Skip to content

NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 2 Nityam Pibamah Subhashitarasam (PDF) – 2027

NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 2 Nityam Pibamah Subhashitarasam – step-by-step answers to every exercise and in-text question of the chapter, as per the latest NCERT syllabus for 2027. Read them online or download the free question-answer PDF.

दीपकम् (कक्षा 7) का द्वितीयः पाठः — नित्यं पिबामः सुभाषितरसम् नौ चुने हुए सुभाषितों का संग्रह है, जो पञ्च ‘व’कारों, छह त्याज्य दोषों, शुद्धि के साधनों, भारतवर्ष के स्वरूप, निरन्तर अभ्यास, स्वाध्याय, मधुर वचन, उद्यम और परोपकार की शिक्षा देते हैं। यहाँ पाठारम्भ के संवाद-प्रश्न, हर श्लोक का अन्वय, अर्थ और भाव, शब्दार्थ-तालिका, अभ्यास के प्रश्न 1–8, परियोजनाकार्य और कार्यकलाप — सबके उत्तर क्रम से दिए गए हैं।

NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 2 Nityam Pibamah Subhashitarasam PDF

All the answers are on this page below. The PDF also explains every answer – why it is right and how to check it – so download it for revision.

PDFChapterDownload
Solutions PDFNityam Pibamah SubhashitarasamView PDF

पाठ का हिंदी अनुवाद

आरम्भ — चित्रकथा (कक्षा में सुभाषितों पर बातचीत)
महोदय ! अस्माकं विद्यालयस्य भित्तौ ‘अयोग्यः पुरुषो नास्ति योजकस्तत्र दुर्लभः’ इति लिखितम् अस्ति। अस्य कः भावः इति कृपया बोधयतु।
छात्रा (सुशीला) — महोदय! हमारे विद्यालय की दीवार पर ‘कोई भी मनुष्य अयोग्य नहीं है, (उसे सही काम में) लगाने वाला ही दुर्लभ है’ — यह लिखा हुआ है। इसका क्या भाव है, कृपया समझाइए।
भोः सुशीले ! अस्य भावार्थः अस्ति यत् अस्मिन् जगति कोऽपि अयोग्यः नास्ति। सर्वे योग्याः सन्ति परन्तु प्रेरकस्य मार्गदर्शकस्य च अभावः अस्ति।
शिक्षक — अरे सुशीला! इसका भावार्थ यह है कि इस संसार में कोई भी अयोग्य नहीं है। सभी योग्य हैं, परन्तु प्रेरणा देने वाले और मार्ग दिखाने वाले की कमी है।
मान्यवर ! अहम् अपि विद्यालयस्य परिसरे एतादृशं श्लोकं पठितवती।
छात्रा (रमा) — माननीय गुरुजी! मैंने भी विद्यालय के परिसर में ऐसा (ही) श्लोक पढ़ा।
रमे ! एतानि सुभाषितानि सन्ति। अस्माकं चिन्तनविकासाय एव एतानि सुभाषितानि विद्यालयस्य परिसरे स्थापितानि।
शिक्षक — रमा! ये सुभाषित हैं। हमारे चिन्तन (सोच) के विकास के लिए ही ये सुभाषित विद्यालय के परिसर में लगाए गए हैं।
महोदय ! सुभाषितानि इत्यनेन कः अभिप्रायः?
छात्र — महोदय! ‘सुभाषित’ शब्द से क्या अभिप्राय (मतलब) है?
वत्स ! मानवानां विविधमूल्यानां विकासाय श्रेष्ठजनैः उक्तानि सुवचनानि एव सुभाषितानि।
शिक्षक — बेटा! मनुष्यों के विभिन्न (जीवन-)मूल्यों के विकास के लिए श्रेष्ठ लोगों द्वारा कहे गए सुन्दर वचन ही सुभाषित हैं।
श्रीमन् ! सुभाषितानां पठनेन कः लाभः?
छात्र (सुरेश) — श्रीमान्! सुभाषितों को पढ़ने से क्या लाभ है?
प्रियसुरेश ! सुभाषितानां पठनेन अस्माकं नैतिकः सामाजिकः च विकासः भवति। अस्माभिः किं कर्तव्यं किञ्च न कर्तव्यम् इति सुभाषितानि बोधयन्ति।
शिक्षक — प्रिय सुरेश! सुभाषितों को पढ़ने से हमारा नैतिक और सामाजिक विकास होता है। हमें क्या करना चाहिए और क्या नहीं करना चाहिए — यह सुभाषित समझाते हैं।
अहो, वयम् अपि सुभाषितानि पठितुम् इच्छामः। कृपया अस्मान् पाठयतु।
छात्र-छात्राएँ — अरे वाह, हम भी सुभाषित पढ़ना चाहते हैं। कृपया हमें पढ़ाइए।
समीचीनम्, तर्हि वयं सुभाषितानां रसं पिबामः।
शिक्षक — ठीक है, तो हम सुभाषितों का रस पीते हैं (आनन्द लेते हैं)।
सुभाषितम् १ — वस्त्रेण वपुषा वाचा…
वस्त्रेण वपुषा वाचा विद्यया विनयेन च।
वकारैः पञ्चभिर्युक्तो नरो भवति पूजितः॥१॥
वस्त्र से, शरीर से, वाणी से, विद्या से और विनय से — इन पाँच ‘व’कारों से युक्त मनुष्य (संसार में) पूजित (सम्मानित) होता है।
भावार्थः – यः जनः समुचितानि वस्त्राणि धरति, शरीरेण स्वस्थः अस्ति, सदा सुमधुरं हितकरं च वचनं वदति, सर्वदा अध्ययने संलग्नः भवति, तथा च विनम्रतया च व्यवहरति तादृशः पञ्चभिः वकारैः – वस्त्रं वपुः वाक् विद्या विनयः – इत्येतैः युक्तः मनुष्यः लोके सम्मानं प्राप्नोति।
भावार्थ — जो व्यक्ति उचित वस्त्र पहनता है, शरीर से स्वस्थ है, सदा अत्यन्त मधुर और हितकारी वचन बोलता है, हमेशा पढ़ाई में लगा रहता है और विनम्रता से व्यवहार करता है — ऐसा, इन पाँच ‘व’कारों — वस्त्र, वपु (शरीर), वाक् (वाणी), विद्या और विनय — से युक्त मनुष्य संसार में सम्मान पाता है।
सुभाषितम् २ — षड् दोषाः पुरुषेणेह…
षड् दोषाः पुरुषेणेह हातव्या भूतिमिच्छता।
निद्रा तन्द्रा भयं क्रोध आलस्यं दीर्घसूत्रता॥२॥
इस संसार में ऐश्वर्य चाहने वाले मनुष्य को छह दोष छोड़ देने चाहिए — नींद, तन्द्रा (कर्महीनता), भय, क्रोध, आलस्य और दीर्घसूत्रता (काम को आगे टालने की आदत)।
भावार्थः – अस्मासु निद्रादयः षड् दोषाः भवन्ति। एते अस्माकम् ऐश्वर्यस्य उन्नतेश्च अवरोधकाः भवन्ति।
भावार्थ — हममें नींद आदि छह दोष होते हैं। ये हमारे ऐश्वर्य और उन्नति को रोकने वाले होते हैं।
अतः यदि मानवः स्वजीवने धनिकः, विद्वान् वा भवितुम् इच्छति, ऐश्वर्यं वैभवं च प्राप्तुं वाञ्छति तर्हि सः अतिनिद्रां, तन्द्रां, भीतिं, क्रोधम्, आलस्यं, विलम्बेन कार्यकरणस्य प्रवृत्तिं च – एतान् षड् दोषान् परित्यजेत्।
इसलिए यदि मनुष्य अपने जीवन में धनवान या विद्वान बनना चाहता है, ऐश्वर्य और वैभव पाना चाहता है, तो उसे बहुत अधिक नींद, तन्द्रा, डर, क्रोध, आलस्य और देर से काम करने की आदत — इन छह दोषों को छोड़ देना चाहिए।
सुभाषितम् ३ — अद्भिर्गात्राणि शुध्यन्ति…
अद्भिर्गात्राणि शुध्यन्ति मनः सत्येन शुध्यति।
विद्यातपोभ्यां भूतात्मा बुद्धिर्ज्ञानेन शुध्यति॥३॥
जल से शरीर के अंग शुद्ध होते हैं, मन सत्य से शुद्ध होता है। जीवात्मा (प्राणी) विद्या और तप से शुद्ध होता है और बुद्धि ज्ञान से शुद्ध होती है।
भावार्थः – प्रतिदिनं स्नानेन मानवस्य शरीरं स्वच्छं भवति। सत्येन मनः पवित्रं भवति। सत्यकथनेन मनसि द्वन्द्वः भीतिः च न भवति।
भावार्थ — प्रतिदिन स्नान करने से मनुष्य का शरीर स्वच्छ होता है। सत्य से मन पवित्र होता है। सच बोलने से मन में दुविधा और डर नहीं रहते।
नित्यं विद्याभ्यासेन परिश्रमेण च जीवस्य शुद्धिः भवति। ज्ञानेन च बुद्धिः निर्मला भवति। अतः मनुष्यः नित्यं स्नानं, सत्यकथनं, विद्याभ्यासं, परिश्रमं, ज्ञानार्जनं च कुर्यात्।
प्रतिदिन विद्या के अभ्यास और परिश्रम से जीव (प्राणी) की शुद्धि होती है। और ज्ञान से बुद्धि निर्मल होती है। इसलिए मनुष्य को प्रतिदिन स्नान, सच बोलना, विद्या का अभ्यास, परिश्रम और ज्ञान-प्राप्ति करनी चाहिए।
सुभाषितम् ४ — उत्तरं यत् समुद्रस्य…
उत्तरं यत् समुद्रस्य हिमाद्रेश्चैव दक्षिणम्।
वर्षं तद् भारतं नाम भारती यत्र सन्ततिः॥४॥
जो (भूभाग) समुद्र के उत्तर में और हिमालय के दक्षिण में है, वह ‘भारत’ नाम का वर्ष (देश) है, जहाँ की सन्तान ‘भारती’ (भारतीय) कहलाती है।
भावार्थः – अस्मिन् सुभाषिते सुभाषितकारः भारतस्य भौगोलिकं स्वरूपं वर्णयति। हिन्दमहासागरस्य उत्तरभागे हिमालयस्य च दक्षिणभागे यः भूभागः अस्ति, तस्य भूभागस्य नाम भारतवर्षम्। अत्रत्याः नागरिकाः भारतीयाः इति प्रसिद्धाः।
भावार्थ — इस सुभाषित में सुभाषितकार भारत के भौगोलिक स्वरूप का वर्णन करते हैं। हिन्द महासागर के उत्तरी भाग में और हिमालय के दक्षिणी भाग में जो भूभाग है, उस भूभाग का नाम भारतवर्ष है। यहाँ के नागरिक ‘भारतीय’ नाम से प्रसिद्ध हैं।
सुभाषितम् ५ — जलबिन्दुनिपातेन…
जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः पूर्यते घटः।
स हेतुः सर्वविद्यानां धर्मस्य च धनस्य च॥५॥
पानी की बूँदों के गिरने से घड़ा धीरे-धीरे भर जाता है। यही (थोड़ा-थोड़ा लगातार जोड़ना) सब विद्याओं का, धर्म का और धन का भी कारण है।
भावार्थः – यथा निरन्तरं जलस्य बिन्दूनां पतनेन रिक्तः अपि घटः पूर्णः भवति तथैव जीवने निरन्तरम् अभ्यासेन सामान्यः अपि मानवः सर्वप्रकारकं ज्ञानं, धर्मं, धनं च लभते।
भावार्थ — जैसे लगातार पानी की बूँदों के गिरने से खाली घड़ा भी भर जाता है, वैसे ही जीवन में लगातार अभ्यास से साधारण मनुष्य भी सब प्रकार का ज्ञान, धर्म और धन पा लेता है।
सुभाषितम् ६ — यः पठति लिखति पश्यति…
यः पठति लिखति पश्यति परिपृच्छति पण्डितानुपाश्रयति।
तस्य दिवाकरकिरणैः नलिनीदलमिव विस्तारिता बुद्धिः॥६॥
जो पढ़ता है, लिखता है, देखता है, विनय से पूछता है और विद्वानों के पास जाता है, उसकी बुद्धि वैसे ही फैलती (विकसित होती) है जैसे सूर्य की किरणों से कमलिनी की पंखुड़ियाँ खिल जाती हैं।
भावार्थः – अस्माभिः आत्मविकासाय सर्वथा श्रेष्ठजनैः सह सङ्गतिः वासश्च कर्तव्यः।
भावार्थ — अपने विकास के लिए हमें सदा श्रेष्ठ लोगों की संगति करनी चाहिए और उनके साथ रहना चाहिए।
यतो हि यः निरन्तरं पठति (अर्थात् स्वाध्यायं करोति), लिखति, पश्यति, विविधान् प्रश्नान् करोति (स्वस्य संशयं दूरीकरोति), ज्ञानिजनानाम् आश्रये (समीपे) तिष्ठति, तस्य बुद्धिः तथैव वर्धते यथा सूर्यस्य किरणैः कमलं पूर्णतया विकसितं भवति।
क्योंकि जो लगातार पढ़ता है (अर्थात् स्वाध्याय करता है), लिखता है, देखता है, तरह-तरह के प्रश्न पूछता है (अपना संदेह दूर करता है) और ज्ञानी लोगों के आश्रय में (पास) रहता है, उसकी बुद्धि वैसे ही बढ़ती है जैसे सूर्य की किरणों से कमल पूरी तरह खिल जाता है।
सुभाषितम् ७ — प्रियवाक्यप्रदानेन…
प्रियवाक्यप्रदानेन सर्वे तुष्यन्ति जन्तवः।
तस्मात् तदेव वक्तव्यं वचने का दरिद्रता॥७॥
प्रिय वचन बोलने से सभी प्राणी सन्तुष्ट हो जाते हैं। इसलिए वही (प्रिय वचन) बोलना चाहिए। बोलने में कैसी कंजूसी (दरिद्रता)?
भावार्थः – मधुरभाषणेन सर्वे अपि प्राणिनः, अस्माकं सर्वाणि मित्राणि, माता, पिता, भ्राता इत्यादयः प्रसन्नाः भवन्ति। मधुरभाषणेन कापि हानिः नास्ति।
भावार्थ — मीठा बोलने से सभी प्राणी — हमारे सभी मित्र, माता, पिता, भाई आदि — प्रसन्न होते हैं। मीठा बोलने से कोई हानि नहीं होती।
अतः सर्वदा मधुरभाषणम् एव करणीयम्। मधुरभाषणे कदापि सङ्कोचः न करणीयः।
इसलिए हमेशा मीठा ही बोलना चाहिए। मीठा बोलने में कभी संकोच नहीं करना चाहिए।
सुभाषितम् ८ — आलस्यं हि मनुष्याणां…
आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थो महान् रिपुः।
नास्त्युद्यमसमो बन्धुः कृत्वा यं नावसीदति॥८॥
आलस्य ही मनुष्यों के शरीर में रहने वाला बड़ा शत्रु है। उद्यम (परिश्रम) के समान कोई बन्धु (मित्र) नहीं है, जिसे करके मनुष्य कभी दुःखी नहीं होता।
भावार्थः – आलस्यम् एव मनुष्यस्य शरीरे विद्यमानः महान् शत्रुः अस्ति। तत् एव अस्माकं कार्यस्य सम्पादने अवरोधकं भवति।
भावार्थ — आलस्य ही मनुष्य के शरीर में रहने वाला बड़ा शत्रु है। वही हमारे काम को पूरा करने में रुकावट बनता है।
परिश्रमः एव अस्माकं वास्तविकं मित्रम् अस्ति। यः परिश्रमं करोति सः कदापि दुःखं न प्राप्नोति।
परिश्रम ही हमारा सच्चा मित्र है। जो परिश्रम करता है, वह कभी दुःख नहीं पाता।
सुभाषितम् ९ — अष्टादशपुराणेषु…
अष्टादशपुराणेषु व्यासस्य वचनद्वयम्।
परोपकारः पुण्याय पापाय परपीडनम्॥९॥
अठारह पुराणों में व्यास जी के दो ही वचन (सार) हैं — परोपकार पुण्य के लिए होता है और दूसरों को पीड़ा देना पाप के लिए।
भावार्थः – महर्षेः वेदव्यासस्य अष्टादशपुराणानां सारः वचनद्वये अस्ति –
• परेषाम् उपकारेण पुण्यं भवति।
• परेषां पीडनेन पापं भवति इति।
भावार्थ — महर्षि वेदव्यास के अठारह पुराणों का सार दो वचनों में है —
• दूसरों का उपकार करने से पुण्य होता है।
• दूसरों को पीड़ा देने से पाप होता है।
अतः अस्माभिः सर्वदा परोपकारः करणीयः। अन्येषां पीडनं कदापि न करणीयम्।
इसलिए हमें सदा परोपकार करना चाहिए। दूसरों को कभी पीड़ा नहीं देनी चाहिए।

NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 2 Nityam Pibamah Subhashitarasam – Questions and Answers

All questions of the chapter are answered below, in the order of the book – in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises. Each answer is written the way you would write it in the exam.

पाठ्य-प्रश्नाः (संवादः) — पृष्ठ 15–16पाठारम्भे सुशीलायाः, रमायाः, सुरेशस्य च प्रश्नाः

संवादः
प्र.1महोदय ! अस्माकं विद्यालयस्य भित्तौ ‘अयोग्यः पुरुषो नास्ति योजकस्तत्र दुर्लभः’ इति लिखितम् अस्ति । अस्य कः भावः इति कृपया बोधयतु ।
उत्तर

उत्तरम् — भोः सुशीले ! अस्य भावार्थः अस्ति यत् अस्मिन् जगति कोऽपि अयोग्यः नास्ति । सर्वे योग्याः सन्ति, परन्तु प्रेरकस्य मार्गदर्शकस्य च अभावः अस्ति ।

[हिन्दी अर्थ — हे सुशीला! इसका भाव यह है कि इस संसार में कोई भी व्यक्ति अयोग्य नहीं है। सब योग्य हैं; कमी केवल प्रेरणा देने वाले और मार्ग दिखाने वाले (योजक) की है।]

प्र.2महोदय ! ‘सुभाषितानि’ इत्यनेन कः अभिप्रायः ?
उत्तर

उत्तरम् — वत्स ! मानवानां विविधमूल्यानां विकासाय श्रेष्ठजनैः उक्तानि सुवचनानि एव सुभाषितानि । एतानि अस्माकं चिन्तनविकासाय एव विद्यालयस्य परिसरे स्थापितानि ।

[हिन्दी अर्थ — मनुष्यों में अनेक प्रकार के मूल्यों के विकास के लिए श्रेष्ठ जनों द्वारा कहे गए सुन्दर वचन ही ‘सुभाषित’ कहलाते हैं। ये हमारे चिन्तन के विकास के लिए ही विद्यालय-परिसर में लगाए गए हैं।]

प्र.3श्रीमन् ! सुभाषितानां पठनेन कः लाभः ?
उत्तर

उत्तरम् — प्रियसुरेश ! सुभाषितानां पठनेन अस्माकं नैतिकः सामाजिकः च विकासः भवति । अस्माभिः किं कर्तव्यं किञ्च न कर्तव्यम् इति सुभाषितानि बोधयन्ति ।

[हिन्दी अर्थ — हे प्रिय सुरेश! सुभाषितों के पढ़ने से हमारा नैतिक और सामाजिक विकास होता है। हमें क्या करना चाहिए और क्या नहीं करना चाहिए — यह सुभाषित ही समझाते हैं।]

सुभाषितानि — अन्वयः, अर्थः, भावः च — पृष्ठ 16–21पाठस्य नव सुभाषितानि — अभ्यास के लिए जोड़े गए प्रश्न (पुस्तक में प्रत्येक श्लोक का पदच्छेद, अन्वय और भावार्थ स्वयं दिया गया है)

सुभाषितम्
श्लोक 1वस्त्रेण वपुषा वाचा विद्यया विनयेन च ।
वकारैः पञ्चभिर्युक्तो नरो भवति पूजितः ॥१॥
— अस्य श्लोकस्य अन्वयं, अर्थं, भावं च लिखन्तु ।
उत्तर

अन्वयः — वस्त्रेण वपुषा वाचा विद्यया विनयेन च (इति एतैः) पञ्चभिः वकारैः युक्तः नरः पूजितः भवति ।

अर्थः (हिन्दी) — वस्त्र, शरीर, वाणी, विद्या और विनय — इन पाँच ‘व’कारों से युक्त मनुष्य संसार में पूजित (आदरणीय) होता है।

भावः — जिस व्यक्ति में सुन्दर-समुचित वेश, स्वस्थ शरीर, मधुर वाणी, विद्या और विनय — ये पाँचों गुण हों, वही समाज में सम्मान पाता है।

श्लोक 2षड् दोषाः पुरुषेणेह हातव्या भूतिमिच्छता ।
निद्रा तन्द्रा भयं क्रोध आलस्यं दीर्घसूत्रता ॥२॥
— अस्य श्लोकस्य अन्वयं, अर्थं, भावं च लिखन्तु ।
उत्तर

अन्वयः — इह भूतिम् इच्छता पुरुषेण निद्रा तन्द्रा भयं क्रोधः आलस्यं दीर्घसूत्रता (च इत्येते) षड् दोषाः हातव्याः ।

अर्थः (हिन्दी) — इस संसार में ऐश्वर्य (उन्नति) चाहने वाले मनुष्य को छह दोष छोड़ देने चाहिए — अधिक नींद, आलस-भरी जड़ता, भय, क्रोध, आलस्य और काम को टालते रहना।

भावः — ये छह दोष ऐश्वर्य और उन्नति के मार्ग में बाधा हैं; इसलिए उन्नति चाहने वाला मनुष्य इन्हें त्याग दे।

श्लोक 3अद्भिर्गात्राणि शुध्यन्ति मनः सत्येन शुध्यति ।
विद्यातपोभ्यां भूतात्मा बुद्धिर्ज्ञानेन शुध्यति ॥३॥
— अस्य श्लोकस्य अन्वयं, अर्थं, भावं च लिखन्तु ।
उत्तर

अन्वयः — गात्राणि अद्भिः शुध्यन्ति । मनः सत्येन शुध्यति । भूतात्मा विद्यातपोभ्यां शुध्यति । बुद्धिः ज्ञानेन शुध्यति ।

अर्थः (हिन्दी) — शरीर के अङ्ग जल से शुद्ध होते हैं, मन सत्य से, जीवात्मा विद्या और तप से, तथा बुद्धि ज्ञान से शुद्ध होती है।

भावः — मनुष्य को प्रतिदिन स्नान, सत्य-भाषण, विद्याभ्यास, परिश्रम और ज्ञानार्जन करना चाहिए।

श्लोक 4उत्तरं यत् समुद्रस्य हिमाद्रेश्चैव दक्षिणम् ।
वर्षं तद् भारतं नाम भारती यत्र सन्ततिः ॥४॥
— अस्य श्लोकस्य अन्वयं, अर्थं, भावं च लिखन्तु ।
उत्तर

अन्वयः — यत् समुद्रस्य उत्तरं हिमाद्रेः च दक्षिणं तद् एव भारतं नाम वर्षम्, यत्र भारती सन्ततिः (अस्ति) ।

अर्थः (हिन्दी) — जो भूभाग समुद्र के उत्तर में और हिमालय के दक्षिण में है, वही ‘भारत’ नामक वर्ष (देश) है, जहाँ भरत की सन्तान (भारतीय) रहती है।

भावः — इस श्लोक में भारत का भौगोलिक स्वरूप बताया गया है — हिन्द महासागर और हिमालय के बीच का भूभाग भारतवर्ष है; यहाँ के निवासी भारतीय कहलाते हैं।

श्लोक 5जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः पूर्यते घटः ।
स हेतुः सर्वविद्यानां धर्मस्य च धनस्य च ॥५॥
— अस्य श्लोकस्य अन्वयं, अर्थं, भावं च लिखन्तु ।
उत्तर

अन्वयः — घटः क्रमशः जलबिन्दु-निपातेन पूर्यते; सः हेतुः सर्वविद्यानां धर्मस्य च धनस्य च भवति ।

अर्थः (हिन्दी) — जल की बूँदों के गिरने से घड़ा धीरे-धीरे भर जाता है। यही (क्रमशः संचय का) नियम समस्त विद्याओं, धर्म और धन की प्राप्ति का भी कारण है।

भावः — जैसे बूँद-बूँद से घड़ा भरता है, वैसे ही निरन्तर अभ्यास से साधारण मनुष्य भी सब प्रकार का ज्ञान, धर्म और धन पा लेता है।

श्लोक 6यः पठति लिखति पश्यति परिपृच्छति पण्डितानुपाश्रयति ।
तस्य दिवाकरकिरणैः नलिनीदलमिव विस्तारिता बुद्धिः ॥६॥
— अस्य श्लोकस्य अन्वयं, अर्थं, भावं च लिखन्तु ।
उत्तर

अन्वयः — यः पठति लिखति पश्यति परिपृच्छति पण्डितान् उपाश्रयति च, तस्य बुद्धिः दिवाकरकिरणैः नलिनीदलम् इव विस्तारिता भवति ।

अर्थः (हिन्दी) — जो पढ़ता है, लिखता है, देखता है, आदरपूर्वक प्रश्न पूछता है और विद्वानों के पास रहता है — उसकी बुद्धि वैसे ही खिल उठती है जैसे सूर्य की किरणों से कमल का दल खिल जाता है।

भावः — स्वाध्याय, लेखन, निरीक्षण, प्रश्न पूछने और श्रेष्ठ जनों की सङ्गति से बुद्धि पूरी तरह विकसित होती है।

श्लोक 7प्रियवाक्यप्रदानेन सर्वे तुष्यन्ति जन्तवः ।
तस्मात् तदेव वक्तव्यं वचने का दरिद्रता ॥७॥
— अस्य श्लोकस्य अन्वयं, अर्थं, भावं च लिखन्तु ।
उत्तर

अन्वयः — सर्वे जन्तवः प्रियवाक्यप्रदानेन तुष्यन्ति, तस्मात् तद् एव वक्तव्यम्; वचने का दरिद्रता ?

अर्थः (हिन्दी) — प्रिय वचन कहने से सभी प्राणी सन्तुष्ट हो जाते हैं; इसलिए वही (प्रिय वचन) बोलना चाहिए। वचन में कैसी कंजूसी?

भावः — मीठा बोलने से सब प्रसन्न होते हैं और उसमें कोई हानि नहीं; इसलिए सदा मधुर ही बोलना चाहिए।

श्लोक 8आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थो महान् रिपुः ।
नास्त्युद्यमसमो बन्धुः कृत्वा यं नावसीदति ॥८॥
— अस्य श्लोकस्य अन्वयं, अर्थं, भावं च लिखन्तु ।
उत्तर

अन्वयः — आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थः महान् रिपुः (अस्ति) । उद्यमसमः बन्धुः न अस्ति, (जनः) यं (उद्यमं) कृत्वा न अवसीदति ।

अर्थः (हिन्दी) — आलस्य ही मनुष्यों का शरीर में ही बैठा हुआ बड़ा शत्रु है। परिश्रम के समान कोई बन्धु नहीं, जिसे करके मनुष्य कभी दुःखी नहीं होता।

भावः — आलस्य हमारे काम में बाधा डालता है, जबकि परिश्रम सच्चा मित्र है; परिश्रमी कभी दुःख नहीं पाता।

श्लोक 9अष्टादशपुराणेषु व्यासस्य वचनद्वयम् ।
परोपकारः पुण्याय पापाय परपीडनम् ॥९॥
— अस्य श्लोकस्य अन्वयं, अर्थं, भावं च लिखन्तु ।
उत्तर

अन्वयः — अष्टादशपुराणेषु व्यासस्य वचनद्वयम् (अस्ति) — परोपकारः पुण्याय, परपीडनं पापाय (च भवति) ।

अर्थः (हिन्दी) — अठारह पुराणों में व्यास जी की दो ही बातें हैं — दूसरों का उपकार करना पुण्य के लिए है, और दूसरों को पीड़ा देना पाप के लिए।

भावः — सदा दूसरों का उपकार करना चाहिए और किसी को कभी पीड़ा नहीं देनी चाहिए।

वयं शब्दार्थान् जानीमः — पृष्ठ 22–23शब्दः / अर्थः / हिन्दी / English तथा ‘मातृभाषया अर्थं लिखन्तु’

शब्दार्थाः
प्र.1

मातृभाषया अर्थं लिखन्तु — (पुस्तक की तालिका; अन्तिम स्तम्भ भरना है)

शब्दःअर्थःहिन्दीEnglishमातृभाषया अर्थं लिखन्तु
उत्थायउत्थानं कृत्वाखड़े होकरHaving got up……
प्रेरकःप्रेरणादायकःप्रेरित करने वालाOne who inspires……
नैतिकःसदाचारयुक्तःनैतिकMoral/ethical……
वपुषाशरीरेणशरीर सेBy physique……
सम्मानम्आदरःआदरRespect……
हातव्याःत्यक्तव्याःछोड़ना चाहिएWorth discarding……
भूतिम्वैभवम्ऐश्वर्यProsperity……
तन्द्राअकर्मण्यताकर्महीनताLassitude……
दीर्घसूत्रताविलम्बकार्यप्रवृत्तिःकार्य को आगे टालने की प्रवृत्तिProcrastination……
अवरोधकाःनिवारकाःरोकनेवालेBarriers……
वाञ्छतिइच्छतिचाहता/ती हैWants / Desires……
अद्भिःजलैःजल सेBy water……
भूतात्माजीवःप्राणीSoul……
द्वन्द्वःद्वैधीभावःदुविधाDilemma……
वर्षम्भूमेः विभागःमहाद्वीप का विभागA division of continent……
सन्ततिःअपत्यम्सन्तानProgeny……
निपातेनपतनेनगिरने सेBy falling……
हेतुःकारणम्कारणReason……
परिपृच्छतिसादरं पृच्छतिविनय से पूछता/ती हैHumbly enquires……
उपाश्रयतिसमीपम् गच्छतिपास जाता/जाती हैApproaches……
सङ्गतिःसंसर्गःसंगAssociation……
तुष्यन्तिसन्तोषम् अनुभवन्तिसंतुष्ट होते हैंFeeling satisfied……
रिपुःशत्रुःवैरीEnemy……
पुण्यम्सत्कर्मणां फलम्सत्कार्यों के फलFruits of meritorious deeds……
परपीडनम्अन्येभ्यः कष्टप्रदानम्दूसरों को पीड़ा देनाBothering others……
उत्तर

उत्तरम् — मातृभाषा हिन्दी होने पर अन्तिम स्तम्भ में ये अर्थ लिखिए —

शब्दःअर्थः (संस्कृतम्)मातृभाषया अर्थः (हिन्दी)
उत्थायउत्थानं कृत्वाखड़े होकर
प्रेरकःप्रेरणादायकःप्रेरित करने वाला
नैतिकःसदाचारयुक्तःनैतिक, सदाचार से युक्त
वपुषाशरीरेणशरीर से
सम्मानम्आदरःआदर, सम्मान
हातव्याःत्यक्तव्याःछोड़ना चाहिए
भूतिम्वैभवम्ऐश्वर्य, सम्पन्नता
तन्द्राअकर्मण्यताकर्महीनता, ऊँघ
दीर्घसूत्रताविलम्बकार्यप्रवृत्तिःकार्य को आगे टालने की प्रवृत्ति
अवरोधकाःनिवारकाःरोकने वाले, बाधक
वाञ्छतिइच्छतिचाहता/ती है
अद्भिःजलैःजल से
भूतात्माजीवःप्राणी, जीवात्मा
द्वन्द्वःद्वैधीभावःदुविधा
वर्षम्भूमेः विभागःमहाद्वीप का विभाग
सन्ततिःअपत्यम्सन्तान
निपातेनपतनेनगिरने से
हेतुःकारणम्कारण
परिपृच्छतिसादरं पृच्छतिविनय से पूछता/ती है
उपाश्रयतिसमीपम् गच्छतिपास जाता/जाती है
सङ्गतिःसंसर्गःसंग, साथ
तुष्यन्तिसन्तोषम् अनुभवन्तिसंतुष्ट होते हैं
रिपुःशत्रुःवैरी, शत्रु
पुण्यम्सत्कर्मणां फलम्अच्छे कामों का फल
परपीडनम्अन्येभ्यः कष्टप्रदानम्दूसरों को पीड़ा देना

वयम् अभ्यासं कुर्मः — प्रश्न 1 — पृष्ठ 23अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु

अभ्यासः
प्र.1 (क)नरः कतिभिः वकारैः पूजितः भवति ?
उत्तर

उत्तरम् — पञ्चभिः (वकारैः) ।

[हिन्दी — मनुष्य पाँच ‘व’कारों से पूजित होता है — वस्त्र, वपुः (शरीर), वाक्, विद्या, विनय।]

प्र.1 (ख)पुरुषेण कति दोषाः हातव्याः ?
उत्तर

उत्तरम् — षड् (दोषाः) ।

[हिन्दी — मनुष्य को छह दोष छोड़ने चाहिए — निद्रा, तन्द्रा, भय, क्रोध, आलस्य और दीर्घसूत्रता।]

प्र.1 (ग)बुद्धिः केन शुध्यति ?
उत्तर

उत्तरम् — ज्ञानेन ।

[हिन्दी — बुद्धि ज्ञान से शुद्ध होती है — ‘बुद्धिर्ज्ञानेन शुध्यति’।]

प्र.1 (घ)जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः कः पूर्यते ?
उत्तर

उत्तरम् — घटः ।

[हिन्दी — जल की बूँदों के गिरने से धीरे-धीरे घड़ा भर जाता है।]

प्र.1 (ङ)आलस्यं केषां महान् रिपुः अस्ति ?
उत्तर

उत्तरम् — मनुष्याणाम् ।

[हिन्दी — आलस्य मनुष्यों का बड़ा शत्रु है — और वह भी शरीर के भीतर ही बैठा हुआ (शरीरस्थः)।]

वयम् अभ्यासं कुर्मः — प्रश्न 2 — पृष्ठ 24निम्नलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखन्तु

अभ्यासः
प्र.2 (क)नरः कथं पूजितो भवति ?
उत्तर

उत्तरम् — नरः वस्त्रेण वपुषा वाचा विद्यया विनयेन च — एतैः पञ्चभिः वकारैः युक्तः सन् पूजितः भवति ।

[हिन्दी — मनुष्य वस्त्र, शरीर, वाणी, विद्या और विनय — इन पाँच ‘व’कारों से युक्त होकर पूजित (आदरणीय) होता है।]

प्र.2 (ख)पुरुषेण के दोषाः हातव्याः ?
उत्तर

उत्तरम् — भूतिम् इच्छता पुरुषेण निद्रा, तन्द्रा, भयम्, क्रोधः, आलस्यं, दीर्घसूत्रता च — एते षड् दोषाः हातव्याः ।

[हिन्दी — ऐश्वर्य चाहने वाले मनुष्य को छह दोष छोड़ देने चाहिए — अधिक नींद, ऊँघ/अकर्मण्यता, भय, क्रोध, आलस्य और काम को टालने की आदत।]

प्र.2 (ग)कस्य बुद्धिः विस्तारिता भवति ?
उत्तर

उत्तरम् — यः पठति, लिखति, पश्यति, परिपृच्छति, पण्डितान् उपाश्रयति च — तस्य बुद्धिः दिवाकरकिरणैः नलिनीदलम् इव विस्तारिता भवति ।

[हिन्दी — जो पढ़ता है, लिखता है, देखता है, आदर से पूछता है और विद्वानों के समीप रहता है — उसकी बुद्धि सूर्य की किरणों से खिले कमल-दल की तरह विकसित हो जाती है।]

प्र.2 (घ)किं कृत्वा मनुष्यः नावसीदति ?
उत्तर

उत्तरम् — उद्यमं कृत्वा मनुष्यः न अवसीदति ।

[हिन्दी — परिश्रम करके मनुष्य कभी दुःखी/हताश नहीं होता। इसीलिए कहा गया — ‘नास्त्युद्यमसमो बन्धुः’ अर्थात् उद्यम के समान कोई मित्र नहीं।]

प्र.2 (ङ)व्यासस्य वचनद्वयं किम् ?
उत्तर

उत्तरम् — ‘परोपकारः पुण्याय पापाय परपीडनम्’ इति व्यासस्य वचनद्वयम् ।

[हिन्दी — ‘परोपकार पुण्य के लिए है और दूसरों को पीड़ा देना पाप के लिए’ — यही अठारह पुराणों में कहा गया व्यास जी का दो-वाक्यों वाला सार है।]

वयम् अभ्यासं कुर्मः — प्रश्न 3 — पृष्ठ 24उदाहरणानुसारं श्लोकांशान् यथोचितं योजयन्तु

अभ्यासः
प्र.3उदाहरणानुसारं श्लोकांशान् यथोचितं योजयन्तु — (पुस्तक में (क) का मिलान उदाहरण-रूप में रेखा से जोड़ा गया है।)
प्रथमः श्लोकांशःद्वितीयः श्लोकांशः
(क)विद्यया वपुषा वाचा वस्त्रेण विनयेन च।निद्रा तन्द्रा भयं क्रोध आलस्यं दीर्घसूत्रता॥
(ख)षड् दोषाः पुरुषेणेह हातव्या भूतिमिच्छता।वकारैः पञ्चभिर्युक्तो नरो भवति पूजितः॥
(ग)अद्भिर्गात्राणि शुध्यन्ति मनः सत्येन शुध्यति।वर्षं तद् भारतं नाम भारती यत्र सन्ततिः॥
(घ)उत्तरं यत् समुद्रस्य हिमाद्रेश्चैव दक्षिणम्।स हेतुः सर्वविद्यानां धर्मस्य च धनस्य च॥
(ङ)जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः पूर्यते घटः।विद्यातपोभ्यां भूतात्मा बुद्धिर्ज्ञानेन शुध्यति॥
उत्तर

उत्तरम् — (क) का मेल उदाहरण है; शेष का सही मिलान —

क्रमःप्रथमः श्लोकांशःयथोचितः द्वितीयः श्लोकांशःश्लोक-सं.
(क)विद्यया वपुषा वाचा वस्त्रेण विनयेन च।वकारैः पञ्चभिर्युक्तो नरो भवति पूजितः॥१
(ख)षड् दोषाः पुरुषेणेह हातव्या भूतिमिच्छता।निद्रा तन्द्रा भयं क्रोध आलस्यं दीर्घसूत्रता॥२
(ग)अद्भिर्गात्राणि शुध्यन्ति मनः सत्येन शुध्यति।विद्यातपोभ्यां भूतात्मा बुद्धिर्ज्ञानेन शुध्यति॥३
(घ)उत्तरं यत् समुद्रस्य हिमाद्रेश्चैव दक्षिणम्।वर्षं तद् भारतं नाम भारती यत्र सन्ततिः॥४
(ङ)जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः पूर्यते घटः।स हेतुः सर्वविद्यानां धर्मस्य च धनस्य च॥५

वयम् अभ्यासं कुर्मः — प्रश्न 4 — पृष्ठ 25निम्नलिखितानां वाक्यानां समानार्थकान् श्लोकांशान् पाठात् चित्वा लिखन्तु

अभ्यासः
प्र.4 (क)मधुरवाण्या सर्वे प्रसन्नाः भवन्ति ।
उत्तर

समानार्थकः श्लोकांशः — प्रियवाक्यप्रदानेन सर्वे तुष्यन्ति जन्तवः । (श्लोक ७)

[हिन्दी — प्रिय वचन कहने से सभी प्राणी सन्तुष्ट होते हैं। ‘मधुरवाणी’ = ‘प्रियवाक्य’, ‘प्रसन्नाः भवन्ति’ = ‘तुष्यन्ति’।]

प्र.4 (ख)परिश्रमेण तुल्यः बान्धवः नास्ति ।
उत्तर

समानार्थकः श्लोकांशः — नास्त्युद्यमसमो बन्धुः (कृत्वा यं नावसीदति) । (श्लोक ८)

[हिन्दी — उद्यम (परिश्रम) के समान कोई बन्धु नहीं। ‘परिश्रमेण तुल्यः’ = ‘उद्यमसमः’, ‘बान्धवः’ = ‘बन्धुः’।]

प्र.4 (ग)परोपकारेण मानवस्य पुण्यार्जनं भवति ।
उत्तर

समानार्थकः श्लोकांशः — परोपकारः पुण्याय (पापाय परपीडनम्) । (श्लोक ९)

[हिन्दी — परोपकार पुण्य के लिए होता है, अर्थात् दूसरों का भला करने से पुण्य मिलता है।]

प्र.4 (घ)हिन्दमहासागरात् हिमालयपर्यन्तं भारतवर्षम् ।
उत्तर

समानार्थकः श्लोकांशः — उत्तरं यत् समुद्रस्य हिमाद्रेश्चैव दक्षिणम् । वर्षं तद् भारतं नाम (भारती यत्र सन्ततिः) । (श्लोक ४)

[हिन्दी — जो समुद्र के उत्तर में और हिमालय के दक्षिण में है वही भारत नामक देश है। ‘हिन्दमहासागरः’ = ‘समुद्रः’, ‘हिमालयः’ = ‘हिमाद्रिः’।]

वयम् अभ्यासं कुर्मः — प्रश्न 5 — पृष्ठ 25अधोलिखितानां शब्दानाम् उदाहरणानुसारं पर्यायपदानि लिखन्तु (यथा — वपुः – शरीरम्)

अभ्यासः
प्र.5 (क)जलम् – ………………
उत्तर

उत्तरम् — नीरम् । (अन्यानि पर्यायपदानि — सलिलम्, तोयम्, अम्बु, वारि, उदकम्, पयः, आपः)

[हिन्दी — ‘जल’ का पर्यायवाची — नीर, सलिल, तोय, अम्बु, वारि, उदक।]

प्र.5 (ख)लोचनम् – ………………
उत्तर

उत्तरम् — नेत्रम् । (अन्यानि — चक्षुः, नयनम्, अक्षि, दृक्, ईक्षणम्)

[हिन्दी — ‘लोचन’ का पर्यायवाची — नेत्र, चक्षु, नयन, अक्षि, दृग्।]

प्र.5 (ग)धनम् – ………………
उत्तर

उत्तरम् — वित्तम् । (अमरकोशानुसारम् — द्रव्यं, वित्तं, स्वापतेयं, रिक्थम्, ऋक्थं, धनं, वसु, हिरण्यं, द्रविणं, द्युम्नम्, अर्थः, रैः, विभवः)

[हिन्दी — ‘धन’ का पर्यायवाची — वित्त, द्रव्य, वसु, अर्थ, विभव, द्रविण।]

प्र.5 (घ)बुद्धिः – ………………
उत्तर

उत्तरम् — मतिः । (अमरकोशानुसारम् — मनीषा, धिषणा, धीः, प्रज्ञा, शेमुषी, मतिः, प्रेक्षा, चेतना)

[हिन्दी — ‘बुद्धि’ का पर्यायवाची — मति, धी, प्रज्ञा, मनीषा, शेमुषी, धिषणा।]

प्र.5 (ङ)रिपुः – ………………
उत्तर

उत्तरम् — शत्रुः । (अमरकोशानुसारम् — वैरी, सपत्नः, अरिः, द्विषन्, द्वेषणः, दुर्हृद्)

[हिन्दी — ‘रिपु’ का पर्यायवाची — शत्रु, वैरी, अरि, सपत्न, दुश्मन।]

वयम् अभ्यासं कुर्मः — प्रश्न 6 — पृष्ठ 26अधः रिक्तस्थानानि तृतीयाविभक्तेः समुचितरूपैः पूरयन्तु

अभ्यासः
प्र.6अधः रिक्तस्थानानि तृतीयाविभक्तेः समुचितरूपैः पूरयन्तु —
एकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
सुधाखण्डेनसुधाखण्डाभ्याम्सुधाखण्डैः
वृक्षेण…………
……लताभ्याम्लताभिः
……देशाभ्याम्देशैः
पुण्येन…………
…………विनयैः
उत्तर

उत्तरम् — पहली पंक्ति उदाहरण है; भरे गए रूप नीचे हैं —

शब्दः (लिङ्गम्)एकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
सुधाखण्ड (पुं.)सुधाखण्डेनसुधाखण्डाभ्याम्सुधाखण्डैः
वृक्ष (पुं.)वृक्षेणवृक्षाभ्याम्वृक्षैः
लता (स्त्री.)लतयालताभ्याम्लताभिः
देश (पुं.)देशेनदेशाभ्याम्देशैः
पुण्य (नपुं.)पुण्येनपुण्याभ्याम्पुण्यैः
विनय (पुं.)विनयेनविनयाभ्याम्विनयैः

वयम् अभ्यासं कुर्मः — प्रश्न 7 — पृष्ठ 26कोष्ठके पदानि विलिख्य सुभाषितं पूरयन्तु

अभ्यासः
प्र.7कोष्ठके पदानि विलिख्य सुभाषितं पूरयन्तु —
उत्तरम्यत्……हिमाद्रेश्चैव……
……तद्भारतं……भारती यत्र……
……सर्वेतुष्यन्ति……
तस्मात्……वक्तव्यम्वचने का……

(पुस्तक में पहली दो पंक्तियों के कोष्ठक गुलाबी और अन्तिम दो के हरे हैं।)

उत्तर

उत्तरम् — भरे गए पद मोटे अक्षरों में हैं —

प्रथमं सुभाषितम् (गुलाबी कोष्ठकाः — श्लोक ४):

उत्तरं यत् समुद्रस्य हिमाद्रेश्चैव दक्षिणम् ।
वर्षं तद्भारतं नाम भारती यत्र सन्ततिः ॥

द्वितीयं सुभाषितम् (हरे कोष्ठकाः — श्लोक ७):

प्रियवाक्यप्रदानेन सर्वे तुष्यन्ति जन्तवः ।
तस्मात् तदेव वक्तव्यं वचने का दरिद्रता ॥

वयम् अभ्यासं कुर्मः — प्रश्न 8 — पृष्ठ 26उपर्युक्तानि सुभाषितानि पठित्वा रिक्तस्थानानि पूरयन्तु

अभ्यासः
प्र.8 (क)आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थो ……………… रिपुः ।
उत्तर

उत्तरम् — आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थो महान् रिपुः ।

[हिन्दी — आलस्य ही मनुष्यों का शरीर में स्थित बड़ा शत्रु है।]

प्र.8 (ख)……………… वचने का दरिद्रता ।
उत्तर

उत्तरम् — तस्मात् तदेव वक्तव्यं वचने का दरिद्रता ।

[हिन्दी — इसलिए वही (प्रिय वचन) बोलना चाहिए; वाणी में कैसी कंजूसी?]

प्र.8 (ग)यः पठति लिखति पृच्छति ……………… ।
उत्तर

उत्तरम् — यः पठति लिखति पृच्छति पण्डितानुपाश्रयति (पण्डितान् उपाश्रयति) ।

[हिन्दी — जो पढ़ता है, लिखता है, पूछता है और विद्वानों के पास जाता है — (उसी की बुद्धि विकसित होती है)।]

प्र.8 (घ)स हेतुः सर्वविद्यानां ……………… धनस्य च ।
उत्तर

उत्तरम् — स हेतुः सर्वविद्यानां धर्मस्य च धनस्य च ।

[हिन्दी — वही (क्रमशः संचय) समस्त विद्याओं, धर्म और धन का कारण है।]

प्र.8 (ङ)……………… बुद्धिर्ज्ञानेन शुध्यति ।
उत्तर

उत्तरम् — विद्यातपोभ्यां भूतात्मा बुद्धिर्ज्ञानेन शुध्यति ।

[हिन्दी — जीवात्मा विद्या और तप से शुद्ध होता है तथा बुद्धि ज्ञान से शुद्ध होती है।]

परियोजनाकार्यम् — पृष्ठ 28प्रकल्प-कार्यम्

परियोजनाकार्यम्
प्र.1‘शुध्’ इति धातोः लट्-लकारस्य रूपाणि स्फोरकपत्रे लिखित्वा आनयन्तु ।
उत्तर

उत्तरम् — ‘शुध्’ धातुः (शुद्ध होना), लट्-लकारः (वर्तमानकालः)

पुरुषःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमपुरुषःशुध्यतिशुध्यतःशुध्यन्ति
मध्यमपुरुषःशुध्यसिशुध्यथःशुध्यथ
उत्तमपुरुषःशुध्यामिशुध्यावःशुध्यामः
प्र.2सुभाषितेषु आगतानि तृतीयाविभक्तिरूपाणि संगृह्य उत्तरपुस्तिकायां लिखन्तु । तेषां प्रयोगं कृत्वा वाक्यानि अपि लिखन्तु ।
उत्तर

नमूना उत्तर — पाठे आगतानि तृतीयाविभक्तिरूपाणि तथा वाक्यानि:

तृतीयारूपम्मूलशब्दःवचनम्स्ववाक्यम्
वस्त्रेणवस्त्र (नपुं.)एकवचनम्सः शुभ्रेण वस्त्रेण विद्यालयं गच्छति ।
वपुषावपुस् (नपुं.)एकवचनम्बालकः स्वस्थेन वपुषा क्रीडति ।
वाचावाच् (स्त्री.)एकवचनम्माता मधुरया वाचा वदति ।
विद्ययाविद्या (स्त्री.)एकवचनम्विद्यया एव मनुष्यः शोभते ।
विनयेनविनय (पुं.)एकवचनम्छात्रः विनयेन गुरुं नमति ।
वकारैःवकार (पुं.)बहुवचनम्पञ्चभिः वकारैः नरः पूजितः भवति ।
पुरुषेणपुरुष (पुं.)एकवचनम्परिश्रमिणा पुरुषेण कार्यं साधितम् ।
अद्भिःअप् (स्त्री.)बहुवचनम्वयम् अद्भिः पादौ प्रक्षालयामः ।
सत्येनसत्य (नपुं.)एकवचनम्सत्येन जयः भवति ।
ज्ञानेनज्ञान (नपुं.)एकवचनम्ज्ञानेन अन्धकारः नश्यति ।
विद्यातपोभ्याम्विद्या + तपस्द्विवचनम्विद्यातपोभ्यां जीवनं सफलं भवति ।
जलबिन्दुनिपातेनजलबिन्दुनिपात (पुं.)एकवचनम्जलबिन्दुनिपातेन घटः पूर्यते ।
दिवाकरकिरणैःदिवाकरकिरण (पुं.)बहुवचनम्दिवाकरकिरणैः कमलं विकसति ।
प्रियवाक्यप्रदानेनप्रियवाक्यप्रदान (नपुं.)एकवचनम्प्रियवाक्यप्रदानेन मित्राणि वर्धन्ते ।

कार्यकलापः — पृष्ठ 28गतिविधिः

कार्यकलापः
प्र.1‘सुभाषितकण्ठपाठविषये’ एकां प्रतियोगितां वर्गे, कक्षायां, विद्यालये च आयोजयन्तु ।
उत्तर

नमूना उत्तर (प्रतियोगिता-सूचना) —

सुभाषित-कण्ठपाठ-प्रतियोगिता
दिनाङ्कः — …………
स्थानम् — विद्यालय-सभागृहम्
विषयः — ‘दीपकम्’ द्वितीयपाठस्य सुभाषितानि
नियमाः — (१) त्रीणि सुभाषितानि कण्ठस्थानि (२) सस्वरं पठनम् (३) भावार्थकथनम् अनिवार्यम्
आयोजकः — संस्कृत-विभागः

प्रतियोगिता तीन स्तरों पर होगी — पहले वर्ग (समूह) में, फिर कक्षा में, अन्त में विद्यालय में।

Chapter 2 of 13 – Sanskrit

Also for This Chapter

NCERT Solutions Class 7 Sanskrit Chapter 2 Nityam Pibamah Subhashitarasam – Overview

ClassClass 7
SubjectSanskrit
Chapter2 – Nityam Pibamah Subhashitarasam
Session2027
FormatFull answers on this page + PDF

NCERT Solutions Class 7 Sanskrit Chapter 2 – FAQs

Where can I download NCERT Solutions Class 7 Sanskrit Chapter 2 Nityam Pibamah Subhashitarasam PDF?

Read every answer on this page, or download the free PDF from the table at the top.

Is this for the 2027 session?

Yes, it follows the latest NCERT Class 7 Sanskrit book for 2027.

How many questions are solved in NCERT Class 7 Sanskrit Chapter 2?

All questions of the chapter – the in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises.

How should I use these solutions?

Read the chapter in the NCERT book first, attempt the questions yourself, then check your answers here.

Official website: ncert.nic.inNational Council of Educational Research and Training publishes date sheets, admit cards and results here
Visit

Ask a question

?

Loading comments…