NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 1 Vande Bharatamataram – step-by-step answers to every exercise and in-text question of the chapter, as per the latest NCERT syllabus for 2027. Read them online or download the free question-answer PDF.
वन्दे भारतमातरम् दीपकम् (कक्षा ७) का प्रथम पाठ है। यह एक संवाद-प्रधान चित्रात्मक गद्यपाठ है, जिसमें माता अपने बालकों को ‘वन्दे मातरम्’ गीत का अर्थ-इतिहास तथा तिरंगे राष्ट्रध्वज के तीनों वर्णों एवं धर्मचक्र का सन्देश सरल संस्कृत में समझाती है।
NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 1 Vande Bharatamataram PDF
All the answers are on this page below. The PDF also explains every answer – why it is right and how to check it – so download it for revision.
| Chapter | Download | |
|---|---|---|
| Solutions PDF | Vande Bharatamataram | View PDF |
पाठ का हिंदी अनुवाद
संवाद — माँ और बच्चे
भारतमाता — मानचित्र
प्राचीनानि तीर्थक्षेत्राणि नगराणि,
पवित्राः नद्यः, श्रेष्ठाः पर्वतमालाः च
संवाद (आगे)
हमारी भारतमाता
त्रिवर्णध्वज (तिरंगा)
धर्मचक्र
वयं बालिका भारतभक्ताः।
वयं हि सर्वे भारतभक्ताः
पृथ्वीं स्वर्गं जेतुं शक्ताः॥
हम सभी निश्चय ही भारत के भक्त हैं, (हम) पृथ्वी और स्वर्ग को भी जीतने में समर्थ हैं॥
योग्यताविस्तरः — ‘वन्दे मातरम्’ (मूलगीतम्)
सुजलां सुफलां मलयज-शीतलाम्
शस्य-श्यामलां मातरम्॥ वन्दे… ॥
अच्छे जल वाली, अच्छे फलों वाली, मलय पर्वत से आने वाली (चन्दन-सुगन्धित) हवा से शीतल,
फ़सलों से हरी-भरी माता को (प्रणाम)॥
फुल्ल-कुसुमित-द्रुमदल-शोभिनीम्
सुहासिनीं सुमधुर-भाषिणीम्
सुखदां वरदां मातरम्॥१॥ वन्दे… ॥
खिले हुए फूलों वाले वृक्षों के समूह से शोभित,
सुन्दर मुस्कान वाली, अत्यन्त मधुर बोलने वाली,
सुख देने वाली, वरदान देने वाली माता को (प्रणाम)॥१॥
द्विसप्तकोटि-भुजै-धृतखर-करवाले
के बोले मा तुमी अबले
बहुबल-धारिणीं नमामि तारिणीम्
रिपुदल-वारिणीं मातरम्॥२॥ वन्दे… ॥
चौदह करोड़ भुजाओं में तेज़ तलवारें धारण करने वाली —
माँ, कौन कहता है कि तुम अबला (कमज़ोर) हो?
अपार बल धारण करने वाली, (संकट से) पार उतारने वाली,
शत्रुओं के दल को रोकने वाली माता को मैं नमन करता हूँ॥२॥
त्वं हि प्राणाः शरीरे
बाहु ते तुमि मा शक्ति,
हृदये तुमि मा भक्ति,
तोमारई प्रतिमा गडि मन्दिरे-मन्दिरे॥३॥ वन्दे… ॥
तुम ही शरीर में प्राण हो।
माँ, भुजाओं में तुम ही शक्ति हो,
माँ, हृदय में तुम ही भक्ति हो,
मन्दिर-मन्दिर में तुम्हारी ही प्रतिमा गढ़ी (बनाई) जाती है॥३॥
कमला कमलदल-विहारिणी
वाणी विद्यादायिनी, नमामि त्वाम्
नमामि कमलाम् अमलाम् अतुलाम्
सुजलां सुफलां मातरम्॥४॥ वन्दे… ॥
कमल की पंखुड़ियों पर विहार करने वाली लक्ष्मी (कमला) हो,
विद्या देने वाली सरस्वती (वाणी) हो — मैं तुम्हें नमन करता हूँ।
कमला, निर्मल, अतुलनीय,
अच्छे जल और अच्छे फलों वाली माता को मैं नमन करता हूँ॥४॥
धरणीं भरणीं मातरम्॥
सबको धारण करने वाली और सबका भरण-पोषण करने वाली माता को (प्रणाम)॥
NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 1 Vande Bharatamataram – Questions and Answers
All questions of the chapter are answered below, in the order of the book – in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises. Each answer is written the way you would write it in the exam.
वयं शब्दार्थान् जानीमः — पृष्ठ 8–9शब्दः / अर्थः / हिन्दी / English तथा ‘मातृभाषया अर्थं लिखन्तु’
मातृभाषा हिन्दी हो तो अन्तिम स्तम्भ में ये अर्थ लिखिए —
| शब्दः | अर्थः (संस्कृतम्) | मातृभाषया अर्थः (हिन्दी) |
|---|---|---|
| वन्दे | प्रणामं करोमि | प्रणाम करता/ती हूँ |
| आलिङ्ग्य | आलिङ्गनं कृत्वा | आलिंगन कर के |
| बहुत्र | बहुषु स्थानेषु | अनेक स्थानों पर |
| शृणुमः | श्रवणं कुर्मः | हम सुनते हैं |
| जिज्ञासा | ज्ञातुम् इच्छा | जानने की इच्छा |
| उपन्यासम् | बृहत्कथारूपम् | उपन्यास को |
| रम्यम् | सुन्दरम् | रमणीय |
| आन्दोलने | क्रान्तौ | आन्दोलन में |
| वत्सला | स्नेहयुक्ता | स्नेहमयी |
| माहात्म्यम् | महत्त्वम् | महिमा |
| मुकुटरूपेण | किरीटरूपेण | मुकुट रूप से |
| पर्वतराजः | पर्वतानां राजा | पर्वतों का राजा |
| रत्नाकरः | समुद्रः | सागर |
| तीर्थक्षेत्राणि | पुण्यक्षेत्राणि | तीर्थस्थल |
| धूलिम् | क्षितिकणम् | धूल को |
| ललाटे | भाले | माथे पर |
| विराजमानः | शोभायमानः | सुशोभित होता हुआ |
| सूचकः | बोधकः | सूचित करने वाला |
| केशरवर्णः | केसरवर्णः | केसरिया रंग |
| प्राप्तुम् | लब्धुम् | पाने के लिए |
| वक्तुम् | भाषितुम् | बोलने के लिए |
| कृषक-बान्धवाः | कृषीवल-बान्धवाः | किसान भाई |
| स्वेदबिन्दुभिः | घर्मस्य जलकणैः | पसीने की बूँद से |
| सिञ्चन्ति | सिञ्चनं कुर्वन्ति | सींचते हैं |
| सस्यश्यामला | सस्यैः घनश्यामा | उपजों से हरी-भरी |
| आभा | कान्तिः | चमक |
| अणुशास्त्रे | परमाणुशास्त्रे | परमाणु विज्ञान में |
| आयुधशास्त्रे | शस्त्रविज्ञाने | शस्त्र विज्ञान में |
| धवलम् | शुक्लम् | श्वेत |
| घननीलवर्णस्य | गाढनीलवर्णस्य | गहरे नीले रंग का |
| अराः | चक्रस्य यष्टिकाः | तीलियाँ |
| कर्तव्यपथे | कर्तव्यस्य मार्गे | कर्तव्य मार्ग पर |
| सहमाना | सहनं कुर्वती | सहती हुई |
| श्रान्तेः | क्लान्तेः | थकान का |
| प्रमादस्य | अनवधानतायाः | असावधानता का |
| जेतुम् | विजयं प्राप्तुम् | जीतने के लिए |
वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 10प्रश्न १ — अधः प्रदत्तानां प्रश्नानाम् एकपदेन पदद्वयेन वा उत्तरं लिखन्तु
हिमालयः। (हिन्दी — पर्वतों का राजा हिमालय है।)
भारतमातुः (चरणौ)। (हिन्दी — समुद्र भारतमाता के दोनों चरण धोता है।)
भारतमातुः हस्ते। (हिन्दी — तिरंगा ध्वज भारतमाता के हाथ में सुशोभित होता है।)
‘जयतु सैनिकः’ इति (वक्तुं प्रेरयति)। (हिन्दी — ध्वज में स्थित केसरिया रंग हमें ‘जयतु सैनिकः’ — सैनिक की जय हो — कहने के लिए प्रेरित करता है।)
स्व-स्वेदबिन्दुभिः। (हिन्दी — किसान भाई भारतभूमि को अपने पसीने की बूँदों से सींचते हैं।)
वैज्ञानिकानाम् (भारतीयानां वैज्ञानिकानाम्)। (हिन्दी — भारतीय वैज्ञानिकों का उज्ज्वल यश राष्ट्रध्वज के मध्य में सुशोभित होता है।)
विरामं विना। (हिन्दी — सूर्य बिना रुके (विश्राम के बिना) प्रतिदिन चलता रहता है।)
वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 10प्रश्न २ — अधः प्रदत्तानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखन्तु
गङ्गा, यमुना, सरस्वती, सिन्धुः, ब्रह्मपुत्रः, गण्डकी, महानदी, नर्मदा, गोदावरी, कृष्णा, कावेरी इत्यादयः पवित्राः नद्यः सन्ति।
(हिन्दी — गङ्गा, यमुना, सरस्वती, सिन्धु, ब्रह्मपुत्र, गण्डकी, महानदी, नर्मदा, गोदावरी, कृष्णा, कावेरी आदि पवित्र नदियाँ हैं।)
विविधेभ्यः प्रदेशेभ्यः असंख्याः जनाः तीर्थक्षेत्राणां धूलिं ललाटे स्थापयितुम् आगच्छन्ति।
(हिन्दी — विभिन्न प्रदेशों से असंख्य लोग तीर्थक्षेत्रों की धूल अपने माथे पर लगाने के लिए आते हैं।)
धर्मचक्रं ‘चलनीयं कर्तव्यपथे वै, न विरम, सततं चल’ इति भावं बोधयति।
(हिन्दी — धर्मचक्र यह भाव समझाता है कि कर्तव्य के मार्ग पर चलते रहना चाहिए, रुको मत, निरन्तर चलो।)
कृषकबान्धवानां परिश्रमेण एव भारतभूमिः हरितवर्णमयी समृद्धा सस्यश्यामला च सञ्जाता।
(हिन्दी — किसान भाइयों के परिश्रम से ही भारतभूमि हरे रंग से भरी, समृद्ध तथा फसलों से हरी-भरी हो गई है।)
अणुशास्त्रे, सङ्गणकशास्त्रे, चिकित्साशास्त्रे, अन्तरिक्षशास्त्रे, आयुधशास्त्रे इत्यादिषु विज्ञानस्य विभिन्नेषु क्षेत्रेषु भारतीयैः वैज्ञानिकैः महत् यशः प्राप्तम्।
(हिन्दी — परमाणु विज्ञान, कम्प्यूटर विज्ञान, चिकित्सा विज्ञान, अन्तरिक्ष विज्ञान तथा शस्त्र विज्ञान आदि विज्ञान के विभिन्न क्षेत्रों में भारतीय वैज्ञानिकों ने महान् यश प्राप्त किया है।)
अन्ते सर्वे इदं गीतं गायन्ति —
वयं बालिका भारतभक्ताः।
वयं हि सर्वे भारतभक्ताः
पृथ्वीं स्वर्गं जेतुं शक्ताः॥
(हिन्दी — हम बालक भारत के भक्त हैं, हम बालिकाएँ भी भारत की भक्त हैं। हम सब ही भारतभक्त हैं और पृथ्वी तथा स्वर्ग को जीतने में समर्थ हैं।)
वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 11प्रश्न ३ — रेखाङ्कितानि पदानि आश्रित्य उदाहरणानुसारं प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु (यथा — अस्माकं वत्सला भारतमाता। — केषां वत्सला भारतमाता ?)
समुद्रः कस्याः चरणौ प्रक्षालयति ? (हिन्दी — समुद्र किसके दोनों चरण धोता है ?)
जनाः तीर्थक्षेत्राणां धूलिं कुत्र स्थापयन्ति ? (हिन्दी — लोग तीर्थक्षेत्रों की धूल कहाँ रखते हैं ?)
के भारतमातुः सर्वदा सेवां कृतवन्तः ? (हिन्दी — किन्होंने भारतमाता की सदा सेवा की ?)
‘जयतु कृषकः’ इति वक्तुं कान् प्रेरयति ? (हिन्दी — ‘जयतु कृषकः’ कहने के लिए किनको प्रेरित करता है ?)
का कष्टानि सहमाना प्रवहति ? (हिन्दी — कौन कष्टों को सहती हुई बहती है ?)
वयं गौरववर्धनार्थं कं कुर्मः ? (हिन्दी — हम गौरव बढ़ाने के लिए क्या करते हैं ?)
वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 11प्रश्न ४ — अधः प्रदत्तानां शब्दानाम् उदाहरणानुसारं रिक्तस्थानेषु रूपाणि लिखन्तु (एकवचनम् / द्विवचनम् / बहुवचनम्)
चरणम् – चरणौ – चरणान्। (हिन्दी — चरण को / दो चरणों को / अनेक चरणों को।)
| विभक्तिः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| द्वितीया | चरणम् | चरणौ | चरणान् |
नदी – नद्यौ – नद्यः। (हिन्दी — नदी / दो नदियाँ / अनेक नदियाँ।)
| विभक्तिः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | नदी | नद्यौ | नद्यः |
ललाटे – ललाटयोः – ललाटेषु। (हिन्दी — माथे पर / दो माथों पर / अनेक माथों पर।)
| विभक्तिः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| सप्तमी | ललाटे | ललाटयोः | ललाटेषु |
देशाय – देशाभ्याम् – देशेभ्यः। (हिन्दी — देश के लिए / दो देशों के लिए / अनेक देशों के लिए।)
| विभक्तिः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| चतुर्थी | देशाय | देशाभ्याम् | देशेभ्यः |
चक्रम् – चक्रे – चक्राणि। (हिन्दी — चक्र / दो चक्र / अनेक चक्र।)
| विभक्तिः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | चक्रम् | चक्रे | चक्राणि |
वैज्ञानिकेन – वैज्ञानिकाभ्याम् – वैज्ञानिकैः। (हिन्दी — वैज्ञानिक के द्वारा / दो वैज्ञानिकों के द्वारा / अनेक वैज्ञानिकों के द्वारा।)
| विभक्तिः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| तृतीया | वैज्ञानिकेन | वैज्ञानिकाभ्याम् | वैज्ञानिकैः |
अहम् – आवाम् – वयम्। (हिन्दी — मैं / हम दोनों / हम सब।)
| विभक्तिः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | अहम् | आवाम् | वयम् |
विज्ञानस्य – विज्ञानयोः – विज्ञानानाम्। (हिन्दी — विज्ञान का / दो विज्ञानों का / अनेक विज्ञानों का।)
| विभक्तिः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| षष्ठी | विज्ञानस्य | विज्ञानयोः | विज्ञानानाम् |
वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 11–12प्रश्न ५ — अधः प्रदत्तानि वाक्यानि पठित्वा मातृभाषायां / प्रान्तीयभाषायाम् / आङ्ग्लभाषायां वा अनुवादं कुर्वन्तु
हिन्दी अनुवादः — भारतभूमि में पवित्र नदियाँ बहती हैं।
English — Holy rivers flow in the land of India.
हिन्दी अनुवादः — भारत के मस्तक पर हिमालय मुकुट के रूप में सुशोभित होता है।
English — The Himalaya shines like a crown on the forehead of India.
हिन्दी अनुवादः — भारतभूमि में श्रेष्ठ पर्वत सुशोभित होते हैं।
English — Great mountains stand in splendour in the land of India.
हिन्दी अनुवादः — राष्ट्रध्वज में केसरिया, श्वेत और हरा — ये रंग हैं।
English — Saffron, white and green are the colours in the national flag.
हिन्दी अनुवादः — हमने भारत में जन्म पाया है।
English — We have taken birth in India.
वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 12प्रश्न ६ — अधः प्रदत्तानां शब्दानाम् उदाहरणानुसारं विभक्तिं वचनं च लिखन्तु (यथा — भारतमाता — प्रथमाविभक्तिः, एकवचनम्)
प्रथमा विभक्तिः, एकवचनम्। (हिन्दी — ‘भारतमाता’ कर्ता है, इसलिए प्रथमा विभक्ति और एक ही है, इसलिए एकवचन।)
प्रथमा विभक्तिः, बहुवचनम्। (हिन्दी — नदियाँ।)
सप्तमी विभक्तिः, एकवचनम्। (हिन्दी — माथे पर।)
षष्ठी विभक्तिः, बहुवचनम्। (हिन्दी — तीर्थक्षेत्रों का/की।)
षष्ठी विभक्तिः, एकवचनम्। (हिन्दी — देश का/की।)
द्वितीया विभक्तिः, एकवचनम्। (हिन्दी — बलिदान को।)
प्रथमा विभक्तिः, बहुवचनम्। (हिन्दी — किसान भाई (अनेक)।)
द्वितीया विभक्तिः, बहुवचनम् (अस्मद् सर्वनाम)। (हिन्दी — हमको / हम सबको।)
सप्तमी विभक्तिः, बहुवचनम्। (हिन्दी — क्षेत्रों में।)
वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 12प्रश्न ७ — पाठे प्रयुक्तानि क्रियापदानि रिक्तस्थानेषु लिखन्तु
पुस्तक की जालिका (grid) में सोलह रिक्त स्थान हैं और पहला स्थान शृणुमः से भरा हुआ है। पाठ में से चुने हुए सोलह क्रियापद इस प्रकार भरे जा सकते हैं —
| शृणुमः | जानीमः | अस्ति | वर्तते |
| शोभते | प्रक्षालयति | विराजन्ते | प्रवहन्ति |
| आगच्छन्ति | विलसति | सिञ्चन्ति | सञ्चरति |
| बोधयति | प्रयच्छति | कुर्मः | गायामः |
वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 13प्रश्न ८ — अधः प्रदत्तानां क्रियापदानां त्रिषु पुरुषेषु त्रिषु वचनेषु च लट्-लकारस्य रूपाणि लिखन्तु
भू (भवति) धातुः — लट्-लकारः, परस्मैपदम्। (हिन्दी — ‘होना’ धातु का वर्तमान काल।)
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमपुरुषः | भवति | भवतः | भवन्ति |
| मध्यमपुरुषः | भवसि | भवथः | भवथ |
| उत्तमपुरुषः | भवामि | भवावः | भवामः |
अस् (अस्ति) धातुः — लट्-लकारः, परस्मैपदम्। (हिन्दी — ‘होना/विद्यमान रहना’ धातु का वर्तमान काल।)
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमपुरुषः | अस्ति | स्तः | सन्ति |
| मध्यमपुरुषः | असि | स्थः | स्थ |
| उत्तमपुरुषः | अस्मि | स्वः | स्मः |
इष् (इच्छति) धातुः — लट्-लकारः, परस्मैपदम्, तुदादिगणः। (हिन्दी — ‘चाहना’ धातु का वर्तमान काल।)
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमपुरुषः | इच्छति | इच्छतः | इच्छन्ति |
| मध्यमपुरुषः | इच्छसि | इच्छथः | इच्छथ |
| उत्तमपुरुषः | इच्छामि | इच्छावः | इच्छामः |
आ + गम् (आगच्छति) धातुः — लट्-लकारः, परस्मैपदम्, भ्वादिगणः। (हिन्दी — ‘आना’ धातु का वर्तमान काल।)
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमपुरुषः | आगच्छति | आगच्छतः | आगच्छन्ति |
| मध्यमपुरुषः | आगच्छसि | आगच्छथः | आगच्छथ |
| उत्तमपुरुषः | आगच्छामि | आगच्छावः | आगच्छामः |
योग्यताविस्तरः — पृष्ठ 14पाठ-सम्बद्धा अतिरिक्ता सामग्री — ‘वन्दे मातरम्’ मूलगीतम् तथा तस्य इतिहासः
वन्दे मातरम् (मूलगीतम्)
सुजलां सुफलां मलयज-शीतलाम्
शस्य-श्यामलां मातरम्॥ वन्दे…॥
शुभ्र-ज्योत्स्ना-पुलकित-यामिनीम्
फुल्ल-कुसुमित-द्रुमदल-शोभिनीम्
सुहासिनीं सुमधुर-भाषिणीम्
सुखदां वरदां मातरम्॥१॥ वन्दे…॥
कोटि-कोटि-कण्ठ-कलकल-निनाद-कराले
द्विसप्तकोटि-भुजै-र्धृतखर-करवाले
के बोले मा तुमी अबले
बहुबल-धारिणीं नमामि तारिणीम्
रिपुदल-वारिणीं मातरम्॥२॥ वन्दे…॥
तुमि विद्या, तुमि धर्म, तुमि हृदि तुमि मर्म
त्वं हि प्राणाः शरीरे
बाहु ते तुमि मा शक्ति,
हृदये तुमि मा भक्ति,
तोमारई प्रतिमा गडि मन्दिरे-मन्दिरे॥३॥ वन्दे…॥
त्वं हि दुर्गा दशप्रहरण-धारिणी
कमला कमलदल-विहारिणी
वाणी विद्यादायिनी, नमामि त्वाम्
नमामि कमलाम् अमलाम् अतुलाम्
सुजलां सुफलां मातरम्॥४॥ वन्दे…॥
श्यामलां सरलां सुस्मितां भूषिताम्
धरणीं भरणीं मातरम्॥
यह सामूहिक गान की गतिविधि है — कक्षा में सब मिलकर ऊपर दिया पूरा ‘वन्दे मातरम्’ (मूलगीत) गाएँ।
प्रथम पद का अर्थ — सुन्दर जल वाली, उत्तम फलों वाली, मलय-पवन से शीतल और फसलों से हरी-भरी माता को मैं प्रणाम करता/करती हूँ।
हिन्दी अनुवाद — अंग्रेज़ों के शासनकाल में प्रमुख कार्यक्रमों में सब लोग अनिवार्य रूप से उनका राष्ट्रगीत ‘गॉड सेव द क्वीन’ गाते थे। यह जानकर बङ्किमचन्द्र जी ने उस गीत के विकल्प के रूप में भारतमाता के गौरव का सूचक ‘वन्दे मातरम्’ गीत रचा। यह गीत सन् १८८२ में प्रकाशित ‘आनन्दमठ’ ग्रन्थ में है। उसके प्रकाशन से पहले ही भारतीय ‘वन्दे मातरम्’ गीत सब जगह गाने लगे थे। गीत के साथ इसका इतिहास भी सबको अवश्य पढ़ना चाहिए।
| तथ्यम् | विवरणम् |
|---|---|
| रचयिता | बङ्किमचन्द्रः चट्टोपाध्यायः |
| ग्रन्थः | ‘आनन्दमठः’ (उपन्यासः) |
| प्रकाशनवर्षम् | १८८२ तमं वर्षम् |
| भाषा | संस्कृतम् बाङ्गला च |
| अर्थः | ‘अहं मातुः वन्दनं करोमि’ — मैं माता की वन्दना करता/करती हूँ |
परियोजनाकार्यम् — पृष्ठ 14क्रियात्मक कार्य — उद्घोष-लेखनम्, स्वप्रदेशस्य नदी-पर्वत-तीर्थाः, कृषिक्षेत्र-वर्णनम्, देशभक्त-चित्रसङ्कलनम्
तीनों उद्घोष बड़े फलक (चार्ट) पर लिखकर उनके नीचे मातृभाषा (हिन्दी) में अनुवाद लिखें —
| उद्घोषः (संस्कृतम्) | हिन्दी अनुवादः | ध्वजस्य वर्णः |
|---|---|---|
| जयतु सैनिकः | सैनिक की जय हो | केशरवर्णः (त्याग-शौर्य) |
| जयतु कृषकः | किसान की जय हो | हरितवर्णः (समृद्धि) |
| जयतु वैज्ञानिकः | वैज्ञानिक की जय हो | श्वेतवर्णः (शान्ति-सत्य-यश) |
नमूना उत्तर (उत्तरप्रदेशस्य कृते) — यह उत्तर हर विद्यार्थी के अपने प्रदेश के अनुसार अलग होगा।
| नद्यः | पर्वताः / पर्वतमालाः | तीर्थक्षेत्राणि |
|---|---|---|
| गङ्गा, यमुना, सरयूः, गोमती, वेत्रवती (बेतवा) | विन्ध्याचलः (दक्षिणभागे), कैमूरपर्वतमाला | काशी, अयोध्या, मथुरा, प्रयागराजः, विन्ध्याचलः |
नमूना उत्तर (संस्कृतवाक्यानि) —
२. क्षेत्रे कृषकः हलेन भूमिं कर्षति।
३. सः बीजानि वपति, जलेन च क्षेत्रं सिञ्चति।
४. क्षेत्रं हरितं सस्यश्यामलं च दृश्यते।
५. कृषकस्य परिश्रमेण एव वयम् अन्नं प्राप्नुमः — अतः वदामः ‘जयतु कृषकः’।
नमूना सूची (दश देशभक्ताः) — दस देशभक्तों के चित्र A3 शीट पर चिपकाकर प्रत्येक के नीचे संस्कृत में नाम और एक पंक्ति में योगदान लिखें।
| क्रमः | नाम (संस्कृतम्) | एकवाक्ये योगदानम् |
|---|---|---|
| १ | बङ्किमचन्द्रः चट्टोपाध्यायः | ‘वन्दे मातरम्’ इति गीतस्य रचयिता। |
| २ | महात्मा गान्धी | सत्याग्रहेण अहिंसया च स्वतन्त्रतायाः नेतृत्वम् अकरोत्। |
| ३ | सुभाषचन्द्रः बोसः | ‘आजाद हिन्द सेना’ इति सैन्यस्य नेतृत्वम् अकरोत्। |
| ४ | भगतसिंहः | देशस्य स्वतन्त्रतायै प्राणान् अर्पितवान्। |
| ५ | रानी लक्ष्मीबाई | झाँसीरक्षणार्थं वीरतया युद्धम् अकरोत्। |
| ६ | बालगङ्गाधरः तिलकः | ‘स्वराज्यं मम जन्मसिद्धः अधिकारः’ इति उद्घोषितवान्। |
| ७ | सरदारः वल्लभभाई पटेलः | भारतस्य राज्यानाम् एकीकरणम् अकरोत्। |
| ८ | डॉ. भीमरावः अम्बेडकरः | भारतस्य संविधानस्य प्रारूपसमितेः अध्यक्षः आसीत्। |
| ९ | चन्द्रशेखरः आजादः | जीवनपर्यन्तं स्वतन्त्रतायै सङ्घर्षम् अकरोत्। |
| १० | बिरसा मुण्डा | जनजातीयजनानां अधिकारार्थं ब्रिटिशशासनस्य विरोधम् अकरोत्। |
Chapter 1 of 13 – Sanskrit
- Next: Chapter 2 Nityam Pibamah Subhashitarasam
- All chapters: NCERT Solutions Class 7 Sanskrit
Also for This Chapter
NCERT Solutions Class 7 Sanskrit Chapter 1 Vande Bharatamataram – Overview
| Class | Class 7 |
| Subject | Sanskrit |
| Chapter | 1 – Vande Bharatamataram |
| Session | 2027 |
| Format | Full answers on this page + PDF |
NCERT Solutions Class 7 Sanskrit Chapter 1 – FAQs
Where can I download NCERT Solutions Class 7 Sanskrit Chapter 1 Vande Bharatamataram PDF?
Read every answer on this page, or download the free PDF from the table at the top.
Is this for the 2027 session?
Yes, it follows the latest NCERT Class 7 Sanskrit book for 2027.
How many questions are solved in NCERT Class 7 Sanskrit Chapter 1?
All questions of the chapter – the in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises.
How should I use these solutions?
Read the chapter in the NCERT book first, attempt the questions yourself, then check your answers here.