Skip to content

NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 3 Mitraya Namah (PDF) – 2027

NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 3 Mitraya Namah – step-by-step answers to every exercise and in-text question of the chapter, as per the latest NCERT syllabus for 2027. Read them online or download the free question-answer PDF.

दीपकम् (कक्षा 7) के तृतीयः पाठः — मित्राय नमः के प्रश्नोत्तर। इस संवाद-पाठ में योगिता और उसके मित्र योगशिक्षिका (आचार्या) से सूर्यनमस्कार सीखते हैं, उसके बारह मन्त्र बोलते हैं और ‘आदित्यस्य नमस्कारान्…’ श्लोक पढ़ते हैं। व्याकरण में पाठ चतुर्थी विभक्ति सिखाता है — ‘नमः’ के योग में चतुर्थी और देने के अर्थ में (दा / यच्छ् धातु के साथ) चतुर्थी। नीचे पृष्ठ 29–38 के संवाद-प्रश्न, शब्दार्थ-सारणी, वयम् अभ्यासं कुर्मः के प्रश्न १–८ और परियोजनाकार्यम् क्रम से हल हैं। हर उत्तर में पहले वह भाग है जो कॉपी में लिखना है; कारण और अधिक जानकारी ‘विस्तार से समझिए’ में है।

NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 3 Mitraya Namah PDF

All the answers are on this page below. The PDF also explains every answer – why it is right and how to check it – so download it for revision.

PDFChapterDownload
Solutions PDFMitraya NamahView PDF

पाठ का हिंदी अनुवाद

पाठ का शीर्षक (पृष्ठ 29)
तृतीयः पाठः
मित्राय नमः
तीसरा पाठ
मित्र (सबके मित्र सूर्य) को नमस्कार
उद्यान की बातचीत — चित्रकथा (पृष्ठ 29)
अहो ! योगिते त्वं प्रातः किं करोषि ?
(सहेली –) अरे योगिता ! तुम सुबह क्या करती हो ?
अहं प्रतिदिनं प्रातः पित्रा सह उद्यानं गच्छामि।
(योगिता –) मैं प्रतिदिन सुबह पिताजी के साथ उद्यान (बगीचे) में जाती हूँ।
उद्याने किं करोषि भोः ?
(सहेली –) अरे, उद्यान में तुम क्या करती हो ?
अहं तु भ्रमणं करोमि। किन्तु बहवः जनाः तत्र व्यायामं योगासनानि च कुर्वन्ति।
(योगिता –) मैं तो घूमती (सैर करती) हूँ। किन्तु वहाँ बहुत-से लोग व्यायाम और योगासन करते हैं।
अहो योगासनानि ! वयम् अपि ज्ञातुम् इच्छामः।
(मित्र –) अरे, योगासन ! हम भी (उन्हें) जानना चाहते हैं।
तर्हि वयं सर्वे योगशिक्षिकायाः समीपं गच्छामः।
(योगिता –) तो हम सब योग-शिक्षिका के पास चलते हैं।
(सर्वे उत्साहेन योगशिक्षिकायाः समीपं गच्छन्ति)
(सब उत्साह से योग-शिक्षिका के पास जाते हैं।)
आचार्या और छात्रों का संवाद (पृष्ठ 30)
छात्राः – नमो नमः आचार्ये !
छात्र – आचार्या जी, नमस्कार, नमस्कार !
आचार्या – शुभं भवतु। उपविशन्तु सर्वे।
आचार्या – शुभ हो (कल्याण हो)। सब बैठिए।
छात्राः – आचार्ये ! किम् अद्य भवान् अस्मान् योगासनं शिक्षयति ?
छात्र – आचार्या जी ! क्या आज आप हमें योगासन सिखाएँगी ?
आचार्या – निश्चयेन, वदन्तु किम् आसनं शिक्षितुम् इच्छन्ति ?
आचार्या – अवश्य ! बताइए, आप कौन-सा आसन सीखना चाहते हैं ?
योगिता – आचार्ये ! अद्य सूर्यनमस्कारं शिक्षयतु।
योगिता – आचार्या जी ! आज (हमें) सूर्यनमस्कार सिखाइए।
आचार्या – समीचीनम्। सूर्यनमस्कारः द्वादशानाम् आसनानां समाहारः अस्ति।
आचार्या – ठीक है। सूर्यनमस्कार बारह आसनों का समूह है।
प्रत्येकस्मात् सूर्यनमस्कारात् पूर्वम् एकः मन्त्रः भवति। तेषु प्रथमः मन्त्रः अस्ति – ‘ॐ मित्राय नमः’ इति।
सूर्यनमस्कार के प्रत्येक (आसन) से पहले एक मन्त्र होता है। उनमें पहला मन्त्र है – ‘ॐ मित्राय नमः’ (ॐ, मित्र अर्थात् सूर्य को नमस्कार)।
छात्राः – आम् महोदये ! वयं स्मरामः ……।
छात्र – हाँ महोदया ! हम (मन्त्रों को) याद करते हैं (बोलते हैं) ……।
सूर्यनमस्कार के बारह मन्त्र (पृष्ठ 31)
आचार्या – अत्युत्तमम् ! मिलित्वा वदन्तु।
आचार्या – बहुत अच्छा ! मिलकर बोलिए।
छात्राः – ॐ मित्राय नमः। ॐ रवये नमः। ॐ सूर्याय नमः।
छात्र – ॐ मित्र (सबके मित्र) को नमस्कार। ॐ रवि को नमस्कार। ॐ सूर्य को नमस्कार।
ॐ भानवे नमः। ॐ खगाय नमः। ॐ पूष्णे नमः।
ॐ भानु (प्रकाश देने वाले) को नमस्कार। ॐ खग (आकाश में चलने वाले) को नमस्कार। ॐ पूषा (पोषण करने वाले) को नमस्कार।
ॐ हिरण्यगर्भाय नमः। ॐ मरीचये नमः। ॐ आदित्याय नमः।
ॐ हिरण्यगर्भ को नमस्कार। ॐ मरीचि (किरणों वाले) को नमस्कार। ॐ आदित्य (अदिति के पुत्र) को नमस्कार।
ॐ सवित्रे नमः। ॐ अर्काय नमः। ॐ भास्कराय नमः।
ॐ सविता (प्रेरणा देने वाले) को नमस्कार। ॐ अर्क को नमस्कार। ॐ भास्कर (प्रकाश करने वाले) को नमस्कार।
(सर्वान्ते) ॐ सवितृसूर्यनारायणाय नमः।
(सबके अन्त में) ॐ सविता सूर्यनारायण को नमस्कार।
(भाव: ये बारहों नाम सूर्य के ही हैं।)
सूर्यनमस्कार के लाभ — श्लोक (पृष्ठ 31)
आचार्या – अत्युत्तमम्। इदानीम् एकेन श्लोकेन सूर्यनमस्कारस्य बहूनि प्रयोजनानि वदामि। भवन्तः शृण्वन्तु अनुवदन्तु च।
आचार्या – बहुत अच्छा। अब मैं एक श्लोक के द्वारा सूर्यनमस्कार के बहुत-से लाभ (प्रयोजन) बताती हूँ। आप सब सुनिए और दोहराइए।
आदित्यस्य नमस्कारान् ये कुर्वन्ति दिने दिने।
आयुः प्रज्ञा बलं वीर्यं तेजस्तेषां च जायते॥
जो लोग प्रतिदिन सूर्य (आदित्य) को नमस्कार करते हैं,
उनकी आयु, बुद्धि, बल, पराक्रम (वीरता) और तेज (कान्ति) बढ़ते हैं।
एवं योगासनेषु सूर्यनमस्कारः एकः श्रेष्ठः आसनक्रमः अस्ति। सूर्यनमस्कारेण शारीरिकं, मानसिकम्, आध्यात्मिकं च बलं वर्धते।
इस प्रकार योगासनों में सूर्यनमस्कार एक श्रेष्ठ आसन-क्रम है। सूर्यनमस्कार से शारीरिक, मानसिक और आध्यात्मिक बल बढ़ता है।
अतः वयं प्रतिदिनं सूर्यनमस्कारं करवाम। ‘स्वस्थं शरीरं स्वस्थं मनः’ च प्राप्नवाम।
इसलिए हम प्रतिदिन सूर्यनमस्कार करें और ‘स्वस्थ शरीर, स्वस्थ मन’ प्राप्त करें।
अस्तु, पुनः अग्रिमकक्षायाम् अन्येषाम् आसनानां विषये ज्ञास्यामः।
अच्छा, फिर अगली कक्षा में दूसरे आसनों के विषय में जानेंगे।
छात्राः – धन्यवादाः आचार्ये !
छात्र – धन्यवाद, आचार्या जी !
योग्यताविस्तरः (पृष्ठ 37)
विश्वयोगदिवसः — जगति सर्वे जनाः जूनमासस्य २१तमं दिनाङ्कं विश्वयोगदिवसरूपेण आचरन्ति।
विश्व योग दिवस — संसार में सब लोग जून महीने की 21वीं तारीख को विश्व योग दिवस के रूप में मनाते हैं।
योगसूत्रम् — अस्य प्रणेता महर्षिः पतञ्जलिः अस्ति। अस्मिन् ग्रन्थे १९६ सूत्राणि सन्ति।
योगसूत्र — इसके रचयिता महर्षि पतंजलि हैं। इस ग्रन्थ में 196 सूत्र हैं।
शरीरस्य मनसः च स्वास्थ्यसम्बद्धाः विषयाः अत्र विद्यन्ते।
इसमें शरीर और मन के स्वास्थ्य से जुड़े विषय हैं।
हठयोगप्रदीपिका — एषः ग्रन्थः ‘स्वात्माराम’-स्वामिना विरचितः। अस्मिन् ग्रन्थे विविधानाम् आसनानां विवरणं लभ्यते।
हठयोगप्रदीपिका — यह ग्रन्थ स्वामी ‘स्वात्माराम’ ने रचा है। इस ग्रन्थ में अनेक प्रकार के आसनों का वर्णन मिलता है।
तेषु कानिचन आसनानि अधः प्रदर्शितानि। यथा –
वज्रासनम्
पद्मासनम्
पश्चिमोत्तानासनम्
हलासनम्
ताडासनम्
उनमें से कुछ आसन नीचे दिखाए गए हैं। जैसे –
वज्रासन
पद्मासन
पश्चिमोत्तानासन
हलासन
ताड़ासन

NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 3 Mitraya Namah – Questions and Answers

All questions of the chapter are answered below, in the order of the book – in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises. Each answer is written the way you would write it in the exam.

पाठे विद्यमानाः प्रश्नाः — पृष्ठ 29–31पाठः — मित्राय नमः (संवादः) — पाठ के संवाद से अभ्यास के लिए जोड़े गए प्रश्न

पाठः
प्र.1अहो ! योगिते त्वं प्रातः किं करोषि ?
उत्तर

अहं प्रतिदिनं प्रातः पित्रा सह उद्यानं गच्छामि ।
[मैं प्रतिदिन सवेरे पिताजी के साथ बगीचे जाती हूँ।]

प्र.2उद्याने किं करोषि भोः ?
उत्तर

अहं तु भ्रमणं करोमि । किन्तु बहवः जनाः तत्र व्यायामं योगासनानि च कुर्वन्ति ।
[मैं तो टहलती हूँ। किन्तु बहुत-से लोग वहाँ व्यायाम और योगासन करते हैं।]

प्र.3आचार्ये ! किम् अद्य भवान् अस्मान् योगासनं शिक्षयति ?
उत्तर

आचार्या उत्तरं ददाति — निश्चयेन, वदन्तु किम् आसनं शिक्षितुम् इच्छन्ति ?
[अवश्य, बताइए कौन-सा आसन सीखना चाहते हैं?]

प्र.4वदन्तु किम् आसनं शिक्षितुम् इच्छन्ति ?
उत्तर

योगिता वदति — आचार्ये ! अद्य सूर्यनमस्कारं शिक्षयतु ।
[हे आचार्या! आज सूर्यनमस्कार सिखाइए।]

वयं शब्दार्थान् जानीमः — पृष्ठ 32शब्दार्थ-सारणी — ‘मातृभाषया अर्थं लिखन्तु’ स्तम्भ भरिए

शब्दार्थाः
प्र.1

वयं शब्दार्थान् जानीमः — सारणी के अन्तिम स्तम्भ ‘मातृभाषया अर्थं लिखन्तु’ में हर शब्द का अर्थ अपनी मातृभाषा में लिखिए।

शब्दःअर्थःहिन्दीEnglishमातृभाषया अर्थं लिखन्तु
अनुवदन्तुपश्चात् उच्चारणं कुर्वन्तुदोहराएँRepeat 
अग्रिम-कक्षायाम्आगामिनि वर्गेअगली कक्षा मेंIn the next class 
प्रज्ञामेधाबुद्धिIntelligence/Wisdom 
वीर्यम्पराक्रमःवीरताVigour 
तेजःदीप्तिःकान्तिBrilliance 
आध्यात्मिकम्अध्यात्म-विषयकम्आध्यात्मिकSpiritual 
स्वस्थम्नीरोगम्स्वस्थHealthy 
मित्रः, खगः, पूषा, रविः, भानुः, हिरण्यगर्भः, मरीचिः, सविता, अर्कः, भास्करःसूर्यःसूरजSun 
उत्तर

(जिनकी मातृभाषा हिन्दी है, वे बोलचाल के शब्दों में लिखें) —

शब्दःमातृभाषया अर्थः
अनुवदन्तुपीछे-पीछे दोहराइए, फिर से बोलिए
अग्रिम-कक्षायाम्अगली कक्षा (पीरियड) में
प्रज्ञाबुद्धि, समझ
वीर्यम्वीरता, ताकत
तेजःचमक, कान्ति
आध्यात्मिकम्आत्मा और मन के भीतर से जुड़ा
स्वस्थम्तंदुरुस्त, निरोग
मित्रः … भास्करःसूरज, सूर्य

वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 32अभ्यासः — प्रश्नः १ : अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु

अभ्यासः
प्र.1 (क)शुभं भवतु इति कः वदति ?
उत्तर

आचार्या ।
[आचार्या (योगशिक्षिका) ऐसा कहती हैं।]

पाठ से: छात्र कहते हैं — ‘नमो नमः आचार्ये !’ और उत्तर में आचार्या – शुभं भवतु । उपविशन्तु सर्वे । अतः ‘शुभं भवतु’ कहने वाली आचार्या हैं।

प्र.1 (ख)योगिता आचार्यां ‘किं शिक्षयतु’ इति वदति ?
उत्तर

सूर्यनमस्कारम् ।
[सूर्यनमस्कार (सिखाइए — ऐसा कहती है)।]

पाठ से: योगिता – आचार्ये ! अद्य सूर्यनमस्कारं शिक्षयतु । ‘शिक्षयतु’ क्रिया का कर्म ‘सूर्यनमस्कारम्’ है।

प्र.1 (ग)सूर्यनमस्कारः कतीनाम् आसनानां समाहारः अस्ति ?
उत्तर

द्वादशानाम् ।
[बारह आसनों का।]

पाठ से: सूर्यनमस्कारः द्वादशानाम् आसनानां समाहारः अस्ति ।

प्र.1 (घ)केषु सूर्यनमस्कारः श्रेष्ठः ?
उत्तर

योगासनेषु ।
[योगासनों में।]

पाठ से: एवं योगासनेषु सूर्यनमस्कारः एकः श्रेष्ठः आसनक्रमः अस्ति । — इस प्रकार योगासनों में सूर्यनमस्कार एक श्रेष्ठ आसन-क्रम है।

प्र.1 (ङ)सूर्यनमस्कारेण जनाः कीदृशं शरीरं प्राप्नुवन्ति ?
उत्तर

स्वस्थम् ।
[स्वस्थ (नीरोग) शरीर।]

पाठ से: ‘स्वस्थं शरीरं स्वस्थं मनः’ च प्राप्नवाम । — अतः सूर्यनमस्कार से लोग स्वस्थ शरीर पाते हैं।

वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 32–33अभ्यासः — प्रश्नः २ : अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखन्तु

अभ्यासः
प्र.2 (क)सर्वे छात्राः आचार्यां किं पृच्छन्ति ?
उत्तर

सर्वे छात्राः आचार्यां पृच्छन्ति — ‘आचार्ये ! किम् अद्य भवान् अस्मान् योगासनं शिक्षयति ?’ इति ।
[सब छात्र आचार्या से पूछते हैं — ‘हे आचार्या! क्या आज आप हमें योगासन सिखाएँगी?’]

प्र.2 (ख)सूर्यनमस्कारः इत्यनेन कः आशयः ?
उत्तर

सूर्यनमस्कारः द्वादशानाम् आसनानां समाहारः अस्ति । प्रत्येकस्मात् सूर्यनमस्कारात् पूर्वम् एकः मन्त्रः भवति । तेषु प्रथमः मन्त्रः ‘ॐ मित्राय नमः’ इति अस्ति ।
[सूर्यनमस्कार बारह आसनों का समूह है। हर सूर्यनमस्कार से पहले एक मन्त्र होता है। उनमें पहला मन्त्र है — ‘ॐ मित्राय नमः’।]

प्र.2 (ग)आचार्या कं श्लोकं पाठयति ?
उत्तर

आचार्या इमं श्लोकं पाठयति —

आदित्यस्य नमस्कारान् ये कुर्वन्ति दिने दिने ।
आयुः प्रज्ञा बलं वीर्यं तेजस्तेषां च जायते ॥

अर्थः (हिन्दी) — जो लोग प्रतिदिन सूर्य को नमस्कार करते हैं, उनकी आयु, बुद्धि, बल, पराक्रम और तेज — ये सब बढ़ते हैं।

प्र.2 (घ)सूर्यनमस्कारस्य प्रथमः मन्त्रः कः ?
उत्तर

सूर्यनमस्कारस्य प्रथमः मन्त्रः ‘ॐ मित्राय नमः’ इति अस्ति ।
[सूर्यनमस्कार का पहला मन्त्र ‘ॐ मित्राय नमः’ है।]

प्र.2 (ङ)सूर्यनमस्कारेण कीदृशं बलं वर्धते ?
उत्तर

सूर्यनमस्कारेण शारीरिकं, मानसिकम्, आध्यात्मिकं च बलं वर्धते ।
[सूर्यनमस्कार से शारीरिक, मानसिक और आध्यात्मिक — तीनों प्रकार का बल बढ़ता है।]

वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 33अभ्यासः — प्रश्नः ३ : पाठात् समुचितं पदं चित्वा अधः रिक्तस्थानानि पूरयन्तु

अभ्यासः
प्र.3 (क)प्रत्येकस्मात् ………………….. पूर्वम् एकः मन्त्रः भवति ।
उत्तर

प्रत्येकस्मात् सूर्यनमस्कारात् पूर्वम् एकः मन्त्रः भवति ।
[हर सूर्यनमस्कार से पहले एक मन्त्र होता है।]

प्र.3 (ख)वयं प्रतिदिनं ………………….. करवाम ।
उत्तर

वयं प्रतिदिनं सूर्यनमस्कारं करवाम ।
[हम प्रतिदिन सूर्यनमस्कार करें।]

प्र.3 (ग)स्वस्थं ………………….. स्वस्थं ………………….. च प्राप्नवाम ।
उत्तर

स्वस्थं शरीरं स्वस्थं मनः च प्राप्नवाम ।
[हम स्वस्थ शरीर और स्वस्थ मन प्राप्त करें।]

प्र.3 (घ)एकेन ………………….. सूर्यनमस्कारस्य बहूनि प्रयोजनानि वदामि ।
उत्तर

एकेन श्लोकेन सूर्यनमस्कारस्य बहूनि प्रयोजनानि वदामि ।
[एक ही श्लोक से मैं सूर्यनमस्कार के बहुत-से लाभ बताती हूँ।]

प्र.3 (ङ)आदित्यस्य ………………….. ये कुर्वन्ति दिने दिने ।
उत्तर

आदित्यस्य नमस्कारान् ये कुर्वन्ति दिने दिने ।
[जो प्रतिदिन सूर्य को नमस्कार करते हैं…]

वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 34अभ्यासः — प्रश्नः ४ : ‘नमः’ युक्तशब्दानां सङ्ग्रहः

अत्र इदम् अवधेयम्
प्र.4पाठे विद्यमानानां ‘नमः’ युक्तशब्दानां सङ्ग्रहं कृत्वा लिखन्तु —
यथा – मित्राय नमः ।
(क) ………………..
(ख) ………………..
(ग) ………………..
(घ) ………………..
(ङ) ………………..
(च) ………………..
(छ) ………………..
(ज) ………………..
(झ) ………………..
(ञ) ………………..
(ट) ………………..
उत्तर

पाठ में सूर्यनमस्कार के बारह मन्त्र हैं। पहला (मित्राय नमः) उदाहरण में दिया है; शेष ग्यारह —

क्रमः‘नमः’ युक्तं पदम्
(क)रवये नमः ।
(ख)सूर्याय नमः ।
(ग)भानवे नमः ।
(घ)खगाय नमः ।
(ङ)पूष्णे नमः ।
(च)हिरण्यगर्भाय नमः ।
(छ)मरीचये नमः ।
(ज)आदित्याय नमः ।
(झ)सवित्रे नमः ।
(ञ)अर्काय नमः ।
(ट)भास्कराय नमः ।

वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 34–35अभ्यासः — प्रश्नः ५ : उदाहरणानुसारं वाक्यरचना (‘नमः’ + चतुर्थी)

अभ्यासः
प्र.5उदाहरणानुसारं कोष्ठकात् पदानि स्वीकृत्य वाक्यानि रचयन्तु —
कोष्ठकम्: अग्निः, आचार्या, त्रिवर्णध्वजः, जनकः, वृक्षः, देवी, भगिनी, मातामही, जननी, पृथिवी, नदी
यथा – अग्नये नमः ।
(क) ………………..
(ख) ………………..
(ग) ………………..
(घ) ………………..
(ङ) ………………..
(च) ………………..
(छ) ………………..
(ज) ………………..
(झ) ………………..
(ञ) ………………..
उत्तर

हर पद को चतुर्थी एकवचन में बदलकर ‘नमः’ जोड़िए —

क्रमःवाक्यम्
(क)आचार्यायै नमः ।
(ख)त्रिवर्णध्वजाय नमः ।
(ग)जनकाय नमः ।
(घ)वृक्षाय नमः ।
(ङ)देव्यै नमः ।
(च)भगिन्यै नमः ।
(छ)मातामह्यै नमः ।
(ज)जनन्यै नमः ।
(झ)पृथिव्यै नमः ।
(ञ)नद्यै नमः ।

वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 35अभ्यासः — प्रश्नः ६ : कोष्ठके विद्यमानानां शब्दानां चतुर्थी-विभक्तेः रूपाणि प्रयुज्य वाक्यानि पुनः लिखन्तु

अत्र इदम् अवधेयम्
प्र.6 (यथा)यथा – सैनिकः (देश) जीवनं प्रयच्छति ।
उत्तर

सैनिकः देशाय जीवनं प्रयच्छति । (पुस्तके दत्तम्)
[सैनिक देश के लिए अपना जीवन दे देता है।]

प्र.6 (क)माता (याचक) वस्त्रं ददाति ।
उत्तर

माता याचकाय वस्त्रं ददाति ।
[माता भिखारी को वस्त्र देती है।]

प्र.6 (ख)पौत्रः (पितामही) औषधं ददाति ।
उत्तर

पौत्रः पितामह्यै औषधं ददाति ।
[पोता दादी को औषधि देता है।]

प्र.6 (ग)अहं (भगिनी) उपायनं ददामि ।
उत्तर

अहं भगिन्यै उपायनं ददामि ।
[मैं बहन को उपहार देता/देती हूँ।]

प्र.6 (घ)पिता (सेविका) वेतनं ददाति ।
उत्तर

पिता सेविकायै वेतनं ददाति ।
[पिताजी सेविका को वेतन देते हैं।]

प्र.6 (ङ)त्वं (मित्र) पुष्पं ददासि ।
उत्तर

त्वं मित्राय पुष्पं ददासि ।
[तुम मित्र को फूल देते हो।]

प्र.6 (च)देवः (भक्त) आशीर्वादं ददाति ।
उत्तर

देवः भक्ताय आशीर्वादं ददाति ।
[भगवान् भक्त को आशीर्वाद देते हैं।]

प्र.6 (छ)आरक्षकः (चोर) दण्डं ददाति ।
उत्तर

आरक्षकः चोराय दण्डं ददाति ।
[सिपाही चोर को दण्ड देता है।]

वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 36अभ्यासः — प्रश्नः ७ : माता कस्मै / कस्यै धनं ददाति ?

अभ्यासः
प्र.7उदाहरणानुसारं माता कस्मै/कस्यै धनं ददाति इति कोष्ठके विद्यमानानि पदानि उपयुज्य लिखन्तु —
माता ददाति पुत्री पुत्रः पाचिका आपणिकः याचकः पितामही
(क) – माता पुत्र्यै धनं ददाति ।
(ख) – ………………..
(ग) – ………………..
(घ) – ………………..
(ङ) – ………………..
(च) – ………………..
उत्तर

हर पद को चतुर्थी एकवचन में बदलकर वाक्य बनाइए — (क) पुस्तक में दिया है।

क्रमःवाक्यम्हिन्दी अर्थ
(क)माता पुत्र्यै धनं ददाति । (पुस्तके दत्तम्)माता पुत्री को धन देती है
(ख)माता पुत्राय धनं ददाति ।माता पुत्र को धन देती है
(ग)माता पाचिकायै धनं ददाति ।माता रसोइया (स्त्री) को धन देती है
(घ)माता आपणिकाय धनं ददाति ।माता दुकानदार को धन देती है
(ङ)माता याचकाय धनं ददाति ।माता भिखारी को धन देती है
(च)माता पितामह्यै धनं ददाति ।माता दादी को धन देती है

वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 36अभ्यासः — प्रश्नः ८ : उदाहरणानुसारं रिक्तस्थानानि पूरयन्तु (चतुर्थी-विभक्तेः रूपाणि)

अभ्यासः
प्र.8 (यथा)यथा – गणेश – …………………… …………………… ……………………
उत्तर

गणेश – गणेशाय, गणेशाभ्याम्, गणेशेभ्यः । (पुस्तके दत्तम्)
[गणेश के लिए — एकवचन, द्विवचन, बहुवचन में चतुर्थी के रूप।]

प्र.8 (क)भक्त – भक्ताय …………………… भक्तेभ्यः
उत्तर

भक्त – भक्ताय, भक्ताभ्याम्, भक्तेभ्यः ।
[भक्त के लिए / दो भक्तों के लिए / अनेक भक्तों के लिए।]

प्र.8 (ख)सेविका – …………………… सेविकाभ्याम् ……………………
उत्तर

सेविका – सेविकायै, सेविकाभ्याम्, सेविकाभ्यः ।
[सेविका के लिए / दो सेविकाओं के लिए / अनेक सेविकाओं के लिए।]

प्र.8 (ग)अनुजा – अनुजायै …………………… ……………………
उत्तर

अनुजा – अनुजायै, अनुजाभ्याम्, अनुजाभ्यः ।
[छोटी बहन के लिए / दो छोटी बहनों के लिए / अनेक छोटी बहनों के लिए।]

प्र.8 (घ)गृहिणी – …………………… गृहिणीभ्याम् ……………………
उत्तर

गृहिणी – गृहिण्यै, गृहिणीभ्याम्, गृहिणीभ्यः ।
[गृहिणी के लिए / दो गृहिणियों के लिए / अनेक गृहिणियों के लिए।]

प्र.8 (ङ)कुमारी – कुमार्यै कुमारीभ्याम् ……………………
उत्तर

कुमारी – कुमार्यै, कुमारीभ्याम्, कुमारीभ्यः ।
[कुमारी के लिए / दो कुमारियों के लिए / अनेक कुमारियों के लिए।]

प्र.8 (च)वन – वनाय …………………… ……………………
उत्तर

वन – वनाय, वनाभ्याम्, वनेभ्यः ।
[वन के लिए / दो वनों के लिए / अनेक वनों के लिए।]

प्र.8 (छ)मित्र – …………………… …………………… मित्रेभ्यः
उत्तर

मित्र – मित्राय, मित्राभ्याम्, मित्रेभ्यः ।
[मित्र के लिए / दो मित्रों के लिए / अनेक मित्रों के लिए।]

परियोजनाकार्यम् — पृष्ठ 38परियोजनाकार्यम् (प्रकल्प-कार्य)

परियोजनाकार्यम्
प्र.1सूर्यनमस्कारस्य द्वादशानाम् आसनानां भित्तिपत्राणि रचयन्तु । मन्त्रान् अपि लिखन्तु ।
उत्तर

नमूना उत्तर (भित्तिपत्र की सामग्री): चार्ट-पेपर पर शीर्षक लिखिए — ‘सूर्यनमस्कारः — द्वादश आसनानि द्वादश मन्त्राः च’। फिर बारह खाने बनाकर हर खाने में आसन का चित्र, उसका नाम और मन्त्र लिखिए (चित्र पुस्तक के पृष्ठ 30–31 से देखकर बनाइए) —

क्रमःमन्त्रःआसनम्हिन्दी में स्थिति
१ॐ मित्राय नमःप्रणामासनम्सीधे खड़े होकर नमस्कार-मुद्रा
२ॐ रवये नमःहस्तोत्तानासनम्दोनों हाथ ऊपर उठाकर पीछे की ओर झुकना
३ॐ सूर्याय नमःपादहस्तासनम्आगे झुककर हाथ पैरों के पास
४ॐ भानवे नमःअश्वसञ्चालनासनम्एक पैर पीछे, दृष्टि ऊपर
५ॐ खगाय नमःदण्डासनम्शरीर एक सीधी रेखा में, हाथों पर टिका
६ॐ पूष्णे नमःअष्टाङ्गनमस्कारःशरीर के आठ अंग भूमि से स्पर्श
७ॐ हिरण्यगर्भाय नमःभुजङ्गासनम्छाती ऊपर, साँप के फन जैसी मुद्रा
८ॐ मरीचये नमःअधोमुखश्वानासनम् (पर्वतासनम्)कमर ऊपर, शरीर पर्वत जैसा
९ॐ आदित्याय नमःअश्वसञ्चालनासनम्चौथी स्थिति दुहराइए, दूसरा पैर आगे
१०ॐ सवित्रे नमःपादहस्तासनम्तीसरी स्थिति दुहराइए
११ॐ अर्काय नमःहस्तोत्तानासनम्दूसरी स्थिति दुहराइए
१२ॐ भास्कराय नमःप्रणामासनम्पहली स्थिति में लौटकर नमस्कार
(सर्वान्ते)ॐ सवितृसूर्यनारायणाय नमःसमापन-प्रणामःपूरा चक्र पूरा होने पर अन्तिम नमस्कार
प्र.2प्रतिदिनं सकुटुम्बं सूर्यनमस्कारस्य अभ्यासं कुर्वन्तु ।
उत्तर

यह अभ्यास-कार्य है, लिखित उत्तर नहीं। प्रातःकाल खाली पेट, खुली जगह में परिवार के साथ प्रतिदिन सूर्यनमस्कार कीजिए — आरम्भ में दो-तीन चक्र, फिर धीरे-धीरे बढ़ाइए। चोट या कोई रोग हो तो पहले बड़ों या चिकित्सक से पूछिए।

नमूना उत्तर (साप्ताहिक अभ्यास-पत्रकम्) — अपनी कॉपी में ऐसी तालिका बनाकर हर दिन भरिए:

वासरः (दिन)समयःआवृत्तयः (चक्र)कः कः अकरोत् ?
सोमवासरःप्रातः ६:१५३अहम्, माता, अनुजः
मङ्गलवासरःप्रातः ६:१५४अहम्, पिता
बुधवासरःप्रातः ६:२०४अहम्, माता, पिता
…………
प्र.3विद्या विवादाय धनं मदाय शक्तिः परेषां परिपीडनाय ।
खलस्य साधोर्विपरीतमेतत् ज्ञानाय दानाय च रक्षणाय ॥
अस्मिन् श्लोके विद्यमानानि चतुर्थी-विभक्त्यन्तरूपाणि चित्वा लिखन्तु ।
उत्तर

इस श्लोक में छह पद चतुर्थी-विभक्ति में हैं —
विवादाय, मदाय, परिपीडनाय, ज्ञानाय, दानाय, रक्षणाय ।

Chapter 3 of 13 – Sanskrit

Also for This Chapter

NCERT Solutions Class 7 Sanskrit Chapter 3 Mitraya Namah – Overview

ClassClass 7
SubjectSanskrit
Chapter3 – Mitraya Namah
Session2027
FormatFull answers on this page + PDF

NCERT Solutions Class 7 Sanskrit Chapter 3 – FAQs

Where can I download NCERT Solutions Class 7 Sanskrit Chapter 3 Mitraya Namah PDF?

Read every answer on this page, or download the free PDF from the table at the top.

Is this for the 2027 session?

Yes, it follows the latest NCERT Class 7 Sanskrit book for 2027.

How many questions are solved in NCERT Class 7 Sanskrit Chapter 3?

All questions of the chapter – the in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises.

How should I use these solutions?

Read the chapter in the NCERT book first, attempt the questions yourself, then check your answers here.

Official website: ncert.nic.inNational Council of Educational Research and Training publishes date sheets, admit cards and results here
Visit

Ask a question

?

Loading comments…