तेरी छाती चीरकर मारूँगा।)

मूलशब्दः — निजनख (अकारान्त, पुँल्लिङ्गः)
प्रयुक्तं रूपम् — निजनखैः → तृतीया विभक्ति, बहुवचनम्
अर्थः — अपने नाखूनों के द्वारा
प्र.5 (ङ)बालिकाः ……………. (शिक्षिका) सह चर्चां कुर्वन्ति।
उत्तर

बालिकाः शिक्षिकया सह चर्चां कुर्वन्ति। (बालिकाएँ शिक्षिका के साथ चर्चा करती हैं।)

मूलशब्दः — शिक्षिका (आकारान्त, स्त्रीलिङ्गः)
प्रयुक्तं रूपम् — शिक्षिकया → तृतीया विभक्ति, एकवचनम्
अर्थः — शिक्षिका के साथ

वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 81अभ्यासः — प्रश्नः ६ : उदाहरणानुसारं संयोज्य लिखन्तु (गुणसन्धिः)

अभ्यासः
प्र.6 (क)रमा + ईशः = …………… [उदाहरणम् — रमेशः]
उत्तर

रमा + ईशः = रमेशः (लक्ष्मी के स्वामी — विष्णु)

रमा (आ) + ईशः (ई) → आ + ई = ए
अतः रम् + ए + शः = रमेशः
प्र.6 (ख)सुर + ईश्वरः = ……………
उत्तर

सुर + ईश्वरः = सुरेश्वरः (देवताओं के ईश्वर — इन्द्र)

सुरअ + ईश्वरः → अ + ई = ए
सुर् + ए + श्वरः = सुरेश्वरः
प्र.6 (ग)नाग + इन्द्रः = ……………
उत्तर

नाग + इन्द्रः = नागेन्द्रः (नागों का राजा)

नागअ + इन्द्रः → अ + इ = ए
नाग् + ए + न्द्रः = नागेन्द्रः
प्र.6 (घ)गज + इन्द्रः = ……………
उत्तर

गज + इन्द्रः = गजेन्द्रः (हाथियों में श्रेष्ठ — गजराज)

गजअ + इन्द्रः → अ + इ = ए
गज् + ए + न्द्रः = गजेन्द्रः
प्र.6 (ङ)माता + इव = ……………
उत्तर

माता + इव = मातेव (माता के समान)

मातआ + इव → आ + इ = ए
मात् + ए + व = मातेव
प्र.6 (च)राम + इति = ……………
उत्तर

राम + इति = रामेति (‘राम’ — इस प्रकार)

रामअ + इति → अ + इ = ए
राम् + ए + ति = रामेति
प्र.6 (छ)पर + उपकारः = ……………
उत्तर

पर + उपकारः = परोपकारः (दूसरों का उपकार / भलाई)

परअ + उपकारः → अ + उ = ओ
पर् + ओ + पकारः = परोपकारः
प्र.6 (ज)मम + उपरि = ……………
उत्तर

मम + उपरि = ममोपरि (मेरे ऊपर)

ममअ + उपरि → अ + उ = ओ
मम् + ओ + परि = ममोपरि
प्र.6 (झ)सूर्य + उदयः = ……………
उत्तर

सूर्य + उदयः = सूर्योदयः (सूर्य का उगना)

सूर्यअ + उदयः → अ + उ = ओ
सूर्य् + ओ + दयः = सूर्योदयः
प्र.6 (ञ)रामेण + उक्तम् = ……………
उत्तर

रामेण + उक्तम् = रामेणोक्तम् (राम के द्वारा कहा गया)

रामेणअ + उक्तम् → अ + उ = ओ
रामेण् + ओ + क्तम् = रामेणोक्तम्
प्र.6 (ट)तस्य + उपरि = ……………
उत्तर

तस्य + उपरि = तस्योपरि (उसके ऊपर)

तस्यअ + उपरि → अ + उ = ओ
तस्य् + ओ + परि = तस्योपरि

वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 82अभ्यासः — प्रश्नः ७ : उदाहरणानुसारं वाक्यानि वर्तमानकालतः भविष्यत्-काले परिवर्तयन्तु (लृट् लकारः)

अभ्यासः
प्र.7 (क)सा आपणं गच्छति। [उदाहरणम् — सा आपणं गमिष्यति।]
उत्तर

सा आपणं गमिष्यति। (वह बाज़ार जाएगी।)

वर्तमानकालः (लट् लकारः) — गच्छति  →  भविष्यत्कालः (लृट् लकारः) — गमिष्यति
धातुः — गम्  •  पुरुषः — प्रथमपुरुषः  •  वचनम् — एकवचनम्
प्र.7 (ख)रमा क्रीडाङ्गणे क्रीडति।
उत्तर

रमा क्रीडाङ्गणे क्रीडिष्यति। (रमा खेल के मैदान में खेलेगी।)

क्रीडति (लट्)  →  क्रीडिष्यति (लृट्)
धातुः — क्रीड्  •  प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
प्र.7 (ग)बालाः फलानि खादन्ति।
उत्तर

बालाः फलानि खादिष्यन्ति। (बालक फल खाएँगे।)

खादन्ति (लट्)  →  खादिष्यन्ति (लृट्)
धातुः — खाद्  •  प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
प्र.7 (घ)ताः योगासनं कुर्वन्ति।
उत्तर

ताः योगासनं करिष्यन्ति। (वे (स्त्रियाँ) योगासन करेंगी।)

कुर्वन्ति (लट्)  →  करिष्यन्ति (लृट्)
धातुः — कृ  •  प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
प्र.7 (ङ)अहं नित्यं पठामि।
उत्तर

अहं नित्यं पठिष्यामि। (मैं प्रतिदिन पढ़ूँगा।)

पठामि (लट्)  →  पठिष्यामि (लृट्)
धातुः — पठ्  •  उत्तमपुरुषः, एकवचनम्
प्र.7 (च)त्वं कस्मिन् विषये वदसि ?
उत्तर

त्वं कस्मिन् विषये वदिष्यसि ? (तुम किस विषय में बोलोगे ?)

वदसि (लट्)  →  वदिष्यसि (लृट्)
धातुः — वद्  •  मध्यमपुरुषः, एकवचनम्
प्र.7 (छ)आवां पाठं लिखावः।
उत्तर

आवां पाठं लेखिष्यावः। (हम दोनों पाठ लिखेंगे।)

लिखावः (लट्)  →  लेखिष्यावः (लृट्)
धातुः — लिख्  •  उत्तमपुरुषः, द्विवचनम्
प्र.7 (ज)यूयं शालां गच्छथ।
उत्तर

यूयं शालां गमिष्यथ। (तुम सब विद्यालय जाओगे।)

गच्छथ (लट्)  →  गमिष्यथ (लृट्)
धातुः — गम्  •  मध्यमपुरुषः, बहुवचनम्
प्र.7 (झ)ते बालिके वैद्ये भवतः।
उत्तर

ते बालिके वैद्ये भविष्यतः। (वे दोनों बालिकाएँ वैद्य बनेंगी।)

भवतः (लट्)  →  भविष्यतः (लृट्)
धातुः — भू  •  प्रथमपुरुषः, द्विवचनम्
प्र.7 (ञ)वयं श्लोकान् स्मरामः।
उत्तर

वयं श्लोकान् स्मरिष्यामः। (हम सब श्लोक याद करेंगे / स्मरण करेंगे।)

स्मरामः (लट्)  →  स्मरिष्यामः (लृट्)
धातुः — स्मृ  •  उत्तमपुरुषः, बहुवचनम्

वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 82अभ्यासः — प्रश्नः ८ : उदाहरणानुसारं रिक्तस्थानानि पूरयन्तु (एकवचनम् — द्विवचनम् — बहुवचनम्)

अभ्यासः
प्र.8 (क)बालकः कार्यं करिष्यति। — बालकौ कार्यं करिष्यतः। — बालकाः कार्यं करिष्यन्ति। [उदाहरणम्]
उत्तर

यह पुस्तक में दिया गया उदाहरण है — एक ही वाक्य तीनों वचनों में, लृट् लकार (भविष्यत् काल) में।

एकवचनम् — बालकः कार्यं करिष्यति। (बालक काम करेगा।)
द्विवचनम् — बालकौ कार्यं करिष्यतः। (दो बालक काम करेंगे।)
बहुवचनम् — बालकाः कार्यं करिष्यन्ति। (बालक काम करेंगे।)

सम्पूर्ण पूरित तालिका (क से ज तक) —

क्रमःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
(क)बालकः कार्यं करिष्यति।बालकौ कार्यं करिष्यतः।बालकाः कार्यं करिष्यन्ति।
(ख)सः शालां गमिष्यति।तौ शालां गमिष्यतः।ते शालां गमिष्यन्ति।
(ग)त्वं श्लोकं वदिष्यसि।युवां श्लोकं वदिष्यथः।यूयं श्लोकं वदिष्यथ।
(घ)अहं पुस्तकानि दास्यामि।आवां पुस्तकानि दास्यावः।वयं पुस्तकानि दास्यामः।
(ङ)छात्रः प्रदर्शनीं द्रक्ष्यति।छात्रौ प्रदर्शनीं द्रक्ष्यतः।छात्राः प्रदर्शनीं द्रक्ष्यन्ति।
(च)अहं भगवद्गीतां श्रोष्यामि।आवां भगवद्गीतां श्रोष्यावः।वयं भगवद्गीतां श्रोष्यामः।
(छ)बालिका कथां लेखिष्यति।बालिके कथां लेखिष्यतः।बालिकाः कथां लेखिष्यन्ति।
(ज)त्वं किं खादिष्यसि ?युवां किं खादिष्यथः ?यूयं किं खादिष्यथ ?
प्र.8 (ख)सः शालां गमिष्यति। — …………… — ……………
उत्तर

द्विवचनम् — तौ शालां गमिष्यतः।  |  बहुवचनम् — ते शालां गमिष्यन्ति।

सः (एक०) → तौ (द्वि०) → ते (बहु०) — तद् शब्दः, प्रथमा विभक्तिः, पुँल्लिङ्गः
गमिष्यति → गमिष्यतः → गमिष्यन्ति — गम् धातुः, लृट् लकारः, प्रथमपुरुषः
प्र.8 (ग)त्वं श्लोकं वदिष्यसि। — …………… — ……………
उत्तर

द्विवचनम् — युवां श्लोकं वदिष्यथः।  |  बहुवचनम् — यूयं श्लोकं वदिष्यथ।

त्वम् (एक०) → युवाम् (द्वि०) → यूयम् (बहु०) — युष्मद् शब्दः, प्रथमा विभक्तिः
वदिष्यसि → वदिष्यथः → वदिष्यथ — वद् धातुः, लृट् लकारः, मध्यमपुरुषः
प्र.8 (घ)…………… — आवां पुस्तकानि दास्यावः। — ……………
उत्तर

एकवचनम् — अहं पुस्तकानि दास्यामि।  |  बहुवचनम् — वयं पुस्तकानि दास्यामः।

दत्तं द्विवचनम् — आवाम् → अतः अयम् उत्तमपुरुषः (अस्मद् शब्दः)
अहम् (एक०) → आवाम् (द्वि०) → वयम् (बहु०)
दास्यामि → दास्यावः → दास्यामः — दा धातुः, लृट् लकारः
प्र.8 (ङ)…………… — …………… — छात्राः प्रदर्शनीं द्रक्ष्यन्ति।
उत्तर

एकवचनम् — छात्रः प्रदर्शनीं द्रक्ष्यति।  |  द्विवचनम् — छात्रौ प्रदर्शनीं द्रक्ष्यतः।

दत्तं बहुवचनम् — छात्राः … द्रक्ष्यन्ति → प्रथमपुरुषः, पुँल्लिङ्गः
छात्रः → छात्रौ → छात्राः  •  द्रक्ष्यति → द्रक्ष्यतः → द्रक्ष्यन्ति
धातुः — दृश् (देखना), लृट् लकारः
प्र.8 (च)अहं भगवद्गीतां श्रोष्यामि। — …………… — ……………
उत्तर

द्विवचनम् — आवां भगवद्गीतां श्रोष्यावः।  |  बहुवचनम् — वयं भगवद्गीतां श्रोष्यामः।

अहम् → आवाम् → वयम् (अस्मद् शब्दः, उत्तमपुरुषः)
श्रोष्यामि → श्रोष्यावः → श्रोष्यामः — श्रु धातुः, लृट् लकारः
प्र.8 (छ)…………… — बालिके कथां लेखिष्यतः। — ……………
उत्तर

एकवचनम् — बालिका कथां लेखिष्यति।  |  बहुवचनम् — बालिकाः कथां लेखिष्यन्ति।

दत्तं द्विवचनम् — बालिके … लेखिष्यतः → प्रथमपुरुषः, स्त्रीलिङ्गः
बालिका (एक०) → बालिके (द्वि०) → बालिकाः (बहु०)
लेखिष्यति → लेखिष्यतः → लेखिष्यन्ति — लिख् धातुः, लृट् लकारः
प्र.8 (ज)…………… — …………… — यूयं किं खादिष्यथ ?
उत्तर

एकवचनम् — त्वं किं खादिष्यसि ?  |  द्विवचनम् — युवां किं खादिष्यथः ?

दत्तं बहुवचनम् — यूयम् … खादिष्यथ → अतः अयं मध्यमपुरुषः (युष्मद् शब्दः)
त्वम् → युवाम् → यूयम्
खादिष्यसि → खादिष्यथः → खादिष्यथ — खाद् धातुः, लृट् लकारः

योग्यताविस्तारः — पृष्ठ 83–84योग्यताविस्तारः (ज्ञानवर्धनम्)

योग्यताविस्तारः
प्र.1एषा घटना नरसिंहपुराणे श्रीमद्भागवतपुराणे च वर्णिता अस्ति। एतयोः पुराणयोः रचयिता महर्षिः वेदव्यासः अस्ति। सः एव अष्टादश पुराणानि लिखितवान्। नरसिंहपुराणम् एकम् उपपुराणम् अस्ति। नृसिंहावतारविषये कांश्चन प्रमुखांशान् जानीमः।
उत्तर

सारः — यह कथा नरसिंहपुराण तथा श्रीमद्भागवतपुराण में वर्णित है। दोनों के रचयिता महर्षि वेदव्यास हैं, जिन्होंने अठारह पुराणों की रचना की। नरसिंहपुराण एक उपपुराण है।

मुख्य बातें — बिहार के पूर्णिया ज़िले का सिकलीगढ़-धरहरा (बनमनखी) नृसिंह-अवतार का स्थान माना जाता है; वहाँ ‘माणिक्य’ नामक प्रसिद्ध स्तम्भ है; होलिका-दहन भी वहीं माना जाता है, इसलिए लोग राख-मिट्टी से होली खेलते हैं। शास्त्रों में होली को ‘वासन्तीय-नवसस्येष्टिः’ कहा गया है।

प्र.2भारतीयज्ञानपरम्परायां संस्कृतवाङ्मयस्य विशेषतः पुराणानां महती भूमिका वर्तते। प्रधानतया अष्टादश पुराणानि सन्ति। — मद्वयं भद्वयं चैव ब्रत्रयं वचतुष्टयम्। अनापलिंगकूस्कानि पुराणानि प्रचक्षते॥
उत्तर

अन्वयः —

मद्वयं भद्वयं च एव ब्रत्रयं व-चतुष्टयम् ;
अ-ना-प-लिं-ग-कू-स्कानि (च) — पुराणानि प्रचक्षते।

अर्थः (हिन्दी) — ‘म’ से आरम्भ होने वाले दो, ‘भ’ से आरम्भ होने वाले दो, ‘ब्र’ से आरम्भ होने वाले तीन, ‘व’ से आरम्भ होने वाले चार, तथा अ, ना, प, लिं, ग, कू और स्क — इन अक्षरों से आरम्भ होने वाले (सात) — इस प्रकार कुल अठारह पुराण कहे जाते हैं।

अष्टादश पुराणानि (पाठे दत्तानि) —

सङ्केतःसङ्ख्यापुराणानि
मद्वयम्२१. मत्स्यपुराणम्   २. मार्कण्डेयपुराणम्
भद्वयम्२३. भागवतपुराणम्   ४. भविष्यपुराणम्
ब्रत्रयम्३५. ब्रह्मपुराणम्   ६. ब्रह्माण्डपुराणम्   ७. ब्रह्मवैवर्तपुराणम्
वचतुष्टयम्४८. वायुपुराणम्   ९. वराहपुराणम्   १०. वामनपुराणम्   ११. विष्णुपुराणम्
अनापलिङ्गकूस्कानि७१२. अग्निपुराणम्   १३. नारदपुराणम्   १४. पद्मपुराणम्   १५. लिङ्गपुराणम्   १६. गरुडपुराणम्   १७. कूर्मपुराणम्   १८. स्कन्दपुराणम्

परियोजनाकार्यम् — पृष्ठ 84परियोजनाकार्यम् (प्रकल्प-कार्य)

परियोजनाकार्यम्
प्र.1माता-पित्रोः शिक्षकस्य च साहाय्येन मानवानां षोडश-संस्काराणां नामानि लिखन्तु।
उत्तर

यह करके सीखने वाला कार्य है। माता-पिता और शिक्षक से पूछकर, अथवा घर के किसी पञ्चाङ्ग या धर्मशास्त्र की पुस्तक से देखकर सोलह संस्कारों के नाम अपनी उत्तर-पुस्तिका में लिखिए।

नमूना उत्तर — षोडश संस्काराः

क्रमःसंस्कारःकदा / किमर्थम् (हिन्दी)
१गर्भाधानम्सन्तान की कामना से किया जाने वाला प्रथम संस्कार
२पुंसवनम्गर्भस्थ शिशु के स्वस्थ विकास हेतु
३सीमन्तोन्नयनम्गर्भवती माता के मंगल तथा प्रसन्नता हेतु
४जातकर्मशिशु के जन्म के तुरन्त बाद
५नामकरणम्शिशु का नाम रखना
६निष्क्रमणम्शिशु को प्रथम बार घर से बाहर ले जाना
७अन्नप्राशनम्प्रथम बार अन्न खिलाना
८चूडाकर्म (मुण्डनम्)प्रथम बार केश उतारना
९कर्णवेधःकान छेदना
१०विद्यारम्भःअक्षर-ज्ञान का आरम्भ
११उपनयनम्यज्ञोपवीत धारण कर गुरुकुल-प्रवेश
१२वेदारम्भःवेदाध्ययन का आरम्भ
१३केशान्तः (गोदानम्)किशोरावस्था (लगभग १६ वर्ष) में प्रथम बार दाढ़ी-मूँछ का क्षौर
१४समावर्तनम्शिक्षा पूर्ण कर गुरुकुल से घर लौटना
१५विवाहःगृहस्थ-जीवन का आरम्भ
१६अन्त्येष्टिःजीवन का अन्तिम संस्कार
प्र.2पुराणेभ्यः कामपि एकां कथां संगृह्य लिखन्तु, कक्षायां श्रावयन्तु च।
उत्तर

यह संग्रह और प्रस्तुति का कार्य है। किसी एक पुराण से एक कथा चुनिए, उसे अपने शब्दों में लिखिए और कक्षा में सुनाइए।

नमूना उत्तर — गजेन्द्रमोक्षकथा (श्रीमद्भागवतपुराणात्)

पुरा कश्चन गजेन्द्रः सरोवरे जलं पातुं गतवान्। तदा कश्चन बलवान् ग्राहः तस्य पादं गृहीतवान्। गजेन्द्रः बहुकालं यावत् युद्धं कृतवान्, किन्तु न मुक्तः अभवत्। अन्ते सः स्वबलस्य अभिमानं त्यक्त्वा भगवतः विष्णोः स्तुतिं कृतवान्। तत्क्षणम् एव भगवान् विष्णुः गरुडारूढः आगत्य चक्रेण ग्राहं हतवान्, गजेन्द्रं च रक्षितवान्।

कार्यकलापः — पृष्ठ 84कार्यकलापः (क्रिया-कलाप)

कार्यकलापः
प्र.1कक्षायाः सर्वे छात्राः मिलित्वा अस्य नाटकस्य अभिनयं कुर्वन्तु।
उत्तर

यह अभिनय-कार्य है — कक्षा के सब छात्र मिलकर इस नाटक का मंचन करें। पाठ के आरम्भ में ही आचार्या कहती हैं — ‘अनन्तरम् अभिनयसहितं नाटकमपि करिष्यामः।’ अर्थात् यह कार्य पाठ की ही योजना का अंग है।

पात्र-विभाजनम् (कुल लगभग १०–१२ छात्र) —

पात्रम्कः / कासङ्केतः (अभिनय कैसे करें)
अध्यापिका१आरम्भ और अन्त की कड़ी — शान्त, स्नेहपूर्ण स्वर
हिरण्यकशिपुः१ऊँचा गर्वभरा स्वर, अट्टहास — ‘ह ह ह ह….’
प्रह्लादः१शान्त, निर्भय; हाथ जोड़कर ‘ॐ नमो नारायणाय’
होलिका१पहले स्नेह का अभिनय, फिर कठोरता
नृसिंहः१सिंहगर्जन, गम्भीर एवं भयानक स्वर
मन्त्री / दैत्यपुरोहितः / सेनापतिः३मन्त्री अधोमुख होकर संकोच से बोले
राजभटः / सभासदः / दैत्याः३–४‘विजयतां महाराज ! विजयताम्।’ — समवेत स्वर

Chapter 7 of 13 – Sanskrit

Also for This Chapter

NCERT Solutions Class 7 Sanskrit Chapter 7 Ishavasyam Idam Sarvam – Overview

ClassClass 7
SubjectSanskrit
Chapter7 – Ishavasyam Idam Sarvam
Session2027
FormatFull answers on this page + PDF

NCERT Solutions Class 7 Sanskrit Chapter 7 – FAQs

Where can I download NCERT Solutions Class 7 Sanskrit Chapter 7 Ishavasyam Idam Sarvam PDF?

Read every answer on this page, or download the free PDF from the table at the top.

Is this for the 2027 session?

Yes, it follows the latest NCERT Class 7 Sanskrit book for 2027.

How many questions are solved in NCERT Class 7 Sanskrit Chapter 7?

All questions of the chapter – the in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises.

How should I use these solutions?

Read the chapter in the NCERT book first, attempt the questions yourself, then check your answers here.

Official website: ncert.nic.inNational Council of Educational Research and Training publishes date sheets, admit cards and results here
Visit

Ask a question

?

Loading comments…