NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 3 Mitraya Namah – step-by-step answers to every exercise and in-text question of the chapter, as per the latest NCERT syllabus for 2027. Read them online or download the free question-answer PDF.
दीपकम् (कक्षा 7) के तृतीयः पाठः — मित्राय नमः के प्रश्नोत्तर। इस संवाद-पाठ में योगिता और उसके मित्र योगशिक्षिका (आचार्या) से सूर्यनमस्कार सीखते हैं, उसके बारह मन्त्र बोलते हैं और ‘आदित्यस्य नमस्कारान्…’ श्लोक पढ़ते हैं। व्याकरण में पाठ चतुर्थी विभक्ति सिखाता है — ‘नमः’ के योग में चतुर्थी और देने के अर्थ में (दा / यच्छ् धातु के साथ) चतुर्थी। नीचे पृष्ठ 29–38 के संवाद-प्रश्न, शब्दार्थ-सारणी, वयम् अभ्यासं कुर्मः के प्रश्न १–८ और परियोजनाकार्यम् क्रम से हल हैं। हर उत्तर में पहले वह भाग है जो कॉपी में लिखना है; कारण और अधिक जानकारी ‘विस्तार से समझिए’ में है।
NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 3 Mitraya Namah PDF
All the answers are on this page below. The PDF also explains every answer – why it is right and how to check it – so download it for revision.
| Chapter | Download | |
|---|---|---|
| Solutions PDF | Mitraya Namah | View PDF |
पाठ का हिंदी अनुवाद
पाठ का शीर्षक (पृष्ठ 29)
मित्राय नमः
मित्र (सबके मित्र सूर्य) को नमस्कार
उद्यान की बातचीत — चित्रकथा (पृष्ठ 29)
आचार्या और छात्रों का संवाद (पृष्ठ 30)
सूर्यनमस्कार के बारह मन्त्र (पृष्ठ 31)
(भाव: ये बारहों नाम सूर्य के ही हैं।)
सूर्यनमस्कार के लाभ — श्लोक (पृष्ठ 31)
आयुः प्रज्ञा बलं वीर्यं तेजस्तेषां च जायते॥
उनकी आयु, बुद्धि, बल, पराक्रम (वीरता) और तेज (कान्ति) बढ़ते हैं।
योग्यताविस्तरः (पृष्ठ 37)
वज्रासनम्
पद्मासनम्
पश्चिमोत्तानासनम्
हलासनम्
ताडासनम्
वज्रासन
पद्मासन
पश्चिमोत्तानासन
हलासन
ताड़ासन
NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 3 Mitraya Namah – Questions and Answers
All questions of the chapter are answered below, in the order of the book – in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises. Each answer is written the way you would write it in the exam.
पाठे विद्यमानाः प्रश्नाः — पृष्ठ 29–31पाठः — मित्राय नमः (संवादः) — पाठ के संवाद से अभ्यास के लिए जोड़े गए प्रश्न
अहं प्रतिदिनं प्रातः पित्रा सह उद्यानं गच्छामि ।
[मैं प्रतिदिन सवेरे पिताजी के साथ बगीचे जाती हूँ।]
अहं तु भ्रमणं करोमि । किन्तु बहवः जनाः तत्र व्यायामं योगासनानि च कुर्वन्ति ।
[मैं तो टहलती हूँ। किन्तु बहुत-से लोग वहाँ व्यायाम और योगासन करते हैं।]
आचार्या उत्तरं ददाति — निश्चयेन, वदन्तु किम् आसनं शिक्षितुम् इच्छन्ति ?
[अवश्य, बताइए कौन-सा आसन सीखना चाहते हैं?]
योगिता वदति — आचार्ये ! अद्य सूर्यनमस्कारं शिक्षयतु ।
[हे आचार्या! आज सूर्यनमस्कार सिखाइए।]
वयं शब्दार्थान् जानीमः — पृष्ठ 32शब्दार्थ-सारणी — ‘मातृभाषया अर्थं लिखन्तु’ स्तम्भ भरिए
वयं शब्दार्थान् जानीमः — सारणी के अन्तिम स्तम्भ ‘मातृभाषया अर्थं लिखन्तु’ में हर शब्द का अर्थ अपनी मातृभाषा में लिखिए।
| शब्दः | अर्थः | हिन्दी | English | मातृभाषया अर्थं लिखन्तु |
|---|---|---|---|---|
| अनुवदन्तु | पश्चात् उच्चारणं कुर्वन्तु | दोहराएँ | Repeat | |
| अग्रिम-कक्षायाम् | आगामिनि वर्गे | अगली कक्षा में | In the next class | |
| प्रज्ञा | मेधा | बुद्धि | Intelligence/Wisdom | |
| वीर्यम् | पराक्रमः | वीरता | Vigour | |
| तेजः | दीप्तिः | कान्ति | Brilliance | |
| आध्यात्मिकम् | अध्यात्म-विषयकम् | आध्यात्मिक | Spiritual | |
| स्वस्थम् | नीरोगम् | स्वस्थ | Healthy | |
| मित्रः, खगः, पूषा, रविः, भानुः, हिरण्यगर्भः, मरीचिः, सविता, अर्कः, भास्करः | सूर्यः | सूरज | Sun |
(जिनकी मातृभाषा हिन्दी है, वे बोलचाल के शब्दों में लिखें) —
| शब्दः | मातृभाषया अर्थः |
|---|---|
| अनुवदन्तु | पीछे-पीछे दोहराइए, फिर से बोलिए |
| अग्रिम-कक्षायाम् | अगली कक्षा (पीरियड) में |
| प्रज्ञा | बुद्धि, समझ |
| वीर्यम् | वीरता, ताकत |
| तेजः | चमक, कान्ति |
| आध्यात्मिकम् | आत्मा और मन के भीतर से जुड़ा |
| स्वस्थम् | तंदुरुस्त, निरोग |
| मित्रः … भास्करः | सूरज, सूर्य |
वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 32अभ्यासः — प्रश्नः १ : अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु
आचार्या ।
[आचार्या (योगशिक्षिका) ऐसा कहती हैं।]
पाठ से: छात्र कहते हैं — ‘नमो नमः आचार्ये !’ और उत्तर में आचार्या – शुभं भवतु । उपविशन्तु सर्वे । अतः ‘शुभं भवतु’ कहने वाली आचार्या हैं।
सूर्यनमस्कारम् ।
[सूर्यनमस्कार (सिखाइए — ऐसा कहती है)।]
पाठ से: योगिता – आचार्ये ! अद्य सूर्यनमस्कारं शिक्षयतु । ‘शिक्षयतु’ क्रिया का कर्म ‘सूर्यनमस्कारम्’ है।
द्वादशानाम् ।
[बारह आसनों का।]
पाठ से: सूर्यनमस्कारः द्वादशानाम् आसनानां समाहारः अस्ति ।
योगासनेषु ।
[योगासनों में।]
पाठ से: एवं योगासनेषु सूर्यनमस्कारः एकः श्रेष्ठः आसनक्रमः अस्ति । — इस प्रकार योगासनों में सूर्यनमस्कार एक श्रेष्ठ आसन-क्रम है।
स्वस्थम् ।
[स्वस्थ (नीरोग) शरीर।]
पाठ से: ‘स्वस्थं शरीरं स्वस्थं मनः’ च प्राप्नवाम । — अतः सूर्यनमस्कार से लोग स्वस्थ शरीर पाते हैं।
वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 32–33अभ्यासः — प्रश्नः २ : अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखन्तु
सर्वे छात्राः आचार्यां पृच्छन्ति — ‘आचार्ये ! किम् अद्य भवान् अस्मान् योगासनं शिक्षयति ?’ इति ।
[सब छात्र आचार्या से पूछते हैं — ‘हे आचार्या! क्या आज आप हमें योगासन सिखाएँगी?’]
सूर्यनमस्कारः द्वादशानाम् आसनानां समाहारः अस्ति । प्रत्येकस्मात् सूर्यनमस्कारात् पूर्वम् एकः मन्त्रः भवति । तेषु प्रथमः मन्त्रः ‘ॐ मित्राय नमः’ इति अस्ति ।
[सूर्यनमस्कार बारह आसनों का समूह है। हर सूर्यनमस्कार से पहले एक मन्त्र होता है। उनमें पहला मन्त्र है — ‘ॐ मित्राय नमः’।]
आचार्या इमं श्लोकं पाठयति —
आयुः प्रज्ञा बलं वीर्यं तेजस्तेषां च जायते ॥
अर्थः (हिन्दी) — जो लोग प्रतिदिन सूर्य को नमस्कार करते हैं, उनकी आयु, बुद्धि, बल, पराक्रम और तेज — ये सब बढ़ते हैं।
सूर्यनमस्कारस्य प्रथमः मन्त्रः ‘ॐ मित्राय नमः’ इति अस्ति ।
[सूर्यनमस्कार का पहला मन्त्र ‘ॐ मित्राय नमः’ है।]
सूर्यनमस्कारेण शारीरिकं, मानसिकम्, आध्यात्मिकं च बलं वर्धते ।
[सूर्यनमस्कार से शारीरिक, मानसिक और आध्यात्मिक — तीनों प्रकार का बल बढ़ता है।]
वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 33अभ्यासः — प्रश्नः ३ : पाठात् समुचितं पदं चित्वा अधः रिक्तस्थानानि पूरयन्तु
प्रत्येकस्मात् सूर्यनमस्कारात् पूर्वम् एकः मन्त्रः भवति ।
[हर सूर्यनमस्कार से पहले एक मन्त्र होता है।]
वयं प्रतिदिनं सूर्यनमस्कारं करवाम ।
[हम प्रतिदिन सूर्यनमस्कार करें।]
स्वस्थं शरीरं स्वस्थं मनः च प्राप्नवाम ।
[हम स्वस्थ शरीर और स्वस्थ मन प्राप्त करें।]
एकेन श्लोकेन सूर्यनमस्कारस्य बहूनि प्रयोजनानि वदामि ।
[एक ही श्लोक से मैं सूर्यनमस्कार के बहुत-से लाभ बताती हूँ।]
आदित्यस्य नमस्कारान् ये कुर्वन्ति दिने दिने ।
[जो प्रतिदिन सूर्य को नमस्कार करते हैं…]
वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 34अभ्यासः — प्रश्नः ४ : ‘नमः’ युक्तशब्दानां सङ्ग्रहः
यथा – मित्राय नमः ।
(क) ………………..
(ख) ………………..
(ग) ………………..
(घ) ………………..
(ङ) ………………..
(च) ………………..
(छ) ………………..
(ज) ………………..
(झ) ………………..
(ञ) ………………..
(ट) ………………..
पाठ में सूर्यनमस्कार के बारह मन्त्र हैं। पहला (मित्राय नमः) उदाहरण में दिया है; शेष ग्यारह —
| क्रमः | ‘नमः’ युक्तं पदम् |
|---|---|
| (क) | रवये नमः । |
| (ख) | सूर्याय नमः । |
| (ग) | भानवे नमः । |
| (घ) | खगाय नमः । |
| (ङ) | पूष्णे नमः । |
| (च) | हिरण्यगर्भाय नमः । |
| (छ) | मरीचये नमः । |
| (ज) | आदित्याय नमः । |
| (झ) | सवित्रे नमः । |
| (ञ) | अर्काय नमः । |
| (ट) | भास्कराय नमः । |
वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 34–35अभ्यासः — प्रश्नः ५ : उदाहरणानुसारं वाक्यरचना (‘नमः’ + चतुर्थी)
कोष्ठकम्: अग्निः, आचार्या, त्रिवर्णध्वजः, जनकः, वृक्षः, देवी, भगिनी, मातामही, जननी, पृथिवी, नदी
यथा – अग्नये नमः ।
(क) ………………..
(ख) ………………..
(ग) ………………..
(घ) ………………..
(ङ) ………………..
(च) ………………..
(छ) ………………..
(ज) ………………..
(झ) ………………..
(ञ) ………………..
हर पद को चतुर्थी एकवचन में बदलकर ‘नमः’ जोड़िए —
| क्रमः | वाक्यम् |
|---|---|
| (क) | आचार्यायै नमः । |
| (ख) | त्रिवर्णध्वजाय नमः । |
| (ग) | जनकाय नमः । |
| (घ) | वृक्षाय नमः । |
| (ङ) | देव्यै नमः । |
| (च) | भगिन्यै नमः । |
| (छ) | मातामह्यै नमः । |
| (ज) | जनन्यै नमः । |
| (झ) | पृथिव्यै नमः । |
| (ञ) | नद्यै नमः । |
वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 35अभ्यासः — प्रश्नः ६ : कोष्ठके विद्यमानानां शब्दानां चतुर्थी-विभक्तेः रूपाणि प्रयुज्य वाक्यानि पुनः लिखन्तु
सैनिकः देशाय जीवनं प्रयच्छति । (पुस्तके दत्तम्)
[सैनिक देश के लिए अपना जीवन दे देता है।]
माता याचकाय वस्त्रं ददाति ।
[माता भिखारी को वस्त्र देती है।]
पौत्रः पितामह्यै औषधं ददाति ।
[पोता दादी को औषधि देता है।]
अहं भगिन्यै उपायनं ददामि ।
[मैं बहन को उपहार देता/देती हूँ।]
पिता सेविकायै वेतनं ददाति ।
[पिताजी सेविका को वेतन देते हैं।]
त्वं मित्राय पुष्पं ददासि ।
[तुम मित्र को फूल देते हो।]
देवः भक्ताय आशीर्वादं ददाति ।
[भगवान् भक्त को आशीर्वाद देते हैं।]
आरक्षकः चोराय दण्डं ददाति ।
[सिपाही चोर को दण्ड देता है।]
वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 36अभ्यासः — प्रश्नः ७ : माता कस्मै / कस्यै धनं ददाति ?
(क) – माता पुत्र्यै धनं ददाति ।
(ख) – ………………..
(ग) – ………………..
(घ) – ………………..
(ङ) – ………………..
(च) – ………………..
हर पद को चतुर्थी एकवचन में बदलकर वाक्य बनाइए — (क) पुस्तक में दिया है।
| क्रमः | वाक्यम् | हिन्दी अर्थ |
|---|---|---|
| (क) | माता पुत्र्यै धनं ददाति । (पुस्तके दत्तम्) | माता पुत्री को धन देती है |
| (ख) | माता पुत्राय धनं ददाति । | माता पुत्र को धन देती है |
| (ग) | माता पाचिकायै धनं ददाति । | माता रसोइया (स्त्री) को धन देती है |
| (घ) | माता आपणिकाय धनं ददाति । | माता दुकानदार को धन देती है |
| (ङ) | माता याचकाय धनं ददाति । | माता भिखारी को धन देती है |
| (च) | माता पितामह्यै धनं ददाति । | माता दादी को धन देती है |
वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 36अभ्यासः — प्रश्नः ८ : उदाहरणानुसारं रिक्तस्थानानि पूरयन्तु (चतुर्थी-विभक्तेः रूपाणि)
गणेश – गणेशाय, गणेशाभ्याम्, गणेशेभ्यः । (पुस्तके दत्तम्)
[गणेश के लिए — एकवचन, द्विवचन, बहुवचन में चतुर्थी के रूप।]
भक्त – भक्ताय, भक्ताभ्याम्, भक्तेभ्यः ।
[भक्त के लिए / दो भक्तों के लिए / अनेक भक्तों के लिए।]
सेविका – सेविकायै, सेविकाभ्याम्, सेविकाभ्यः ।
[सेविका के लिए / दो सेविकाओं के लिए / अनेक सेविकाओं के लिए।]
अनुजा – अनुजायै, अनुजाभ्याम्, अनुजाभ्यः ।
[छोटी बहन के लिए / दो छोटी बहनों के लिए / अनेक छोटी बहनों के लिए।]
गृहिणी – गृहिण्यै, गृहिणीभ्याम्, गृहिणीभ्यः ।
[गृहिणी के लिए / दो गृहिणियों के लिए / अनेक गृहिणियों के लिए।]
कुमारी – कुमार्यै, कुमारीभ्याम्, कुमारीभ्यः ।
[कुमारी के लिए / दो कुमारियों के लिए / अनेक कुमारियों के लिए।]
वन – वनाय, वनाभ्याम्, वनेभ्यः ।
[वन के लिए / दो वनों के लिए / अनेक वनों के लिए।]
मित्र – मित्राय, मित्राभ्याम्, मित्रेभ्यः ।
[मित्र के लिए / दो मित्रों के लिए / अनेक मित्रों के लिए।]
परियोजनाकार्यम् — पृष्ठ 38परियोजनाकार्यम् (प्रकल्प-कार्य)
नमूना उत्तर (भित्तिपत्र की सामग्री): चार्ट-पेपर पर शीर्षक लिखिए — ‘सूर्यनमस्कारः — द्वादश आसनानि द्वादश मन्त्राः च’। फिर बारह खाने बनाकर हर खाने में आसन का चित्र, उसका नाम और मन्त्र लिखिए (चित्र पुस्तक के पृष्ठ 30–31 से देखकर बनाइए) —
| क्रमः | मन्त्रः | आसनम् | हिन्दी में स्थिति |
|---|---|---|---|
| १ | ॐ मित्राय नमः | प्रणामासनम् | सीधे खड़े होकर नमस्कार-मुद्रा |
| २ | ॐ रवये नमः | हस्तोत्तानासनम् | दोनों हाथ ऊपर उठाकर पीछे की ओर झुकना |
| ३ | ॐ सूर्याय नमः | पादहस्तासनम् | आगे झुककर हाथ पैरों के पास |
| ४ | ॐ भानवे नमः | अश्वसञ्चालनासनम् | एक पैर पीछे, दृष्टि ऊपर |
| ५ | ॐ खगाय नमः | दण्डासनम् | शरीर एक सीधी रेखा में, हाथों पर टिका |
| ६ | ॐ पूष्णे नमः | अष्टाङ्गनमस्कारः | शरीर के आठ अंग भूमि से स्पर्श |
| ७ | ॐ हिरण्यगर्भाय नमः | भुजङ्गासनम् | छाती ऊपर, साँप के फन जैसी मुद्रा |
| ८ | ॐ मरीचये नमः | अधोमुखश्वानासनम् (पर्वतासनम्) | कमर ऊपर, शरीर पर्वत जैसा |
| ९ | ॐ आदित्याय नमः | अश्वसञ्चालनासनम् | चौथी स्थिति दुहराइए, दूसरा पैर आगे |
| १० | ॐ सवित्रे नमः | पादहस्तासनम् | तीसरी स्थिति दुहराइए |
| ११ | ॐ अर्काय नमः | हस्तोत्तानासनम् | दूसरी स्थिति दुहराइए |
| १२ | ॐ भास्कराय नमः | प्रणामासनम् | पहली स्थिति में लौटकर नमस्कार |
| (सर्वान्ते) | ॐ सवितृसूर्यनारायणाय नमः | समापन-प्रणामः | पूरा चक्र पूरा होने पर अन्तिम नमस्कार |
यह अभ्यास-कार्य है, लिखित उत्तर नहीं। प्रातःकाल खाली पेट, खुली जगह में परिवार के साथ प्रतिदिन सूर्यनमस्कार कीजिए — आरम्भ में दो-तीन चक्र, फिर धीरे-धीरे बढ़ाइए। चोट या कोई रोग हो तो पहले बड़ों या चिकित्सक से पूछिए।
नमूना उत्तर (साप्ताहिक अभ्यास-पत्रकम्) — अपनी कॉपी में ऐसी तालिका बनाकर हर दिन भरिए:
| वासरः (दिन) | समयः | आवृत्तयः (चक्र) | कः कः अकरोत् ? |
|---|---|---|---|
| सोमवासरः | प्रातः ६:१५ | ३ | अहम्, माता, अनुजः |
| मङ्गलवासरः | प्रातः ६:१५ | ४ | अहम्, पिता |
| बुधवासरः | प्रातः ६:२० | ४ | अहम्, माता, पिता |
| … | … | … | … |
खलस्य साधोर्विपरीतमेतत् ज्ञानाय दानाय च रक्षणाय ॥
अस्मिन् श्लोके विद्यमानानि चतुर्थी-विभक्त्यन्तरूपाणि चित्वा लिखन्तु ।
इस श्लोक में छह पद चतुर्थी-विभक्ति में हैं —
विवादाय, मदाय, परिपीडनाय, ज्ञानाय, दानाय, रक्षणाय ।
Chapter 3 of 13 – Sanskrit
- Previous: Chapter 2 Nityam Pibamah Subhashitarasam
- Next: Chapter 4 Na Labhyate Chet Amlam Drakshaphalam
- All chapters: NCERT Solutions Class 7 Sanskrit
Also for This Chapter
NCERT Solutions Class 7 Sanskrit Chapter 3 Mitraya Namah – Overview
| Class | Class 7 |
| Subject | Sanskrit |
| Chapter | 3 – Mitraya Namah |
| Session | 2027 |
| Format | Full answers on this page + PDF |
NCERT Solutions Class 7 Sanskrit Chapter 3 – FAQs
Where can I download NCERT Solutions Class 7 Sanskrit Chapter 3 Mitraya Namah PDF?
Read every answer on this page, or download the free PDF from the table at the top.
Is this for the 2027 session?
Yes, it follows the latest NCERT Class 7 Sanskrit book for 2027.
How many questions are solved in NCERT Class 7 Sanskrit Chapter 3?
All questions of the chapter – the in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises.
How should I use these solutions?
Read the chapter in the NCERT book first, attempt the questions yourself, then check your answers here.