Download Manahputan Samachret (मनःपूतं समाचरेत्) – NCERT Class 9 Sanskrit Chapter 6 PDF from the new NCERT Class 9 Sanskrit book Sharada (2026-27). Read the chapter online or download the free PDF. पाठ-परिचय — पाठ का शीर्षक ही उसका सार है — ‘मनःपूतं समाचरेत्’ अर्थात् ‘जो मन से पवित्र हो, वही आचरण करो’। यह वाक्य पाठ के पहले श्लोक (मनुस्मृतिः ६.४६) से लिया गया है। आरम्भ में एक चित्रकथा है : आचार्या पूछती हैं कि कोई काम करना हो तो सबसे पहले क्या…
Manahputan Samachret (मनःपूतं समाचरेत्) PDF – Chapter 6 of Sharada
Read the chapter online or download the PDF.
| Chapter | Download | |
|---|---|---|
| Chapter 6 PDF | Manahputan Samachret (मनःपूतं समाचरेत्) | View PDF |
| Full book | NCERT Class 9 Sanskrit – Sharada | View Book |
Read Online
What Is in Manahputan Samachret (मनःपूतं समाचरेत्)? (Class 9 Sanskrit Chapter 6)
- पाठ-परिचय — पाठ का शीर्षक ही उसका सार है — ‘मनःपूतं समाचरेत्’ अर्थात् ‘जो मन से पवित्र हो, वही आचरण करो’। यह वाक्य पाठ के पहले श्लोक (मनुस्मृतिः ६.४६) से लिया गया है। आरम्भ में एक चित्रकथा है : आचार्या पूछती हैं कि कोई काम करना हो तो सबसे पहले क्या आवश्यक है? छात्र उत्तर देते हैं — विचिन्त्य कार्यकरणम्, उचितविधिना कार्यकरणम्, पूर्णमनसा कार्यकरणम्। आचार्या तब मूल बात कहती हैं — ‘यदि मनः एव मलिनं स्यात्, उद्देश्यम् एव अनुचितं स्यात्, तर्हि किमपि कार्यं सम्यक् कथं भवेत्?’ इसी प्रश्न का उत्तर पाठ के आठ सुभाषित देते हैं।
- विधा तथा स्रोत — यह सुभाषित-सङ्कलन है; इसका कोई एक रचयिता नहीं। आठ श्लोक सात ग्रन्थों और सात अलग-अलग परम्पराओं से आए हैं — धर्मशास्त्र (मनुस्मृति २), दर्शन-उपदेश (गीता), सुभाषित-सङ्ग्रह (सुभाषितरत्नभाण्डागारः), नीति-काव्य (नीतिशतकम्), कथा-साहित्य (पञ्चतन्त्रम्), रूपक (मालविकाग्निमित्रम्) तथा महाकाव्य (किरातार्जुनीयम्)। इसी से यह भी दिखता है कि एक ही जीवन-मूल्य को भारतीय परम्परा ने अनेक विधाओं में दोहराया है।
- विषयवस्तु — आठों श्लोक एक सीढ़ी बनाते हैं। श्लोक १ — आचरण की चार छन्नियाँ (दृष्टि, वस्त्र, सत्य, मन)। श्लोक २ — धर्म के दस लक्षण। श्लोक ३ — श्रेष्ठ पुरुष का आचरण ही समाज का प्रमाण। श्लोक ४ — अभ्यास से सब सिद्ध। श्लोक ५ — उत्तम, मध्यम और अधम — तीन प्रकार के कर्ता। श्लोक ६ — पुरुषार्थ बनाम भाग्य। श्लोक ७ — पुराना या नया नहीं, परीक्षा कसौटी है। श्लोक ८ — जल्दबाज़ी नहीं, विचारपूर्वक काम।
- मूल सन्देश — काम की सफलता केवल कुशलता पर नहीं, कर्ता के मन की शुद्धता, विवेक और अभ्यास पर टिकी है। मन मैला हो तो फल भी दूषित होगा — यही आचार्या ने चित्रकथा में कहा और यही आठों सुभाषित अलग-अलग ढंग से दोहराते हैं। इसीलिए पाठ के अन्त में छात्रा कहती है — ‘एतानि सुभाषितानि न केवलं पठनाय अपितु जीवने आचरणाय सन्ति।’
- भाषिक विशेषताएँ — पहले चार श्लोक अनुष्टुप् छन्द में हैं — छोटे, सूत्र जैसे, कण्ठस्थ करने योग्य। श्लोक ५, ६ तथा ७ लम्बे वृत्तों (वसन्ततिलका, उपजाति) में हैं और श्लोक ८ वियोगिनी में — इनमें वाक्य फैलता है और विचार क्रम से खुलता है। श्लोक १ में ‘पूत’ शब्द की चार आवृत्तियाँ (दृष्टिपूतम्, वस्त्रपूतम्, सत्यपूताम्, मनःपूतम्) पूरे श्लोक को एक ताल दे देती हैं, और श्लोक ४ में ‘अभ्यास’ की चार आवृत्तियाँ वही काम करती हैं।
- व्याकरणिक बिंदु — पूरा पाठ विधिलिङ् लकार का अभ्यास है — न्यसेत्, पिबेत्, वदेत्, समाचरेत्, विदधीत, भवेत् : ‘करना चाहिए’ का अर्थ। साथ ही कर्मवाच्य (प्रारभ्यते), शानच् प्रत्यय (प्रतिहन्यमानाः), क्त्वा/ल्यप् (निहत्य, प्रारभ्य, परीक्ष्य, कृत्वा), क्त प्रत्यय (पूतम्, विहताः, कृते) तथा तृतीया-तत्पुरुष समास (दृष्टिपूतम्, वस्त्रपूतम्, मनःपूतम्, विघ्नविहताः) बार-बार आते हैं।
- सन्धि का अभ्यास — अभ्यास का प्रश्न ८ पूरा सन्धि पर है — विसर्गसन्धि (दमः + अस्तेयम् → दमोऽस्तेयम्; पुनः + अपि → पुनरपि; लोकः + तत् → लोकस्तत्; विघ्नविहताः + विरमन्ति → विघ्नविहता विरमन्ति), यण् सन्धि (इति + एव → इत्येव), गुण सन्धि (च + उत्तमजनाः → चोत्तमजनाः) दीर्घ सन्धि (परीक्ष्य + अन्यतरत् → परीक्ष्यान्यतरत्) तथा जश्त्व (अन्यतरत् + भजन्ते → अन्यतरद्भजन्ते)। ये सब पाठ के श्लोकों में ही मिलते हैं, इसलिए श्लोक याद हो तो सन्धि अपने-आप याद हो जाती है।
- अभ्यास क्या माँगता है — नौ प्रश्न : (१) सात प्रश्नों के पूर्णवाक्य उत्तर, (२) पाँच श्लोकांशों में रिक्तस्थानपूर्ति, (३) छह रेखाङ्कित पदों पर प्रश्ननिर्माण, (४) पहले श्लोक को पढ़कर ग्यारह प्रश्नों के उत्तर, (५) मञ्जूषा से भावार्थ की पूर्ति, (६) अन्वय में रिक्तस्थानपूर्ति, (७) श्लोकांश और स्रोतोग्रन्थ का मेलन, (८) सन्धिविच्छेद तथा (९) विग्रहवाक्यों के समस्तपद। इसके ऊपर ‘यस्तु क्रियावान् मनुजः स विद्वान्’ में जीवनमूल्यों के अनुसार पाँच-पाँच सुभाषित एकत्र करने और अपना अनुभव सुनाने का कार्य है।
त्वरित पुनरावृत्ति – Manahputan Samachret (मनःपूतं समाचरेत्)
| शब्दः | अर्थः (संस्कृतम्) | हिन्दी अर्थ | पाठ का वाक्य / श्लोक |
|---|---|---|---|
| मलिनम् (नपुं.प्र.ए.व.) | अशुद्धम् | मैला, अशुद्ध | यदि मनः एव मलिनं स्यात् (चित्रकथा) |
| सङ्कलितानि (सम् + √कल् + क्त, नपुं.प्र.ब.व.) | सङ्गृहीतानि | संकलित, इकट्ठे किए गए | सुभाषितानि सङ्कलितानि दृश्यन्ते (चित्रकथा) |
| पूतम् (√पू + क्त, नपुं.प्र.ए.व.) | शुद्धम् | शुद्ध, पवित्र किया हुआ | दृष्टिपूतं न्यसेत् पादम् (श्लोक १) |
| न्यसेत् (नि + √अस्, विधिलिङ्, प्र.पु.ए.व.) | स्थापयेत् | रखे, रखना चाहिए | दृष्टिपूतं न्यसेत् पादम् (श्लोक १) |
| वाचम् (स्त्री.द्वि.ए.व.) | वाणीम् | वाणी को | सत्यपूतां वदेत् वाचम् (श्लोक १) |
| धृतिः (स्त्री.प्र.ए.व.) | धैर्यम् | धैर्य, धीरज | धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयम् (श्लोक २) |
| दमः (पुं.प्र.ए.व.) | इन्द्रियाणां मनसः च नियन्त्रणम् | इन्द्रिय एवं मन को वश में करना | धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयम् (श्लोक २) |
| अस्तेयम् (नञ्-तत्पुरुषः, नपुं.प्र.ए.व.) | न स्तेयम् | चोरी न करना | धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयम् (श्लोक २) |
| शौचम् (नपुं.प्र.ए.व.) | शुचेः भावः, पावित्र्यम् | पवित्रता | शौचमिन्द्रियनिग्रहः (श्लोक २) |
| इन्द्रियनिग्रहः (षष्ठी-तत्पुरुषः) | इन्द्रियाणां निग्रहः | इन्द्रियों को वश में रखना | शौचमिन्द्रियनिग्रहः (श्लोक २) |
| धीः (स्त्री.प्र.ए.व.) | बुद्धिः | बुद्धि | धीर्विद्या सत्यमक्रोधो (श्लोक २) |
| अक्रोधः (नञ्-तत्पुरुषः) | न क्रोधः | क्रोध न करना | धीर्विद्या सत्यमक्रोधो (श्लोक २) |
| इतरः (पुं.प्र.ए.व.) | अन्यः | दूसरा | तत्तदेवेतरो जनः (श्लोक ३) |
| प्रमाणम् (नपुं.द्वि.ए.व.) | आदर्शम्, मानकम् | प्रमाण, आदर्श | स यत्प्रमाणं कुरुते (श्लोक ३) |
Old NCERT vs New – Class 9 Sanskrit
This chapter is from Sharada, the new NCERT Class 9 Sanskrit book (NCF-SE 2023, used from 2026-27). It replaced the old book “Shemushi”, so chapter numbers and names differ from older PDFs.
Solutions and All Chapters
Answers to the exercises and the full chapter list of Sharada:
Manahputan Samachret (मनःपूतं समाचरेत्) – Overview
| Class | Class 9 |
| Subject | Sanskrit |
| Book | Sharada – new NCERT book |
| Chapter | 6 of 15 – Manahputan Samachret (मनःपूतं समाचरेत्) |
| Edition | Latest NCERT edition (2026-27) |
| Session | 2026-27 |
| Free – read online or download |
Class 9 Sanskrit Chapter 6 – FAQs
Where can I download Manahputan Samachret (मनःपूतं समाचरेत्) Class 9 PDF?
From the download table on this page – the chapter PDF is free, and the full book is linked too.
What is Class 9 Sanskrit Chapter 6 about?
पाठ-परिचय — पाठ का शीर्षक ही उसका सार है — ‘मनःपूतं समाचरेत्’ अर्थात् ‘जो मन से पवित्र हो, वही आचरण करो’। यह वाक्य पाठ के पहले श्लोक (मनुस्मृतिः ६.४६) से लिया गया है। आरम्भ में एक चित्रकथा है : आचार्या पूछती हैं कि कोई काम करना हो तो सबसे पहले क्या आवश्यक है? छात्र उत्तर देते हैं — विचिन्त्य कार्यकरणम्, उचितविधिना कार्यकरणम्, पूर्णमनसा कार्यकरणम्। आचार्या तब मूल बात कहती हैं — ‘यदि मनः एव मलिनं स्यात्, उद्देश्यम् एव अनुचितं स्यात्, तर्हि किमपि कार्यं सम्यक् कथं भवेत्?’ इसी प्रश्न का उत्तर पाठ के आठ सुभाषित देते हैं।
Is Manahputan Samachret (मनःपूतं समाचरेत्) from the new NCERT Class 9 Sanskrit book?
Yes. It is chapter 6 of sharada, the new NCERT Class 9 Sanskrit book for 2026-27.
Is this the latest NCERT edition for 2026-27?
Yes – the PDF is NCERT’s latest edition for the 2026-27 session.
Where are the NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 6?
Open the NCERT Solutions link above for answers to the exercise questions.











