Skip to content

NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 1 Vande Bharatamataram (PDF) – 2027

NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 1 Vande Bharatamataram – step-by-step answers to every exercise and in-text question of the chapter, as per the latest NCERT syllabus for 2027. Read them online or download the free question-answer PDF.

वन्दे भारतमातरम् दीपकम् (कक्षा ७) का प्रथम पाठ है। यह एक संवाद-प्रधान चित्रात्मक गद्यपाठ है, जिसमें माता अपने बालकों को ‘वन्दे मातरम्’ गीत का अर्थ-इतिहास तथा तिरंगे राष्ट्रध्वज के तीनों वर्णों एवं धर्मचक्र का सन्देश सरल संस्कृत में समझाती है।

NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 1 Vande Bharatamataram PDF

All the answers are on this page below. The PDF also explains every answer – why it is right and how to check it – so download it for revision.

PDFChapterDownload
Solutions PDFVande BharatamataramView PDF

पाठ का हिंदी अनुवाद

संवाद — माँ और बच्चे
अम्ब ! वयं विभिन्नेषु कार्यक्रमेषु, आकाशवाण्यां, शालायां च ‘वन्दे मातरम्’ इति गीतं बहुत्र शृणुमः। किन्तु अस्य अर्थं न जानीमः। मातः ! अस्य कः अर्थः ?
पुत्र — माँ! हम विभिन्न कार्यक्रमों में, आकाशवाणी (रेडियो) पर और विद्यालय में ‘वन्दे मातरम्’ यह गीत अनेक स्थानों पर सुनते हैं। किन्तु इसका अर्थ नहीं जानते। माँ! इसका क्या अर्थ है?
‘इदं गीतं कः लिखितवान्’ इत्यपि मम जिज्ञासा अस्ति।
पुत्री — ‘यह गीत किसने लिखा’ — यह भी मेरी जानने की इच्छा है।
वत्सौ ! महान् देशभक्तः बङ्किमचन्द्रः चट्टोपाध्यायः १८८२ तमे वर्षे ‘आनन्दमठः’ इति नामकम् उपन्यासं लिखितवान्। ‘वन्दे मातरम्’ इति गीतं तस्मिन् एव उपन्यासे वर्तते।
माँ — प्यारे बच्चो (तुम दोनों)! महान् देशभक्त बङ्किमचन्द्र चट्टोपाध्याय ने सन् 1882 में ‘आनन्दमठ’ नाम का उपन्यास लिखा। ‘वन्दे मातरम्’ गीत उसी उपन्यास में है।
‘वन्दे मातरम्’ इत्यस्य अर्थः अस्ति यत् ‘अहं मातुः वन्दनं करोमि’ इति।
‘वन्दे मातरम्’ का अर्थ है — ‘मैं माता की वन्दना (प्रणाम) करता/करती हूँ’।
मातः ! इदं गीतं कस्यां भाषायाम् अस्ति ?
पुत्री — माँ! यह गीत किस भाषा में है?
पुत्रि ! एतत् गीतं संस्कृतं बाङ्ग्ला च इति भाषाद्वये वर्तते।
माँ — बेटी! यह गीत संस्कृत और बाङ्ग्ला (बंगला) — इन दो भाषाओं में है।
मातः ! अस्मिन् गीते वर्ण्यः विषयः कः अस्ति ?
पुत्र — माँ! इस गीत में वर्णन का विषय क्या है?
पुत्र ! अस्मिन् गीते भारतमातुः स्वरूपस्य रम्यं वर्णनम् अस्ति।
माँ — बेटा! इस गीत में भारतमाता के स्वरूप का सुन्दर (रमणीय) वर्णन है।
भारतमाता — मानचित्र
भारतमाता
प्राचीनानि तीर्थक्षेत्राणि नगराणि,
पवित्राः नद्यः, श्रेष्ठाः पर्वतमालाः च
भारतमाता — प्राचीन तीर्थस्थल और नगर, पवित्र नदियाँ और श्रेष्ठ पर्वतमालाएँ।
मानचित्रं मापकानुसारं नास्ति।
मानचित्र पैमाने (माप) के अनुसार नहीं है।
संवाद (आगे)
अम्ब ! एतस्य गीतस्य किं वैशिष्ट्यम् ?
पुत्र — माँ! इस गीत की क्या विशेषता है?
बालौ ! स्वतन्त्रतायाः आन्दोलने सर्वे देशभक्ताः एतत् गीतं मन्त्रम् इव गायन्ति स्म।
माँ — बच्चो (तुम दोनों)! स्वतन्त्रता के आन्दोलन में सभी देशभक्त इस गीत को मन्त्र की तरह गाते थे।
सम्प्रति अपि इदं गीतं श्रुत्वा गीत्वा च वयं सर्वे भारतीयाः प्रेरिताः भवामः।
आज भी यह गीत सुनकर और गाकर हम सभी भारतीय प्रेरित होते हैं।
मातः ! ‘वन्दे मातरम्’ इति गीतस्य अर्थः इतिहासः च कियान् महान् अस्ति खलु !
पुत्री — माँ! ‘वन्दे मातरम्’ गीत का अर्थ और इतिहास सचमुच कितना महान् है!
अम्ब ! आवाम् अस्माकं राष्ट्रध्वजस्य विषये अपि किञ्चित् ज्ञातुम् इच्छावः।
पुत्र — माँ! हम दोनों अपने राष्ट्रध्वज के विषय में भी कुछ जानना चाहते हैं।
साधु, अधुना वयं भारतमातुः त्रिवर्णध्वजस्य च विषये जानीमः।
माँ — बहुत अच्छा, अब हम भारतमाता और तिरंगे ध्वज के विषय में जानते हैं।
हमारी भारतमाता
एषा अस्माकं वत्सला भारतमाता। अहो अस्माकं भारतमातुः माहात्म्यम् !
यह हमारी स्नेहमयी भारतमाता है। अहा, हमारी भारतमाता की महिमा (कितनी महान् है)!
साक्षात् पर्वतराजः हिमालयः मुकुटरूपेण अस्याः मस्तके शोभते। अस्याः चरणौ प्रक्षालयति स्वयं रत्नाकरः समुद्रः।
स्वयं पर्वतों का राजा हिमालय मुकुट के रूप में इसके मस्तक पर शोभा पाता है। इसके दोनों चरणों को स्वयं रत्नाकर समुद्र धोता है।
भारतभूमौ महेन्द्रः, मलयः, सह्यः, रैवतकः, विन्ध्यः, अरावलिः इत्यादयः श्रेष्ठाः पर्वताः विराजन्ते।
भारतभूमि पर महेन्द्र, मलय, सह्य, रैवतक, विन्ध्य, अरावली आदि श्रेष्ठ पर्वत शोभित हैं।
अत्रैव गङ्गा, यमुना, सरस्वती, सिन्धुः, ब्रह्मपुत्रः, गण्डकी, महानदी, नर्मदा, गोदावरी, कृष्णा, कावेरी इत्यादयः पवित्राः नद्यः प्रवहन्ति। नद्यः अपि अस्माकं मातरः इव।
यहीं गङ्गा, यमुना, सरस्वती, सिन्धु, ब्रह्मपुत्र, गण्डकी, महानदी, नर्मदा, गोदावरी, कृष्णा, कावेरी आदि पवित्र नदियाँ बहती हैं। नदियाँ भी हमारी माताओं के समान हैं।
अयोध्या, मथुरा, हरिद्वारम्, काशी, काञ्ची, अवन्तिका, वैशाली, द्वारिका, पुरी, गया, प्रयागः, पाटलीपुत्रं, विजयनगरम्, इन्द्रप्रस्थं, सोमनाथः, अमृतसरः इत्यादीनि मङ्गलानि तीर्थक्षेत्राणि नगराणि च भारतभूमौ एव सुशोभन्ते।
अयोध्या, मथुरा, हरिद्वार, काशी, काञ्ची, अवन्तिका (उज्जैन), वैशाली, द्वारका, पुरी, गया, प्रयाग, पाटलिपुत्र (पटना), विजयनगर, इन्द्रप्रस्थ (दिल्ली), सोमनाथ, अमृतसर आदि मंगलमय तीर्थस्थल और नगर भारतभूमि पर ही सुशोभित हैं।
एतेषां तीर्थक्षेत्राणां धूलिं ललाटे स्थापयितुं विविधेभ्यः प्रदेशेभ्यः असंख्याः जनाः आगच्छन्ति।
इन तीर्थस्थलों की धूल माथे पर लगाने के लिए विभिन्न प्रदेशों से असंख्य लोग आते हैं।
त्रिवर्णध्वज (तिरंगा)
भारतमातुः हस्ते विलसति त्रिवर्णयुतः राष्ट्रध्वजः। अहो अस्य शोभा !
भारतमाता के हाथ में तीन रंगों वाला राष्ट्रध्वज शोभा पा रहा है। अहा, इसकी शोभा (कितनी सुन्दर है)!
अस्मिन् राष्ट्रध्वजे केशरः, श्वेतः, हरितः च वर्णाः विराजन्ते। ध्वजस्य मध्ये सुन्दरं नीलवर्णं चक्रमपि शोभते।
इस राष्ट्रध्वज में केसरिया, सफ़ेद और हरा — ये रंग शोभित हैं। ध्वज के बीच में सुन्दर नीले रंग का चक्र भी शोभा पाता है।
ध्वजे विराजमानाः वर्णाः चक्रं च विशिष्टं सन्देशं प्रयच्छन्ति।
ध्वज पर शोभित रंग और चक्र एक विशेष सन्देश देते हैं।
त्रिवर्णध्वजस्य ऊर्ध्वभागे विराजते केशरवर्णः। एषः वर्णः त्यागपरम्परायाः शौर्यपरम्परायाः च सूचकः अस्ति।
तिरंगे ध्वज के ऊपरी भाग में केसरिया रंग शोभित है। यह रंग त्याग की परम्परा और वीरता (शौर्य) की परम्परा का सूचक है।
ये भारतमातुः आजीवनं सेवां कृतवन्तः, देशस्य स्वतन्त्रतां प्राप्तुं सहर्षं स्वप्राणान् अर्पितवन्तः च, तेषां वीराणां बलिदानं सूचयति एषः वर्णः।
जिन्होंने जीवन भर भारतमाता की सेवा की और देश की स्वतन्त्रता पाने के लिए प्रसन्नता से अपने प्राण अर्पित कर दिए, उन वीरों के बलिदान को यह रंग सूचित करता है।
‘जयतु सैनिकः’ इति वक्तुम् अस्मान् प्रेरयति ध्वजस्थितः अयं केशरवर्णः।
ध्वज पर स्थित यह केसरिया रंग हमें ‘सैनिक की जय हो’ कहने के लिए प्रेरित करता है।
कृषकबान्धवाः अस्माकं भारतभूमिं सर्वदा स्व-स्वेदबिन्दुभिः सिञ्चन्ति।
किसान भाई हमारी भारतभूमि को सदा अपने पसीने की बूँदों से सींचते हैं।
एतेषां परिश्रमेण एव भारतभूमिः हरितवर्णमयी समृद्धा सस्यश्यामला च सञ्जाता।
इन्हीं के परिश्रम से भारतभूमि हरे रंग से भरी, समृद्ध और फ़सलों से हरी-भरी हो गई है।
भारतमातुः समृद्धेः एषा आभा हरितवर्णरूपेण अस्माकं राष्ट्रध्वजे विराजते।
भारतमाता की समृद्धि की यह चमक हरे रंग के रूप में हमारे राष्ट्रध्वज पर शोभित है।
‘जयतु कृषकः’ इति वक्तुम् अस्मान् प्रेरयति ध्वजस्थितः एषः हरितवर्णः।
ध्वज पर स्थित यह हरा रंग हमें ‘किसान की जय हो’ कहने के लिए प्रेरित करता है।
मध्ये स्थितः श्वेतवर्णः शान्तेः सत्यस्य च द्योतकः अस्ति।
बीच में स्थित सफ़ेद रंग शान्ति और सत्य का प्रतीक (द्योतक) है।
अणुशास्त्रे, सङ्गणकशास्त्रे, चिकित्साशास्त्रे, अन्तरिक्षशास्त्रे, आयुधशास्त्रे इत्यादिषु विज्ञानस्य विभिन्नेषु क्षेत्रेषु भारतीयैः वैज्ञानिकैः महत् यशः प्राप्तम् अस्ति।
परमाणु विज्ञान, कम्प्यूटर विज्ञान, चिकित्सा विज्ञान, अन्तरिक्ष विज्ञान, शस्त्र विज्ञान आदि विज्ञान के विभिन्न क्षेत्रों में भारतीय वैज्ञानिकों ने बड़ा यश प्राप्त किया है।
वैज्ञानिकानां तत् धवलं यशः धवलवर्णरूपेण राष्ट्रध्वजस्य मध्ये विलसति।
वैज्ञानिकों का वह उज्ज्वल (श्वेत) यश सफ़ेद रंग के रूप में राष्ट्रध्वज के बीच में शोभा पाता है।
भारतीयं विज्ञानं शान्तिं प्रगतिं सुरक्षां च परिपोषयति।
भारतीय विज्ञान शान्ति, प्रगति और सुरक्षा का पोषण करता है (उन्हें बढ़ाता है)।
‘जयतु वैज्ञानिकः’ इति वक्तुम् अस्मान् प्रेरयति ध्वजमध्यस्थः अयं धवलवर्णः।
ध्वज के बीच में स्थित यह सफ़ेद रंग हमें ‘वैज्ञानिक की जय हो’ कहने के लिए प्रेरित करता है।
धर्मचक्र
ध्वजे विराजमानस्य घननीलवर्णस्य चक्रस्य नाम धर्मचक्रम् इति। अस्मिन् चक्रे चतुर्विंशतिः अराः सन्ति।
ध्वज पर शोभित गहरे नीले रंग के चक्र का नाम ‘धर्मचक्र’ है। इस चक्र में चौबीस (24) तीलियाँ (अरे) हैं।
एतत् चक्रं ‘चलनीयं कर्तव्यपथे वै, न विरम, सततं चल’ इति भावं बोधयति।
यह चक्र यह भाव समझाता है — ‘कर्तव्य के मार्ग पर ही चलना चाहिए, रुको मत, निरन्तर चलते रहो’।
सूर्यः विरामं विना नित्यं सञ्चरति। नदी कष्टानि सहमाना अपि ध्येयं प्रति नित्यं प्रवहति।
सूर्य बिना रुके प्रतिदिन चलता रहता है। नदी कष्टों को सहती हुई भी अपने लक्ष्य की ओर सदा बहती रहती है।
इदं चक्रं ‘जीवने श्रान्तेः, आलस्यस्य प्रमादस्य च स्थानं न भवतु’ इति सन्देशं प्रयच्छति।
यह चक्र सन्देश देता है — ‘जीवन में थकान, आलस्य और असावधानी (प्रमाद) का स्थान न हो’।
वयं सर्वेऽपि धन्याः यत् अस्यां पवित्रभूम्यां जन्म प्राप्तवन्तः।
हम सब धन्य हैं कि (हमने) इस पवित्र भूमि पर जन्म पाया है।
वयं पवित्रायाः भारतमातुः नित्यं वन्दनं कुर्मः अस्याः गौरववर्धनार्थं च प्रयत्नं कुर्मः। आगच्छन्तु मिलित्वा सर्वे गायामः –
हम पवित्र भारतमाता की प्रतिदिन वन्दना करते हैं और इसका गौरव बढ़ाने के लिए प्रयत्न करते हैं। आइए, हम सब मिलकर गाएँ —
वयं बालका भारतभक्ताः
वयं बालिका भारतभक्ताः।
वयं हि सर्वे भारतभक्ताः
पृथ्वीं स्वर्गं जेतुं शक्ताः॥
हम बालक भारत के भक्त हैं, हम बालिकाएँ भारत की भक्त हैं।
हम सभी निश्चय ही भारत के भक्त हैं, (हम) पृथ्वी और स्वर्ग को भी जीतने में समर्थ हैं॥
योग्यताविस्तरः — ‘वन्दे मातरम्’ (मूलगीतम्)
भारतस्य राष्ट्रगानस्य ‘वन्दे मातरम्’ इत्यस्य पूर्णं मूलस्वरूपं मिलित्वा गायामः।
भारत के राष्ट्रगान (राष्ट्रगीत) ‘वन्दे मातरम्’ का पूरा मूल रूप मिलकर गाएँ।
वन्दे मातरं, वन्दे मातरम्।
सुजलां सुफलां मलयज-शीतलाम्
शस्य-श्यामलां मातरम्॥ वन्दे… ॥
माँ, मैं तुम्हें प्रणाम करता हूँ, माँ को वन्दन है।
अच्छे जल वाली, अच्छे फलों वाली, मलय पर्वत से आने वाली (चन्दन-सुगन्धित) हवा से शीतल,
फ़सलों से हरी-भरी माता को (प्रणाम)॥
शुभ्र-ज्योत्स्ना-पुलकित-यामिनीम्
फुल्ल-कुसुमित-द्रुमदल-शोभिनीम्
सुहासिनीं सुमधुर-भाषिणीम्
सुखदां वरदां मातरम्॥१॥ वन्दे… ॥
उजली चाँदनी से पुलकित (खिली) रातों वाली,
खिले हुए फूलों वाले वृक्षों के समूह से शोभित,
सुन्दर मुस्कान वाली, अत्यन्त मधुर बोलने वाली,
सुख देने वाली, वरदान देने वाली माता को (प्रणाम)॥१॥
कोटि-कोटि-कण्ठ-कलकल-निनाद-कराले
द्विसप्तकोटि-भुजै-धृतखर-करवाले
के बोले मा तुमी अबले
बहुबल-धारिणीं नमामि तारिणीम्
रिपुदल-वारिणीं मातरम्॥२॥ वन्दे… ॥
करोड़ों-करोड़ों कण्ठों के कलकल नाद (गर्जना) से भयंकर,
चौदह करोड़ भुजाओं में तेज़ तलवारें धारण करने वाली —
माँ, कौन कहता है कि तुम अबला (कमज़ोर) हो?
अपार बल धारण करने वाली, (संकट से) पार उतारने वाली,
शत्रुओं के दल को रोकने वाली माता को मैं नमन करता हूँ॥२॥
तुमि विद्या, तुमि धर्म, तुमि हृदि तुमि मर्म
त्वं हि प्राणाः शरीरे
बाहु ते तुमि मा शक्ति,
हृदये तुमि मा भक्ति,
तोमारई प्रतिमा गडि मन्दिरे-मन्दिरे॥३॥ वन्दे… ॥
तुम ही विद्या हो, तुम ही धर्म हो, तुम ही हृदय हो, तुम ही मर्म (सार) हो,
तुम ही शरीर में प्राण हो।
माँ, भुजाओं में तुम ही शक्ति हो,
माँ, हृदय में तुम ही भक्ति हो,
मन्दिर-मन्दिर में तुम्हारी ही प्रतिमा गढ़ी (बनाई) जाती है॥३॥
त्वं हि दुर्गा दशप्रहरण-धारिणी
कमला कमलदल-विहारिणी
वाणी विद्यादायिनी, नमामि त्वाम्
नमामि कमलाम् अमलाम् अतुलाम्
सुजलां सुफलां मातरम्॥४॥ वन्दे… ॥
तुम ही दस शस्त्र धारण करने वाली दुर्गा हो,
कमल की पंखुड़ियों पर विहार करने वाली लक्ष्मी (कमला) हो,
विद्या देने वाली सरस्वती (वाणी) हो — मैं तुम्हें नमन करता हूँ।
कमला, निर्मल, अतुलनीय,
अच्छे जल और अच्छे फलों वाली माता को मैं नमन करता हूँ॥४॥
श्यामलां सरलां सुस्मितां भूषिताम्
धरणीं भरणीं मातरम्॥
साँवली (हरी-भरी), सरल, सुन्दर मुस्कान वाली, (आभूषणों से) सजी हुई,
सबको धारण करने वाली और सबका भरण-पोषण करने वाली माता को (प्रणाम)॥
ब्रिटिशजनानां शासनकाले प्रमुखकार्यक्रमेषु तेषां राष्ट्रगीतं ‘गॉड सेव द क्वीन’ इति सर्वे अनिवार्यरूपेण गायन्ति स्म।
अंग्रेज़ों के शासनकाल में प्रमुख कार्यक्रमों में सभी लोग उनका राष्ट्रगीत ‘गॉड सेव द क्वीन’ अनिवार्य रूप से गाते थे।
तद् ज्ञात्वा बङ्किमचन्द्रवर्यः तस्य गीतस्य विकल्परूपेण भारतमातुः गौरवसूचकं ‘वन्दे मातरम्’ इति गीतं रचितवान्।
यह जानकर श्रेष्ठ बङ्किमचन्द्र ने उस गीत के विकल्प के रूप में भारतमाता के गौरव को बताने वाला ‘वन्दे मातरम्’ गीत रचा।
एतद् गीतं १८८२ तमे वर्षे प्रकाशिते ‘आनन्दमठ’ इति ग्रन्थे वर्तते।
यह गीत सन् 1882 में प्रकाशित ‘आनन्दमठ’ नामक ग्रन्थ में है।
तस्य प्रकाशनात् पूर्वमेव भारतीयाः ‘वन्दे मातरं’ गीतं सर्वत्र गातुम् आरब्धवन्तः।
उस (ग्रन्थ) के प्रकाशन से पहले ही भारतीयों ने ‘वन्दे मातरम्’ गीत सब जगह गाना आरम्भ कर दिया था।
‘वन्दे मातरम्’ इति गीतेन सह एतस्य इतिहासः अपि अवश्यं सर्वैः पठनीयः।
‘वन्दे मातरम्’ गीत के साथ इसका इतिहास भी सबको अवश्य पढ़ना चाहिए।

NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 1 Vande Bharatamataram – Questions and Answers

All questions of the chapter are answered below, in the order of the book – in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises. Each answer is written the way you would write it in the exam.

वयं शब्दार्थान् जानीमः — पृष्ठ 8–9शब्दः / अर्थः / हिन्दी / English तथा ‘मातृभाषया अर्थं लिखन्तु’

शब्दार्थाः
प्र.1मातृभाषया अर्थं लिखन्तु — वन्दे, आलिङ्ग्य, बहुत्र, शृणुमः, जिज्ञासा, उपन्यासम्, रम्यम्, आन्दोलने, वत्सला, माहात्म्यम्, मुकुटरूपेण, पर्वतराजः, रत्नाकरः, तीर्थक्षेत्राणि, धूलिम्, ललाटे, विराजमानः, सूचकः, केशरवर्णः, प्राप्तुम्, वक्तुम्, कृषक-बान्धवाः, स्वेदबिन्दुभिः, सिञ्चन्ति, सस्यश्यामला, आभा, अणुशास्त्रे, आयुधशास्त्रे, धवलम्, घननीलवर्णस्य, अराः, कर्तव्यपथे, सहमाना, श्रान्तेः, प्रमादस्य, जेतुम्।
उत्तर

मातृभाषा हिन्दी हो तो अन्तिम स्तम्भ में ये अर्थ लिखिए —

शब्दःअर्थः (संस्कृतम्)मातृभाषया अर्थः (हिन्दी)
वन्देप्रणामं करोमिप्रणाम करता/ती हूँ
आलिङ्ग्यआलिङ्गनं कृत्वाआलिंगन कर के
बहुत्रबहुषु स्थानेषुअनेक स्थानों पर
शृणुमःश्रवणं कुर्मःहम सुनते हैं
जिज्ञासाज्ञातुम् इच्छाजानने की इच्छा
उपन्यासम्बृहत्कथारूपम्उपन्यास को
रम्यम्सुन्दरम्रमणीय
आन्दोलनेक्रान्तौआन्दोलन में
वत्सलास्नेहयुक्तास्नेहमयी
माहात्म्यम्महत्त्वम्महिमा
मुकुटरूपेणकिरीटरूपेणमुकुट रूप से
पर्वतराजःपर्वतानां राजापर्वतों का राजा
रत्नाकरःसमुद्रःसागर
तीर्थक्षेत्राणिपुण्यक्षेत्राणितीर्थस्थल
धूलिम्क्षितिकणम्धूल को
ललाटेभालेमाथे पर
विराजमानःशोभायमानःसुशोभित होता हुआ
सूचकःबोधकःसूचित करने वाला
केशरवर्णःकेसरवर्णःकेसरिया रंग
प्राप्तुम्लब्धुम्पाने के लिए
वक्तुम्भाषितुम्बोलने के लिए
कृषक-बान्धवाःकृषीवल-बान्धवाःकिसान भाई
स्वेदबिन्दुभिःघर्मस्य जलकणैःपसीने की बूँद से
सिञ्चन्तिसिञ्चनं कुर्वन्तिसींचते हैं
सस्यश्यामलासस्यैः घनश्यामाउपजों से हरी-भरी
आभाकान्तिःचमक
अणुशास्त्रेपरमाणुशास्त्रेपरमाणु विज्ञान में
आयुधशास्त्रेशस्त्रविज्ञानेशस्त्र विज्ञान में
धवलम्शुक्लम्श्वेत
घननीलवर्णस्यगाढनीलवर्णस्यगहरे नीले रंग का
अराःचक्रस्य यष्टिकाःतीलियाँ
कर्तव्यपथेकर्तव्यस्य मार्गेकर्तव्य मार्ग पर
सहमानासहनं कुर्वतीसहती हुई
श्रान्तेःक्लान्तेःथकान का
प्रमादस्यअनवधानतायाःअसावधानता का
जेतुम्विजयं प्राप्तुम्जीतने के लिए

वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 10प्रश्न १ — अधः प्रदत्तानां प्रश्नानाम् एकपदेन पदद्वयेन वा उत्तरं लिखन्तु

अभ्यासः
प्र.1 (क)पर्वतराजः कः ?
उत्तर

हिमालयः। (हिन्दी — पर्वतों का राजा हिमालय है।)

प्र.1 (ख)समुद्रः कस्याः चरणौ प्रक्षालयति ?
उत्तर

भारतमातुः (चरणौ)। (हिन्दी — समुद्र भारतमाता के दोनों चरण धोता है।)

प्र.1 (ग)त्रिवर्णयुतः ध्वजः कुत्र विलसति ?
उत्तर

भारतमातुः हस्ते। (हिन्दी — तिरंगा ध्वज भारतमाता के हाथ में सुशोभित होता है।)

प्र.1 (घ)ध्वजस्थितः केशरवर्णः अस्मान् किं वक्तुं प्रेरयति ?
उत्तर

‘जयतु सैनिकः’ इति (वक्तुं प्रेरयति)। (हिन्दी — ध्वज में स्थित केसरिया रंग हमें ‘जयतु सैनिकः’ — सैनिक की जय हो — कहने के लिए प्रेरित करता है।)

प्र.1 (ङ)कृषकबान्धवाः भारतभूमिं कैः सिञ्चन्ति ?
उत्तर

स्व-स्वेदबिन्दुभिः। (हिन्दी — किसान भाई भारतभूमि को अपने पसीने की बूँदों से सींचते हैं।)

प्र.1 (च)केषां धवलं यशः राष्ट्रध्वजस्य मध्ये विलसति ?
उत्तर

वैज्ञानिकानाम् (भारतीयानां वैज्ञानिकानाम्)। (हिन्दी — भारतीय वैज्ञानिकों का उज्ज्वल यश राष्ट्रध्वज के मध्य में सुशोभित होता है।)

प्र.1 (छ)सूर्यः कं विना नित्यं सञ्चरति ?
उत्तर

विरामं विना। (हिन्दी — सूर्य बिना रुके (विश्राम के बिना) प्रतिदिन चलता रहता है।)

वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 10प्रश्न २ — अधः प्रदत्तानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखन्तु

अभ्यासः
प्र.2 (क)पवित्राः नद्यः काः ?
उत्तर

गङ्गा, यमुना, सरस्वती, सिन्धुः, ब्रह्मपुत्रः, गण्डकी, महानदी, नर्मदा, गोदावरी, कृष्णा, कावेरी इत्यादयः पवित्राः नद्यः सन्ति।

(हिन्दी — गङ्गा, यमुना, सरस्वती, सिन्धु, ब्रह्मपुत्र, गण्डकी, महानदी, नर्मदा, गोदावरी, कृष्णा, कावेरी आदि पवित्र नदियाँ हैं।)

प्र.2 (ख)विविधेभ्यः प्रदेशेभ्यः जनाः किमर्थम् आगच्छन्ति ?
उत्तर

विविधेभ्यः प्रदेशेभ्यः असंख्याः जनाः तीर्थक्षेत्राणां धूलिं ललाटे स्थापयितुम् आगच्छन्ति।

(हिन्दी — विभिन्न प्रदेशों से असंख्य लोग तीर्थक्षेत्रों की धूल अपने माथे पर लगाने के लिए आते हैं।)

प्र.2 (ग)धर्मचक्रं कं भावं बोधयति ?
उत्तर

धर्मचक्रं ‘चलनीयं कर्तव्यपथे वै, न विरम, सततं चल’ इति भावं बोधयति।

(हिन्दी — धर्मचक्र यह भाव समझाता है कि कर्तव्य के मार्ग पर चलते रहना चाहिए, रुको मत, निरन्तर चलो।)

प्र.2 (घ)कृषकबान्धवानां परिश्रमेण भारतभूमिः कथं सञ्जाता ?
उत्तर

कृषकबान्धवानां परिश्रमेण एव भारतभूमिः हरितवर्णमयी समृद्धा सस्यश्यामला च सञ्जाता।

(हिन्दी — किसान भाइयों के परिश्रम से ही भारतभूमि हरे रंग से भरी, समृद्ध तथा फसलों से हरी-भरी हो गई है।)

प्र.2 (ङ)विज्ञानस्य केषु क्षेत्रेषु भारतीयैः यशः प्राप्तम् ?
उत्तर

अणुशास्त्रे, सङ्गणकशास्त्रे, चिकित्साशास्त्रे, अन्तरिक्षशास्त्रे, आयुधशास्त्रे इत्यादिषु विज्ञानस्य विभिन्नेषु क्षेत्रेषु भारतीयैः वैज्ञानिकैः महत् यशः प्राप्तम्।

(हिन्दी — परमाणु विज्ञान, कम्प्यूटर विज्ञान, चिकित्सा विज्ञान, अन्तरिक्ष विज्ञान तथा शस्त्र विज्ञान आदि विज्ञान के विभिन्न क्षेत्रों में भारतीय वैज्ञानिकों ने महान् यश प्राप्त किया है।)

प्र.2 (च)अन्ते सर्वे किं गीतं गायन्ति ?
उत्तर

अन्ते सर्वे इदं गीतं गायन्ति —

वयं बालका भारतभक्ताः
वयं बालिका भारतभक्ताः।
वयं हि सर्वे भारतभक्ताः
पृथ्वीं स्वर्गं जेतुं शक्ताः॥

(हिन्दी — हम बालक भारत के भक्त हैं, हम बालिकाएँ भी भारत की भक्त हैं। हम सब ही भारतभक्त हैं और पृथ्वी तथा स्वर्ग को जीतने में समर्थ हैं।)

वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 11प्रश्न ३ — रेखाङ्कितानि पदानि आश्रित्य उदाहरणानुसारं प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु (यथा — अस्माकं वत्सला भारतमाता। — केषां वत्सला भारतमाता ?)

अभ्यासः
प्र.3 (क)समुद्रः भारतमातुः चरणौ प्रक्षालयति। (रेखाङ्कितपदम् — भारतमातुः)
उत्तर

समुद्रः कस्याः चरणौ प्रक्षालयति ? (हिन्दी — समुद्र किसके दोनों चरण धोता है ?)

प्र.3 (ख)जनाः तीर्थक्षेत्राणां धूलिं ललाटे स्थापयन्ति। (रेखाङ्कितपदम् — ललाटे)
उत्तर

जनाः तीर्थक्षेत्राणां धूलिं कुत्र स्थापयन्ति ? (हिन्दी — लोग तीर्थक्षेत्रों की धूल कहाँ रखते हैं ?)

प्र.3 (ग)वीराः भारतमातुः सर्वदा सेवां कृतवन्तः। (रेखाङ्कितपदम् — वीराः)
उत्तर

के भारतमातुः सर्वदा सेवां कृतवन्तः ? (हिन्दी — किन्होंने भारतमाता की सदा सेवा की ?)

प्र.3 (घ)‘जयतु कृषकः’ इति वक्तुम् अस्मान् प्रेरयति। (रेखाङ्कितपदम् — अस्मान्)
उत्तर

‘जयतु कृषकः’ इति वक्तुं कान् प्रेरयति ? (हिन्दी — ‘जयतु कृषकः’ कहने के लिए किनको प्रेरित करता है ?)

प्र.3 (ङ)नदी कष्टानि सहमाना प्रवहति। (रेखाङ्कितपदम् — नदी)
उत्तर

का कष्टानि सहमाना प्रवहति ? (हिन्दी — कौन कष्टों को सहती हुई बहती है ?)

प्र.3 (च)वयं गौरववर्धनार्थं प्रयत्नं कुर्मः। (रेखाङ्कितपदम् — प्रयत्नं)
उत्तर

वयं गौरववर्धनार्थं कं कुर्मः ? (हिन्दी — हम गौरव बढ़ाने के लिए क्या करते हैं ?)

वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 11प्रश्न ४ — अधः प्रदत्तानां शब्दानाम् उदाहरणानुसारं रिक्तस्थानेषु रूपाणि लिखन्तु (एकवचनम् / द्विवचनम् / बहुवचनम्)

अभ्यासः
प्र.4 (क)चरणम् — चरणौ — ………… (द्वितीया विभक्तिः) [उदाहरणम् — पुस्तके एकवचनं द्विवचनं च दत्तम् अस्ति]
उत्तर

चरणम् – चरणौ – चरणान्। (हिन्दी — चरण को / दो चरणों को / अनेक चरणों को।)

विभक्तिःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
द्वितीयाचरणम्चरणौचरणान्
प्र.4 (ख)नदी — ………… — नद्यः (प्रथमा विभक्तिः)
उत्तर

नदी – नद्यौ – नद्यः। (हिन्दी — नदी / दो नदियाँ / अनेक नदियाँ।)

विभक्तिःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमानदीनद्यौनद्यः
प्र.4 (ग)ललाटे — ………… — ………… (सप्तमी विभक्तिः)
उत्तर

ललाटे – ललाटयोः – ललाटेषु। (हिन्दी — माथे पर / दो माथों पर / अनेक माथों पर।)

विभक्तिःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
सप्तमीललाटेललाटयोःललाटेषु
प्र.4 (घ)देशाय — ………… — ………… (चतुर्थी विभक्तिः)
उत्तर

देशाय – देशाभ्याम् – देशेभ्यः। (हिन्दी — देश के लिए / दो देशों के लिए / अनेक देशों के लिए।)

विभक्तिःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
चतुर्थीदेशायदेशाभ्याम्देशेभ्यः
प्र.4 (ङ)चक्रम् — ………… — चक्राणि (प्रथमा विभक्तिः)
उत्तर

चक्रम् – चक्रे – चक्राणि। (हिन्दी — चक्र / दो चक्र / अनेक चक्र।)

विभक्तिःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमाचक्रम्चक्रेचक्राणि
प्र.4 (च)………… — ………… — वैज्ञानिकैः (तृतीया विभक्तिः)
उत्तर

वैज्ञानिकेन – वैज्ञानिकाभ्याम् – वैज्ञानिकैः। (हिन्दी — वैज्ञानिक के द्वारा / दो वैज्ञानिकों के द्वारा / अनेक वैज्ञानिकों के द्वारा।)

विभक्तिःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
तृतीयावैज्ञानिकेनवैज्ञानिकाभ्याम्वैज्ञानिकैः
प्र.4 (छ)अहम् — ………… — ………… (प्रथमा विभक्तिः)
उत्तर

अहम् – आवाम् – वयम्। (हिन्दी — मैं / हम दोनों / हम सब।)

विभक्तिःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमाअहम्आवाम्वयम्
प्र.4 (ज)विज्ञानस्य — ………… — ………… (षष्ठी विभक्तिः)
उत्तर

विज्ञानस्य – विज्ञानयोः – विज्ञानानाम्। (हिन्दी — विज्ञान का / दो विज्ञानों का / अनेक विज्ञानों का।)

विभक्तिःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
षष्ठीविज्ञानस्यविज्ञानयोःविज्ञानानाम्

वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 11–12प्रश्न ५ — अधः प्रदत्तानि वाक्यानि पठित्वा मातृभाषायां / प्रान्तीयभाषायाम् / आङ्ग्लभाषायां वा अनुवादं कुर्वन्तु

अभ्यासः
प्र.5 (क)भारतभूमौ पवित्राः नद्यः प्रवहन्ति।
उत्तर

हिन्दी अनुवादः — भारतभूमि में पवित्र नदियाँ बहती हैं।

English — Holy rivers flow in the land of India.

प्र.5 (ख)भारतस्य मस्तके हिमालयः मुकुटरूपेण शोभते।
उत्तर

हिन्दी अनुवादः — भारत के मस्तक पर हिमालय मुकुट के रूप में सुशोभित होता है।

English — The Himalaya shines like a crown on the forehead of India.

प्र.5 (ग)भारतभूमौ श्रेष्ठाः पर्वताः विराजन्ते।
उत्तर

हिन्दी अनुवादः — भारतभूमि में श्रेष्ठ पर्वत सुशोभित होते हैं।

English — Great mountains stand in splendour in the land of India.

प्र.5 (घ)राष्ट्रध्वजे केशरः, श्वेतः, हरितः च वर्णाः सन्ति।
उत्तर

हिन्दी अनुवादः — राष्ट्रध्वज में केसरिया, श्वेत और हरा — ये रंग हैं।

English — Saffron, white and green are the colours in the national flag.

प्र.5 (ङ)वयं भारते जन्म प्राप्तवन्तः।
उत्तर

हिन्दी अनुवादः — हमने भारत में जन्म पाया है।

English — We have taken birth in India.

वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 12प्रश्न ६ — अधः प्रदत्तानां शब्दानाम् उदाहरणानुसारं विभक्तिं वचनं च लिखन्तु (यथा — भारतमाता — प्रथमाविभक्तिः, एकवचनम्)

अभ्यासः
प्र.6 (क)भारतमाता — ………… , …………
उत्तर

प्रथमा विभक्तिः, एकवचनम्। (हिन्दी — ‘भारतमाता’ कर्ता है, इसलिए प्रथमा विभक्ति और एक ही है, इसलिए एकवचन।)

प्र.6 (ख)नद्यः — ………… , …………
उत्तर

प्रथमा विभक्तिः, बहुवचनम्। (हिन्दी — नदियाँ।)

प्र.6 (ग)ललाटे — ………… , …………
उत्तर

सप्तमी विभक्तिः, एकवचनम्। (हिन्दी — माथे पर।)

प्र.6 (घ)तीर्थक्षेत्राणाम् — ………… , …………
उत्तर

षष्ठी विभक्तिः, बहुवचनम्। (हिन्दी — तीर्थक्षेत्रों का/की।)

प्र.6 (ङ)देशस्य — ………… , …………
उत्तर

षष्ठी विभक्तिः, एकवचनम्। (हिन्दी — देश का/की।)

प्र.6 (च)बलिदानम् — ………… , …………
उत्तर

द्वितीया विभक्तिः, एकवचनम्। (हिन्दी — बलिदान को।)

प्र.6 (छ)कृषीवलबान्धवाः — ………… , …………
उत्तर

प्रथमा विभक्तिः, बहुवचनम्। (हिन्दी — किसान भाई (अनेक)।)

प्र.6 (ज)अस्मान् — ………… , …………
उत्तर

द्वितीया विभक्तिः, बहुवचनम् (अस्मद् सर्वनाम)। (हिन्दी — हमको / हम सबको।)

प्र.6 (झ)क्षेत्रेषु — ………… , …………
उत्तर

सप्तमी विभक्तिः, बहुवचनम्। (हिन्दी — क्षेत्रों में।)

वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 12प्रश्न ७ — पाठे प्रयुक्तानि क्रियापदानि रिक्तस्थानेषु लिखन्तु

अभ्यासः
प्र.7पाठे प्रयुक्तानि क्रियापदानि रिक्तस्थानेषु लिखन्तु — (पुस्तके चतुर्षु पङ्क्तिषु चतुर्षु स्तम्भेषु च षोडश रिक्तस्थानानि सन्ति; प्रथमं रिक्तस्थानं ‘शृणुमः’ इति पूरितम् अस्ति।)
उत्तर

पुस्तक की जालिका (grid) में सोलह रिक्त स्थान हैं और पहला स्थान शृणुमः से भरा हुआ है। पाठ में से चुने हुए सोलह क्रियापद इस प्रकार भरे जा सकते हैं —

शृणुमःजानीमःअस्तिवर्तते
शोभतेप्रक्षालयतिविराजन्तेप्रवहन्ति
आगच्छन्तिविलसतिसिञ्चन्तिसञ्चरति
बोधयतिप्रयच्छतिकुर्मःगायामः

वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 13प्रश्न ८ — अधः प्रदत्तानां क्रियापदानां त्रिषु पुरुषेषु त्रिषु वचनेषु च लट्-लकारस्य रूपाणि लिखन्तु

अभ्यासः
प्र.8 (1)प्रथमपुरुषः — भवति (शेषाणि रिक्तस्थानानि पूरयन्तु)
उत्तर

भू (भवति) धातुः — लट्-लकारः, परस्मैपदम्। (हिन्दी — ‘होना’ धातु का वर्तमान काल।)

पुरुषःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमपुरुषःभवतिभवतःभवन्ति
मध्यमपुरुषःभवसिभवथःभवथ
उत्तमपुरुषःभवामिभवावःभवामः
प्र.8 (2)प्रथमपुरुषः — अस्ति (शेषाणि रिक्तस्थानानि पूरयन्तु)
उत्तर

अस् (अस्ति) धातुः — लट्-लकारः, परस्मैपदम्। (हिन्दी — ‘होना/विद्यमान रहना’ धातु का वर्तमान काल।)

पुरुषःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमपुरुषःअस्तिस्तःसन्ति
मध्यमपुरुषःअसिस्थःस्थ
उत्तमपुरुषःअस्मिस्वःस्मः
प्र.8 (3)उत्तमपुरुषः बहुवचनम् — इच्छामः (शेषाणि रिक्तस्थानानि पूरयन्तु)
उत्तर

इष् (इच्छति) धातुः — लट्-लकारः, परस्मैपदम्, तुदादिगणः। (हिन्दी — ‘चाहना’ धातु का वर्तमान काल।)

पुरुषःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमपुरुषःइच्छतिइच्छतःइच्छन्ति
मध्यमपुरुषःइच्छसिइच्छथःइच्छथ
उत्तमपुरुषःइच्छामिइच्छावःइच्छामः
प्र.8 (4)प्रथमपुरुषः बहुवचनम् — आगच्छन्ति (शेषाणि रिक्तस्थानानि पूरयन्तु)
उत्तर

आ + गम् (आगच्छति) धातुः — लट्-लकारः, परस्मैपदम्, भ्वादिगणः। (हिन्दी — ‘आना’ धातु का वर्तमान काल।)

पुरुषःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमपुरुषःआगच्छतिआगच्छतःआगच्छन्ति
मध्यमपुरुषःआगच्छसिआगच्छथःआगच्छथ
उत्तमपुरुषःआगच्छामिआगच्छावःआगच्छामः

योग्यताविस्तरः — पृष्ठ 14पाठ-सम्बद्धा अतिरिक्ता सामग्री — ‘वन्दे मातरम्’ मूलगीतम् तथा तस्य इतिहासः

योग्यताविस्तरः
प्र.1भारतस्य राष्ट्रगानस्य ‘वन्दे मातरम्’ इत्यस्य पूर्णं मूलस्वरूपं मिलित्वा गायामः।
वन्दे मातरम् (मूलगीतम्)
वन्दे मातरं, वन्दे मातरम्।
सुजलां सुफलां मलयज-शीतलाम्
शस्य-श्यामलां मातरम्॥ वन्दे…॥

शुभ्र-ज्योत्स्ना-पुलकित-यामिनीम्
फुल्ल-कुसुमित-द्रुमदल-शोभिनीम्
सुहासिनीं सुमधुर-भाषिणीम्
सुखदां वरदां मातरम्॥१॥ वन्दे…॥

कोटि-कोटि-कण्ठ-कलकल-निनाद-कराले
द्विसप्तकोटि-भुजै-र्धृतखर-करवाले
के बोले मा तुमी अबले
बहुबल-धारिणीं नमामि तारिणीम्
रिपुदल-वारिणीं मातरम्॥२॥ वन्दे…॥

तुमि विद्या, तुमि धर्म, तुमि हृदि तुमि मर्म
त्वं हि प्राणाः शरीरे
बाहु ते तुमि मा शक्ति,
हृदये तुमि मा भक्ति,
तोमारई प्रतिमा गडि मन्दिरे-मन्दिरे॥३॥ वन्दे…॥

त्वं हि दुर्गा दशप्रहरण-धारिणी
कमला कमलदल-विहारिणी
वाणी विद्यादायिनी, नमामि त्वाम्
नमामि कमलाम् अमलाम् अतुलाम्
सुजलां सुफलां मातरम्॥४॥ वन्दे…॥

श्यामलां सरलां सुस्मितां भूषिताम्
धरणीं भरणीं मातरम्॥
उत्तर

यह सामूहिक गान की गतिविधि है — कक्षा में सब मिलकर ऊपर दिया पूरा ‘वन्दे मातरम्’ (मूलगीत) गाएँ।

प्रथम पद का अर्थ — सुन्दर जल वाली, उत्तम फलों वाली, मलय-पवन से शीतल और फसलों से हरी-भरी माता को मैं प्रणाम करता/करती हूँ।

प्र.2ब्रिटिशजनानां शासनकाले प्रमुखकार्यक्रमेषु तेषां राष्ट्रगीतं ‘गॉड सेव द क्वीन’ इति सर्वे अनिवार्यरूपेण गायन्ति स्म। तद् ज्ञात्वा बङ्किमचन्द्रवर्यः तस्य गीतस्य विकल्परूपेण भारतमातुः गौरवसूचकं ‘वन्दे मातरम्’ इति गीतं रचितवान्। एतद् गीतं १८८२ तमे वर्षे प्रकाशिते ‘आनन्दमठ’ इति ग्रन्थे वर्तते। तस्य प्रकाशनात् पूर्वमेव भारतीयाः ‘वन्दे मातरं’ गीतं सर्वत्र गातुम् आरब्धवन्तः। ‘वन्दे मातरम्’ इति गीतेन सह एतस्य इतिहासः अपि अवश्यं सर्वैः पठनीयः।
उत्तर

हिन्दी अनुवाद — अंग्रेज़ों के शासनकाल में प्रमुख कार्यक्रमों में सब लोग अनिवार्य रूप से उनका राष्ट्रगीत ‘गॉड सेव द क्वीन’ गाते थे। यह जानकर बङ्किमचन्द्र जी ने उस गीत के विकल्प के रूप में भारतमाता के गौरव का सूचक ‘वन्दे मातरम्’ गीत रचा। यह गीत सन् १८८२ में प्रकाशित ‘आनन्दमठ’ ग्रन्थ में है। उसके प्रकाशन से पहले ही भारतीय ‘वन्दे मातरम्’ गीत सब जगह गाने लगे थे। गीत के साथ इसका इतिहास भी सबको अवश्य पढ़ना चाहिए।

तथ्यम्विवरणम्
रचयिताबङ्किमचन्द्रः चट्टोपाध्यायः
ग्रन्थः‘आनन्दमठः’ (उपन्यासः)
प्रकाशनवर्षम्१८८२ तमं वर्षम्
भाषासंस्कृतम् बाङ्गला च
अर्थः‘अहं मातुः वन्दनं करोमि’ — मैं माता की वन्दना करता/करती हूँ

परियोजनाकार्यम् — पृष्ठ 14क्रियात्मक कार्य — उद्घोष-लेखनम्, स्वप्रदेशस्य नदी-पर्वत-तीर्थाः, कृषिक्षेत्र-वर्णनम्, देशभक्त-चित्रसङ्कलनम्

परियोजनाकार्यम्
प्र.1जयतु सैनिकः, जयतु कृषकः, जयतु वैज्ञानिकः इति उद्घोषान् बृहत्फलके विलिख्य विद्यालयस्य कक्षायाः च भित्तिषु स्थापयन्तु। एतेषां मातृभाषया अनुवादं च कुर्वन्तु।
उत्तर

तीनों उद्घोष बड़े फलक (चार्ट) पर लिखकर उनके नीचे मातृभाषा (हिन्दी) में अनुवाद लिखें —

उद्घोषः (संस्कृतम्)हिन्दी अनुवादःध्वजस्य वर्णः
जयतु सैनिकःसैनिक की जय होकेशरवर्णः (त्याग-शौर्य)
जयतु कृषकःकिसान की जय होहरितवर्णः (समृद्धि)
जयतु वैज्ञानिकःवैज्ञानिक की जय होश्वेतवर्णः (शान्ति-सत्य-यश)
प्र.2स्वप्रदेशे विद्यमानानां नदीनां पर्वतानां तीर्थक्षेत्राणां च नामानि लिखन्तु।
उत्तर

नमूना उत्तर (उत्तरप्रदेशस्य कृते) — यह उत्तर हर विद्यार्थी के अपने प्रदेश के अनुसार अलग होगा।

नद्यःपर्वताः / पर्वतमालाःतीर्थक्षेत्राणि
गङ्गा, यमुना, सरयूः, गोमती, वेत्रवती (बेतवा)विन्ध्याचलः (दक्षिणभागे), कैमूरपर्वतमालाकाशी, अयोध्या, मथुरा, प्रयागराजः, विन्ध्याचलः
प्र.3विरामदिनेषु मातापितृभ्यां सह कृषिक्षेत्रं गच्छन्तु। तत्र कृषिकार्यं दृष्ट्वा संस्कृतभाषया पञ्चवाक्यैः अस्य वर्णनं कुर्वन्तु अथवा चित्रं रचयन्तु।
उत्तर

नमूना उत्तर (संस्कृतवाक्यानि) —

१. अद्य अहं पित्रा सह कृषिक्षेत्रं गच्छामि।
२. क्षेत्रे कृषकः हलेन भूमिं कर्षति।
३. सः बीजानि वपति, जलेन च क्षेत्रं सिञ्चति।
४. क्षेत्रं हरितं सस्यश्यामलं च दृश्यते।
५. कृषकस्य परिश्रमेण एव वयम् अन्नं प्राप्नुमः — अतः वदामः ‘जयतु कृषकः’।
प्र.4दशानां (१०) देशभक्तानां नामसहितानि चित्राणि सङ्कलय्य A3 आकारस्य कलापत्रके (A3 size Drawing sheet) संश्लेषयन्तु।
उत्तर

नमूना सूची (दश देशभक्ताः) — दस देशभक्तों के चित्र A3 शीट पर चिपकाकर प्रत्येक के नीचे संस्कृत में नाम और एक पंक्ति में योगदान लिखें।

क्रमःनाम (संस्कृतम्)एकवाक्ये योगदानम्
१बङ्किमचन्द्रः चट्टोपाध्यायः‘वन्दे मातरम्’ इति गीतस्य रचयिता।
२महात्मा गान्धीसत्याग्रहेण अहिंसया च स्वतन्त्रतायाः नेतृत्वम् अकरोत्।
३सुभाषचन्द्रः बोसः‘आजाद हिन्द सेना’ इति सैन्यस्य नेतृत्वम् अकरोत्।
४भगतसिंहःदेशस्य स्वतन्त्रतायै प्राणान् अर्पितवान्।
५रानी लक्ष्मीबाईझाँसीरक्षणार्थं वीरतया युद्धम् अकरोत्।
६बालगङ्गाधरः तिलकः‘स्वराज्यं मम जन्मसिद्धः अधिकारः’ इति उद्घोषितवान्।
७सरदारः वल्लभभाई पटेलःभारतस्य राज्यानाम् एकीकरणम् अकरोत्।
८डॉ. भीमरावः अम्बेडकरःभारतस्य संविधानस्य प्रारूपसमितेः अध्यक्षः आसीत्।
९चन्द्रशेखरः आजादःजीवनपर्यन्तं स्वतन्त्रतायै सङ्घर्षम् अकरोत्।
१०बिरसा मुण्डाजनजातीयजनानां अधिकारार्थं ब्रिटिशशासनस्य विरोधम् अकरोत्।

Chapter 1 of 13 – Sanskrit

Also for This Chapter

NCERT Solutions Class 7 Sanskrit Chapter 1 Vande Bharatamataram – Overview

ClassClass 7
SubjectSanskrit
Chapter1 – Vande Bharatamataram
Session2027
FormatFull answers on this page + PDF

NCERT Solutions Class 7 Sanskrit Chapter 1 – FAQs

Where can I download NCERT Solutions Class 7 Sanskrit Chapter 1 Vande Bharatamataram PDF?

Read every answer on this page, or download the free PDF from the table at the top.

Is this for the 2027 session?

Yes, it follows the latest NCERT Class 7 Sanskrit book for 2027.

How many questions are solved in NCERT Class 7 Sanskrit Chapter 1?

All questions of the chapter – the in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises.

How should I use these solutions?

Read the chapter in the NCERT book first, attempt the questions yourself, then check your answers here.

Official website: ncert.nic.inNational Council of Educational Research and Training publishes date sheets, admit cards and results here
Visit

Ask a question

?

Loading comments…