Skip to content

Upayan Chintayet Prajnastathapayan Cha Chintayet Class 9 PDF – NCERT Sanskrit Sharada Chapter 7 (2026-27)

Download Upayan Chintayet Prajnastathapayan Cha Chintayet (उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्) – NCERT Class 9 Sanskrit Chapter 7 PDF from the new NCERT Class 9 Sanskrit book Sharada (2026-27). Read the chapter online or download the free PDF. पाठ-परिचय — पाठ का आरम्भ चित्र-संवाद से होता है। एक बालक कहता है — ‘मातः! पश्यतु, अद्य अहं मार्गे पतितं धनं प्राप्तवान्। एतेन धनेन बहूनि क्रीडनकानि क्रीणामि।’ माता उत्तर देती है — ‘न हि पुत्र! एतत् अन्यस्य श्रमार्जितं धनमस्ति, तस्मै एव…

Upayan Chintayet Prajnastathapayan Cha Chintayet (उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्) PDF – Chapter 7 of Sharada

Read the chapter online or download the PDF.

PDFChapterDownload
Chapter 7 PDFUpayan Chintayet Prajnastathapayan Cha Chintayet (उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्)View PDF
Full bookNCERT Class 9 Sanskrit – SharadaView Book

Read Online

NCERT Book Class 9 Sanskrit (Sharada) Chapter 7 उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत् Open PDF
Upayan Chintayet Prajnastathapayan Cha Chintayet Class 9 PDF – NCERT Sanskrit Sharada Chapter 7 (2026-27)
Upayan Chintayet Prajnastathapayan Cha Chintayet Class 9 PDF – NCERT Sanskrit Sharada Chapter 7 (2026-27)
Upayan Chintayet Prajnastathapayan Cha Chintayet Class 9 PDF – NCERT Sanskrit Sharada Chapter 7 (2026-27)
Upayan Chintayet Prajnastathapayan Cha Chintayet Class 9 PDF – NCERT Sanskrit Sharada Chapter 7 (2026-27)
Upayan Chintayet Prajnastathapayan Cha Chintayet Class 9 PDF – NCERT Sanskrit Sharada Chapter 7 (2026-27)
Upayan Chintayet Prajnastathapayan Cha Chintayet Class 9 PDF – NCERT Sanskrit Sharada Chapter 7 (2026-27)
Upayan Chintayet Prajnastathapayan Cha Chintayet Class 9 PDF – NCERT Sanskrit Sharada Chapter 7 (2026-27)
Upayan Chintayet Prajnastathapayan Cha Chintayet Class 9 PDF – NCERT Sanskrit Sharada Chapter 7 (2026-27)
Upayan Chintayet Prajnastathapayan Cha Chintayet Class 9 PDF – NCERT Sanskrit Sharada Chapter 7 (2026-27)
Upayan Chintayet Prajnastathapayan Cha Chintayet Class 9 PDF – NCERT Sanskrit Sharada Chapter 7 (2026-27)
Upayan Chintayet Prajnastathapayan Cha Chintayet Class 9 PDF – NCERT Sanskrit Sharada Chapter 7 (2026-27)
Upayan Chintayet Prajnastathapayan Cha Chintayet Class 9 PDF – NCERT Sanskrit Sharada Chapter 7 (2026-27)
Upayan Chintayet Prajnastathapayan Cha Chintayet Class 9 PDF – NCERT Sanskrit Sharada Chapter 7 (2026-27)

What Is in Upayan Chintayet Prajnastathapayan Cha Chintayet (उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्)? (Class 9 Sanskrit Chapter 7)

  • पाठ-परिचय — पाठ का आरम्भ चित्र-संवाद से होता है। एक बालक कहता है — ‘मातः! पश्यतु, अद्य अहं मार्गे पतितं धनं प्राप्तवान्। एतेन धनेन बहूनि क्रीडनकानि क्रीणामि।’ माता उत्तर देती है — ‘न हि पुत्र! एतत् अन्यस्य श्रमार्जितं धनमस्ति, तस्मै एव प्रत्यर्पणीयम्। अन्यस्य धनं तृणम् इव गणनीयम्।’ बालक पूछता है कि दूसरे का धन तिनके के समान कैसे होता है, और माता उसे उत्तर देने के लिए पञ्चतन्त्र की एक कथा सुनाती है। यही कथा पूरा पाठ है — अर्थात् पाठ की भूमिका ही उसका प्रश्न है और कथा उसका उत्तर।
  • विधा तथा स्रोत — यह कथा है, नाट्य-संवाद की शैली में लिखी हुई (पात्रों के नाम बाईं ओर और कोष्ठक में रङ्ग-सङ्केत)। पुस्तक स्वयं बताती है — ‘पञ्चतन्त्रं नीतिशिक्षाप्रदानां रोचकानां कथानां सङ्ग्रहः वर्तते। अस्य ग्रन्थस्य लेखकः विष्णुशर्मा अस्ति। … प्रस्तुतकथा मित्रभेदः इति प्रथमतन्त्रात् स्वीकृता।’ पञ्चतन्त्र के पाँच तन्त्र हैं — मित्रभेदः, मित्रसम्प्राप्तिः, काकोलूकीयम्, लब्धप्रणाशः तथा अपरीक्षितकारकम्।
  • कथावस्तु — किसी देश में धर्मबुद्धि तथा पापबुद्धि नामक दो मित्र रहते थे। पापबुद्धि ने सोचा कि वह मूर्ख भी है और दरिद्रता से पीड़ित भी; अतः धर्मबुद्धि को साथ लेकर परदेश जाकर उसके सहारे धन कमाएगा और फिर उसे ठगकर सुखी होगा। दोनों गुरुजनों की अनुमति लेकर शुभ दिन परदेश गए और पापबुद्धि ने धर्मबुद्धि के प्रभाव से बहुत धन कमाया। लौटते समय पापबुद्धि के कहने पर दोनों ने सारा धन नगर के पास गहन वन में गाड़ दिया। रात में पापबुद्धि अकेला जाकर सारा धन निकाल लाया और गड्ढा भर दिया।
  • कथा का मोड़ — कुछ दिन बाद वह धर्मबुद्धि को साथ ले गया; गड्ढा खोदने पर घड़ा खाली मिला। पापबुद्धि सिर पीटकर धर्मबुद्धि पर ही चोरी का आरोप लगाने लगा और राजकुल में निवेदन करने की धमकी दी। मामला धर्माधिकारी के पास गया। साक्षी कोई न होने से धर्माधिकारी ने वनदेवता से निर्णय कराना तय किया। पापबुद्धि ने रात में अपने पिता को शमी वृक्ष के महाकोटर में छिपा दिया, और सुबह पिता ने कोटर में से ‘धर्मबुद्धिना हृतम् एतद्धनम्’ कह दिया।
  • निर्णय तथा मूल सन्देश — धर्मबुद्धि ने कोटर को जलाने योग्य वस्तुओं से घेरकर आग लगा दी; आधा जला हुआ, फटी आँखों वाला पापबुद्धि का पिता करुण विलाप करता बाहर निकला, सच बताकर मर गया। राजपुरुषों ने पापबुद्धि को दण्ड दिया और धर्मबुद्धि की प्रशंसा की। तब सब लोग बोले — ‘पापबुद्धेः व्यर्थपाण्डित्यात् पिता वह्निना घातितः। अतः साधूक्तम् — उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्।’ अर्थात् बुद्धिमान् को केवल उपाय ही नहीं, उस उपाय से आने वाली विपत्ति भी पहले सोच लेनी चाहिए। यही पाठ का शीर्षक और यही उसका सन्देश है।
  • पाठगत श्लोक — कथा में चार श्लोक तथा एक अर्धश्लोक हैं — (१) ‘देशान्तरेषु बहुविधभाषावेषादि येन न ज्ञातम्…’ तथा (२) ‘विद्यां वित्तं शिल्पं तावन्नाप्नोति मानवः सम्यक्…’ — दोनों देशाटन की महिमा कहते हैं; (३) ‘मातृवत्परदारेषु परद्रव्येषु लोष्ठवत्…’ — धर्मबुद्धि की सचाई का प्रमाण; (४) ‘आदित्यचन्द्रावनिलोऽनलश्च…’ — साक्षी-श्लोक, जो पापबुद्धि स्वयं वनदेवता के सामने पढ़ता है (और वही झूठ भी बोलता है — यही कथा की करारी विडम्बना है); तथा (५) शीर्षक-सूक्ति ‘उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्।’
  • भाषिक विशेषताएँ — पूरी कथा नाट्यात्मक गद्य में है — छोटे संवाद, कोष्ठक में रङ्ग-सङ्केत (‘तथा करोति’, ‘इत्युक्त्वा मृतः’, ‘साश्चर्यम्’)। द्विवचन का प्रयोग असाधारण रूप से घना है, क्योंकि कथा में दो ही मुख्य पात्र हैं — गच्छावः, कुर्वः, आवाम्, आवाभ्याम्, द्वाभ्याम्, द्वावपि, प्रस्थितौ, गतवन्तौ, दृष्टवन्तौ, युवाम्, आवयोः। क्त्वा/ल्यप् तथा क्तवतु-प्रत्ययान्त पद पग-पग पर हैं — स्वीकृत्य, वञ्चयित्वा, खनित्वा, निक्षिप्य, परिवेष्ट्य, आकर्ण्य, प्राप्य, गतवान्, उक्तवान्, दण्डितवन्तः।
  • व्याकरणिक बिंदु — पुस्तक इस पाठ में तीन बिन्दु दृढ़ कराती है — (क) क्तवतुप्रत्ययः (भूतकाल कर्तरि; पद विशेषण की तरह चलता है, अतः कर्ता के लिङ्ग-वचन के अनुसार रूप बदलता है — बालकः पठितवान् / बालिका पठितवती / मित्रं पठितवत्), (ख) तत्पुरुषसमासः (उत्तरपद-प्रधान; लुप्त विभक्ति के नाम से समास का नाम — शरणागतः द्वितीयातत्पुरुषः, देशभक्तः षष्ठीतत्पुरुषः आदि), तथा (ग) नित्यबहुवचनान्तशब्दाः (आपः, दाराः, लाजाः, अक्षतानि, प्राणाः, सिकताः आदि) और विशेषण-विशेष्य-सम्बन्ध (लिङ्ग, विभक्ति तथा वचन — तीनों में मेल)।

त्वरित पुनरावृत्ति – Upayan Chintayet Prajnastathapayan Cha Chintayet (उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्)

शब्दःअर्थः (संस्कृतम्)हिन्दी अर्थपाठ का वाक्य
अटव्याम् (स्त्री.स.ए.व.)वनेजंगल मेंपापबुद्धिः निशीथे अटव्यां गत्वा तत्सर्वं वित्तं समादाय…
अपायम् (पुं.द्वि.ए.व.)विघ्नम्समस्या / संकट (हानि)उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्।
अहनि (अहन्, नपुं.स.ए.व.)दिवसेदिन के समयअथान्यस्मिन् अहनि धर्मबुद्धिमुपेत्याह —
आपः (स्त्री.प्र.ब.व.)जलम्जलद्यौर्भूमिरापो हृदयं यमश्च।
उत्फुल्ललोचनाः (बहुव्रीहिः, पुं.प्र.ब.व.)उत्फुल्लानि लोचनानि येषां तेआश्चर्य से फटी हुई आँखों वालेते सर्वे जनाः विस्मयेन उत्फुल्ललोचनाः सञ्जाताः
खनित्वा (√खन् + क्त्वा)खननं कृत्वाखोदकरभूमिं खनित्वा तत्रैव धनं निक्षिप्य स्वगृहं गतवन्तौ।
द्यौः (स्त्री.प्र.ए.व.)आकाशःआकाशद्यौर्भूमिरापो हृदयं यमश्च।
धरणीपीठे (षष्ठीतत्पुरुषः, नपुं.स.ए.व.)धरण्याः पीठेधरती परभ्रमता धरणीपीठे तस्य फलं जन्मनो व्यर्थम्॥
निक्षिप्य (नि + √क्षिप् + ल्यप्)स्थापयित्वारखकरभूमौ निक्षिप्य किञ्चिन्मात्रमादाय गृहं प्रविशावः।
निशीथे (पुं.स.ए.व.)अर्धरात्रेआधी रात मेंपापबुद्धिः निशीथे अटव्यां गत्वा…
परिवेष्ट्य (परि + √वेष्ट् + ल्यप्)आवृत्यघेरकरशमीकोटरं वह्निभोज्यद्रव्यैः परिवेष्ट्य वह्निना प्रज्वालयामि।
प्रहृष्टमनाः (बहुव्रीहिः, पुं.प्र.ए.व.)प्रहृष्टं मनः यस्य सःप्रसन्न मन वालातद्वचनमाकर्ण्य प्रहृष्टमनाः धर्मबुद्धिः आह –
भाण्डम् (नपुं.द्वि.ए.व.)पात्रम्घड़े कोयावत् खनतः तावद्रिक्तं भाण्डं दृष्टवन्तौ।
यास्यति (√या + लृट्, प्र.पु.ए.व.)गमिष्यतिजाएगाअन्यथास्माकं प्राणैः सह यास्यति।

Old NCERT vs New – Class 9 Sanskrit

This chapter is from Sharada, the new NCERT Class 9 Sanskrit book (NCF-SE 2023, used from 2026-27). It replaced the old book “Shemushi”, so chapter numbers and names differ from older PDFs.

Solutions and All Chapters

Answers to the exercises and the full chapter list of Sharada:

Upayan Chintayet Prajnastathapayan Cha Chintayet (उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्) – Overview

ClassClass 9
SubjectSanskrit
BookSharada – new NCERT book
Chapter7 of 15 – Upayan Chintayet Prajnastathapayan Cha Chintayet (उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्)
EditionLatest NCERT edition (2026-27)
Session2026-27
PDFFree – read online or download

Class 9 Sanskrit Chapter 7 – FAQs

Where can I download Upayan Chintayet Prajnastathapayan Cha Chintayet (उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्) Class 9 PDF?

From the download table on this page – the chapter PDF is free, and the full book is linked too.

What is Class 9 Sanskrit Chapter 7 about?

पाठ-परिचय — पाठ का आरम्भ चित्र-संवाद से होता है। एक बालक कहता है — ‘मातः! पश्यतु, अद्य अहं मार्गे पतितं धनं प्राप्तवान्। एतेन धनेन बहूनि क्रीडनकानि क्रीणामि।’ माता उत्तर देती है — ‘न हि पुत्र! एतत् अन्यस्य श्रमार्जितं धनमस्ति, तस्मै एव प्रत्यर्पणीयम्। अन्यस्य धनं तृणम् इव गणनीयम्।’ बालक पूछता है कि दूसरे का धन तिनके के समान कैसे होता है, और माता उसे उत्तर देने के लिए पञ्चतन्त्र की एक कथा सुनाती है। यही कथा पूरा पाठ है — अर्थात् पाठ की भूमिका ही उसका प्रश्न है और कथा उसका उत्तर।

Is Upayan Chintayet Prajnastathapayan Cha Chintayet (उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्) from the new NCERT Class 9 Sanskrit book?

Yes. It is chapter 7 of sharada, the new NCERT Class 9 Sanskrit book for 2026-27.

Is this the latest NCERT edition for 2026-27?

Yes – the PDF is NCERT’s latest edition for the 2026-27 session.

Where are the NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 7?

Open the NCERT Solutions link above for answers to the exercise questions.

Official website: ncert.nic.inNational Council of Educational Research and Training publishes date sheets, admit cards and results here
Visit

Ask a question

?

Loading comments…