NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 2 Nityam Pibamah Subhashitarasam – step-by-step answers to every exercise and in-text question of the chapter, as per the latest NCERT syllabus for 2027. Read them online or download the free question-answer PDF.
दीपकम् (कक्षा 7) का द्वितीयः पाठः — नित्यं पिबामः सुभाषितरसम् नौ चुने हुए सुभाषितों का संग्रह है, जो पञ्च ‘व’कारों, छह त्याज्य दोषों, शुद्धि के साधनों, भारतवर्ष के स्वरूप, निरन्तर अभ्यास, स्वाध्याय, मधुर वचन, उद्यम और परोपकार की शिक्षा देते हैं। यहाँ पाठारम्भ के संवाद-प्रश्न, हर श्लोक का अन्वय, अर्थ और भाव, शब्दार्थ-तालिका, अभ्यास के प्रश्न 1–8, परियोजनाकार्य और कार्यकलाप — सबके उत्तर क्रम से दिए गए हैं।
NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 2 Nityam Pibamah Subhashitarasam PDF
All the answers are on this page below. The PDF also explains every answer – why it is right and how to check it – so download it for revision.
| Chapter | Download | |
|---|---|---|
| Solutions PDF | Nityam Pibamah Subhashitarasam | View PDF |
पाठ का हिंदी अनुवाद
आरम्भ — चित्रकथा (कक्षा में सुभाषितों पर बातचीत)
सुभाषितम् १ — वस्त्रेण वपुषा वाचा…
वकारैः पञ्चभिर्युक्तो नरो भवति पूजितः॥१॥
सुभाषितम् २ — षड् दोषाः पुरुषेणेह…
निद्रा तन्द्रा भयं क्रोध आलस्यं दीर्घसूत्रता॥२॥
सुभाषितम् ३ — अद्भिर्गात्राणि शुध्यन्ति…
विद्यातपोभ्यां भूतात्मा बुद्धिर्ज्ञानेन शुध्यति॥३॥
सुभाषितम् ४ — उत्तरं यत् समुद्रस्य…
वर्षं तद् भारतं नाम भारती यत्र सन्ततिः॥४॥
सुभाषितम् ५ — जलबिन्दुनिपातेन…
स हेतुः सर्वविद्यानां धर्मस्य च धनस्य च॥५॥
सुभाषितम् ६ — यः पठति लिखति पश्यति…
तस्य दिवाकरकिरणैः नलिनीदलमिव विस्तारिता बुद्धिः॥६॥
सुभाषितम् ७ — प्रियवाक्यप्रदानेन…
तस्मात् तदेव वक्तव्यं वचने का दरिद्रता॥७॥
सुभाषितम् ८ — आलस्यं हि मनुष्याणां…
नास्त्युद्यमसमो बन्धुः कृत्वा यं नावसीदति॥८॥
सुभाषितम् ९ — अष्टादशपुराणेषु…
परोपकारः पुण्याय पापाय परपीडनम्॥९॥
• परेषाम् उपकारेण पुण्यं भवति।
• परेषां पीडनेन पापं भवति इति।
• दूसरों का उपकार करने से पुण्य होता है।
• दूसरों को पीड़ा देने से पाप होता है।
NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 2 Nityam Pibamah Subhashitarasam – Questions and Answers
All questions of the chapter are answered below, in the order of the book – in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises. Each answer is written the way you would write it in the exam.
पाठ्य-प्रश्नाः (संवादः) — पृष्ठ 15–16पाठारम्भे सुशीलायाः, रमायाः, सुरेशस्य च प्रश्नाः
उत्तरम् — भोः सुशीले ! अस्य भावार्थः अस्ति यत् अस्मिन् जगति कोऽपि अयोग्यः नास्ति । सर्वे योग्याः सन्ति, परन्तु प्रेरकस्य मार्गदर्शकस्य च अभावः अस्ति ।
[हिन्दी अर्थ — हे सुशीला! इसका भाव यह है कि इस संसार में कोई भी व्यक्ति अयोग्य नहीं है। सब योग्य हैं; कमी केवल प्रेरणा देने वाले और मार्ग दिखाने वाले (योजक) की है।]
उत्तरम् — वत्स ! मानवानां विविधमूल्यानां विकासाय श्रेष्ठजनैः उक्तानि सुवचनानि एव सुभाषितानि । एतानि अस्माकं चिन्तनविकासाय एव विद्यालयस्य परिसरे स्थापितानि ।
[हिन्दी अर्थ — मनुष्यों में अनेक प्रकार के मूल्यों के विकास के लिए श्रेष्ठ जनों द्वारा कहे गए सुन्दर वचन ही ‘सुभाषित’ कहलाते हैं। ये हमारे चिन्तन के विकास के लिए ही विद्यालय-परिसर में लगाए गए हैं।]
उत्तरम् — प्रियसुरेश ! सुभाषितानां पठनेन अस्माकं नैतिकः सामाजिकः च विकासः भवति । अस्माभिः किं कर्तव्यं किञ्च न कर्तव्यम् इति सुभाषितानि बोधयन्ति ।
[हिन्दी अर्थ — हे प्रिय सुरेश! सुभाषितों के पढ़ने से हमारा नैतिक और सामाजिक विकास होता है। हमें क्या करना चाहिए और क्या नहीं करना चाहिए — यह सुभाषित ही समझाते हैं।]
सुभाषितानि — अन्वयः, अर्थः, भावः च — पृष्ठ 16–21पाठस्य नव सुभाषितानि — अभ्यास के लिए जोड़े गए प्रश्न (पुस्तक में प्रत्येक श्लोक का पदच्छेद, अन्वय और भावार्थ स्वयं दिया गया है)
वकारैः पञ्चभिर्युक्तो नरो भवति पूजितः ॥१॥
— अस्य श्लोकस्य अन्वयं, अर्थं, भावं च लिखन्तु ।
अन्वयः — वस्त्रेण वपुषा वाचा विद्यया विनयेन च (इति एतैः) पञ्चभिः वकारैः युक्तः नरः पूजितः भवति ।
अर्थः (हिन्दी) — वस्त्र, शरीर, वाणी, विद्या और विनय — इन पाँच ‘व’कारों से युक्त मनुष्य संसार में पूजित (आदरणीय) होता है।
भावः — जिस व्यक्ति में सुन्दर-समुचित वेश, स्वस्थ शरीर, मधुर वाणी, विद्या और विनय — ये पाँचों गुण हों, वही समाज में सम्मान पाता है।
निद्रा तन्द्रा भयं क्रोध आलस्यं दीर्घसूत्रता ॥२॥
— अस्य श्लोकस्य अन्वयं, अर्थं, भावं च लिखन्तु ।
अन्वयः — इह भूतिम् इच्छता पुरुषेण निद्रा तन्द्रा भयं क्रोधः आलस्यं दीर्घसूत्रता (च इत्येते) षड् दोषाः हातव्याः ।
अर्थः (हिन्दी) — इस संसार में ऐश्वर्य (उन्नति) चाहने वाले मनुष्य को छह दोष छोड़ देने चाहिए — अधिक नींद, आलस-भरी जड़ता, भय, क्रोध, आलस्य और काम को टालते रहना।
भावः — ये छह दोष ऐश्वर्य और उन्नति के मार्ग में बाधा हैं; इसलिए उन्नति चाहने वाला मनुष्य इन्हें त्याग दे।
विद्यातपोभ्यां भूतात्मा बुद्धिर्ज्ञानेन शुध्यति ॥३॥
— अस्य श्लोकस्य अन्वयं, अर्थं, भावं च लिखन्तु ।
अन्वयः — गात्राणि अद्भिः शुध्यन्ति । मनः सत्येन शुध्यति । भूतात्मा विद्यातपोभ्यां शुध्यति । बुद्धिः ज्ञानेन शुध्यति ।
अर्थः (हिन्दी) — शरीर के अङ्ग जल से शुद्ध होते हैं, मन सत्य से, जीवात्मा विद्या और तप से, तथा बुद्धि ज्ञान से शुद्ध होती है।
भावः — मनुष्य को प्रतिदिन स्नान, सत्य-भाषण, विद्याभ्यास, परिश्रम और ज्ञानार्जन करना चाहिए।
वर्षं तद् भारतं नाम भारती यत्र सन्ततिः ॥४॥
— अस्य श्लोकस्य अन्वयं, अर्थं, भावं च लिखन्तु ।
अन्वयः — यत् समुद्रस्य उत्तरं हिमाद्रेः च दक्षिणं तद् एव भारतं नाम वर्षम्, यत्र भारती सन्ततिः (अस्ति) ।
अर्थः (हिन्दी) — जो भूभाग समुद्र के उत्तर में और हिमालय के दक्षिण में है, वही ‘भारत’ नामक वर्ष (देश) है, जहाँ भरत की सन्तान (भारतीय) रहती है।
भावः — इस श्लोक में भारत का भौगोलिक स्वरूप बताया गया है — हिन्द महासागर और हिमालय के बीच का भूभाग भारतवर्ष है; यहाँ के निवासी भारतीय कहलाते हैं।
स हेतुः सर्वविद्यानां धर्मस्य च धनस्य च ॥५॥
— अस्य श्लोकस्य अन्वयं, अर्थं, भावं च लिखन्तु ।
अन्वयः — घटः क्रमशः जलबिन्दु-निपातेन पूर्यते; सः हेतुः सर्वविद्यानां धर्मस्य च धनस्य च भवति ।
अर्थः (हिन्दी) — जल की बूँदों के गिरने से घड़ा धीरे-धीरे भर जाता है। यही (क्रमशः संचय का) नियम समस्त विद्याओं, धर्म और धन की प्राप्ति का भी कारण है।
भावः — जैसे बूँद-बूँद से घड़ा भरता है, वैसे ही निरन्तर अभ्यास से साधारण मनुष्य भी सब प्रकार का ज्ञान, धर्म और धन पा लेता है।
तस्य दिवाकरकिरणैः नलिनीदलमिव विस्तारिता बुद्धिः ॥६॥
— अस्य श्लोकस्य अन्वयं, अर्थं, भावं च लिखन्तु ।
अन्वयः — यः पठति लिखति पश्यति परिपृच्छति पण्डितान् उपाश्रयति च, तस्य बुद्धिः दिवाकरकिरणैः नलिनीदलम् इव विस्तारिता भवति ।
अर्थः (हिन्दी) — जो पढ़ता है, लिखता है, देखता है, आदरपूर्वक प्रश्न पूछता है और विद्वानों के पास रहता है — उसकी बुद्धि वैसे ही खिल उठती है जैसे सूर्य की किरणों से कमल का दल खिल जाता है।
भावः — स्वाध्याय, लेखन, निरीक्षण, प्रश्न पूछने और श्रेष्ठ जनों की सङ्गति से बुद्धि पूरी तरह विकसित होती है।
तस्मात् तदेव वक्तव्यं वचने का दरिद्रता ॥७॥
— अस्य श्लोकस्य अन्वयं, अर्थं, भावं च लिखन्तु ।
अन्वयः — सर्वे जन्तवः प्रियवाक्यप्रदानेन तुष्यन्ति, तस्मात् तद् एव वक्तव्यम्; वचने का दरिद्रता ?
अर्थः (हिन्दी) — प्रिय वचन कहने से सभी प्राणी सन्तुष्ट हो जाते हैं; इसलिए वही (प्रिय वचन) बोलना चाहिए। वचन में कैसी कंजूसी?
भावः — मीठा बोलने से सब प्रसन्न होते हैं और उसमें कोई हानि नहीं; इसलिए सदा मधुर ही बोलना चाहिए।
नास्त्युद्यमसमो बन्धुः कृत्वा यं नावसीदति ॥८॥
— अस्य श्लोकस्य अन्वयं, अर्थं, भावं च लिखन्तु ।
अन्वयः — आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थः महान् रिपुः (अस्ति) । उद्यमसमः बन्धुः न अस्ति, (जनः) यं (उद्यमं) कृत्वा न अवसीदति ।
अर्थः (हिन्दी) — आलस्य ही मनुष्यों का शरीर में ही बैठा हुआ बड़ा शत्रु है। परिश्रम के समान कोई बन्धु नहीं, जिसे करके मनुष्य कभी दुःखी नहीं होता।
भावः — आलस्य हमारे काम में बाधा डालता है, जबकि परिश्रम सच्चा मित्र है; परिश्रमी कभी दुःख नहीं पाता।
परोपकारः पुण्याय पापाय परपीडनम् ॥९॥
— अस्य श्लोकस्य अन्वयं, अर्थं, भावं च लिखन्तु ।
अन्वयः — अष्टादशपुराणेषु व्यासस्य वचनद्वयम् (अस्ति) — परोपकारः पुण्याय, परपीडनं पापाय (च भवति) ।
अर्थः (हिन्दी) — अठारह पुराणों में व्यास जी की दो ही बातें हैं — दूसरों का उपकार करना पुण्य के लिए है, और दूसरों को पीड़ा देना पाप के लिए।
भावः — सदा दूसरों का उपकार करना चाहिए और किसी को कभी पीड़ा नहीं देनी चाहिए।
वयं शब्दार्थान् जानीमः — पृष्ठ 22–23शब्दः / अर्थः / हिन्दी / English तथा ‘मातृभाषया अर्थं लिखन्तु’
मातृभाषया अर्थं लिखन्तु — (पुस्तक की तालिका; अन्तिम स्तम्भ भरना है)
| शब्दः | अर्थः | हिन्दी | English | मातृभाषया अर्थं लिखन्तु |
|---|---|---|---|---|
| उत्थाय | उत्थानं कृत्वा | खड़े होकर | Having got up | …… |
| प्रेरकः | प्रेरणादायकः | प्रेरित करने वाला | One who inspires | …… |
| नैतिकः | सदाचारयुक्तः | नैतिक | Moral/ethical | …… |
| वपुषा | शरीरेण | शरीर से | By physique | …… |
| सम्मानम् | आदरः | आदर | Respect | …… |
| हातव्याः | त्यक्तव्याः | छोड़ना चाहिए | Worth discarding | …… |
| भूतिम् | वैभवम् | ऐश्वर्य | Prosperity | …… |
| तन्द्रा | अकर्मण्यता | कर्महीनता | Lassitude | …… |
| दीर्घसूत्रता | विलम्बकार्यप्रवृत्तिः | कार्य को आगे टालने की प्रवृत्ति | Procrastination | …… |
| अवरोधकाः | निवारकाः | रोकनेवाले | Barriers | …… |
| वाञ्छति | इच्छति | चाहता/ती है | Wants / Desires | …… |
| अद्भिः | जलैः | जल से | By water | …… |
| भूतात्मा | जीवः | प्राणी | Soul | …… |
| द्वन्द्वः | द्वैधीभावः | दुविधा | Dilemma | …… |
| वर्षम् | भूमेः विभागः | महाद्वीप का विभाग | A division of continent | …… |
| सन्ततिः | अपत्यम् | सन्तान | Progeny | …… |
| निपातेन | पतनेन | गिरने से | By falling | …… |
| हेतुः | कारणम् | कारण | Reason | …… |
| परिपृच्छति | सादरं पृच्छति | विनय से पूछता/ती है | Humbly enquires | …… |
| उपाश्रयति | समीपम् गच्छति | पास जाता/जाती है | Approaches | …… |
| सङ्गतिः | संसर्गः | संग | Association | …… |
| तुष्यन्ति | सन्तोषम् अनुभवन्ति | संतुष्ट होते हैं | Feeling satisfied | …… |
| रिपुः | शत्रुः | वैरी | Enemy | …… |
| पुण्यम् | सत्कर्मणां फलम् | सत्कार्यों के फल | Fruits of meritorious deeds | …… |
| परपीडनम् | अन्येभ्यः कष्टप्रदानम् | दूसरों को पीड़ा देना | Bothering others | …… |
उत्तरम् — मातृभाषा हिन्दी होने पर अन्तिम स्तम्भ में ये अर्थ लिखिए —
| शब्दः | अर्थः (संस्कृतम्) | मातृभाषया अर्थः (हिन्दी) |
|---|---|---|
| उत्थाय | उत्थानं कृत्वा | खड़े होकर |
| प्रेरकः | प्रेरणादायकः | प्रेरित करने वाला |
| नैतिकः | सदाचारयुक्तः | नैतिक, सदाचार से युक्त |
| वपुषा | शरीरेण | शरीर से |
| सम्मानम् | आदरः | आदर, सम्मान |
| हातव्याः | त्यक्तव्याः | छोड़ना चाहिए |
| भूतिम् | वैभवम् | ऐश्वर्य, सम्पन्नता |
| तन्द्रा | अकर्मण्यता | कर्महीनता, ऊँघ |
| दीर्घसूत्रता | विलम्बकार्यप्रवृत्तिः | कार्य को आगे टालने की प्रवृत्ति |
| अवरोधकाः | निवारकाः | रोकने वाले, बाधक |
| वाञ्छति | इच्छति | चाहता/ती है |
| अद्भिः | जलैः | जल से |
| भूतात्मा | जीवः | प्राणी, जीवात्मा |
| द्वन्द्वः | द्वैधीभावः | दुविधा |
| वर्षम् | भूमेः विभागः | महाद्वीप का विभाग |
| सन्ततिः | अपत्यम् | सन्तान |
| निपातेन | पतनेन | गिरने से |
| हेतुः | कारणम् | कारण |
| परिपृच्छति | सादरं पृच्छति | विनय से पूछता/ती है |
| उपाश्रयति | समीपम् गच्छति | पास जाता/जाती है |
| सङ्गतिः | संसर्गः | संग, साथ |
| तुष्यन्ति | सन्तोषम् अनुभवन्ति | संतुष्ट होते हैं |
| रिपुः | शत्रुः | वैरी, शत्रु |
| पुण्यम् | सत्कर्मणां फलम् | अच्छे कामों का फल |
| परपीडनम् | अन्येभ्यः कष्टप्रदानम् | दूसरों को पीड़ा देना |
वयम् अभ्यासं कुर्मः — प्रश्न 1 — पृष्ठ 23अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु
उत्तरम् — पञ्चभिः (वकारैः) ।
[हिन्दी — मनुष्य पाँच ‘व’कारों से पूजित होता है — वस्त्र, वपुः (शरीर), वाक्, विद्या, विनय।]
उत्तरम् — षड् (दोषाः) ।
[हिन्दी — मनुष्य को छह दोष छोड़ने चाहिए — निद्रा, तन्द्रा, भय, क्रोध, आलस्य और दीर्घसूत्रता।]
उत्तरम् — ज्ञानेन ।
[हिन्दी — बुद्धि ज्ञान से शुद्ध होती है — ‘बुद्धिर्ज्ञानेन शुध्यति’।]
उत्तरम् — घटः ।
[हिन्दी — जल की बूँदों के गिरने से धीरे-धीरे घड़ा भर जाता है।]
उत्तरम् — मनुष्याणाम् ।
[हिन्दी — आलस्य मनुष्यों का बड़ा शत्रु है — और वह भी शरीर के भीतर ही बैठा हुआ (शरीरस्थः)।]
वयम् अभ्यासं कुर्मः — प्रश्न 2 — पृष्ठ 24निम्नलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखन्तु
उत्तरम् — नरः वस्त्रेण वपुषा वाचा विद्यया विनयेन च — एतैः पञ्चभिः वकारैः युक्तः सन् पूजितः भवति ।
[हिन्दी — मनुष्य वस्त्र, शरीर, वाणी, विद्या और विनय — इन पाँच ‘व’कारों से युक्त होकर पूजित (आदरणीय) होता है।]
उत्तरम् — भूतिम् इच्छता पुरुषेण निद्रा, तन्द्रा, भयम्, क्रोधः, आलस्यं, दीर्घसूत्रता च — एते षड् दोषाः हातव्याः ।
[हिन्दी — ऐश्वर्य चाहने वाले मनुष्य को छह दोष छोड़ देने चाहिए — अधिक नींद, ऊँघ/अकर्मण्यता, भय, क्रोध, आलस्य और काम को टालने की आदत।]
उत्तरम् — यः पठति, लिखति, पश्यति, परिपृच्छति, पण्डितान् उपाश्रयति च — तस्य बुद्धिः दिवाकरकिरणैः नलिनीदलम् इव विस्तारिता भवति ।
[हिन्दी — जो पढ़ता है, लिखता है, देखता है, आदर से पूछता है और विद्वानों के समीप रहता है — उसकी बुद्धि सूर्य की किरणों से खिले कमल-दल की तरह विकसित हो जाती है।]
उत्तरम् — उद्यमं कृत्वा मनुष्यः न अवसीदति ।
[हिन्दी — परिश्रम करके मनुष्य कभी दुःखी/हताश नहीं होता। इसीलिए कहा गया — ‘नास्त्युद्यमसमो बन्धुः’ अर्थात् उद्यम के समान कोई मित्र नहीं।]
उत्तरम् — ‘परोपकारः पुण्याय पापाय परपीडनम्’ इति व्यासस्य वचनद्वयम् ।
[हिन्दी — ‘परोपकार पुण्य के लिए है और दूसरों को पीड़ा देना पाप के लिए’ — यही अठारह पुराणों में कहा गया व्यास जी का दो-वाक्यों वाला सार है।]
वयम् अभ्यासं कुर्मः — प्रश्न 3 — पृष्ठ 24उदाहरणानुसारं श्लोकांशान् यथोचितं योजयन्तु
| प्रथमः श्लोकांशः | द्वितीयः श्लोकांशः | |
|---|---|---|
| (क) | विद्यया वपुषा वाचा वस्त्रेण विनयेन च। | निद्रा तन्द्रा भयं क्रोध आलस्यं दीर्घसूत्रता॥ |
| (ख) | षड् दोषाः पुरुषेणेह हातव्या भूतिमिच्छता। | वकारैः पञ्चभिर्युक्तो नरो भवति पूजितः॥ |
| (ग) | अद्भिर्गात्राणि शुध्यन्ति मनः सत्येन शुध्यति। | वर्षं तद् भारतं नाम भारती यत्र सन्ततिः॥ |
| (घ) | उत्तरं यत् समुद्रस्य हिमाद्रेश्चैव दक्षिणम्। | स हेतुः सर्वविद्यानां धर्मस्य च धनस्य च॥ |
| (ङ) | जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः पूर्यते घटः। | विद्यातपोभ्यां भूतात्मा बुद्धिर्ज्ञानेन शुध्यति॥ |
उत्तरम् — (क) का मेल उदाहरण है; शेष का सही मिलान —
| क्रमः | प्रथमः श्लोकांशः | यथोचितः द्वितीयः श्लोकांशः | श्लोक-सं. |
|---|---|---|---|
| (क) | विद्यया वपुषा वाचा वस्त्रेण विनयेन च। | वकारैः पञ्चभिर्युक्तो नरो भवति पूजितः॥ | १ |
| (ख) | षड् दोषाः पुरुषेणेह हातव्या भूतिमिच्छता। | निद्रा तन्द्रा भयं क्रोध आलस्यं दीर्घसूत्रता॥ | २ |
| (ग) | अद्भिर्गात्राणि शुध्यन्ति मनः सत्येन शुध्यति। | विद्यातपोभ्यां भूतात्मा बुद्धिर्ज्ञानेन शुध्यति॥ | ३ |
| (घ) | उत्तरं यत् समुद्रस्य हिमाद्रेश्चैव दक्षिणम्। | वर्षं तद् भारतं नाम भारती यत्र सन्ततिः॥ | ४ |
| (ङ) | जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः पूर्यते घटः। | स हेतुः सर्वविद्यानां धर्मस्य च धनस्य च॥ | ५ |
वयम् अभ्यासं कुर्मः — प्रश्न 4 — पृष्ठ 25निम्नलिखितानां वाक्यानां समानार्थकान् श्लोकांशान् पाठात् चित्वा लिखन्तु
समानार्थकः श्लोकांशः — प्रियवाक्यप्रदानेन सर्वे तुष्यन्ति जन्तवः । (श्लोक ७)
[हिन्दी — प्रिय वचन कहने से सभी प्राणी सन्तुष्ट होते हैं। ‘मधुरवाणी’ = ‘प्रियवाक्य’, ‘प्रसन्नाः भवन्ति’ = ‘तुष्यन्ति’।]
समानार्थकः श्लोकांशः — नास्त्युद्यमसमो बन्धुः (कृत्वा यं नावसीदति) । (श्लोक ८)
[हिन्दी — उद्यम (परिश्रम) के समान कोई बन्धु नहीं। ‘परिश्रमेण तुल्यः’ = ‘उद्यमसमः’, ‘बान्धवः’ = ‘बन्धुः’।]
समानार्थकः श्लोकांशः — परोपकारः पुण्याय (पापाय परपीडनम्) । (श्लोक ९)
[हिन्दी — परोपकार पुण्य के लिए होता है, अर्थात् दूसरों का भला करने से पुण्य मिलता है।]
समानार्थकः श्लोकांशः — उत्तरं यत् समुद्रस्य हिमाद्रेश्चैव दक्षिणम् । वर्षं तद् भारतं नाम (भारती यत्र सन्ततिः) । (श्लोक ४)
[हिन्दी — जो समुद्र के उत्तर में और हिमालय के दक्षिण में है वही भारत नामक देश है। ‘हिन्दमहासागरः’ = ‘समुद्रः’, ‘हिमालयः’ = ‘हिमाद्रिः’।]
वयम् अभ्यासं कुर्मः — प्रश्न 5 — पृष्ठ 25अधोलिखितानां शब्दानाम् उदाहरणानुसारं पर्यायपदानि लिखन्तु (यथा — वपुः – शरीरम्)
उत्तरम् — नीरम् । (अन्यानि पर्यायपदानि — सलिलम्, तोयम्, अम्बु, वारि, उदकम्, पयः, आपः)
[हिन्दी — ‘जल’ का पर्यायवाची — नीर, सलिल, तोय, अम्बु, वारि, उदक।]
उत्तरम् — नेत्रम् । (अन्यानि — चक्षुः, नयनम्, अक्षि, दृक्, ईक्षणम्)
[हिन्दी — ‘लोचन’ का पर्यायवाची — नेत्र, चक्षु, नयन, अक्षि, दृग्।]
उत्तरम् — वित्तम् । (अमरकोशानुसारम् — द्रव्यं, वित्तं, स्वापतेयं, रिक्थम्, ऋक्थं, धनं, वसु, हिरण्यं, द्रविणं, द्युम्नम्, अर्थः, रैः, विभवः)
[हिन्दी — ‘धन’ का पर्यायवाची — वित्त, द्रव्य, वसु, अर्थ, विभव, द्रविण।]
उत्तरम् — मतिः । (अमरकोशानुसारम् — मनीषा, धिषणा, धीः, प्रज्ञा, शेमुषी, मतिः, प्रेक्षा, चेतना)
[हिन्दी — ‘बुद्धि’ का पर्यायवाची — मति, धी, प्रज्ञा, मनीषा, शेमुषी, धिषणा।]
उत्तरम् — शत्रुः । (अमरकोशानुसारम् — वैरी, सपत्नः, अरिः, द्विषन्, द्वेषणः, दुर्हृद्)
[हिन्दी — ‘रिपु’ का पर्यायवाची — शत्रु, वैरी, अरि, सपत्न, दुश्मन।]
वयम् अभ्यासं कुर्मः — प्रश्न 6 — पृष्ठ 26अधः रिक्तस्थानानि तृतीयाविभक्तेः समुचितरूपैः पूरयन्तु
| एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|
| सुधाखण्डेन | सुधाखण्डाभ्याम् | सुधाखण्डैः |
| वृक्षेण | …… | …… |
| …… | लताभ्याम् | लताभिः |
| …… | देशाभ्याम् | देशैः |
| पुण्येन | …… | …… |
| …… | …… | विनयैः |
उत्तरम् — पहली पंक्ति उदाहरण है; भरे गए रूप नीचे हैं —
| शब्दः (लिङ्गम्) | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| सुधाखण्ड (पुं.) | सुधाखण्डेन | सुधाखण्डाभ्याम् | सुधाखण्डैः |
| वृक्ष (पुं.) | वृक्षेण | वृक्षाभ्याम् | वृक्षैः |
| लता (स्त्री.) | लतया | लताभ्याम् | लताभिः |
| देश (पुं.) | देशेन | देशाभ्याम् | देशैः |
| पुण्य (नपुं.) | पुण्येन | पुण्याभ्याम् | पुण्यैः |
| विनय (पुं.) | विनयेन | विनयाभ्याम् | विनयैः |
वयम् अभ्यासं कुर्मः — प्रश्न 7 — पृष्ठ 26कोष्ठके पदानि विलिख्य सुभाषितं पूरयन्तु
| उत्तरम् | यत् | …… | हिमाद्रेश्चैव | …… |
| …… | तद्भारतं | …… | भारती यत्र | …… |
| …… | सर्वे | तुष्यन्ति | …… | |
| तस्मात् | …… | वक्तव्यम् | वचने का | …… |
(पुस्तक में पहली दो पंक्तियों के कोष्ठक गुलाबी और अन्तिम दो के हरे हैं।)
उत्तरम् — भरे गए पद मोटे अक्षरों में हैं —
प्रथमं सुभाषितम् (गुलाबी कोष्ठकाः — श्लोक ४):
वर्षं तद्भारतं नाम भारती यत्र सन्ततिः ॥
द्वितीयं सुभाषितम् (हरे कोष्ठकाः — श्लोक ७):
तस्मात् तदेव वक्तव्यं वचने का दरिद्रता ॥
वयम् अभ्यासं कुर्मः — प्रश्न 8 — पृष्ठ 26उपर्युक्तानि सुभाषितानि पठित्वा रिक्तस्थानानि पूरयन्तु
उत्तरम् — आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थो महान् रिपुः ।
[हिन्दी — आलस्य ही मनुष्यों का शरीर में स्थित बड़ा शत्रु है।]
उत्तरम् — तस्मात् तदेव वक्तव्यं वचने का दरिद्रता ।
[हिन्दी — इसलिए वही (प्रिय वचन) बोलना चाहिए; वाणी में कैसी कंजूसी?]
उत्तरम् — यः पठति लिखति पृच्छति पण्डितानुपाश्रयति (पण्डितान् उपाश्रयति) ।
[हिन्दी — जो पढ़ता है, लिखता है, पूछता है और विद्वानों के पास जाता है — (उसी की बुद्धि विकसित होती है)।]
उत्तरम् — स हेतुः सर्वविद्यानां धर्मस्य च धनस्य च ।
[हिन्दी — वही (क्रमशः संचय) समस्त विद्याओं, धर्म और धन का कारण है।]
उत्तरम् — विद्यातपोभ्यां भूतात्मा बुद्धिर्ज्ञानेन शुध्यति ।
[हिन्दी — जीवात्मा विद्या और तप से शुद्ध होता है तथा बुद्धि ज्ञान से शुद्ध होती है।]
परियोजनाकार्यम् — पृष्ठ 28प्रकल्प-कार्यम्
उत्तरम् — ‘शुध्’ धातुः (शुद्ध होना), लट्-लकारः (वर्तमानकालः)
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमपुरुषः | शुध्यति | शुध्यतः | शुध्यन्ति |
| मध्यमपुरुषः | शुध्यसि | शुध्यथः | शुध्यथ |
| उत्तमपुरुषः | शुध्यामि | शुध्यावः | शुध्यामः |
नमूना उत्तर — पाठे आगतानि तृतीयाविभक्तिरूपाणि तथा वाक्यानि:
| तृतीयारूपम् | मूलशब्दः | वचनम् | स्ववाक्यम् |
|---|---|---|---|
| वस्त्रेण | वस्त्र (नपुं.) | एकवचनम् | सः शुभ्रेण वस्त्रेण विद्यालयं गच्छति । |
| वपुषा | वपुस् (नपुं.) | एकवचनम् | बालकः स्वस्थेन वपुषा क्रीडति । |
| वाचा | वाच् (स्त्री.) | एकवचनम् | माता मधुरया वाचा वदति । |
| विद्यया | विद्या (स्त्री.) | एकवचनम् | विद्यया एव मनुष्यः शोभते । |
| विनयेन | विनय (पुं.) | एकवचनम् | छात्रः विनयेन गुरुं नमति । |
| वकारैः | वकार (पुं.) | बहुवचनम् | पञ्चभिः वकारैः नरः पूजितः भवति । |
| पुरुषेण | पुरुष (पुं.) | एकवचनम् | परिश्रमिणा पुरुषेण कार्यं साधितम् । |
| अद्भिः | अप् (स्त्री.) | बहुवचनम् | वयम् अद्भिः पादौ प्रक्षालयामः । |
| सत्येन | सत्य (नपुं.) | एकवचनम् | सत्येन जयः भवति । |
| ज्ञानेन | ज्ञान (नपुं.) | एकवचनम् | ज्ञानेन अन्धकारः नश्यति । |
| विद्यातपोभ्याम् | विद्या + तपस् | द्विवचनम् | विद्यातपोभ्यां जीवनं सफलं भवति । |
| जलबिन्दुनिपातेन | जलबिन्दुनिपात (पुं.) | एकवचनम् | जलबिन्दुनिपातेन घटः पूर्यते । |
| दिवाकरकिरणैः | दिवाकरकिरण (पुं.) | बहुवचनम् | दिवाकरकिरणैः कमलं विकसति । |
| प्रियवाक्यप्रदानेन | प्रियवाक्यप्रदान (नपुं.) | एकवचनम् | प्रियवाक्यप्रदानेन मित्राणि वर्धन्ते । |
कार्यकलापः — पृष्ठ 28गतिविधिः
नमूना उत्तर (प्रतियोगिता-सूचना) —
दिनाङ्कः — …………
स्थानम् — विद्यालय-सभागृहम्
विषयः — ‘दीपकम्’ द्वितीयपाठस्य सुभाषितानि
नियमाः — (१) त्रीणि सुभाषितानि कण्ठस्थानि (२) सस्वरं पठनम् (३) भावार्थकथनम् अनिवार्यम्
आयोजकः — संस्कृत-विभागः
प्रतियोगिता तीन स्तरों पर होगी — पहले वर्ग (समूह) में, फिर कक्षा में, अन्त में विद्यालय में।
Chapter 2 of 13 – Sanskrit
- Previous: Chapter 1 Vande Bharatamataram
- Next: Chapter 3 Mitraya Namah
- All chapters: NCERT Solutions Class 7 Sanskrit
Also for This Chapter
NCERT Solutions Class 7 Sanskrit Chapter 2 Nityam Pibamah Subhashitarasam – Overview
| Class | Class 7 |
| Subject | Sanskrit |
| Chapter | 2 – Nityam Pibamah Subhashitarasam |
| Session | 2027 |
| Format | Full answers on this page + PDF |
NCERT Solutions Class 7 Sanskrit Chapter 2 – FAQs
Where can I download NCERT Solutions Class 7 Sanskrit Chapter 2 Nityam Pibamah Subhashitarasam PDF?
Read every answer on this page, or download the free PDF from the table at the top.
Is this for the 2027 session?
Yes, it follows the latest NCERT Class 7 Sanskrit book for 2027.
How many questions are solved in NCERT Class 7 Sanskrit Chapter 2?
All questions of the chapter – the in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises.
How should I use these solutions?
Read the chapter in the NCERT book first, attempt the questions yourself, then check your answers here.