NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 5 Seva Hi Paramo Dharmah – step-by-step answers to every exercise and in-text question of the chapter, as per the latest NCERT syllabus for 2027. Read them online or download the free question-answer PDF.
कक्षा 7 संस्कृत (दीपकम्) — पञ्चमः पाठः — सेवा हि परमो धर्मः के प्रश्नों के उत्तर। पाठ का आरम्भ कक्षा के एक चित्र-संवाद से होता है, जिसमें आचार्या छात्रों से पूछती हैं कि जीवन में सफलता के लिए मनुष्य को क्या-क्या अर्जित करना चाहिए; उत्तर में मानवीय गुण ही सर्वोपरि सिद्ध होते हैं। इसके बाद नागार्जुन तथा दो युवकों की कथा है — जिसमें औषध बनाकर लाने वाले युवक को नहीं, बल्कि रोगी की सेवा में लगे रहने वाले युवक को सहायक चुना जाता है। व्याकरण की दृष्टि से पूरा पाठ भूतकाल पर केन्द्रित है — क्तवतु-प्रत्ययः (पठितवान् / पठितवती) तथा वर्तमानकालक्रिया + ‘स्म’ (पठति स्म = अपठत्)। नीचे पृष्ठ 47 से 56 तक के संवाद-प्रश्न, वयम् अभ्यासं कुर्मः के प्रश्न १–६ (हर उपभाग सहित), योग्यताविस्तरः तथा परियोजनाकार्यम् क्रमशः हल किए गए हैं — पहले संस्कृत उत्तर, फिर कोष्ठक में हिन्दी अर्थ।
NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 5 Seva Hi Paramo Dharmah PDF
All the answers are on this page below. The PDF also explains every answer – why it is right and how to check it – so download it for revision.
| Chapter | Download | |
|---|---|---|
| Solutions PDF | Seva Hi Paramo Dharmah | View PDF |
पाठ का हिंदी अनुवाद
कक्षा में संवाद (पृष्ठ 47–48)
कथा — नागार्जुन और दो युवक (पृष्ठ 49–50)
NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 5 Seva Hi Paramo Dharmah – Questions and Answers
All questions of the chapter are answered below, in the order of the book – in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises. Each answer is written the way you would write it in the exam.
पाठे विद्यमानाः प्रश्नाः — पृष्ठ 47–48पाठारम्भे चित्रसंवादः — आचार्या तथा छात्राः
छात्राः वदन्ति — विद्याम् ! उपाधिम् ! पदवीम् ! धनम् !
[विद्या! उपाधि! पदवी! धन!]
पूर्णवाक्येन — जीवने सफलतायै मानवः विद्याम्, उपाधिम्, पदवीं धनं च अर्जयेत् ।
[जीवन में सफलता के लिए मनुष्य को विद्या, उपाधि, पदवी और धन अर्जित करना चाहिए।]
न, एतदेव न पर्याप्तम् । मानवीयाः गुणाः अपि आवश्यकाः ।
[नहीं, केवल यही पर्याप्त नहीं है। मानवीय गुण भी आवश्यक हैं।]
मानवीयाः गुणाः अपि आवश्यकाः ।
[मानवीय गुण भी आवश्यक हैं।]
सत्यं, करुणा, उदारता, सेवा, परोपकारः, अक्रोधः इत्यादयः मानवीयाः गुणाः सन्ति ।
[सत्य, करुणा, उदारता, सेवा, परोपकार, अक्रोध आदि मानवीय गुण हैं।]
वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 52अभ्यासः — प्रश्नः १ : अधोलिखितानां प्रश्नानाम् एकपदेन पदद्वयेन वा उत्तराणि लिखन्तु
नागार्जुनः ।
[नागार्जुन।]
द्वौ युवकौ ।
[दो युवक।]
द्वितीयः युवकः ।
[दूसरा युवक।]
शोचनीया ।
[दयनीय / दुःखदायी।]
द्वितीयं युवकम् ।
[दूसरे युवक को।]
सेवाभावनां विना । (सेवायाः भावनां विना)
[सेवा की भावना के बिना।]
राजमार्गेण ।
[राजमार्ग (मुख्य सड़क) से।]
वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 52–53अभ्यासः — प्रश्नः २ : अधोलिखितानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखन्तु
अहोरात्रं नागार्जुनः प्रयोगशालायां कार्यं करोति स्म ।
[दिन-रात नागार्जुन प्रयोगशाला में काम करते थे।]
नागार्जुनः महाराजं निवेदितवान् — “महाराज ! मम चिकित्साकार्याय एकः सहायकः आवश्यकः” इति ।
[नागार्जुन ने महाराज से निवेदन किया — “महाराज! मेरे चिकित्सा-कार्य के लिए एक सहायक आवश्यक है।”]
प्रथमः युवकः यन्त्रवत् कार्यं कृतवान् ।
[पहले युवक ने यन्त्र की भाँति (मशीन की तरह) काम किया।]
सः रोगिणं दृष्ट्वा अपि अग्रे गतवान् । तस्मिन् सेवायाः भावना नासीत् ।
[वह रोगी को देखकर भी आगे बढ़ गया। उसमें सेवा की भावना नहीं थी।]
द्वितीयः युवकः तं रोगिणं स्वगृहं नीतवान् । दिनद्वयं सः तस्य एव सेवायां निरतः आसीत् ।
[दूसरा युवक उस रोगी को अपने घर ले गया और दो दिन तक उसी की सेवा में लगा रहा।]
सेवायाः भावनां विना कोऽपि चिकित्सकः न भवेत् ।
[सेवा की भावना के बिना कोई चिकित्सक नहीं हो सकता।]
वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 53अभ्यासः — प्रश्नः ३ : उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां स्त्रीलिङ्गरूपाणि लिखन्तु (एकवचनम् / बहुवचनम्)
पुस्तक में यही उदाहरण भरा हुआ है —
पठितवान् – पठितवती (एकवचनम्) – पठितवत्यः (बहुवचनम्)
[पढ़ा — (एक स्त्री ने) / (अनेक स्त्रियों ने)]
गतवान् – गतवती – गतवत्यः
[गई — (वह) / (वे सब)]
लिखितवान् – लिखितवती – लिखितवत्यः
[लिखा था]
खादितवान् – खादितवती – खादितवत्यः
[खाया था]
क्रीडितवान् – क्रीडितवती – क्रीडितवत्यः
[खेला था]
हसितवान् – हसितवती – हसितवत्यः
[हँसी थी]
निवेदितवान् – निवेदितवती – निवेदितवत्यः
[निवेदन किया था]
सूचितवान् – सूचितवती – सूचितवत्यः
[सूचित किया था / बताया था]
वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 53अभ्यासः — प्रश्नः ४ : उदाहरणानुसारम् अधोलिखितानां पदानां पुंलिङ्गरूपाणि लिखन्तु (एकवचनम् / बहुवचनम्)
पुस्तक में यही उदाहरण भरा हुआ है —
पठितवती – पठितवान् (एकवचनम्) – पठितवन्तः (बहुवचनम्)
[पढ़ा था — (उसने) / (उन्होंने)]
कृतवती – कृतवान् – कृतवन्तः
[किया था]
दृष्टवती – दृष्टवान् – दृष्टवन्तः
[देखा था]
दत्तवती – दत्तवान् – दत्तवन्तः
[दिया था]
प्रक्षालितवती – प्रक्षालितवान् – प्रक्षालितवन्तः
[धोया था]
धावितवती – धावितवान् – धावितवन्तः
[दौड़ा था]
वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 53–54अभ्यासः — प्रश्नः ५ : उदाहरणानुसारं वाक्यानि परिवर्तयन्तु (वर्तमानकालः → क्तवतु-भूतकालः)
पुस्तक में ये दोनों उदाहरण भरे हुए हैं —
अहं पुस्तकं नयामि । → अहं पुस्तकं नीतवान् / नीतवती ।
[पिता काढ़ा पीते हैं। → पिता ने काढ़ा पिया। / मैं पुस्तक ले जाता हूँ। → मैं पुस्तक ले गया / ले गई।]
युवकः आपणं गतवान् ।
[युवक बाजार गया।]
सः रोटिकां खादितवान् ।
[उसने रोटी खाई।]
महिला वस्त्रं दत्तवती ।
[महिला ने वस्त्र दिया।]
बालकः द्विचक्रिकातः पतितवान् ।
[बालक साइकिल से गिर गया।]
पितामही चलच्चित्रं दृष्टवती ।
[दादी ने चलचित्र (फ़िल्म) देखा।]
अहं गृहपाठं लिखितवान् / लिखितवती ।
[मैंने गृहकार्य लिखा।]
त्वं कुत्र गतवान् / गतवती ?
[तुम कहाँ गए / गईं?]
अश्वाः वने धावितवन्तः ।
[घोड़े वन में दौड़े।]
बालिकाः शीघ्रम् आगतवत्यः ।
[बालिकाएँ शीघ्र आ गईं।]
वयं समुद्रतीरे पयोहिमं खादितवन्तः / खादितवत्यः ।
[हम लोगों ने समुद्र-तट पर आइसक्रीम खाई।]
वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 54अभ्यासः — प्रश्नः ६ : ‘स्म’-अव्ययपदम् उपयुज्य अनुच्छेदं पुनः लिखन्तु
…………… (शीर्षकं लिखन्तु)
कृषकः प्रतिदिनं कृषिक्षेत्रं …………… (गच्छ्) । जलसेचनं …………… (कृ) । कीटानां निवारणार्थं जैवौषधं …………… (स्थापय्) । सः कृषिकार्यं सम्यक् …………… (ज्ञा) । अतः अन्ये कृषकाः संशयेन …………… (पृच्छ्) । सः स्वाभिमानेन …………… (जीव्) । अतः ‘अहं कृषकः भूमिपुत्रः’ इति साभिमानं …………… (वद्) । सः क्षेत्रे गोमयं …………… (योजय्), न तु कृतकान् पदार्थान् । अतः व्रीहेः गुणवत्ता अधिका …………… (भव्) । जनाः जालपुटमाध्यमेन तस्य तण्डुलं …………… (क्रीण्) । एवं तस्य परिवारस्य सर्वे जनाः कृषिकार्येण ससुखं …………… (जीव्) । सः सर्वान् …………… (वद्) “कृषकः न दीनः न च दरिद्रः, परं सर्वेषां पोषकः” इति ।
शीर्षकम् — ‘भूमिपुत्रः कृषकः’ (अन्ये विकल्पाः — ‘स्वाभिमानी कृषकः’, ‘सर्वेषां पोषकः कृषकः’)
[शीर्षक — ‘भूमिपुत्र किसान’]
पूर्णः अनुच्छेदः —
योग्यताविस्तरः — पृष्ठ 55योग्यताविस्तरः — ‘स्वास्थ्यरक्षणाय नियमाः’ श्लोकौ तथा भूतकालस्य धातुरूप-सारणी
ब्राह्मे मुहूर्ते उत्तिष्ठेत् स्वस्थो रक्षार्थमायुषः ।
सर्वमेव परित्यज्य शरीरमनुपालयेत् ॥
अन्वयः — स्वस्थः (जनः) आयुषः रक्षार्थम् ब्राह्मे मुहूर्ते उत्तिष्ठेत् । सर्वम् एव परित्यज्य शरीरम् अनुपालयेत् ।
अर्थः (हिन्दी) — स्वस्थ मनुष्य को अपनी आयु की रक्षा के लिए ब्राह्म मुहूर्त में (सूर्योदय से लगभग डेढ़ घण्टे पूर्व) उठ जाना चाहिए। आवश्यकता पड़े तो सब कुछ छोड़कर भी शरीर की रक्षा करनी चाहिए।
निशान्ते च पिबेत् वारि त्रिभी रोगो न जायते ॥
अन्वयः — भोजनान्ते तक्रं पिबेत् । वासरान्ते पयः पिबेत् । निशान्ते च वारि पिबेत् । त्रिभिः (एतैः) रोगः न जायते ।
अर्थः (हिन्दी) — भोजन के अन्त में छाछ पीनी चाहिए, दिन के अन्त में (सन्ध्या-समय) दूध पीना चाहिए और रात्रि के अन्त में (प्रातःकाल) जल पीना चाहिए। इन तीनों (नियमों) से रोग नहीं होता।
पृष्ठ 55 की सारणी पूरी इस प्रकार है — इसे कण्ठस्थ कर लेने पर अभ्यास ३, ४, ५ तथा ६ अपने आप हल हो जाते हैं।
| धातुः | लट्-लकारः (वर्तमानकाले) | लङ्-लकारः (भूतकाले) | क्तवतुप्रत्ययः — पुंलिङ्गे | क्तवतुप्रत्ययः — स्त्रीलिङ्गे | स्म-प्रयोगः (भूतकाले) |
|---|---|---|---|---|---|
| गम् | गच्छति | अगच्छत् | गतवान् | गतवती | गच्छति स्म |
| लिख् | लिखति | अलिखत् | लिखितवान् | लिखितवती | लिखति स्म |
| गा | गायति | अगायत् | गीतवान् | गीतवती | गायति स्म |
| पा | पिबति | अपिबत् | पीतवान् | पीतवती | पिबति स्म |
| श्रु | शृणोति | अशृणोत् | श्रुतवान् | श्रुतवती | शृणोति स्म |
| दा | ददाति | अददात् | दत्तवान् | दत्तवती | ददाति स्म |
| ज्ञा | जानाति | अजानात् | ज्ञातवान् | ज्ञातवती | जानाति स्म |
| कृ | करोति | अकरोत् | कृतवान् | कृतवती | करोति स्म |
| दृश् | पश्यति | अपश्यत् | दृष्टवान् | दृष्टवती | पश्यति स्म |
| स्था | तिष्ठति | अतिष्ठत् | स्थितवान् | स्थितवती | तिष्ठति स्म |
परियोजनाकार्यम् — पृष्ठ 56परियोजनाकार्यम् (प्रकल्प-कार्य)
नमूना उत्तर (संस्कृतम्) —
महात्मा गान्धी दक्षिण-आफ्रिकादेशे अधिवक्ता आसीत् । एकदा तत्र प्लेगरोगः प्रसृतः । बहवः श्रमिकाः पीडिताः अभवन् । कोऽपि तेषां समीपं गन्तुं न इच्छति स्म । गान्धी मित्रैः सह स्वयं तेषां सेवां कृतवान् । सः दिवारात्रं रोगिणां शुश्रूषां कृतवान् । स्वप्राणानां चिन्तां न कृतवान् । अतः उच्यते — सेवा हि परमो धर्मः ।
नमूना उत्तर (संस्कृतम्) — मम पितामही प्रतिदिनं ग्रामस्य वृद्धेभ्यः अन्नं ददाति । सा वदति — ‘अन्नदानं महादानम्’ इति । अस्माकं ग्रामस्य वैद्यः निर्धनेभ्यः रोगिभ्यः निःशुल्कम् औषधं ददाति । सः रात्रौ अपि रोगिणः समीपं गच्छति । एतौ द्वौ जनौ मम प्रेरकौ स्तः ।
यथा – बिल्वं पाचनक्रियां वर्धते । लवङ्गं दन्तसमस्याः कासं च नाशयति ।
| संस्कृत-नाम | हिन्दी नाम | वाक्यम् (संस्कृतम्) | स्वास्थ्यलाभः |
|---|---|---|---|
| बिल्वम् | बेल | बिल्वं पाचनक्रियां वर्धयति । | पाचन ठीक करता है |
| लवङ्गम् | लौंग | लवङ्गं दन्तसमस्याः कासं च नाशयति । | दाँत-दर्द तथा खाँसी दूर करता है |
| तुलसी | तुलसी | तुलसी कासं ज्वरं च नाशयति । | खाँसी-जुकाम-ज्वर में लाभ |
| आर्द्रकम् | अदरक | आर्द्रकं जठराग्निं वर्धयति । | भूख तथा पाचन बढ़ाता है |
| हरिद्रा | हल्दी | हरिद्रा व्रणं शोधयति । | घाव भरती है, रोगप्रतिरोध बढ़ाती है |
| आमलकम् | आँवला | आमलकं केशान् दृष्टिं च पोषयति । | बाल तथा नेत्र के लिए हितकर |
| निम्बः | नीम | निम्बः त्वग्रोगान् नाशयति । | चर्मरोग तथा रक्तशुद्धि |
| पुदीना (पूतिहा) | पुदीना | पुदीना उदरशूलं शमयति । | पेट-दर्द में लाभ |
| यष्टिमधु | मुलेठी | यष्टिमधु कण्ठशुद्धिं करोति । | गला साफ़ करती है |
| अश्वगन्धा | असगन्ध | अश्वगन्धा बलं वर्धयति । | बल तथा स्फूर्ति बढ़ाती है |
| एला | इलायची | एला मुखदुर्गन्धं दूरीकरोति । | मुख की दुर्गन्ध हटाती है |
| मरिचम् | काली मिर्च | मरिचं श्लेष्माणं नाशयति । | कफ दूर करती है |
चित्राणि (पृष्ठ 56, ऊपर से नीचे — चित्र-वर्णन):
- एक बालिका नल के नीचे बर्तन धो रही है; पास खड़ा बालक धुले बर्तन रख रहा है।
- तीन बच्चे मिलकर दीवार पर पेड़, फूल और पक्षियों का चित्र बना रहे हैं।
- एक बालक थाली में पानी के गिलास रखकर माता-पिता को दे रहा है।
- एक बालिका बैठकर गाय को रोटी खिला रही है।
- बिस्तर पर एक बीमार व्यक्ति लेटा है; एक बालक पास खड़ा है और एक बालिका पानी का गिलास ला रही है।
धेनुर्माता परमशिवा
नित्यं मातापित्रोः सेवा
रोगातुराणाम् उपचारः
गृहकार्येषु भगिन्याः साहाय्यम्
परस्परं कार्यकरणे साहाय्यम्
| चित्रम् | उचितं वाक्यम् | हिन्दी अर्थ |
|---|---|---|
| १ (बर्तन धोना) | गृहकार्येषु भगिन्याः साहाय्यम् | घर के कामों में बहन की सहायता |
| २ (मिलकर चित्र बनाना) | परस्परं कार्यकरणे साहाय्यम् | काम करने में एक-दूसरे की सहायता |
| ३ (माता-पिता को जल देना) | नित्यं मातापित्रोः सेवा | प्रतिदिन माता-पिता की सेवा |
| ४ (गाय को खिलाना) | धेनुर्माता परमशिवा | गौ माता परम कल्याणकारिणी है |
| ५ (रोगी की देखभाल) | रोगातुराणाम् उपचारः | रोग से पीड़ितों का उपचार |
Chapter 5 of 13 – Sanskrit
- Previous: Chapter 4 Na Labhyate Chet Amlam Drakshaphalam
- Next: Chapter 6 Kridama Vayam Shlokantyaksharim
- All chapters: NCERT Solutions Class 7 Sanskrit
Also for This Chapter
NCERT Solutions Class 7 Sanskrit Chapter 5 Seva Hi Paramo Dharmah – Overview
| Class | Class 7 |
| Subject | Sanskrit |
| Chapter | 5 – Seva Hi Paramo Dharmah |
| Session | 2027 |
| Format | Full answers on this page + PDF |
NCERT Solutions Class 7 Sanskrit Chapter 5 – FAQs
Where can I download NCERT Solutions Class 7 Sanskrit Chapter 5 Seva Hi Paramo Dharmah PDF?
Read every answer on this page, or download the free PDF from the table at the top.
Is this for the 2027 session?
Yes, it follows the latest NCERT Class 7 Sanskrit book for 2027.
How many questions are solved in NCERT Class 7 Sanskrit Chapter 5?
All questions of the chapter – the in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises.
How should I use these solutions?
Read the chapter in the NCERT book first, attempt the questions yourself, then check your answers here.