Download Esha Sa Kritkabuddhih Manvabuddheh Sahkari (एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी) – NCERT Class 9 Sanskrit Chapter 5 PDF from the new NCERT Class 9 Sanskrit book Sharada (2026-27). Read the chapter online or download the free PDF. पाठ-परिचय — पाठ का आरम्भ एक छोटे गद्यांश से होता है — ‘आधुनिके विज्ञानयुगे यदा मानवजीवनं द्रुतगत्या परिवर्तनशीलम् अस्ति, तदा अत्र कृतकबुद्धिः प्रभावशालि-साधनरूपेण समुपस्थिता वर्तते।’ अर्थात् आज जब मानव-जीवन तेज़ गति से बदल रहा है, तब कृतकबुद्धि एक…
Esha Sa Kritkabuddhih Manvabuddheh Sahkari (एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी) PDF – Chapter 5 of Sharada
Read the chapter online or download the PDF.
| Chapter | Download | |
|---|---|---|
| Chapter 5 PDF | Esha Sa Kritkabuddhih Manvabuddheh Sahkari (एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी) | View PDF |
| Full book | NCERT Class 9 Sanskrit – Sharada | View Book |
Read Online
What Is in Esha Sa Kritkabuddhih Manvabuddheh Sahkari (एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी)? (Class 9 Sanskrit Chapter 5)
- पाठ-परिचय — पाठ का आरम्भ एक छोटे गद्यांश से होता है — ‘आधुनिके विज्ञानयुगे यदा मानवजीवनं द्रुतगत्या परिवर्तनशीलम् अस्ति, तदा अत्र कृतकबुद्धिः प्रभावशालि-साधनरूपेण समुपस्थिता वर्तते।’ अर्थात् आज जब मानव-जीवन तेज़ गति से बदल रहा है, तब कृतकबुद्धि एक प्रभावशाली साधन के रूप में सामने आ खड़ी हुई है। यन्त्र मनुष्य की तरह सोचते हैं और निर्णय लेते हैं — यही इस पाठ का विषय है।
- विधा तथा पात्र — यह संवाद है, कोई कथा या श्लोक-संग्रह नहीं। स्थान है ‘विद्यालयकक्षा’। पात्र हैं — अध्यापकः तथा दस छात्र : यशिका, कात्यायनी, श्रेया, अथर्वः, अक्षतः, आर्यः, वेदः, आकाशः, पावनी तथा भास्करः। संवाद छात्रों के प्रश्नों से आगे बढ़ता है, इसलिए पूरा पाठ प्रश्नोत्तर की शैली में है — यही उसे पढ़ने में सरल और याद रखने में सुगम बनाता है।
- विषयवस्तु — संवाद पाँच चरणों में चलता है : (१) कृतकबुद्धि क्या है — ‘यया अचेतनयन्त्राणि मानवबुद्धिवत् कार्यं कुर्वन्ति, सा कृतकबुद्धिः’; (२) उसके तीन प्रकार — सङ्कुचित, सामान्य तथा अत्युत्कृष्ट कृतकबुद्धि; (३) यन्त्र सीखते कैसे हैं — यन्त्राधिगम तथा गहनाधिगम की विधि से, और उनकी पाठशाला का नाम ‘डेटासेट्’ है; (४) उपयोगक्षेत्र — शिक्षा, चिकित्सा, कृषि, न्यायालय, सञ्चार, वित्त, कला-सङ्गीत तथा मनोरञ्जन; (५) भय तथा सीमा — पूर्वग्रह, साइबर-अपराध, डीप्-फेक् तथा रोज़गार का प्रश्न, और उनके उपाय।
- मूल सन्देश — पाठ का शीर्षक ही उसका निष्कर्ष है — कृतकबुद्धि मानवबुद्धि की सहकरी (सहयोगिनी) है, प्रतिस्पर्धिनी नहीं। अध्यापक दो वाक्यों में यह बात बाँध देते हैं — ‘कृतकबुद्धिः उपकरणम् अस्ति, प्रेरणा तु मानवेभ्यः एव आगच्छति’ तथा ‘कृतकबुद्धिः गुरुमित्रम् अस्ति, गुरुविकल्पः नास्ति’। भास्कर का वाक्य — ‘कृतकबुद्धिः मित्रं भवेत्, न भवेत् स्वामी’ — पूरे पाठ का सूत्रवाक्य है।
- भाषिक विशेषताएँ — पाठ की सबसे बड़ी विशेषता है नवीन संस्कृत-शब्दनिर्माण। अंग्रेज़ी की तकनीकी शब्दावली के लिए पुस्तक ने समास तथा प्रत्यय के बल पर नए शब्द गढ़े हैं — कृतकबुद्धिः (Artificial Intelligence), दत्तांशः (Data), तन्त्रांशः (Software), यन्त्राधिगमः (Machine Learning), गहनाधिगमः (Deep Learning), संवादोपकरणम् (Communication tool), मुखपरिचयप्रणाली (Facial Recognition System), पटु-कारयानम् (Smart Car), जालप्रवेशः (internet access)। ध्वन्यात्मक नाम ज्यों के त्यों देवनागरी में लिखे गए हैं — चैट-जीपीटी, एलेक्सा, सिरि, जेमिनि, डीप्-फेक्, डेटासेट्।
- व्याकरणिक बिंदु — ‘अत्र इदम् अवधेयम्’ खण्ड तीन विभक्तियाँ दोहराता है — पञ्चमी (अपादान — ‘कस्मात्?’ का उत्तर; वियोग, कारण, अपसरण), षष्ठी (सम्बन्ध — ‘कस्य?’ का उत्तर; सम्बन्ध, स्वामित्व, अंश, विषय) तथा सप्तमी (अधिकरण — ‘कस्मिन्?’ का उत्तर; स्थान, काल, आधार)। पाठ स्वयं इनके उदाहरणों से भरा है — ‘मानवात् अपि अधिका’ (पञ्चमी), ‘कृतकबुद्धेः प्रयोगः’ (षष्ठी), ‘शिक्षायां चिकित्सायां च’ (सप्तमी)। अभ्यास के प्रश्न ७ तथा ८ कर्तृपद-क्रियापद तथा विशेषण-विशेष्य का चयन कराते हैं।
- पाठ के भीतर का श्लोक — वेदः चैट-जीपीटी से प्राप्त एक अनुष्टुप् श्लोक सुनाता है — ‘विद्युत्प्रज्ञया यन्त्राणि नित्यं वदन्ति चेतनाः। अहोरात्रं न विश्रान्ताः मानवान् धारयन्ति ते॥’ यह पूरे पाठ का सबसे रोचक क्षण है — यहाँ यन्त्र ने ही संस्कृत श्लोक रचा है, और सब उसे उत्साह से पढ़ते हैं तथा आश्चर्य करते हैं।
- अतिरिक्त सामग्री — ‘स्वाध्यायान्मा प्रमदः’ में अमरकोश (१.५.१-२, धीवर्गः) के दो श्लोक हैं जो ‘बुद्धि’ के चौदह पर्यायवाची गिनाते हैं — मनीषा, धिषणा, धी, प्रज्ञा, शेमुषी, मति, प्रेक्षा, उपलब्धिः, चित्, संविद्, प्रतिपत्, ज्ञप्तिः, चेतना तथा धारणावती मेधा — और पुस्तक जोड़ती है कि ये सब स्त्रीलिङ्ग हैं। इसी कारण पूरे पाठ में ‘कृतकबुद्धिः’ स्त्रीलिङ्ग में चली है — ‘एषा’, ‘सहकरी’, ‘सहायिका’, ‘प्रतिस्पर्धिनी’, ‘समुपस्थिता’।
त्वरित पुनरावृत्ति – Esha Sa Kritkabuddhih Manvabuddheh Sahkari (एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी)
| शब्दः | अर्थः (संस्कृतम्) | हिन्दी अर्थ | पाठ का वाक्य / प्रयोग |
|---|---|---|---|
| कृतकबुद्धिः (कर्मधारयः, स्त्री.प्र.ए.व.) | कृतका बुद्धिः | मनुष्य-बुद्धि जैसा यन्त्र का चिन्तन-कौशल (Artificial Intelligence) | एतत् कृतकबुद्ध्या सम्भवति। |
| सहकरी (स्त्री.प्र.ए.व.) | सहयोगिनी | सहयोगी, साथ मिलकर काम करने वाली (Helper) | कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी। |
| दत्तांशः (पुं.प्र.ए.व.) | पूर्वदत्तं ज्ञानम् | डेटा, आँकड़े (Data) | यदि अशुद्धदत्तांशः दीयते तर्हि… |
| तन्त्रांशः (पुं.प्र.ए.व.) | संगणक-तन्त्रः | सॉफ्टवेयर (Software) | तन्त्रांशाः/अनुप्रयोगाः (शब्द-सूची का शीर्षक); अभ्यास २ — तन्त्रांशानां कार्याणि विचिन्त्य… |
| पूर्वाग्रहः (पुं.प्र.ए.व.) | पूर्वं स्थापितं पक्षपातयुक्तं मतम् | पूर्वपक्षपात (Bias) | एषः दोषः ‘पूर्वग्रहः’ इति कथ्यते। |
| प्रौद्योगिकीविशारदाः (पुं.प्र.ब.व.) | प्रौद्योगिकीशास्त्रे कुशलाः जनाः | तकनीकी विशेषज्ञ (Technology Experts) | प्रौद्योगिकीविशारदाः … एतानि यन्त्राणि प्रशिक्षयन्ति। |
| प्रशिक्षयन्ति (प्र + √शिक्ष् + लट्, पुं.प्र.ब.व.) | शिक्षयन्ति, अभ्यासं कारयन्ति | प्रशिक्षण देते हैं (They coach) | … एतानि यन्त्राणि प्रशिक्षयन्ति। |
| डीप्-फेक् | गहनमिथ्याचित्रं कृतकबुद्ध्या निर्मितम् | कृत्रिम बुद्धि द्वारा निर्मित मिथ्याचित्र (AI-generated fake media) | डीप्-फेक् कृतकबुद्ध्या निर्मितं मिथ्याचित्रं, दृश्यं, ध्वनिः वा अस्ति। |
| प्रतिस्पर्धिनी (स्त्री.प्र.ए.व.) | स्पर्धायुक्ता | प्रतियोगी (Competitor) | कृतकबुद्धिः सहायिका अस्ति, मनुष्यस्य प्रतिस्पर्धिनी न। |
| नैतिकता (स्त्री.प्र.ए.व.) | सदाचारः, धर्मनिष्ठा | नैतिक मूल्य (Ethics) | नैतिकतापूरितं प्रशिक्षणं… |
| अध्येतुम् (अधि + √इ + तुमुन्) | अध्ययनं कर्तुम् | अध्ययन करने के लिए (For Studying) | छात्राः … स्वयम् अध्येतुं शक्नुवन्ति। |
| अधिगृह्णन्ति (अधि + √ग्रह् + लट्, प्र.पु.ब.व.) | स्वीकुर्वन्ति | अधिग्रहण करते हैं, अपने अधिकार में लेते हैं (Acquire) | यन्त्राणि मानवेभ्यः संसारम् अधिगृह्णन्ति। |
| अर्हन्ति (√अर्ह् + लट्, प्र.पु.ब.व.) | शक्नुवन्ति | योग्य होते हैं (Deserve) | प्रशिक्षिताः युवानः नवीनवृत्तीः प्राप्तुम् अर्हन्ति। |
| अपराधशमनाय (षष्ठी-तत्पुरुषः, नपुं.च.ए.व.) | अपराधस्य शमनाय | अपराध की रोकथाम के लिए (Reducing crime) | अपराधशमनाय कृतकबुद्धिः कथं साहाय्यं करोति ? |
Old NCERT vs New – Class 9 Sanskrit
This chapter is from Sharada, the new NCERT Class 9 Sanskrit book (NCF-SE 2023, used from 2026-27). It replaced the old book “Shemushi”, so chapter numbers and names differ from older PDFs.
Solutions and All Chapters
Answers to the exercises and the full chapter list of Sharada:
Esha Sa Kritkabuddhih Manvabuddheh Sahkari (एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी) – Overview
| Class | Class 9 |
| Subject | Sanskrit |
| Book | Sharada – new NCERT book |
| Chapter | 5 of 15 – Esha Sa Kritkabuddhih Manvabuddheh Sahkari (एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी) |
| Edition | Latest NCERT edition (2026-27) |
| Session | 2026-27 |
| Free – read online or download |
Class 9 Sanskrit Chapter 5 – FAQs
Where can I download Esha Sa Kritkabuddhih Manvabuddheh Sahkari (एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी) Class 9 PDF?
From the download table on this page – the chapter PDF is free, and the full book is linked too.
What is Class 9 Sanskrit Chapter 5 about?
पाठ-परिचय — पाठ का आरम्भ एक छोटे गद्यांश से होता है — ‘आधुनिके विज्ञानयुगे यदा मानवजीवनं द्रुतगत्या परिवर्तनशीलम् अस्ति, तदा अत्र कृतकबुद्धिः प्रभावशालि-साधनरूपेण समुपस्थिता वर्तते।’ अर्थात् आज जब मानव-जीवन तेज़ गति से बदल रहा है, तब कृतकबुद्धि एक प्रभावशाली साधन के रूप में सामने आ खड़ी हुई है। यन्त्र मनुष्य की तरह सोचते हैं और निर्णय लेते हैं — यही इस पाठ का विषय है।
Is Esha Sa Kritkabuddhih Manvabuddheh Sahkari (एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी) from the new NCERT Class 9 Sanskrit book?
Yes. It is chapter 5 of sharada, the new NCERT Class 9 Sanskrit book for 2026-27.
Is this the latest NCERT edition for 2026-27?
Yes – the PDF is NCERT’s latest edition for the 2026-27 session.
Where are the NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 5?
Open the NCERT Solutions link above for answers to the exercise questions.















