Download Sukhasya Mulan Dharmah Dharmasya Mulam Arthah (सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः) – NCERT Class 9 Sanskrit Chapter 2 PDF from the new NCERT Class 9 Sanskrit book Sharada (2026-27). Read the chapter online or download the free PDF. पाठ-परिचयः — भारतीय धर्मशास्त्रों में अनेक ऐसी सूक्तियाँ हैं जो मानव-जीवन के यथार्थ तत्त्व का प्रतिपादन करती हैं। उन्हीं में से एक प्रसिद्ध सूत्ररूप वाक्य कौटिल्य के अर्थशास्त्र में है — “सुखस्य मूलं धर्मः, धर्मस्य मूलम् अर्थः।” यही वाक्य इस पाठ का…
Sukhasya Mulan Dharmah Dharmasya Mulam Arthah (सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः) PDF – Chapter 2 of Sharada
Read the chapter online or download the PDF.
| Chapter | Download | |
|---|---|---|
| Chapter 2 PDF | Sukhasya Mulan Dharmah Dharmasya Mulam Arthah (सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः) | View PDF |
| Full book | NCERT Class 9 Sanskrit – Sharada | View Book |
Read Online
What Is in Sukhasya Mulan Dharmah Dharmasya Mulam Arthah (सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः)? (Class 9 Sanskrit Chapter 2)
- पाठ-परिचयः — भारतीय धर्मशास्त्रों में अनेक ऐसी सूक्तियाँ हैं जो मानव-जीवन के यथार्थ तत्त्व का प्रतिपादन करती हैं। उन्हीं में से एक प्रसिद्ध सूत्ररूप वाक्य कौटिल्य के अर्थशास्त्र में है — “सुखस्य मूलं धर्मः, धर्मस्य मूलम् अर्थः।” यही वाक्य इस पाठ का शीर्षक और आधार दोनों है।
- मूल विषय — वास्तविक सुख का आधार धर्म है और धर्मपालन का आधार अर्थ (धन) है। ‘अर्थ’ का तात्पर्य है वह धन जो सब प्रकार के आजीविका-व्यवहार का प्रमुख साधन है। जीवन में धर्मः, अर्थः, सुखम् — इन तीनों का परस्पर सम्बन्ध अविच्छिन्न है। जो न्यायपूर्वक धनोपार्जन करता है, वही धर्मपालन में समर्थ होता है और धर्मपालन से दीर्घकालिक सुख पाता है।
- धन क्यों आवश्यक है — अन्न, वस्त्र, आवास, शिक्षा, स्वास्थ्यसेवा आदि मूलभूत आवश्यकताओं की पूर्ति के लिए धन चाहिए। पर्याप्त धन के अभाव में स्वकर्तव्य-पालन कठिन हो जाता है; स्वास्थ्य, शिक्षा, सेवा, दान आदि कार्य बाधित होते हैं और दैनन्दिन जीवन असन्तुलित हो जाता है। इसीलिए धर्मशास्त्र में चतुर्वर्ग (धर्म-अर्थ-काम-मोक्ष) में अर्थ को एक अन्यतम स्तम्भ माना गया है।
- स्वस्थ आर्थिक-व्यवहार त्रिविध है — (१) न्यायपूर्णम् अर्थोपार्जनम् — सन्मार्ग से ही धन कमाना (मनु — “सर्वेषामेव शौचानामर्थशौचं परं स्मृतम्”, तथा उपनिषद् — “मा गृधः कस्यस्विद्धनम्”); (२) औचित्यपूर्णः व्ययः — आवश्यकतानुसार व्यय, आडम्बर तथा विलास-व्यसन पर व्यय अपव्यय है, अतः प्रत्येक व्यय का लेखा रखना चाहिए; (३) भविष्यदृष्ट्या सञ्चयः — उपार्जित धन का कुछ भाग भविष्य-सुरक्षा के लिए संचित करना। संचय से मनुष्य स्वावलम्बी बनता है और स्वावलम्बन ही स्वाभिमान का मूल है।
- छात्रजीवन में आर्थिक साक्षरता — छात्र प्रायः माता-पिता के कष्टार्जित धन का तुच्छ कारणों से अपव्यय करते हैं — जिह्वा की लालसा के लिए त्वरिताहार (fast food), शीतपेय, पुटीकृत भोजन, व्यसन-पदार्थों का सेवन, प्रदर्शनकारी परिधान तथा विलासितापूर्ण आचरण। इनसे केवल धनहानि ही नहीं, स्वास्थ्यहानि भी होती है और स्वास्थ्यहानि से पुनः धन-व्यय बढ़ता है।
- सञ्चय तथा निवेश — चाणक्यनीति का वचन है — “जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः पूर्यते घटः।” छोटा-छोटा संचय भी कालान्तर में महती सम्पत्ति बन जाता है। भारत में सुरक्षित निवेश के अनेक मार्ग हैं — प्रधानमन्त्री-जनधनयोजना, सुकन्या-समृद्धि-योजना, सार्वजनिक-भविष्य-निधिः, वरिष्ठ-नागरिक-संचय-योजना, किसान-विकास-पत्रम्, राष्ट्रिय-संचय-प्रमाणपत्रम्, राष्ट्रिय-पेंशन-योजना, नियतनिक्षेपः (FD) तथा आवृत्तिनिक्षेपः (RD)। इनमें धन सुरक्षित भी रहता है और चक्रवृद्ध्यंश के साथ निरन्तर बढ़ता भी है।
- अत्र इदम् अवधेयम् — चक्रवृद्ध्यंशः — इस खण्ड में चक्रवृद्धि ब्याज का गणितीय स्पष्टीकरण है। ₹1000 पर 10% वार्षिक चक्रवृद्धि से दस वर्ष बाद राशि ₹2,593.74 हो जाती है, जबकि साधारण वृद्ध्यंश से केवल ₹2000। निगमन यह है कि निवेशकर्ता मूलधन पर ही नहीं, अर्जित वृद्ध्यंश पर भी वृद्ध्यंश कमाता है।
- भाषिक तथा व्याकरणिक विशेषताएँ — पाठ की भाषा सरल किन्तु समासबहुल है (कष्टार्जितधनम्, प्रदर्शनकारिपरिधानम्, आपत्कालीननिधिसञ्चयः, दीर्घकालीननिवेशः)। शब्दार्थ-तालिका में प्रत्येक पद के साथ समास का नाम तथा लिङ्ग-विभक्ति-वचन दिए गए हैं। अभ्यास आत्मनेपदी धातुओं के लट्-लकार (विद्यते, लभते, अपेक्षते, वर्धते, सेवते, मोदते) का अभ्यास कराता है, तथा विधिलिङ् (चिन्तयेत्, साधयेत्), कर्मवाच्य (पूर्यते, स्मृतम्) एवं ल्यप्/तुमुन्/क्त-प्रत्ययान्त रूपों (उद्धृत्य, अवाप्तुम्, अर्जितस्य) से परिचय कराता है।
त्वरित पुनरावृत्ति – Sukhasya Mulan Dharmah Dharmasya Mulam Arthah (सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः)
| शब्दः | अर्थः (संस्कृतम्) | हिन्दी अर्थ | पाठ का प्रसंग / वाक्य |
|---|---|---|---|
| अपव्ययः (पुं.प्र.ए.व.) | व्यर्थव्ययः | अनुचित व्यय | आडम्बरपूर्णः प्रदर्शनकारी व्ययः … अपव्ययः भवति। |
| अवाप्तुम् (अव + √आप् + तुमुन्, अव्ययम्) | प्राप्तुम् | प्राप्त करने के लिए | सूचनाः लब्धुं लाभमवाप्तुं च समीपस्थवित्तागाराः … गन्तव्याः। |
| अविच्छिन्नः (नञ् तत्पुरुषः, पुं.प्र.ए.व.) | न विच्छिन्नः | अटूट | त्रयाणां परस्परसम्बन्धः अविच्छिन्नः अस्ति। |
| अर्जितस्य (√अर्ज् + क्त, पुं.ष.ए.व.) | उपार्जितस्य | कमाए हुए का | अर्जितस्य सञ्चयः सञ्चितस्य च निवेशः |
| अर्थोपार्जनम् (ष.तत्पुरुषः, नपुं.प्र.ए.व.) | अर्थस्य उपार्जनम् | धन कमाना | यः जनः न्यायपूर्वकम् अर्थोपार्जनं करोति। |
| आजीविका (स्त्री.प्र.ए.व.) | वृत्तिः | व्यवसाय | सर्वविधस्य आजीविकाव्यवहारस्य प्रमुखं साधनम्। |
| आडम्बरपूर्णः (पुं.प्र.ए.व.) | पाखण्डयुक्तः | दिखावे से भरा | आडम्बरपूर्णः प्रदर्शनकारी व्ययः … अपव्ययः भवति। |
| आर्थिकव्यवहारः (पुं.प्र.ए.व.) | धनविषयकः व्यवहारः | आर्थिक लेन-देन | स्वस्थः आर्थिकव्यवहारः त्रिविधः भवति। |
| आर्थिकसाक्षरता (कर्मधारयः, स्त्री.प्र.ए.व.) | आर्थिकी साक्षरता | वित्तीय साक्षरता | छात्रजीवने आर्थिकसाक्षरता |
| आवृत्तिनिक्षेपः (पुं.प्र.ए.व.) | आवृत्तिनिक्षेपः | आवर्ती जमा (RD) | नियतनिक्षेपः, आवृत्तिनिक्षेपः चेत्याद्याः प्रमुखाः सन्ति। |
| उचितनिवेशम् (पुं.द्वि.ए.व.) | साधुनिवेशम् | योग्य निवेश | तस्य उचितनिवेशं च कुर्वन्ति। |
| उद्धृत्य (उद् + √धृ + ल्यप्) | उद्धारं कृत्वा | ऊपर उठाकर | अस्मान् अभावात् उद्धृत्य आर्थिकसम्पन्नतां प्रति नयति। |
| औचित्यपूर्णः (पुं.प्र.ए.व.) | समुचितः | उपयुक्त | औचित्यपूर्णः व्ययः — आवश्यकतानुसारं व्ययः करणीयः। |
| कष्टार्जितधनस्य (कर्मधारयः, नपुं.ष.ए.व.) | कष्टेन अर्जितम् कष्टार्जितम्, कष्टार्जितं धनं, तस्य | कष्ट से कमाए हुए धन का | छात्राः मातापितृभ्यां कष्टार्जितधनस्य तुच्छकारणैः अपव्ययं कुर्वन्ति। |
Old NCERT vs New – Class 9 Sanskrit
This chapter is from Sharada, the new NCERT Class 9 Sanskrit book (NCF-SE 2023, used from 2026-27). It replaced the old book “Shemushi”, so chapter numbers and names differ from older PDFs.
Solutions and All Chapters
Answers to the exercises and the full chapter list of Sharada:
Sukhasya Mulan Dharmah Dharmasya Mulam Arthah (सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः) – Overview
| Class | Class 9 |
| Subject | Sanskrit |
| Book | Sharada – new NCERT book |
| Chapter | 2 of 15 – Sukhasya Mulan Dharmah Dharmasya Mulam Arthah (सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः) |
| Edition | Latest NCERT edition (2026-27) |
| Session | 2026-27 |
| Free – read online or download |
Class 9 Sanskrit Chapter 2 – FAQs
Where can I download Sukhasya Mulan Dharmah Dharmasya Mulam Arthah (सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः) Class 9 PDF?
From the download table on this page – the chapter PDF is free, and the full book is linked too.
What is Class 9 Sanskrit Chapter 2 about?
पाठ-परिचयः — भारतीय धर्मशास्त्रों में अनेक ऐसी सूक्तियाँ हैं जो मानव-जीवन के यथार्थ तत्त्व का प्रतिपादन करती हैं। उन्हीं में से एक प्रसिद्ध सूत्ररूप वाक्य कौटिल्य के अर्थशास्त्र में है — “सुखस्य मूलं धर्मः, धर्मस्य मूलम् अर्थः।” यही वाक्य इस पाठ का शीर्षक और आधार दोनों है।
Is Sukhasya Mulan Dharmah Dharmasya Mulam Arthah (सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः) from the new NCERT Class 9 Sanskrit book?
Yes. It is chapter 2 of sharada, the new NCERT Class 9 Sanskrit book for 2026-27.
Is this the latest NCERT edition for 2026-27?
Yes – the PDF is NCERT’s latest edition for the 2026-27 session.
Where are the NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 2?
Open the NCERT Solutions link above for answers to the exercise questions.












