Skip to content

NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 4 Na Labhyate Chet Amlam Drakshaphalam (PDF) – 2027

NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 4 Na Labhyate Chet Amlam Drakshaphalam – step-by-step answers to every exercise and in-text question of the chapter, as per the latest NCERT syllabus for 2027. Read them online or download the free question-answer PDF.

कक्षा 7 संस्कृत (दीपकम्) का चतुर्थः पाठः — न लभ्यते चेत् आम्लं द्राक्षाफलम् गीतरूप में कही गई प्रसिद्ध नीतिकथा (‘अंगूर खट्टे हैं’) है — भूखा-प्यासा शृगाल (लोमड़ी) वन में भटकता है, ऊँची बेल पर लगे अंगूर देखकर बार-बार उछलता है, नहीं पहुँच पाता और अन्त में ‘आम्लं द्राक्षाफलम्’ (अंगूर खट्टे हैं) कहकर भाग जाता है। व्याकरण की दृष्टि से यह पाठ आत्मनेपदी धातुओं के लट्-लकार पर केन्द्रित है — जायते, लभते, पलायते जैसे रूप। नीचे पृष्ठ 39 से 46 तक का चित्र-संवाद, वयं शब्दार्थान् जानीमः, वयम् अभ्यासं कुर्मः के प्रश्न १–७ (हर उपभाग सहित), योग्यताविस्तरः के दोनों श्लोक, परियोजनाकार्यम् तथा कार्यकलापः क्रम से हल किए गए हैं — पहले संस्कृत उत्तर, फिर कोष्ठक में हिन्दी अर्थ; व्याकरण और अतिरिक्त बातें हर उत्तर के नीचे ‘विस्तार से समझिए’ में हैं।

NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 4 Na Labhyate Chet Amlam Drakshaphalam PDF

All the answers are on this page below. The PDF also explains every answer – why it is right and how to check it – so download it for revision.

PDFChapterDownload
Solutions PDFNa Labhyate Chet Amlam DrakshaphalamView PDF

पाठ का हिंदी अनुवाद

कक्षा में संवाद (पृष्ठ 39)
आचार्यः — प्रियच्छात्राः ! एतत् चित्रं पश्यन्तु। चित्रे किं किम् अस्ति ?
आचार्य — प्रिय छात्रो! यह चित्र देखिए। चित्र में क्या-क्या है?
छात्रः — महोदय ! चित्रे वृक्षः अस्ति।
छात्र — महोदय! चित्र में एक पेड़ है।
छात्रा — महोदय ! शृगालः अस्ति। द्राक्षाफलानि अपि सन्ति।
छात्रा — महोदय! (चित्र में) लोमड़ी है। अंगूर भी हैं।
आचार्यः — बहु सम्यक्। शृगालः किं करोति ?
आचार्य — बहुत ठीक। लोमड़ी क्या करती है?
छात्रः — आचार्य ! शृगालः द्राक्षाफलानि खादितुम् इच्छति, किन्तु न शक्नोति।
छात्र — आचार्य जी! लोमड़ी अंगूर खाना चाहती है, किन्तु खा नहीं पाती।
आचार्यः — अहो ! भवन्तः कथं जानन्ति ?
आचार्य — अरे! आप लोग यह कैसे जानते हैं?
छात्राः — महोदय ! वयम् एतां कथां मातृभाषया श्रुतवन्तः।
छात्र — महोदय! हमने यह कहानी अपनी मातृभाषा में सुनी है।
आचार्यः — बहु समीचीनम्। तर्हि संस्कृतभाषायाम् एतां कथां गीतरूपेण गायामः अभिनयं च कुर्मः।
आचार्य — बहुत अच्छा। तो (अब) हम इस कहानी को संस्कृत भाषा में गीत के रूप में गाते हैं और अभिनय करते हैं।
छात्राः — अस्तु आचार्य ! कृपया पाठयतु।
छात्र — ठीक है आचार्य जी! कृपया सिखाइए।
गीतम् — एकः शृगालः (पृष्ठ 40–41)
एकः शृगालः
एकः शृगालः वनं गच्छति।
एक लोमड़ी,
एक लोमड़ी वन को जाती है।
पिपासा, तस्य बुभुक्षा
पिपासया बुभुक्षया वनं गच्छति
सः वनं गच्छति, सः वनं गच्छति।
(उसे) प्यास है, उसे भूख है;
प्यास और भूख के कारण वह वन को जाती है,
वह वन को जाती है, वह वन को जाती है।
तत्र गच्छति, किमपि न लभते
इतोऽपि गच्छति, किमपि न लभते
वहाँ जाती है, (पर) कुछ भी नहीं पाती;
और भी आगे जाती है, (फिर भी) कुछ भी नहीं पाती।
श्रान्तः जायते, खिन्नः जायते
सः श्रान्तः जायते, खिन्नः जायते
किं च करोति ? सः किं च करोति ?
थक जाती है, दुखी हो जाती है;
वह थक जाती है, दुखी हो जाती है।
और (अब) क्या करती है? वह और क्या करती है?
वामतः पश्यति, दक्षिणतः पश्यति
अग्रतः पश्यति, पृष्ठतः पश्यति
बायीं ओर देखती है, दाहिनी ओर देखती है;
आगे देखती है, पीछे देखती है।
स्वेदः जायते, तृषा जायते
तस्य स्वेदः जायते, तृषा जायते
किं च पश्यति ? सः किं च पश्यति ?
किं च पश्यति ? सः किं च पश्यति ?
पसीना आता है, प्यास लगती है;
उसे पसीना आता है, प्यास लगती है।
और क्या देखती है? वह और क्या देखती है?
और क्या देखती है? वह और क्या देखती है?
पश्यति द्राक्षालतां
सः पश्यति द्राक्षाफलम्
उपरि उपरि लतासु दृश्यते च तत्फलम्
अंगूर की बेल को देखती है,
वह अंगूर देखती है;
और वह फल ऊपर-ऊपर बेलों पर दिखाई देता है।
अनुक्षणं तन्मुखे रसः जायते
किं च करोति ? सः किं च करोति ?
उसी क्षण उसके मुँह में लार (पानी) आ जाती है।
और क्या करती है? वह और क्या करती है?
एकवारम् उत्पतति, द्विवारम् उत्पतति
त्रिवारम् उत्पतति, पुनः पुनः उत्पतति
एक बार कूदती है, दो बार कूदती है;
तीन बार कूदती है, बार-बार कूदती है।
स्वेदः जायते, तस्य श्रमः जायते
किं कथयति ? सः किं कथयति ?
पसीना आता है, उसे थकान (परिश्रम) होती है।
क्या कहती है? वह क्या कहती है?
आम्लं द्राक्षाफलम् आम्लं द्राक्षाफलम्
इत्येवं कथयति, सः पलायते
इत्येवं कथयति, सः पलायते॥
“अंगूर खट्टे हैं, अंगूर खट्टे हैं” —
ऐसा कहती है और वह भाग जाती है,
ऐसा कहती है और वह भाग जाती है।
अत्र इदम् अवधेयम् (पृष्ठ 44)
अस्मिन् पाठे जायते, लभते, पलायते इति एतादृशानि क्रियापदानि सन्ति।
इस पाठ में ‘जायते, लभते, पलायते’ — इस प्रकार के क्रियापद हैं।
एतादृशानां क्रियापदानां रूपाणि लट्-लकारे कथं भवन्ति इति पश्यामः
प्रथमः पुरुषः — लभते, लभेते, लभन्ते
मध्यमः पुरुषः — लभसे, लभेथे, लभध्वे
उत्तमः पुरुषः — लभे, लभावहे, लभामहे
ऐसे क्रियापदों के रूप लट् लकार (वर्तमान काल) में कैसे होते हैं, यह देखते हैं —
प्रथम पुरुष — (वह) पाता है, (वे दोनों) पाते हैं, (वे सब) पाते हैं
मध्यम पुरुष — (तुम) पाते हो, (तुम दोनों) पाते हो, (तुम सब) पाते हो
उत्तम पुरुष — (मैं) पाता हूँ, (हम दोनों) पाते हैं, (हम सब) पाते हैं
योग्यताविस्तरः — श्लोकाः (पृष्ठ 46)
प्रारभ्यते न खलु विघ्नभयेन नीचैः
प्रारभ्य विघ्नविहता विरमन्ति मध्याः।
विघ्नैः पुनः पुनरपि प्रतिहन्यमानाः
प्रारभ्य चोत्तमजनाः न परित्यजन्ति॥१॥
नीच (साधारण) लोग विघ्नों के डर से (कोई काम) आरम्भ ही नहीं करते।
मध्यम लोग आरम्भ करके विघ्न आने पर बीच में रुक जाते हैं।
किन्तु उत्तम लोग विघ्नों से बार-बार बाधा पाकर भी
आरम्भ किए हुए काम को नहीं छोड़ते॥१॥
गच्छन् पिपीलको याति योजनानां शतान्यपि।
अगच्छन् वैनतेयोऽपि पदमेकं न गच्छति॥२॥
चलती हुई चींटी सैकड़ों योजन भी चली जाती है।
न चलने वाला गरुड़ भी एक कदम आगे नहीं जाता॥२॥
(भाव: लगातार प्रयत्न करने वाला छोटा भी लक्ष्य तक पहुँच जाता है।)
कार्यकलापः (पृष्ठ 46)
मुखेन द्राक्षाफलस्य ग्रहणम् – इति क्रीडां कारयामः।
‘मुँह से अंगूर पकड़ना’ — यह खेल कराते हैं।
उपरि रज्ज्वा फलस्य मधुरस्य वा बन्धनं कृत्वा तस्याः आकर्षण-शिथिलीकरणैः अध्यापकः क्रीडाङ्गणे क्रीडां कारयति।
ऊपर रस्सी से फल या मिठाई बाँधकर, उस (रस्सी) को खींचते और ढीला करते हुए अध्यापक खेल के मैदान में खेल कराते हैं।
छात्राः मुखस्य साहाय्येन ग्रहीतुं प्रयत्नं कुर्वन्ति।
छात्र मुँह की सहायता से (उसे) पकड़ने का प्रयत्न करते हैं।

NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 4 Na Labhyate Chet Amlam Drakshaphalam – Questions and Answers

All questions of the chapter are answered below, in the order of the book – in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises. Each answer is written the way you would write it in the exam.

पाठारम्भे चित्रसंवादः — पृष्ठ 39पाठः — न लभ्यते चेत् आम्लं द्राक्षाफलम् (कक्षायां संवादः)

पाठः
प्र.1प्रियच्छात्राः ! एतत् चित्रं पश्यन्तु। चित्रे किं किम् अस्ति ?
चित्र-परिचय : आचार्य के हाथ में एक चित्र है — एक पेड़ पर अंगूर की बेल, उस पर अंगूर के गुच्छे, और नीचे उछलता हुआ एक शृगाल।
उत्तर

छात्राः वदन्ति — महोदय ! चित्रे वृक्षः अस्ति । महोदय ! शृगालः अस्ति । द्राक्षाफलानि अपि सन्ति ।
[महोदय! चित्र में पेड़ है। महोदय! सियार (लोमड़ी) है। अंगूर भी हैं।]

प्र.2बहु सम्यक्। शृगालः किं करोति ?
उत्तर

छात्रः वदति — आचार्य ! शृगालः द्राक्षाफलानि खादितुम् इच्छति, किन्तु न शक्नोति ।
[आचार्य जी! सियार अंगूर खाना चाहता है, किन्तु नहीं खा पाता।]

प्र.3अहो ! भवन्तः कथं जानन्ति ?
उत्तर

छात्राः वदन्ति — महोदय ! वयम् एतां कथां मातृभाषया श्रुतवन्तः ।
[महोदय! हमने यह कथा अपनी मातृभाषा में सुनी है।]

वयं शब्दार्थान् जानीमः — पृष्ठ 42–43शब्दार्थाः — मातृभाषया अर्थं लिखन्तु

शब्दार्थाः
प्र.1मातृभाषया अर्थं लिखन्तु — शृगालः, वनम्, पिपासा, बुभुक्षा, किमपि, इतोऽपि, लभते, श्रान्तः, खिन्नः, जायते, वामतः, दक्षिणतः, अग्रतः, पृष्ठतः, स्वेदः, तृषा, द्राक्षालताम्, उपरि, दृश्यते, अनुक्षणम्, रसः, एकवारम्, द्विवारम्, उत्पतति, पुनः पुनः, कथयति, आम्लम्, द्राक्षाफलम्, पलायते।
उत्तर

जिनकी मातृभाषा हिन्दी है, वे अन्तिम स्तम्भ में नीचे ‘हिन्दी’ स्तम्भ वाले अर्थ लिखें। अन्य भाषा वाले छात्र वही अर्थ अपनी मातृभाषा (मराठी, बाङ्ला, तमिऴ्, गुजराती …) में लिखें।

शब्दःअर्थः (संस्कृतम्)हिन्दीEnglish
शृगालःलोमशालोमड़ीFox
वनम्काननम्अरण्यForest
पिपासापातुम् इच्छाप्यासThirst
बुभुक्षाभोक्तुम् इच्छाभूखHunger
किमपियत् किञ्चित्कुछ भीAnything
इतोऽपिअतः परम् अपिऔर भीMore than this
लभतेप्राप्नोतिपाता हैGets
श्रान्तःक्लान्तःथका हुआTired
खिन्नःदुःखितःखेद से युक्तSad
जायतेभवतिहोता हैBecomes
वामतःवामभागेबायीं ओरTowards left
दक्षिणतःदक्षिणभागेदाहिनी ओरTowards right
अग्रतःअग्रभागेआगेIn front
पृष्ठतःपृष्ठभागेपीछेBehind
स्वेदःघर्मःपसीनाSweat
तृषापिपासाप्यासThirst
द्राक्षालताम्द्राक्षाफलस्य वल्लीम्अंगूर की बेल कोGrape-vine climber
उपरिऊर्ध्वभागेऊपरAbove
दृश्यतेअवलोक्यतेदेखा जाता हैSeen
अनुक्षणम्क्षणाभ्यन्तरेउसी क्षणImmediately
रसःलालारसः / मुखस्रावःलारSaliva
एकवारम्सकृत्एक बारOnce
द्विवारम्वारद्वयम् / द्विःदो बारTwice
उत्पततिकूर्दतेकूदता हैJumps
पुनः पुनःभूयो भूयःबार-बारFrequently
कथयतिवदतिकहता हैTells
आम्लम्आम्लरसयुक्तम्खट्टाSour
द्राक्षाफलम्मृद्वीकाफलम्अंगूरGrapes
पलायतेअन्यत्र धावतिभाग जाता हैRuns away

वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 43प्रश्नः १ — साभिनयं गानम्

क्रियात्मकः
प्र.1एकः शृगालः इति गीतस्य साभिनयं कक्षायां गानं कुर्वन्तु।
उत्तर

यह गायन और अभिनय का कार्य है — लिखित उत्तर नहीं देना है। कक्षा दो दलों में ‘एकः शृगालः’ गीत गाए; एक छात्र शृगाल बनकर हर पंक्ति का अभिनय करे — भूख-प्यास, चारों ओर देखना, बेल पर अंगूर देखना, बार-बार उछलना, और अन्त में ‘आम्लं द्राक्षाफलम्’ कहकर भाग जाना।

वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 43प्रश्नः २ — अधः प्रदत्तानां प्रश्नानाम् एकपदेन पदद्वयेन वा उत्तरं लिखन्तु

एकपदेन उत्तरम्
प्र.2 (क)कः वनं गच्छति ?
उत्तर

शृगालः । (पूर्ण रूप में — एकः शृगालः ।)
[सियार / लोमड़ी।]

प्र.2 (ख)शृगालः कां पश्यति ?
उत्तर

द्राक्षालताम् ।
[अंगूर की बेल को।]

प्र.2 (ग)शृगालस्य मुखे किं जायते ?
उत्तर

रसः । (अर्थात् लालारसः ।)
[लार।]

प्र.2 (घ)द्राक्षालतायां शृगालः किं पश्यति ?
उत्तर

द्राक्षाफलम् । (द्राक्षाफलानि इति अपि साधु ।)
[अंगूर।]

प्र.2 (ङ)द्राक्षाफलं कुत्र दृश्यते ?
उत्तर

उपरि लतासु । (पाठे — ‘उपरि उपरि लतासु’ ।)
[ऊपर बेलों पर।]

प्र.2 (च)किं शृगालः पुनः पुनः उत्पतति ? (आम्/न)
उत्तर

आम् । (आम्, शृगालः पुनः पुनः उत्पतति ।)
[हाँ। हाँ, सियार बार-बार उछलता है।]

प्र.2 (छ)किं शृगालः द्राक्षाफलं प्राप्नोति ? (आम्/न)
उत्तर

न । (न, शृगालः द्राक्षाफलं न प्राप्नोति ।)
[नहीं। नहीं, सियार अंगूर नहीं पाता।]

वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 43–44प्रश्नः ३ — अधः प्रदत्तानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखन्तु

पूर्णवाक्येन उत्तरम्
प्र.3 (क)शृगालः कथं वनं गच्छति ?
उत्तर

शृगालः पिपासया बुभुक्षया च वनं गच्छति ।
[सियार प्यास और भूख के कारण वन जाता है।]

प्र.3 (ख)वनं गत्वा शृगालस्य किं जायते ?
उत्तर

वनं गत्वा शृगालस्य स्वेदः जायते, तृषा च जायते । सः श्रान्तः खिन्नः च जायते ।
[वन जाकर सियार को पसीना आता है और प्यास लगती है। वह थक जाता है और दुखी हो जाता है।]

प्र.3 (ग)शृगालः द्राक्षाफलं कुत्र पश्यति ?
उत्तर

शृगालः उपरि उपरि लतासु द्राक्षाफलं पश्यति ।
[सियार बहुत ऊपर बेलों पर अंगूर देखता है।]

प्र.3 (घ)द्राक्षाफलं दृष्ट्वा कस्य मुखे रसः जायते ?
उत्तर

द्राक्षाफलं दृष्ट्वा शृगालस्य मुखे रसः जायते ।
[अंगूर देखकर सियार के मुँह में लार आ जाती है।]

प्र.3 (ङ)अन्ते शृगालः किं वदति ?
उत्तर

अन्ते शृगालः ‘आम्लं द्राक्षाफलम्’ इति वदति, पलायते च ।
[अन्त में सियार कहता है — ‘अंगूर खट्टे हैं’, और भाग जाता है।]

वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 44प्रश्नः ४ — उपरि प्रदत्तां मञ्जूषां दृष्ट्वा रिक्तस्थानेषु उचितक्रियापदानि लिखन्तु

रिक्तस्थानपूर्तिः
प्र.4 (क)

उपरि प्रदत्तां मञ्जूषां दृष्ट्वा रिक्तस्थानेषु उचितक्रियापदानि लिखन्तु — वन्द् धातोः लट्-लकारस्य रूपाणि।

मञ्जूषा (अत्र इदम् अवधेयम्, पृष्ठ 44) — लभ् धातुः, लट्-लकारः:

लभ्एकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमः पुरुषःलभतेलभेतेलभन्ते
मध्यमः पुरुषःलभसेलभेथेलभध्वे
उत्तमः पुरुषःलभेलभावहेलभामहे

(क)

वन्द्एकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमः पुरुषःवन्दते…………
मध्यमः पुरुषः……वन्देथे……
उत्तमः पुरुषः…………वन्दामहे
उत्तर

पुस्तक में दिए तीन रूपों (वन्दते, वन्देथे, वन्दामहे) के अतिरिक्त शेष छह रूप मोटे अक्षरों में —

वन्द् (आत्मनेपदी)एकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमः पुरुषःवन्दतेवन्देतेवन्दन्ते
मध्यमः पुरुषःवन्दसेवन्देथेवन्दध्वे
उत्तमः पुरुषःवन्देवन्दावहेवन्दामहे
प्र.4 (ख)

मञ्जूषां दृष्ट्वा रिक्तस्थानेषु उचितक्रियापदानि लिखन्तु — पलाय् धातोः लट्-लकारस्य रूपाणि।

(मञ्जूषा का साँचा — लभते, लभेते, लभन्ते / लभसे, लभेथे, लभध्वे / लभे, लभावहे, लभामहे)

पलाय्एकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमः पुरुषःपलायते…………
मध्यमः पुरुषः………………
उत्तमः पुरुषः………………
उत्तर

इस भाग में केवल पलायते दिया है; शेष आठ स्थान भरने हैं —

पलाय् (आत्मनेपदी)एकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमः पुरुषःपलायतेपलायेतेपलायन्ते
मध्यमः पुरुषःपलायसेपलायेथेपलायध्वे
उत्तमः पुरुषःपलायेपलायावहेपलायामहे
प्र.4 (ग)

मञ्जूषां दृष्ट्वा रिक्तस्थानेषु उचितक्रियापदानि लिखन्तु — जन् धातोः लट्-लकारस्य रूपाणि।

(मञ्जूषा का साँचा — लभते, लभेते, लभन्ते / लभसे, लभेथे, लभध्वे / लभे, लभावहे, लभामहे)

जन्एकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमः पुरुषःजायते…………
मध्यमः पुरुषः………………
उत्तमः पुरुषः………………
उत्तर

यहाँ केवल जायते दिया है; शेष आठ स्थान इस प्रकार भरिए —

जन् / जाय् (आत्मनेपदी)एकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमः पुरुषःजायतेजायेतेजायन्ते
मध्यमः पुरुषःजायसेजायेथेजायध्वे
उत्तमः पुरुषःजायेजायावहेजायामहे

वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 44–45प्रश्नः ५ — उदाहरणानुसारम् एकवचनरूपं दृष्ट्वा द्विवचन-बहुवचनरूपाणि लिखन्तु

रूपरचना
प्र.5

उदाहरणानुसारम् एकवचनरूपं दृष्ट्वा द्विवचन-बहुवचनरूपाणि लिखन्तु — (पहली पंक्ति उदाहरण है)

धातुःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
कम्प्कम्पतेकम्पेतेकम्पन्ते
वर्ध्वर्धते…………
वर्त्वर्तसे…………
प्र + काश्प्रकाशते…………
वन्द्वन्दे…………
याच्याचते…………
लज्ज्लज्जसे…………
वीक्ष्वीक्षते…………
सेव्सेवे…………
वन्द्वन्दसे…………
शुभ्शोभते…………
उत्तर

दिए गए एकवचन रूप का पुरुष पहचानकर उसी पुरुष के द्विवचन और बहुवचन लिखे गए हैं (–ते = प्रथम, –से = मध्यम, –ए = उत्तम) —

धातुःएकवचनम् (पुस्तक में दिया)पुरुषःद्विवचनम्बहुवचनम्
कम्प् (यथा)कम्पतेप्रथमःकम्पेतेकम्पन्ते
वर्ध्वर्धतेप्रथमःवर्धेतेवर्धन्ते
वर्त्वर्तसेमध्यमःवर्तेथेवर्तध्वे
प्र + काश्प्रकाशतेप्रथमःप्रकाशेतेप्रकाशन्ते
वन्द्वन्देउत्तमःवन्दावहेवन्दामहे
याच्याचतेप्रथमःयाचेतेयाचन्ते
लज्ज्लज्जसेमध्यमःलज्जेथेलज्जध्वे
वीक्ष्वीक्षतेप्रथमःवीक्षेतेवीक्षन्ते
सेव्सेवेउत्तमःसेवावहेसेवामहे
वन्द्वन्दसेमध्यमःवन्देथेवन्दध्वे
शुभ्शोभतेप्रथमःशोभेतेशोभन्ते

वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 45प्रश्नः ६ — उदाहरणानुसारं वाक्यद्वयं लिखन्तु

वाक्यरचना
प्र.6 (यथा)यथा – शत्रुः (पलाय्) ………………….. , चोराः (पलाय्) …………………..
उत्तर

पुस्तक में यह उदाहरण पहले से भरा है —

शत्रुः पलायते । [शत्रु भाग जाता है।]
चोराः पलायन्ते । [चोर भाग जाते हैं।]

प्र.6 (क)वृक्षः (वर्ध्) ………………….. , बालाः (वर्ध्) …………………..
उत्तर

वृक्षः वर्धते । [पेड़ बढ़ता है।]
बालाः वर्धन्ते । [बच्चे बढ़ते हैं।]

प्र.6 (ख)छात्रः (वन्द्) ………………….. , भक्ताः (वन्द्) …………………..
उत्तर

छात्रः वन्दते । [छात्र प्रणाम करता है।]
भक्ताः वन्दन्ते । [भक्त प्रणाम करते हैं।]

प्र.6 (ग)वैद्यः (वीक्ष्) ………………….. , प्रेक्षकाः (वीक्ष्) …………………..
उत्तर

वैद्यः वीक्षते । [वैद्य देखता है / जाँचता है।]
प्रेक्षकाः वीक्षन्ते । [दर्शक देखते हैं।]

प्र.6 (घ)कर्मचारी (सेव्) ………………….. , महिलाः (सेव्) …………………..
उत्तर

कर्मचारी सेवते । [कर्मचारी सेवा करता है।]
महिलाः सेवन्ते । [महिलाएँ सेवा करती हैं।]

प्र.6 (ङ)वृक्षः (कम्प्) ………………….. , रुग्णाः (कम्प्) …………………..
उत्तर

वृक्षः कम्पते । [पेड़ हिलता/काँपता है।]
रुग्णाः कम्पन्ते । [रोगी काँपते हैं।]

वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 45प्रश्नः ७ — उदाहरणं दृष्ट्वा वाक्यानि उचितरूपैः पूरयन्तु

वाक्यपूर्तिः
प्र.7 (क)शुनकं दृष्ट्वा बालकस्य भयं (जाय्) …………………………..
उत्तर

पुस्तक में यह उदाहरण पहले से भरा है —

शुनकं दृष्ट्वा बालकस्य भयं जायते ।
[कुत्ते को देखकर बालक को डर लगता है।]

प्र.7 (ख)मूषकः मार्जारं दृष्ट्वा (पलाय्) …………………………..
उत्तर

मूषकः मार्जारं दृष्ट्वा पलायते ।
[चूहा बिल्ली को देखकर भाग जाता है।]

प्र.7 (ग)रात्रिकाले मार्गदीपाः (प्रकाश्) …………………………..
उत्तर

रात्रिकाले मार्गदीपाः प्रकाशन्ते ।
[रात के समय सड़क के दीये (स्ट्रीट-लाइटें) चमकते हैं।]

प्र.7 (घ)अहं देवं (वन्द्) …………………………..
उत्तर

अहं देवं वन्दे ।
[मैं देवता को प्रणाम करता/करती हूँ।]

प्र.7 (ङ)त्वं किमर्थं (लज्ज्) …………………………..
उत्तर

त्वं किमर्थं लज्जसे ?
[तुम क्यों लजाते हो? / तुम्हें किसलिए संकोच हो रहा है?]

प्र.7 (च)वयं देशं (सेव्) …………………………..
उत्तर

वयं देशं सेवामहे ।
[हम देश की सेवा करते हैं।]

योग्यताविस्तरः — पृष्ठ 46श्लोकान् उच्चैः पठन्तु, अर्थम् अवगच्छन्तु च

श्लोकाः
प्र.1श्लोकान् उच्चैः पठन्तु, अर्थम् अवगच्छन्तु च —
प्रारभ्यते न खलु विघ्नभयेन नीचैः
प्रारभ्य विघ्नविहता विरमन्ति मध्याः।
विघ्नैः पुनः पुनरपि प्रतिहन्यमानाः
प्रारभ्य चोत्तमजनाः न परित्यजन्ति॥१॥
उत्तर

अन्वयः — नीचैः विघ्नभयेन (कार्यम्) न खलु प्रारभ्यते । मध्याः प्रारभ्य विघ्नविहताः (सन्तः) विरमन्ति । उत्तमजनाः तु विघ्नैः पुनः पुनः अपि प्रतिहन्यमानाः, प्रारभ्य च न परित्यजन्ति ।

अर्थः (हिन्दी) — नीच (निकृष्ट स्वभाव वाले) लोग विघ्न के भय से काम आरम्भ ही नहीं करते। मध्यम श्रेणी के लोग आरम्भ तो कर देते हैं, किन्तु विघ्न आते ही रुक जाते हैं (काम छोड़ देते हैं)। उत्तम लोग बार-बार विघ्नों से आहत होने पर भी आरम्भ किए हुए कार्य को नहीं छोड़ते।

प्र.2गच्छन् पिपीलको याति योजनानां शतान्यपि।
अगच्छन् वैनतेयोऽपि पदमेकं न गच्छति॥२॥
उत्तर

अन्वयः — गच्छन् पिपीलकः योजनानां शतानि अपि याति । अगच्छन् वैनतेयः अपि एकं पदं न गच्छति ।

अर्थः (हिन्दी) — चलती हुई चींटी सैकड़ों योजन (बहुत लम्बी दूरी) तक चली जाती है; किन्तु न चलने वाला गरुड़ भी एक कदम नहीं चल पाता।

परियोजनाकार्यम् — पृष्ठ 46परियोजनाकार्यम्

परियोजना
प्र.1त्वं जीवने कदाचित् अभीष्टं वस्तु न लभसे। कदाचित् तव लक्ष्यपूर्तिः न भवति। तदा त्वं किं करोषि, किं च चिन्तयसि इति संस्कृतभाषया / स्वभाषया प्रसङ्गसहितं लिख।
उत्तर

(यह अपने अनुभव से लिखने का कार्य है; नीचे एक नमूना है।)

नमूना उत्तर (संस्कृतभाषया):

गतवर्षे मम विद्यालये चित्रकलास्पर्धा आसीत् । अहं बहु परिश्रमम् अकरवम्, किन्तु प्रथमं स्थानं न अलभे । तदा अहं खिन्नः अभवम् । अहं चिन्तितवान् — ‘किम् अहं चित्रकलां त्यजामि ?’ अनन्तरम् अहं गुरुं पृष्टवान् । गुरुः अवदत् — ‘तव रेखाः शोभन्ते, किन्तु वर्णसंयोजनम् अभ्यासम् अपेक्षते ।’ अतः अहं प्रतिदिनं त्रिंशत्-निमेषपर्यन्तम् अभ्यासम् आरब्धवान् । अस्मिन् वर्षे अहं द्वितीयं स्थानम् अलभे । अधुना अहं जानामि — यत् न लभ्यते तत् आम्लम् इति न वक्तव्यम् । ‘गच्छन् पिपीलकः योजनानां शतान्यपि याति’ इति श्लोकः मम प्रेरणा अस्ति ।

कार्यकलापः — पृष्ठ 46कार्यकलापः — मुखेन द्राक्षाफलस्य ग्रहणम्

क्रीडा
प्र.1मुखेन द्राक्षाफलस्य ग्रहणम् – इति क्रीडां कारयामः। उपरि रज्ज्वा फलस्य मधुरस्य वा बन्धनं कृत्वा तस्याः आकर्षण-शिथिलीकरणैः अध्यापकः क्रीडाङ्गणे क्रीडां कारयति। छात्राः मुखस्य साहाय्येन ग्रहीतुं प्रयत्नं कुर्वन्ति।
चित्र-परिचय : मैदान में दो खम्भों के बीच एक रस्सी बँधी है, जिससे धागों पर फल लटके हैं; चार छात्र-छात्राएँ मुँह से फल पकड़ने का प्रयत्न कर रहे हैं और अध्यापिका रस्सी का एक सिरा पकड़े खड़ी हैं।
उत्तर

यह मैदान में खेला जाने वाला खेल है — लिखित उत्तर नहीं देना है। दो खम्भों के बीच बँधी रस्सी से फल या मिठाई लटकाई जाती है; अध्यापक रस्सी को खींचते और ढीला करते रहते हैं, और छात्र हाथ लगाए बिना केवल मुँह से फल पकड़ने का प्रयत्न करते हैं।

Chapter 4 of 13 – Sanskrit

Also for This Chapter

NCERT Solutions Class 7 Sanskrit Chapter 4 Na Labhyate Chet Amlam Drakshaphalam – Overview

ClassClass 7
SubjectSanskrit
Chapter4 – Na Labhyate Chet Amlam Drakshaphalam
Session2027
FormatFull answers on this page + PDF

NCERT Solutions Class 7 Sanskrit Chapter 4 – FAQs

Where can I download NCERT Solutions Class 7 Sanskrit Chapter 4 Na Labhyate Chet Amlam Drakshaphalam PDF?

Read every answer on this page, or download the free PDF from the table at the top.

Is this for the 2027 session?

Yes, it follows the latest NCERT Class 7 Sanskrit book for 2027.

How many questions are solved in NCERT Class 7 Sanskrit Chapter 4?

All questions of the chapter – the in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises.

How should I use these solutions?

Read the chapter in the NCERT book first, attempt the questions yourself, then check your answers here.

Official website: ncert.nic.inNational Council of Educational Research and Training publishes date sheets, admit cards and results here
Visit

Ask a question

?

Loading comments…