NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 12 Virangana Pannadhaya – step-by-step answers to every exercise and in-text question of the chapter, as per the latest NCERT syllabus for 2027. Read them online or download the free question-answer PDF.
द्वादशः पाठः — वीराङ्गना पन्नाधाया मेवाड की उस धाय-माता की ऐतिहासिक गाथा है जिसने राजकुमार उदयसिंह को बचाने के लिए अपने ही पुत्र चन्दन का बलिदान कर दिया। यह गद्यपाठ त्याग, कर्तव्यनिष्ठा तथा राष्ट्रहित का पाठ पढ़ाता है और साथ ही लङ्-लकार (भूतकाल) का व्याकरण-अभ्यास कराता है।
NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 12 Virangana Pannadhaya PDF
All the answers are on this page below. The PDF also explains every answer – why it is right and how to check it – so download it for revision.
| Chapter | Download | |
|---|---|---|
| Solutions PDF | Virangana Pannadhaya | View PDF |
पाठ का हिंदी अनुवाद
NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 12 Virangana Pannadhaya – Questions and Answers
All questions of the chapter are answered below, in the order of the book – in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises. Each answer is written the way you would write it in the exam.
वयं शब्दार्थान् जानीमः — पृष्ठ 130–131शब्दार्थाः (मातृभाषया अर्थं लिखन्तु)
अधः पाठस्य समग्रा शब्दार्थ-सूची दत्ता अस्ति। अन्तिमः स्तम्भः स्वयं पूरणीयः — यत्र छात्रः स्वमातृभाषया (मराठी, बाङ्ग्ला, तमिळ, गुजराती, ओडिआ … यथारुचि) अर्थं लिखेत्।
[हिन्दी अर्थ — नीचे पाठ के सभी शब्द, उनका संस्कृत पर्याय, हिन्दी अर्थ और अंग्रेज़ी अर्थ दिया है। अन्तिम स्तम्भ अपनी मातृभाषा में स्वयं भरें।]
| शब्दः | अर्थः | हिन्दी | English |
|---|---|---|---|
| त्यागधनानाम् | त्यागमूर्तीनाम् | बलिदानियों की | Of people who sacrifice everything |
| सर्वस्वम् | स्वीयं सम्पूर्णम् | अपना सब कुछ | One’s Everything |
| प्रभूतम् | प्रचुरम् | अधिक | Abundant |
| शत्रुनिबर्हणाः | अरिविनाशकाः | शत्रुओं का विनाशक | Destroyers of enemies |
| वीराङ्गनासु | वीरनारीषु | वीर नारियों में | Among brave women |
| साहसस्य | वीरतायाः | साहस का | Of courage |
| स्वर्णिमाक्षरैः | सुवर्णाक्षरैः | सोने के अक्षरों से | With golden letters |
| षोडशे शतके | षोडश-शताब्द्याम् | सोलहवीं शताब्दी में | In the sixteenth century |
| छलेन | वञ्चनेन | कपट से | By deception |
| कुतन्त्रम् | कुचक्रम् | षड्यन्त्र | Evil plot |
| अद्वितीयम् | अनुपमम् | सर्वोत्कृष्ट | Matchless |
| धाया | धात्री | धाय / दाई | Wet Nurse |
| आस्ताम् | अभवताम् | दो थे | Two were present |
| अन्यतमः | बहुषु एकः | बहुतों में एक | One of many |
| दुष्टबुद्धिः | दुर्बुद्धिः | दुष्ट बुद्धि वाला | Evil minded |
| प्रतिस्पर्धी | स्पर्धालुः | प्रतिद्वन्द्वी | Competitor |
| मारयितुम् | हन्तुम् | मारने के लिए | To kill |
| कदाचित् | कस्मिंश्चित् समये | कभी | Sometime |
| शायितवती | शयनं कारितवती | सुलाया | Put to sleep |
| दुष्परिणामम् | कुपरिणामम् | अनिष्ट को | Bad outcome |
| शयनागारम् | शयनप्रकोष्ठम् | सोने के कक्ष को | Bedroom |
| कल्पनातीतः | अकल्पनीयः | चिन्तन से परे | Beyond imagination |
| व्यक्तिहितम् | निजहितम् | स्वार्थ | Self interest |
| राष्ट्रहितम् | देशकल्याणम् | राष्ट्र का हित | National’s interest |
| श्रेष्ठम् | शीर्ष-स्थानीयम् | सर्वोपरि | Highest |
| कालान्तरे | परवर्ति-समये | कुछ समय के बाद | Later on |
| हत्वा | मारयित्वा | मारकर | Having killed |
| पराक्रमी | विक्रमी | वीर | Valorous |
| योद्धा | युद्धे समर्थः | सैनिक | Warrior |
| स्वसामर्थ्येन | स्वस्य बलेन | स्वयं की शक्ति से | By one’s own capability |
| शौर्येण | शूरतायाः कारणेन | शूरता से | With bravery |
| चिरम् | बहुकालम् | बहुत काल तक | For long time |
| जगति | विश्वे | संसार में | In the world |
| आचन्द्रार्कम् | सूर्यस्य चन्द्रस्य च अस्तित्व-पर्यन्तम् | जब तक सूर्य और चन्द्र हैं | As long as the sun and the moon are there |
| गणनासु | शृङ्खलासु | गिनतियों में | Amongst the consideration of |
| महत्तमम् | बहुषु श्रेष्ठम् | बहुतों में श्रेष्ठ | Best among the greats |
उच्चैः पठन्तु, अवगच्छन्तु च — पृष्ठ 131लङ्-लकारः (भूतकाले एतस्य लकारस्य प्रयोगः भवति) — पठ् धातुः (परस्मैपदम्)
लङ्-लकारः = भूतकालः (जो काम बीत चुका)। धातोः पूर्वम् अ योजयित्वा पुरुष-वचनानुसारं प्रत्ययाः योज्यन्ते।
| पठ् धातुः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमपुरुषः | अपठत् | अपठताम् | अपठन् |
| मध्यमपुरुषः | अपठः | अपठतम् | अपठत |
| उत्तमपुरुषः | अपठम् | अपठाव | अपठाम |
वयं वाक्येषु लङ्लकारस्य प्रयोगं पठामः — पृष्ठ 132पुरुष-वचनानुसारं वाक्यप्रयोगः
पुस्तके प्रदत्तानि वाक्यानि एतानि —
| एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् | |
|---|---|---|---|
| प्रथमपुरुषः | बालकः पाठम् अपठत् | बालकौ पाठम् अपठताम् | बालकाः पाठम् अपठन् |
| मध्यमपुरुषः | त्वं पाठम् अपठः | युवां पाठम् अपठतम् | यूयं पाठम् अपठत |
| उत्तमपुरुषः | अहं पाठम् अपठम् | आवां पाठम् अपठाव | वयं पाठम् अपठाम |
वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 132१. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानाम् एकपदेन उत्तरं लिखन्तु
पन्नाधाया।
[हिन्दी अर्थ — राजस्थान की वीरांगनाओं में पन्नाधाया सुविख्यात हैं।]
महाराणासङ्ग्रामसिंहस्य।
[हिन्दी अर्थ — उदयसिंह महाराणा सङ्ग्रामसिंह के पुत्र थे।]
उदयसिंहम्।
[हिन्दी अर्थ — बनवीर ने उदयसिंह को मारने के लिए षड्यन्त्र रचा।]
उदयसिंहः।
[हिन्दी अर्थ — कुछ समय बाद उदयसिंह मेवाड के राजा बने।]
अकल्पनीयः (कल्पनातीतः)।
[हिन्दी अर्थ — पन्नाधाया का निर्णय अकल्पनीय अर्थात् कल्पना से परे था।]
भारतीयानाम्।
[हिन्दी अर्थ — महाराणा प्रताप ने भारतीयों के हृदय में बहुत काल तक स्थान पाया।]
वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 132२. अधः प्रदत्तानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखन्तु
पन्नाधाया साहसस्य त्यागस्य निष्ठायाः च अद्वितीयम् उदाहरणम् अस्ति।
[हिन्दी अर्थ — पन्नाधाया साहस, त्याग और निष्ठा का अद्वितीय उदाहरण हैं।]
महाराणासङ्ग्रामसिंहस्य पुत्रौ विक्रमादित्यः उदयसिंहः च आस्ताम्।
[हिन्दी अर्थ — महाराणा सङ्ग्रामसिंह के दो पुत्र थे — विक्रमादित्य और उदयसिंह।]
दुष्टबुद्धिः बनवीरः अचिन्तयत् यत् — “अहम् एकः एव उत्तराधिकारी भवेयम्। न कोऽपि मम प्रतिस्पर्धी स्यात्” इति।
[हिन्दी अर्थ — दुष्ट बुद्धि वाले बनवीर ने सोचा कि “मैं ही अकेला उत्तराधिकारी बनूँ, मेरा कोई प्रतिद्वन्द्वी न रहे।”]
बनवीरस्य कुतन्त्रं ज्ञात्वा पन्नाधाया उदयसिंहस्य शयनस्थाने स्वपुत्रं चन्दनं शायितवती।
[हिन्दी अर्थ — बनवीर का षड्यन्त्र जानकर पन्नाधाया ने उदयसिंह के सोने के स्थान पर अपने पुत्र चन्दन को सुला दिया।]
पन्नाधायायाः त्यागः शौर्यं च जगति आचन्द्रार्कं तिष्ठति।
[हिन्दी अर्थ — पन्नाधाया का त्याग और शौर्य संसार में तब तक रहेगा जब तक सूर्य और चन्द्र हैं।]
पन्नाधायायाः बलिदानं सर्वान् शौर्यं, राष्ट्रभक्तिं, कर्तव्यनिष्ठां, बलिदानं, विवेकं च शिक्षयति।
[हिन्दी अर्थ — पन्नाधाया का बलिदान सबको शौर्य, राष्ट्रभक्ति, कर्तव्यनिष्ठा, बलिदान और विवेक सिखाता है।]
वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 133३. उदाहरणानुसारम् उचितैः पदैः रिक्तस्थानानि पूरयन्तु
एतत् पुस्तके प्रदत्तम् उदाहरणम् अस्ति — अमिलत् / अमिलताम् / अमिलन्।
[हिन्दी अर्थ — यह पुस्तक में लाल रंग से भरा हुआ नमूना है — ‘मिल्’ धातु, लङ्-लकार, प्रथमपुरुष।]
दत्तं पदम् अवदतम् = वद् धातुः, लङ्-लकारः, मध्यमपुरुषः द्विवचनम्।
| एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|
| अवदः | अवदतम् | अवदत |
[हिन्दी अर्थ — त्वम् अवदः = तूने कहा; युवाम् अवदतम् = तुम दोनों ने कहा; यूयम् अवदत = तुम सबने कहा।]
दत्तं पदम् अखादः = खाद् धातुः, लङ्-लकारः, मध्यमपुरुषः एकवचनम्।
| एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|
| अखादः | अखादतम् | अखादत |
[हिन्दी अर्थ — त्वम् अखादः = तूने खाया; युवाम् अखादतम् = तुम दोनों ने खाया; यूयम् अखादत = तुम सबने खाया।]
दत्तं पदम् अलिखन् = लिख् धातुः, लङ्-लकारः, प्रथमपुरुषः बहुवचनम्।
| एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|
| अलिखत् | अलिखताम् | अलिखन् |
[हिन्दी अर्थ — सः अलिखत् = उसने लिखा; तौ अलिखताम् = उन दोनों ने लिखा; ते अलिखन् = उन सबने लिखा।]
दत्तं पदम् अरक्षाव = रक्ष् धातुः, लङ्-लकारः, उत्तमपुरुषः द्विवचनम्।
| एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|
| अरक्षम् | अरक्षाव | अरक्षाम |
[हिन्दी अर्थ — अहम् अरक्षम् = मैंने रक्षा की; आवाम् अरक्षाव = हम दोनों ने रक्षा की; वयम् अरक्षाम = हम सबने रक्षा की।]
दत्तं पदम् अपिबत = पिब् (पा) धातुः, लङ्-लकारः, मध्यमपुरुषः बहुवचनम्।
| एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|
| अपिबः | अपिबतम् | अपिबत |
[हिन्दी अर्थ — त्वम् अपिबः = तूने पिया; युवाम् अपिबतम् = तुम दोनों ने पिया; यूयम् अपिबत = तुम सबने पिया।]
दत्तं पदम् अपृच्छम् = पृच्छ् (प्रच्छ्) धातुः, लङ्-लकारः, उत्तमपुरुषः एकवचनम्।
| एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|
| अपृच्छम् | अपृच्छाव | अपृच्छाम |
[हिन्दी अर्थ — अहम् अपृच्छम् = मैंने पूछा; आवाम् अपृच्छाव = हम दोनों ने पूछा; वयम् अपृच्छाम = हम सबने पूछा।]
दत्तं पदम् अमारयताम् = मारय् धातुः, लङ्-लकारः, प्रथमपुरुषः द्विवचनम्।
| एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|
| अमारयत् | अमारयताम् | अमारयन् |
[हिन्दी अर्थ — सः अमारयत् = उसने मारा; तौ अमारयताम् = उन दोनों ने मारा; ते अमारयन् = उन सबने मारा।]
दत्तं पदम् अभवाम = भू धातुः, लङ्-लकारः, उत्तमपुरुषः बहुवचनम्।
| एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|
| अभवम् | अभवाव | अभवाम |
[हिन्दी अर्थ — अहम् अभवम् = मैं हुआ; आवाम् अभवाव = हम दोनों हुए; वयम् अभवाम = हम सब हुए।]
वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 133४. वाक्यानि पठित्वा उदाहरणानुसारं वचनपरिवर्तनं कुर्वन्तु
द्विवचनम् — तौ शालाम् अगच्छताम्। (पुस्तके प्रदत्तम् उदाहरणम्)
बहुवचनम् — ते शालाम् अगच्छन्।
[हिन्दी अर्थ — वे दोनों विद्यालय गए। / वे सब विद्यालय गए।]
द्विवचनम् — बालिके पद्यम् अलिखताम्।
बहुवचनम् — बालिकाः पद्यम् अलिखन्।
[हिन्दी अर्थ — दोनों बालिकाओं ने पद्य लिखा। / सब बालिकाओं ने पद्य लिखा।]
द्विवचनम् — शिक्षकौ अवदताम्।
बहुवचनम् — शिक्षकाः अवदन्।
[हिन्दी अर्थ — दोनों शिक्षकों ने कहा। / सब शिक्षकों ने कहा।]
द्विवचनम् — ते चित्रम् अपश्यताम्।
बहुवचनम् — ताः चित्रम् अपश्यन्।
[हिन्दी अर्थ — उन दोनों ने चित्र देखा। / उन सबने चित्र देखा।]
द्विवचनम् — युवाम् अक्रीडतम्।
बहुवचनम् — यूयम् अक्रीडत।
[हिन्दी अर्थ — तुम दोनों खेले। / तुम सब खेले।]
द्विवचनम् — युवां जलम् अनयतम्।
बहुवचनम् — यूयं जलम् अनयत।
[हिन्दी अर्थ — तुम दोनों जल लाए। / तुम सब जल लाए।]
द्विवचनम् — आवां मन्दिरम् अगच्छाव।
बहुवचनम् — वयं मन्दिरम् अगच्छाम।
[हिन्दी अर्थ — हम दोनों मन्दिर गए। / हम सब मन्दिर गए।]
द्विवचनम् — आवां मधुरम् अखादाव।
बहुवचनम् — वयं मधुरम् अखादाम।
[हिन्दी अर्थ — हम दोनों ने मीठा खाया। / हम सबने मीठा खाया।]
वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 133–134५. उदाहरणानुसारं रेखाङ्कितानि पदानि आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु
कस्य भ्राता पृथ्वीराजः? (पुस्तके प्रदत्तम् उदाहरणम्)
[हिन्दी अर्थ — पृथ्वीराज किसके भाई थे?]
कः अचिन्तयत्?
[हिन्दी अर्थ — किसने सोचा?]
कुत्र चन्दनं शायितवती?
[हिन्दी अर्थ — उसने चन्दन को कहाँ सुलाया?]
किं श्रेष्ठम्?
[हिन्दी अर्थ — क्या श्रेष्ठ है?]
बनवीरः कम् अमारयत्?
[हिन्दी अर्थ — बनवीर ने किसको मारा?]
कस्याः निर्णयः अकल्पनीयः आसीत्?
[हिन्दी अर्थ — किसका निर्णय अकल्पनीय था?]
कः मेवाडस्य राजा अभवत्?
[हिन्दी अर्थ — मेवाड का राजा कौन बना?]
कस्य प्रतिस्पर्धी न स्यात्?
[हिन्दी अर्थ — किसका प्रतिद्वन्द्वी न हो?]
वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 134६. उदाहरणानुसारम् अधः प्रदत्तानां पदानां सन्धिं कुर्वन्तु
ममापि।
[हिन्दी अर्थ — ‘मेरा भी’। ‘अ’ और ‘अ’ मिलकर ‘आ’ हो गया।]
विद्यार्थी।
[हिन्दी अर्थ — विद्या चाहने वाला = विद्यार्थी।] सन्धिः — सवर्णदीर्घः।
सहानुभूतिः।
[हिन्दी अर्थ — सहानुभूति = दूसरे के साथ वैसा ही अनुभव करना।] सन्धिः — सवर्णदीर्घः।
कवीन्द्रः।
[हिन्दी अर्थ — कवियों में इन्द्र अर्थात् श्रेष्ठ कवि।] सन्धिः — सवर्णदीर्घः।
गिरीशः।
[हिन्दी अर्थ — पर्वत के स्वामी (शिव)।] सन्धिः — सवर्णदीर्घः।
वेदालङ्कारः।
[हिन्दी अर्थ — वेद का अलंकार / एक उपाधि।] सन्धिः — सवर्णदीर्घः।
दैत्यारिः।
[हिन्दी अर्थ — दैत्यों का शत्रु (विष्णु)।] सन्धिः — सवर्णदीर्घः।
सूक्तिः।
[हिन्दी अर्थ — सुन्दर कथन, सूक्ति।] सन्धिः — सवर्णदीर्घः।
वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 134–135७. उदाहरणानुसारम् अधः प्रदत्तानि वाक्यानि वर्तमानकाले (लट्लकारे) परिवर्तयन्तु
उदयसिंहः वीरः अस्ति।
[हिन्दी अर्थ — उदयसिंह वीर है।]
अहं तत् सर्वं पश्यामि।
[हिन्दी अर्थ — मैं वह सब देखता हूँ।]
बनवीरः कुतन्त्रं करोति।
[हिन्दी अर्थ — बनवीर षड्यन्त्र करता है।]
त्वं शयनस्थानं गच्छसि।
[हिन्दी अर्थ — तुम सोने के स्थान पर जाते हो।]
ते कथां पठन्ति।
[हिन्दी अर्थ — वे सब कथा पढ़ते हैं।]
धात्री उदयसिंहं पृच्छति।
[हिन्दी अर्थ — धाय उदयसिंह से पूछती है।]
वयं शूराः भवामः।
[हिन्दी अर्थ — हम सब शूर होते हैं।]
योग्यताविस्तरः — पृष्ठ 135–136ज्ञानविस्तारः — क्तवतु-प्रत्ययः, राज्यस्य सप्त अङ्गानि, व्यूहरचना
भूतकालं वक्तुं द्वौ मार्गौ स्तः — लङ्-लकारः (सः अपठत्) अथवा क्तवतु-प्रत्ययान्तं पदम् (सः पाठं पठितवान्)। द्वयोः अर्थः समानः।
[हिन्दी अर्थ — भूतकाल दो प्रकार से कहा जा सकता है — लङ्-लकार से या ‘क्तवतु’ प्रत्यय से बने पद से। स्त्रीलिङ्ग में ‘-वती’ और पुंलिङ्ग में ‘-वान्’ लगता है।]
| धातुः | लट्-लकारः (वर्तमानकालः) | लङ्-लकारः (भूतकालः) | क्तवतु-प्रत्ययान्त-पदम् (पुंलिङ्गं / स्त्रीलिङ्गम्) |
|---|---|---|---|
| पठ् | पठति | अपठत् | पठितवान् / पठितवती |
| लिख् | लिखति | अलिखत् | लिखितवान् / लिखितवती |
| खाद् | खादति | अखादत् | खादितवान् / खादितवती |
| पिब् (पा) | पिबति | अपिबत् | पीतवान् / पीतवती |
| रक्ष् | रक्षति | अरक्षत् | रक्षितवान् / रक्षितवती |
| कृ | करोति | अकरोत् | कृतवान् / कृतवती |
| भू | भवति | अभवत् | भूतवान् / भूतवती |
| मिल् | मिलति | अमिलत् | मिलितवान् / मिलितवती |
| चल् | चलति | अचलत् | चलितवान् / चलितवती |
| गच्छ् (गम्) | गच्छति | अगच्छत् | गतवान् / गतवती |
| नय् (नी) | नयति | अनयत् | नीतवान् / नीतवती |
| स्मर् (स्मृ) | स्मरति | अस्मरत् | स्मृतवान् / स्मृतवती |
| त्यज् | त्यजति | अत्यजत् | त्यक्तवान् / त्यक्तवती |
| पृच्छ् (प्रच्छ्) | पृच्छति | अपृच्छत् | पृष्टवान् / पृष्टवती |
| तिष्ठ् (स्था) | तिष्ठति | अतिष्ठत् | स्थितवान् / स्थितवती |
| पश्य् (दृश्) | पश्यति | अपश्यत् | दृष्टवान् / दृष्टवती |
| क्रीड् | क्रीडति | अक्रीडत् | क्रीडितवान् / क्रीडितवती |
राज्यस्य सप्त अङ्गानि (सप्ताङ्गानि / प्रकृतयः) — एतानि सुदृढानि चेत् राष्ट्रं सुदृढं भवति।
| अङ्गम् | अर्थः (संस्कृतम्) | हिन्दी अर्थ |
|---|---|---|
| १. स्वामी | राजा, शासकः | राजा / शासक |
| २. अमात्यः | मन्त्री, सचिवः | मन्त्री, अमात्य |
| ३. सुहृत् | मित्रराज्यम् | मित्र-राज्य |
| ४. कोषः | धनसञ्चयः | खज़ाना |
| ५. राष्ट्रम् | जनपदः, प्रजा भूमिः च | जनपद, भूमि और प्रजा |
| ६. दुर्गम् | प्राकारयुक्तं रक्षास्थानम् | किला |
| ७. बलम् | सेना | सेना |
व्यूहः = युद्धे सेनायाः विशिष्टा रचना (सैन्य-संरचना), यया शत्रुः वञ्च्यते रक्षा च दृढा भवति। पुस्तके षट् चित्राणि (नाम-रहितानि) सन्ति — तेषु गरुडव्यूहः (पक्षि-आकारः), चक्रव्यूहः (वलयाः), सर्पव्यूहः (वक्रा पङ्क्तिः), अर्धचन्द्रव्यूहः च स्पष्टं ज्ञायन्ते; अन्ये द्वे चतुष्कोण-आकारके रचने स्तः।
| व्यूहः | आकारः | हिन्दी परिचय |
|---|---|---|
| चक्रव्यूहः | चक्राकारः, बहुवलयः | पहिये के समान गोल घेरे — महाभारत में अभिमन्यु इसी में घिरे थे |
| गरुडव्यूहः | गरुडपक्षिणः आकारः | गरुड़ के आकार का — मुख पर प्रमुख योद्धा, पंखों पर सेना |
| सर्पव्यूहः | सर्पवत् वक्रा पङ्क्तिः | साँप जैसी टेढ़ी लम्बी पंक्ति |
| मकरव्यूहः | मकरस्य (मगरस्य) आकारः | मगरमच्छ के आकार की रचना |
| अर्धचन्द्रव्यूहः | अर्धचन्द्राकारः | आधे चाँद जैसी — शत्रु को दोनों छोरों से घेरने के लिए |
| मण्डलव्यूहः | वर्तुलाकारः | गोलाकार घेरा |
| वज्रव्यूहः | वज्रस्य आकारः | वज्र के आकार की, अत्यन्त दृढ़ रचना |
| क्रौञ्चव्यूहः | क्रौञ्चपक्षिणः आकारः | क्रौंच पक्षी के आकार की |
| ओरमीव्यूहः | ऊर्मि-वत् (तरङ्ग-वत्) | नाम से ‘ऊर्मि’ (लहर) जैसी रचना प्रतीत होती है |
परियोजनाकार्यम् — पृष्ठ 136वीराङ्गनानां चित्रसङ्ग्रहः तथा पराक्रम-वर्णनम्
| वीराङ्गना | कालः / प्रदेशः | पराक्रमः (सारांशः) |
|---|---|---|
| रानी लक्ष्मीबाई | 1828–1858 / झाँसी | 1857 के स्वतन्त्रता-संग्राम में अंग्रेज़ों से लड़ीं। पीठ पर दामोदर को बाँधकर घोड़े पर युद्ध किया और ग्वालियर में वीरगति पाई। — सा अद्भुता योद्धा आसीत्। |
| रानी पद्मावती | 13वीं–14वीं शती / चित्तौड़ | परम्परा के अनुसार चित्तौड़ की रानी; अलाउद्दीन के आक्रमण (1303) के समय आत्मसम्मान की रक्षा के लिए जौहर किया। त्याग और स्वाभिमान की प्रतीक। |
| कित्तूर रानी चन्नम्मा | 1778–1829 / कर्नाटक | 1824 में, जब ईस्ट इंडिया कम्पनी ने उनके दत्तक पुत्र को उत्तराधिकारी मानने से मना किया, तब अंग्रेज़ों से सशस्त्र युद्ध किया — रानी लक्ष्मीबाई से भी पहले। |
| रुद्रम्मादेवी | 13वीं शती / काकतीय, वारंगल | दक्षिण भारत की विरली शासिका; पुरुष-वेश में सेना का नेतृत्व कर राज्य की रक्षा की। |
| झलकारीबाई | 19वीं शती (जन्म 1830) / झाँसी | लक्ष्मीबाई की सेना ‘दुर्गा दल’ की सेनानायिका; रानी का वेश धारण कर शत्रु को भ्रमित किया जिससे रानी सुरक्षित निकल सकीं। |
| रानी हाडी | 17वीं शती / बूँदी–सलूम्बर | पति को युद्ध में निःशंक भेजने के लिए अपना शीश ही भेंट कर दिया — कर्तव्य के आगे मोह को त्यागने का उदाहरण। |
| पन्नाधाया | 16वीं शती / मेवाड | उदयसिंह की रक्षा हेतु अपने पुत्र चन्दन का बलिदान किया। — व्यक्तिहितं न, राष्ट्रहितम् एव श्रेष्ठम्। |
Chapter 12 of 13 – Sanskrit
- Previous: Chapter 11 Dvipeshu Ramyah Dvipo Andamanah
- Next: Chapter 13 Varnamatra Parichayah
- All chapters: NCERT Solutions Class 7 Sanskrit
Also for This Chapter
NCERT Solutions Class 7 Sanskrit Chapter 12 Virangana Pannadhaya – Overview
| Class | Class 7 |
| Subject | Sanskrit |
| Chapter | 12 – Virangana Pannadhaya |
| Session | 2027 |
| Format | Full answers on this page + PDF |
NCERT Solutions Class 7 Sanskrit Chapter 12 – FAQs
Where can I download NCERT Solutions Class 7 Sanskrit Chapter 12 Virangana Pannadhaya PDF?
Read every answer on this page, or download the free PDF from the table at the top.
Is this for the 2027 session?
Yes, it follows the latest NCERT Class 7 Sanskrit book for 2027.
How many questions are solved in NCERT Class 7 Sanskrit Chapter 12?
All questions of the chapter – the in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises.
How should I use these solutions?
Read the chapter in the NCERT book first, attempt the questions yourself, then check your answers here.