NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 8 Hitam Manohari Cha Durlabham Vachah – step-by-step answers to every exercise and in-text question of the chapter, as per the latest NCERT syllabus for 2027. Read them online or download the free question-answer PDF.
दीपकम् (कक्षा 7) का अष्टमः पाठः — हितं मनोहारि च दुर्लभं वचः कोई कथा नहीं, बल्कि दस सूक्तियों (सुभाषितों) का संग्रह है। आरम्भ में कक्षा का एक संवाद है जिसमें आचार्य बताते हैं कि ‘सूक्तिः’ इत्युक्ते ‘सुन्दरं वचनम्’ — और सूक्तियों में जीवनमूल्य छिपे रहते हैं। इसके बाद हर सूक्ति का पदच्छेदः, अन्वयः तथा भावार्थः दिया गया है। व्याकरण की दृष्टि से पाठ मकारलेखनम् (म् और अनुस्वार का नियम) तथा विभक्ति-निर्देश पर केन्द्रित है। नीचे पृष्ठ 85 से 95 तक की सारी सामग्री क्रम से हल की गई है — संवाद का प्रश्न, दसों सूक्तियों का अन्वय-अर्थ-भाव, वयम् अभ्यासं कुर्मः के प्रश्न १–८ (हर उपभाग सहित), योग्यताविस्तरः तथा परियोजनाकार्यम् और कार्यकलापः — पहले संस्कृत उत्तर, फिर कोष्ठक में हिन्दी अर्थ।
NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 8 Hitam Manohari Cha Durlabham Vachah PDF
All the answers are on this page below. The PDF also explains every answer – why it is right and how to check it – so download it for revision.
| Chapter | Download | |
|---|---|---|
| Solutions PDF | Hitam Manohari Cha Durlabham Vachah | View PDF |
पाठ का हिंदी अनुवाद
प्रारम्भिक संवादः (पृष्ठ 85)
सूक्तिः १ (पृष्ठ 86)
सूक्तिः २ (पृष्ठ 86)
सूक्तिः ३ (पृष्ठ 87)
सूक्तिः ४ (पृष्ठ 87)
सूक्तिः ५ (पृष्ठ 88)
सूक्तिः ६ (पृष्ठ 88)
सूक्तिः ७ (पृष्ठ 89)
सूक्तिः ८ (पृष्ठ 89)
सूक्तिः ९ (पृष्ठ 90)
सूक्तिः १० (पृष्ठ 90)
NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 8 Hitam Manohari Cha Durlabham Vachah – Questions and Answers
All questions of the chapter are answered below, in the order of the book – in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises. Each answer is written the way you would write it in the exam.
पाठे विद्यमानः प्रश्नः — पृष्ठ 85पाठारम्भे कक्षायाः संवादः
आचार्यः उत्तरं ददाति — सूक्तिः इत्युक्ते ‘सुन्दरं वचनम्’ । सूक्तिषु जीवनमूल्यानि निहितानि भवन्ति ।
[‘सूक्ति’ का अर्थ है ‘सुन्दर वचन’। सूक्तियों में जीवनमूल्य छिपे हुए रहते हैं।]
पाठस्य सूक्तयः — पदच्छेदः, अन्वयः, भावार्थः — पृष्ठ 86–90दश सूक्तयः
पदच्छेदः — माता भूमिः पुत्रः अहम् पृथिव्याः ।
अन्वयः — भूमिः माता (अस्ति), अहं पृथिव्याः पुत्रः (अस्मि) ।
अर्थः (हिन्दी) — पृथ्वी मेरी माता है और मैं पृथ्वी का पुत्र हूँ।
भावार्थः (पुस्तकानुसारम्) — पृथ्वी अस्मान् माता इव लालयति पालयति च । अतः भूमिः अस्माकं सर्वेषां माता अस्ति । वयं सर्वे अस्याः पृथिव्याः सन्तानाः स्मः । एषा सर्वदा पूज्या अस्ति ।
पदच्छेदः — न रत्नम् अन्विष्यति मृग्यते हि तत् ।
अन्वयः — रत्नं न अन्विष्यति, तत् मृग्यते हि ।
अर्थः (हिन्दी) — रत्न (किसी को) नहीं ढूँढ़ता, उसे ही ढूँढ़ा जाता है।
भावार्थः (पुस्तकानुसारम्) — हीरकादीनि रत्नानि ग्राहकस्य अन्वेषणं न कुर्वन्ति अपितु ग्राहकाः एव रत्नानाम् अन्वेषणं कुर्वन्ति । तथैव अस्मासु यदि गुणाः सन्ति तर्हि गुणज्ञाः स्वयमेव अस्मान् अन्विष्य आगच्छन्ति ।
पदच्छेदः — शरीरम् आद्यम् खलु धर्मसाधनम् ।
अन्वयः — शरीरं खलु आद्यं धर्मसाधनम् ।
अर्थः (हिन्दी) — शरीर निश्चय ही धर्म का पहला साधन है।
भावार्थः (पुस्तकानुसारम्) — यदि अस्माकं शरीरं स्वस्थम् अस्ति तर्हि वयं स्वकर्तव्यस्य पालनं कर्तुं शक्नुमः, अतः अस्माभिः स्वशरीरस्य रक्षा सर्वथा करणीया, यतः शरीरम् एव धर्मपालनस्य प्रथमं साधनम् अस्ति ।
पदच्छेदः — क्षणशः कणशः च एव विद्याम् अर्थम् च साधयेत् ।
अन्वयः — क्षणशः (एव) विद्यां, कणशः एव अर्थं च साधयेत् ।
अर्थः (हिन्दी) — मनुष्य को पल-पल (का उपयोग करके) विद्या और कण-कण (जोड़कर) धन अर्जित करना चाहिए।
भावार्थः (पुस्तकानुसारम्) — ज्ञानं प्राप्तुं समयस्य निरन्तरम् उपयोगः करणीयः । एकस्य अपि क्षणस्य नाशः न करणीयः । एवम् एव यदि कोऽपि धनस्य सङ्ग्रहं कर्तुम् इच्छति तर्हि सः निरन्तरं रूप्यकस्य सङ्ग्रहणं कुर्यात् । ‘क्षणत्यागे कुतो विद्या, कणत्यागे कुतो धनम् ।’
पदच्छेदः — सुखार्थिनः कुतः विद्या कुतः विद्यार्थिनः सुखम् ।
अन्वयः — सुखार्थिनः विद्या कुतः (भवेत्), विद्यार्थिनः सुखं कुतः (भवेत्) ।
अर्थः (हिन्दी) — सुख चाहने वाले को विद्या कहाँ, और विद्या चाहने वाले को सुख (आराम) कहाँ ?
भावार्थः (पुस्तकानुसारम्) — यः सदैव सुखम् इच्छति, परिश्रमं न करोति, अलसः अस्ति, सः कथं विद्यां प्राप्तुं शक्नोति ? अतः यः ज्ञानं लब्धुम् इच्छति सः आलस्यं सुखं च त्यक्त्वा निरन्तरं विद्यार्जनं कुर्यात् ।
पदच्छेदः — गुणाः पूजास्थानं गुणिषु न च लिङ्गम् न च वयः ।
अन्वयः — गुणिषु गुणाः (एव) पूजास्थानं (भवन्ति), लिङ्गं च न (भवति), वयः च न (भवति) ।
अर्थः (हिन्दी) — गुणवानों में गुण ही आदर के स्थान होते हैं, न लिङ्ग (स्त्री-पुरुष होना) और न आयु।
भावार्थः (पुस्तकानुसारम्) — गुणानां सर्वदा एव आदरः भवति । गुणवान् जनः पुरुषः स्त्री वा भवेत्, बालः वृद्धः वा भवेत्, सः सर्वदा पूजनीयः एव भवति । आदरस्य कृते लिङ्गम् आयुः वा महत्त्वपूर्णं न भवति ।
पदच्छेदः — मा ब्रूहि दीनम् वचः ।
अन्वयः — (त्वं) दीनं वचः मा ब्रूहि ।
अर्थः (हिन्दी) — तुम दीन (गिड़गिड़ाने वाला) वचन मत बोलो।
भावार्थः (पुस्तकानुसारम्) — समाजे सर्वविधाः जनाः भवन्ति । केचित् साहाय्यं कुर्वन्ति । केचित् केवलं विकत्थनं कुर्वन्ति, अतः स्वाभिमानी जनः यस्य कस्यापि पुरतः साहाय्यस्य याचनां न कुर्यात् ।
पदच्छेदः — यः तु क्रियावान् पुरुषः सः विद्वान् ।
अन्वयः — यः तु क्रियावान् पुरुषः सः विद्वान् (भवति) ।
अर्थः (हिन्दी) — जो पुरुष क्रियाशील (कर्म करने वाला) है, वही विद्वान् है।
भावार्थः (पुस्तकानुसारम्) — अर्जितस्य ज्ञानस्य जीवने आचरणेन, व्यवहारे च प्रयोगेण हि मनुष्यः वास्तविकः विद्वान् भवति, न तु केवलम् अध्ययनेन । विद्या अनुकूल-कर्मणा विना व्यर्था भवति । ‘ज्ञानं भारः क्रियां विना’ ।
पदच्छेदः — शीलम् परम् भूषणम् ।
अन्वयः — शीलं परं भूषणम् (अस्ति) ।
अर्थः (हिन्दी) — शील (सदाचरण) ही सबसे श्रेष्ठ आभूषण है।
भावार्थः (पुस्तकानुसारम्) — मनुष्यस्य आचरणम् एव श्रेष्ठम् आभूषणम् अस्ति । सदाचारं विना अन्ये गुणाः निरर्थकाः भवन्ति ।
पदच्छेदः — हितम् मनोहारि च दुर्लभम् वचः ।
अन्वयः — हितं मनोहारि च वचः दुर्लभं (भवति) ।
अर्थः (हिन्दी) — जो वचन हितकारी भी हो और मन को हरने वाला भी हो, वह दुर्लभ होता है।
भावार्थः (पुस्तकानुसारम्) — केचन हितकारकं वचनं वदन्ति किन्तु तत् कठोरतया वदन्ति । केचन मनोरञ्जकं वाक्यं वदन्ति किन्तु तत् हितकारकं न भवति । तादृशं वचनं दुर्लभं भवति यत् हितकारकम् अपि स्यात्, मनोरमम् अपि स्यात् ।
वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 92प्र.1 — अधोलिखितानि वाक्यानि पठित्वा ‘आम्’ अथवा ‘न’ इति वदन्तु लिखन्तु च
आम् । वयं पृथिव्याः पुत्राः पुत्र्यः च स्मः ।
[हाँ। हम पृथ्वी के पुत्र और पुत्रियाँ हैं।]
न । रत्नं न अन्विष्यति, तत् मृग्यते हि ।
[नहीं। रत्न नहीं ढूँढ़ता, उसे ही ढूँढ़ा जाता है।]
आम् । शीलम् एव श्रेष्ठम् आभूषणम् अस्ति ।
[हाँ। शील ही सर्वश्रेष्ठ आभूषण है।]
आम् । शरीरं खलु आद्यं धर्मसाधनम् ।
[हाँ। शरीर निश्चय ही धर्म का पहला साधन है।]
आम् । गुणानां सर्वदा एव आदरः भवति ।
[हाँ। गुणों का सदा ही आदर होता है।]
आम् । यः क्रियावान् पुरुषः सः एव विद्वान् भवति ।
[हाँ। जो क्रियाशील पुरुष है, वही विद्वान् होता है।]
न । अस्माभिः हितकारकं मनोहारि च वचः वक्तव्यम् ।
[नहीं। हमें हितकारी और मन को भाने वाला वचन बोलना चाहिए।]
न । यः सदा सुखम् इच्छति सः विद्यां न प्राप्नोति ।
[नहीं। जो सदा सुख (आराम) ही चाहता है, वह विद्या नहीं पाता।]
वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 92प्र.2 — पाठस्य आधारेण अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु
शरीरम् ।
[शरीर।]
दीनम् ।
[दीन (गिड़गिड़ाने वाला) वचन।]
शीलम् ।
[शील अर्थात् सदाचरण।]
भूमिः (पृथिवी) ।
[भूमि अर्थात् पृथ्वी।]
ग्राहकाः ।
[ग्राहक लोग।]
वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 92–93प्र.3 — पाठस्य आधारेण अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखन्तु
यः क्रियावान् पुरुषः सः विद्वान् अस्ति ।
[जो पुरुष क्रियाशील है, वही विद्वान् है।]
गुणिषु गुणाः एव पूजास्थानं भवन्ति, न च लिङ्गं न च वयः ।
[गुणवानों में गुण ही आदर के स्थान होते हैं, न लिङ्ग और न आयु।]
यः सदैव सुखम् इच्छति, परिश्रमं न करोति, अलसः च अस्ति, सः विद्यां न प्राप्नोति ।
[जो सदा सुख ही चाहता है, परिश्रम नहीं करता और आलसी है, वह विद्या नहीं पाता।]
मनुष्यः क्षणशः विद्यां कणशः च अर्थं साधयेत् ।
[मनुष्य को पल-पल का उपयोग करके विद्या और कण-कण जोड़कर धन अर्जित करना चाहिए।]
यत् वचनं हितकारकम् अपि स्यात् मनोरमम् अपि स्यात्, तादृशं वचनं दुर्लभम् ।
[जो वचन हितकारी भी हो और मन को भाने वाला भी हो, वैसा वचन दुर्लभ है।]
वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 93प्र.4 — रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु
किं परं भूषणम् ?
[सबसे श्रेष्ठ आभूषण क्या है?]
मनुष्यः कस्याः सन्तानः अस्ति ?
[मनुष्य किसकी सन्तान है?]
केषु लिङ्गं वयः च न महत्त्वपूर्णम् ?
[किनमें लिङ्ग और आयु महत्त्वपूर्ण नहीं हैं?]
हितकारकं मनोहारि च किं दुर्लभं भवति ?
[हितकारी और मन को भाने वाला क्या दुर्लभ होता है?]
वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 93प्र.5 — पाठस्य आधारेण उदाहरणानुसारं समुचितं मेलनं कुर्वन्तु
| वामस्तम्भः | दक्षिणस्तम्भः |
|---|---|
| (क) क्षणशः कणशः साधयेत् (उदाहरणम् → विद्याम् अर्थं च) | शरीरम् |
| (ख) सर्वश्रेष्ठम् आभूषणम् | गुणाः |
| (ग) रत्नं न अन्विष्यति, तत् | दुर्लभम् |
| (घ) आद्यं धर्मसाधनम् | शीलम् |
| (ङ) हितकारकं मनोहारि च वचः | विद्याम् अर्थं च |
| (च) पूजास्थानम् | मृग्यते |
पुस्तक में (क) का मेल उदाहरण के रूप में पहले से जोड़ा गया है — क्षणशः कणशः साधयेत् → विद्याम् अर्थं च। शेष इस प्रकार जुड़ेंगे —
| क्रमः | वामस्तम्भः | मेलनम् (दक्षिणस्तम्भः) | आधारभूता सूक्तिः |
|---|---|---|---|
| (क) | क्षणशः कणशः साधयेत् | विद्याम् अर्थं च | क्षणशः कणशश्चैव विद्यामर्थं च साधयेत् ॥४॥ (उदाहरणम्) |
| (ख) | सर्वश्रेष्ठम् आभूषणम् | शीलम् | शीलं परं भूषणम् ॥९॥ |
| (ग) | रत्नं न अन्विष्यति, तत् | मृग्यते | न रत्नमन्विष्यति, मृग्यते हि तत् ॥२॥ |
| (घ) | आद्यं धर्मसाधनम् | शरीरम् | शरीरमाद्यं खलु धर्मसाधनम् ॥३॥ |
| (ङ) | हितकारकं मनोहारि च वचः | दुर्लभम् | हितं मनोहारि च दुर्लभं वचः ॥१०॥ |
| (च) | पूजास्थानम् | गुणाः | गुणाः पूजास्थानं गुणिषु न च लिङ्गं न च वयः ॥६॥ |
वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 93प्र.6 — पाठात् अधोलिखितानां पदानां समानार्थकपदानि चित्वा लिखन्तु
सुतः — पुत्रः । (यह उदाहरण पुस्तक में पहले से भरा हुआ है।)
[सुत = पुत्र, बेटा।]
प्रथमम् — आद्यम् ।
[प्रथम = पहला।]
धनम् — अर्थम् (वित्तम्) ।
[धन = सम्पत्ति, रुपया-पैसा।]
अवस्था — वयः ।
[अवस्था = आयु, उम्र।]
वचनम् — वचः ।
[वचन = बात, कथन।]
आचरणम् — शीलम् ।
[आचरण = चरित्र, व्यवहार।]
वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 94प्र.7 — उदाहरणानुसारम् अधोलिखितेषु वाक्येषु रेखाङ्कितपदानां विभक्तिं निर्दिशन्तु
पृथिव्याः — षष्ठी विभक्तिः, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गः । (यह उदाहरण पुस्तक में पहले से दिया हुआ है।)
[‘पृथ्वी का / की’ — सम्बन्ध बताने वाली षष्ठी विभक्ति, एकवचन।]
गुणिषु — सप्तमी विभक्तिः, बहुवचनम्, पुंलिङ्गः ।
[‘गुणवानों में’ — अधिकरण बताने वाली सप्तमी विभक्ति, बहुवचन।]
शीलम् — प्रथमा विभक्तिः, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गः ।
[‘शील’ — कर्ता/उद्देश्य होने के कारण प्रथमा विभक्ति, एकवचन।]
विद्याम् — द्वितीया विभक्तिः, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गः ।
[‘विद्या को’ — कर्म होने के कारण द्वितीया विभक्ति, एकवचन।]
विद्यार्थिनः — षष्ठी विभक्तिः, एकवचनम्, पुंलिङ्गः ।
[‘विद्यार्थी का’ — सम्बन्ध बताने वाली षष्ठी विभक्ति, एकवचन।]
वचः — प्रथमा विभक्तिः, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गः ।
[‘वचन’ — उद्देश्य होने के कारण प्रथमा विभक्ति, एकवचन।]
वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 94प्र.8 — यत्र अग्रे स्वरः अस्ति तत्र अनुस्वारस्य स्थाने ‘म्’ लिखित्वा वाक्यानि पुनः लिखन्तु
न रत्नम् अन्विष्यति । (यह उदाहरण पुस्तक में पहले से भरा हुआ है।)
[रत्न नहीं ढूँढ़ता।]
शरीरम् आद्यं खलु धर्मसाधनम् ।
[शरीर निश्चय ही धर्म का पहला साधन है।]
वयम् अद्यतनं पाठं पठामः ।
[हम आज का पाठ पढ़ते हैं।]
त्वम् अस्माकं गृहम् आगच्छ ।
[तुम हमारे घर आओ।]
अहम् एकं प्रश्नं प्रष्टुम् इच्छामि ।
[मैं एक प्रश्न पूछना चाहता हूँ।]
गुणम् अर्जयितुम् अधिकं प्रयत्नं करोतु ।
[गुण अर्जित करने के लिए अधिक प्रयत्न कीजिए।]
योग्यताविस्तरः — पृष्ठ 94–95योग्यताविस्तरः
यथा — पुस्तकम् पठति = पुस्तकं पठति ।
पुस्तकम् अपठत् = पुस्तकम् अपठत् ।
नियमः — ‘म्’ के तुरन्त बाद व्यञ्जन हो तो ‘म्’ के स्थान पर अनुस्वार ( ं ) लिखिए; ‘म्’ के बाद स्वर हो तो ‘म्’ ही लिखिए।
| मूल रूप | ‘म्’ के आगे क्या है | व्यञ्जन या स्वर | लिखा जाएगा |
|---|---|---|---|
| पुस्तकम् पठति | प | व्यञ्जनम् | पुस्तकं पठति |
| पुस्तकम् अपठत् | अ | स्वरः | पुस्तकम् अपठत् |
| रत्नम् अन्विष्यति | अ | स्वरः | रत्नम् अन्विष्यति |
| रत्नम् पश्यति | प | व्यञ्जनम् | रत्नं पश्यति |
| गृहम् आगच्छ | आ | स्वरः | गृहम् आगच्छ |
| गृहम् गच्छति | ग | व्यञ्जनम् | गृहं गच्छति |
सूक्तिः = सु + उक्तिः — अर्थात् शोभना उक्तिः (सुन्दर कथन)। ‘सु’ उपसर्ग का अर्थ है — अच्छा, शोभन; ‘उक्तिः’ का अर्थ है — कहा हुआ वचन।
पाठ की सूक्तियाँ छह ग्रन्थों से ली गई हैं। पुस्तक में दिया गया परिचय इस प्रकार है —
| ग्रन्थः | रचयिता | स्वरूपम् | विषयः (पुस्तकानुसारम्) |
|---|---|---|---|
| अथर्ववेदः | अपौरुषेयः (वेदः) | वेदः | चारों वेदों में से एक। इसमें विविध स्तुतियाँ, अर्थशास्त्र, चिकित्साशास्त्र, तन्त्रविद्या, विज्ञान और दर्शन वर्णित हैं। |
| कुमारसम्भवम् | महाकविः कालिदासः | महाकाव्यम् | शिव-पार्वती के विवाह तथा कुमार कार्तिकेय के जन्म की कथा। |
| पञ्चतन्त्रम् | विष्णुशर्मा | नीतिग्रन्थः | पाँच प्रकरण हैं; पशु-पक्षियों की कथाओं के माध्यम से नैतिक शिक्षा दी गई है। |
| उत्तररामचरितम् | महाकविः भवभूतिः | नाटकम् | संस्कृत नाटकों में सुप्रसिद्ध; भगवान् श्रीराम के राज्याभिषेक के बाद के जीवन का चरित वर्णित है। |
| नीतिशतकम् | भर्तृहरिः (उज्जयिनी के राजा) | शतककाव्यम् | उन्होंने तीन शतक-काव्य रचे; नीतिशतक नीतिशास्त्र का प्रसिद्ध ग्रन्थ है। |
| किरातार्जुनीयम् | महाकविः भारविः | महाकाव्यम् | किरात-वेशधारी शिव तथा अर्जुन की कथा वर्णित है। |
परियोजनाकार्यम् — पृष्ठ 95परियोजनाकार्यम् (प्रकल्प-कार्य)
यह करके दिखाने वाला कार्य है। एक चार्ट-पेपर लीजिए, ऊपर शीर्षक लिखिए — ‘सुभाषितानि — दश प्रेरणादायिन्यः सूक्तयः’ — और नीचे दस खाने बनाकर हर खाने में एक सूक्ति, उसका हिन्दी अर्थ तथा एक छोटा चित्र दीजिए।
नमूना उत्तर (दस सूक्तियाँ, जिन्हें आप सीधे उतार सकते हैं) —
| क्रमः | सूक्तिः | हिन्दी अर्थ | ग्रन्थः |
|---|---|---|---|
| १ | उद्यमेन हि सिध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः | काम परिश्रम से सिद्ध होते हैं, केवल इच्छा करने से नहीं | हितोपदेशः |
| २ | सत्यमेव जयते नानृतम् | सत्य की ही विजय होती है, असत्य की नहीं | मुण्डकोपनिषद् |
| ३ | विद्या ददाति विनयम् | विद्या विनम्रता देती है | हितोपदेशः |
| ४ | परोपकाराय सतां विभूतयः | सज्जनों की सम्पत्ति परोपकार के लिए होती है | सुभाषितम् |
| ५ | वसुधैव कुटुम्बकम् | सारी पृथ्वी ही एक परिवार है | महोपनिषद् |
| ६ | अहिंसा परमो धर्मः | अहिंसा सबसे बड़ा धर्म है | महाभारतम् |
| ७ | मातृदेवो भव, पितृदेवो भव | माता को देव मानो, पिता को देव मानो | तैत्तिरीयोपनिषद् |
| ८ | क्रियासिद्धिः सत्त्वे भवति महतां नोपकरणे | बड़ों की सफलता उनके सामर्थ्य से होती है, साधनों से नहीं | सुभाषितम् |
| ९ | सर्वे भवन्तु सुखिनः, सर्वे सन्तु निरामयाः | सब सुखी हों, सब निरोग हों | सुभाषितम् / शान्तिपाठः |
| १० | आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थो महान् रिपुः | आलस्य मनुष्यों का शरीर में बैठा हुआ सबसे बड़ा शत्रु है | सुभाषितम् |
यहाँ आपको अपनी मातृभाषा की कहावतें/सूक्तियाँ लिखनी हैं। अच्छे उत्तर में — (1) सूक्ति ज्यों-की-त्यों, (2) उसका अर्थ, और (3) पाठ की जिस संस्कृत सूक्ति से वह मिलती है उसका नाम — तीनों हों।
नमूना उत्तर (हिन्दी की प्रसिद्ध सूक्तियाँ) —
| मातृभाषा (हिन्दी) की सूक्ति | अर्थ | पाठ की मिलती-जुलती सूक्ति |
|---|---|---|
| बूँद-बूँद से घड़ा भरता है | थोड़ा-थोड़ा करके ही बड़ा संग्रह होता है | क्षणशः कणशश्चैव विद्यामर्थं च साधयेत् |
| पहला सुख निरोगी काया | सबसे पहला सुख स्वस्थ शरीर है | शरीरमाद्यं खलु धर्मसाधनम् |
| कथनी से करनी भली | कहने से करना अच्छा है | यस्तु क्रियावान् पुरुषः स विद्वान् |
| जो सोवत है सो खोवत है | आलसी सब कुछ गँवा देता है | सुखार्थिनः कुतो विद्या |
| ऐसी बानी बोलिए, मन का आपा खोय। औरन को सीतल करे, आपहु सीतल होय॥ | ऐसी वाणी बोलिए जो दूसरों को भी शीतल करे और स्वयं को भी | हितं मनोहारि च दुर्लभं वचः |
| हीरा मुख से ना कहे, लाख टका मेरो मोल | गुणी अपनी बड़ाई स्वयं नहीं करता | न रत्नमन्विष्यति, मृग्यते हि तत् |
अपने विचार का प्रश्न — एक सूक्ति, उसका कारण और अपना संकल्प लिखिए।
नमूना उत्तर — मुझे सबसे अधिक ‘यस्तु क्रियावान् पुरुषः स विद्वान्’ ने प्रभावित किया। पढ़ी हुई बात जब तक आचरण में न उतरे, तब तक वह केवल बोझ है — ‘ज्ञानं भारः क्रियां विना’। मैं स्वच्छता के बारे में जानता था, पर कक्षा में गिरा कागज़ नहीं उठाता था; अब उठाऊँगा। पाठ का शीर्षक ‘हितं मनोहारि च दुर्लभं वचः’ भी सिखाता है कि सच को मीठे ढंग से कहना चाहिए।
कार्यकलापः — पृष्ठ 95कार्यकलापः (क्रियाकलाप)
यह कण्ठस्थ करके सुनाने का कार्य है — लिखित उत्तर नहीं। प्रतिदिन दो सूक्तियाँ अर्थ सहित याद कीजिए और कक्षा में स्पष्ट उच्चारण से सुनाइए।
नमूना उत्तर (कक्षा में सुनाने का क्रम) —
| दिवसः | कण्ठस्थीकरणीयाः सूक्तयः | एकवाक्ये सन्देशः |
|---|---|---|
| प्रथमे दिने | १, २ | भूमि हमारी माता है; गुण स्वयं पहचान बुला लाते हैं |
| द्वितीये दिने | ३, ४ | स्वस्थ शरीर पहला साधन; पल-पल का सदुपयोग |
| तृतीये दिने | ५, ६ | आराम और विद्या साथ नहीं; आदर गुण से |
| चतुर्थे दिने | ७, ८ | स्वाभिमान रखो; क्रिया ही विद्वत्ता है |
| पञ्चमे दिने | ९, १० | शील सबसे बड़ा गहना; हितकर और मधुर वचन दुर्लभ |
Chapter 8 of 13 – Sanskrit
- Previous: Chapter 7 Ishavasyam Idam Sarvam
- Next: Chapter 9 Annad Bhavanti Bhutani
- All chapters: NCERT Solutions Class 7 Sanskrit
Also for This Chapter
NCERT Solutions Class 7 Sanskrit Chapter 8 Hitam Manohari Cha Durlabham Vachah – Overview
| Class | Class 7 |
| Subject | Sanskrit |
| Chapter | 8 – Hitam Manohari Cha Durlabham Vachah |
| Session | 2027 |
| Format | Full answers on this page + PDF |
NCERT Solutions Class 7 Sanskrit Chapter 8 – FAQs
Where can I download NCERT Solutions Class 7 Sanskrit Chapter 8 Hitam Manohari Cha Durlabham Vachah PDF?
Read every answer on this page, or download the free PDF from the table at the top.
Is this for the 2027 session?
Yes, it follows the latest NCERT Class 7 Sanskrit book for 2027.
How many questions are solved in NCERT Class 7 Sanskrit Chapter 8?
All questions of the chapter – the in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises.
How should I use these solutions?
Read the chapter in the NCERT book first, attempt the questions yourself, then check your answers here.