Download Atmavatsarvabhuteshu Yah Pashyati Sah Panditah (आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः) – NCERT Class 9 Sanskrit Chapter 3 PDF from the new NCERT Class 9 Sanskrit book Sharada (2026-27). Read the chapter online or download the free PDF. पाठ-परिचय — पाठ का आरम्भ एक गद्यांश से होता है : ‘भारतदेशः बहूनां ब्रह्मर्षीणां महात्मनां च भूमिः।’ उनके चरित्रों में पद-पद पर भूतदया, समता, क्षमा, अहिंसा, करुणा, ऋजुता तथा बन्धुता — ये जीवनमूल्य मिलते हैं। महाराष्ट्र के प्रसिद्ध महात्मा…
Atmavatsarvabhuteshu Yah Pashyati Sah Panditah (आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः) PDF – Chapter 3 of Sharada
Read the chapter online or download the PDF.
| Chapter | Download | |
|---|---|---|
| Chapter 3 PDF | Atmavatsarvabhuteshu Yah Pashyati Sah Panditah (आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः) | View PDF |
| Full book | NCERT Class 9 Sanskrit – Sharada | View Book |
Read Online
What Is in Atmavatsarvabhuteshu Yah Pashyati Sah Panditah (आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः)? (Class 9 Sanskrit Chapter 3)
- पाठ-परिचय — पाठ का आरम्भ एक गद्यांश से होता है : ‘भारतदेशः बहूनां ब्रह्मर्षीणां महात्मनां च भूमिः।’ उनके चरित्रों में पद-पद पर भूतदया, समता, क्षमा, अहिंसा, करुणा, ऋजुता तथा बन्धुता — ये जीवनमूल्य मिलते हैं। महाराष्ट्र के प्रसिद्ध महात्मा नामदेवमहाराज ने अपने व्यवहार से करुणा का महान् आदर्श उपस्थित किया — उन्होंने सर्वात्मक ईश्वर का केवल सङ्कीर्तन नहीं किया, अपितु सब जीवों में भगवान् को देखा।
- कथावस्तु (आरम्भ) — कपिल और माधवी अवकाश में मातुलगृह गए। खेलते समय उन्होंने एक कुत्ता देखा, पत्थर उठाकर उसे मारने दौड़े; कुत्ता भय से चिल्लाता हुआ भागा और दोनों ज़ोर से हँसे। मातामही ने यह प्रसङ्ग दूर से देखा और दोनों को बुला लिया — यहीं से कथा-संवाद आरम्भ होता है।
- नामदेव-कथा — नामदेव पाण्डुरङ्ग (विट्ठल) के केवल प्रियभक्त ही नहीं, प्रियमित्र भी थे। वे प्रतिदिन नैवेद्य-स्थालिका लेकर मन्दिर जाते, विग्रह के सामने रखकर नेत्र मूँदकर प्रार्थना करते। एक दिन प्रार्थना के बाद आँखें खोलीं तो स्थालिका में रोटी नहीं थी — एक भूखा कुत्ता उसे मुँह में दबाकर भाग गया था।
- कथा का मोड़ — नामदेव न क्रोध से लाठी लेकर दौड़े, न पत्थर लेकर — वे करुणा से घृतपात्र लेकर दौड़े, यह सोचकर कि ‘सूखी रोटी खाने से कुत्ते के पेट में पीड़ा होगी’ और कहते जाते थे — ‘हे देव! शुष्कां रोटिकां मा खादतु, घृतम् अपि स्वीकरोतु।’ दौड़ता हुआ कुत्ता अदृश्य हो गया और उसके स्थान पर स्वयं पाण्डुरङ्ग प्रकट हुए — ‘वत्स नामदेव! उत्तीर्णः भवान् परीक्षाम्।’
- मूल सन्देश — गुरु विसोबा का उपदेश था — ‘ईश्वरः न केवलं मन्दिरे भवति, अपि तु सर्वेषु भूतेषु तस्य निवासो भवति।’ नामदेव ने इस उपदेश को केवल सुना नहीं, जीकर दिखाया। कथा सुनकर कपिल और माधवी को अपने अपराध का बोध होता है और तीनों सङ्कल्प करते हैं — काया, वाणी या मन से किसी को पीड़ा न हो, और किसी की पीड़ा हो तो उसे दूर करने का प्रयत्न करें। यही पाठ का ध्येय-वाक्य है — ‘आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति स पण्डितः।’
- भाषिक विशेषताएँ — पूरा पाठ नाट्य-संवाद शैली में है (मातामही, कपिलः, माधवी, उभावपि, उभौ)। कोष्ठक में रङ्गसङ्केत दिए गए हैं — (पुनः उच्चैः हसितवन्तौ), (मातामहीम् आलिङ्गितवन्तौ), (साश्चर्यम् उच्चैः), (आलिङ्गनं कृत्वा)। सम्बोधन-प्रयोग बहुत हैं — वत्सौ, बालौ, पुत्रकौ, जातौ, चिरञ्जीविनौ, भ्रातः, मातामहि। भूतकाल के लिए लङ्-लकार के स्थान पर लगभग सर्वत्र क्तवतु-प्रत्ययान्त रूप प्रयुक्त हैं — गतवन्तौ, दृष्टवन्तौ, धावितवान्, हसितवन्तौ, स्थापितवान्, अनुधावितवान्।
- व्याकरणिक बिन्दु १ — उपपदविभक्तयः : ‘उप’ का अर्थ है सामीप्य; समीप में स्थित पद के आश्रय से जो विभक्ति होती है वह उपपदविभक्ति कहलाती है। पाठ सात नियम सिखाता है — प्रति (द्वितीया), विना (द्वितीया/तृतीया/पञ्चमी), धिक् (द्वितीया), निकषा (द्वितीया), परितः (द्वितीया), सह–साकं–सार्धं–समम् (तृतीया), अलम् (तृतीया)।
- व्याकरणिक बिन्दु २ — क्तवतु-प्रत्ययः : ‘स्वाध्यायान्मा प्रमदः’ खण्ड में क्तवतु-प्रत्ययान्त शब्द (गतवत्) के तीनों लिङ्गों — पुंलिङ्ग (गतवान्), स्त्रीलिङ्ग (गतवती), नपुंसकलिङ्ग (गतवत्) — के सातों विभक्तियों तथा तीनों वचनों के रूप दिए गए हैं। अभ्यास का प्रश्न ७ इसी का प्रयोग कराता है — लङ्-लकार के क्रियापदों को क्तवतु-रूप में बदलना।
त्वरित पुनरावृत्ति – Atmavatsarvabhuteshu Yah Pashyati Sah Panditah (आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः)
| शब्दः | अर्थः (संस्कृतम्) | हिन्दी अर्थ | पाठ का वाक्य |
|---|---|---|---|
| अनुधावितवान् (अनु + √धाव् + क्तवतु, पुं.प्र.ए.व.) | पृष्ठतः अधावत् | पीछे दौड़ा | नामदेवः शुनकस्य पृष्ठे अनुधावितवान्। |
| अनुपालितवान् (अनु + √पाल् + क्तवतु, पुं.प्र.ए.व.) | अनुसरणम् अकरोत् | पालन किया | गुरूपदेशं न केवलं भवान् श्रुतवान् अपि तु अनुपालितवान्। |
| अपहृत्य (अप + √हृ + ल्यप्, अव्ययम्) | चोरयित्वा | चुराकर | शुनकः शुष्करोटिकाम् अपहृत्य पलायितवान् खलु। |
| आविर्भूतवान् (आविस् + √भू + क्तवतु, पुं.प्र.ए.व.) | प्रत्यक्षीभूतः | प्रकट हुए | तस्य स्थाने पाण्डुरङ्गःआविर्भूतः। (पाठ में ‘आविर्भूतः’ रूप है) |
| आलिङ्गनं कृतवन्तौ (√कृ + क्तवतु, पुं.प्र.द्वि.व.) | आश्लिष्टौ | दोनों गले मिले | (मातामहीम् आलिङ्गितवन्तौ) ; (आलिङ्गनं कृत्वा) |
| ऋजुता (स्त्री.प्र.ए.व.) | सरलता | सीधापन | … करुणा, ऋजुता, बन्धुता चेत्यादीनि जीवनमूल्यानि प्राप्यन्ते। |
| करुणया (स्त्री.तृ.ए.व.) | दयया | दया से | प्रत्युत सः करुणया धावितवान्। |
| कायः (पुं.प्र.ए.व.) | देहः | शरीर | अस्माकं कायेन वाचा मनसा वा कस्यापि पीडा न भवेत्। |
| घृतम् (नपुं.प्र.ए.व.) | हविः | घी | शुष्कां रोटिकां मा खादतु, घृतम् अपि स्वीकरोतु। |
| दण्डितवन्तौ (√दण्ड् + क्तवतु, पुं.प्र.द्वि.व.) | दण्डं दत्तवन्तौ | (दोनों ने) दण्ड दिया | अतः आवां तं सम्यक् दण्डितवन्तौ। |
| नैवेद्यम् (नपुं.प्र.ए.व.) | देवाय समर्पयितुं निर्मितः पदार्थः | भोग | नैवेद्यं गृह्यतां देव भक्तिं मे ह्यचलां कुरु। |
| निकषा (अव्ययम्) | समीपे | पास | मां निकषा आगच्छताम्। |
| निमील्य (नि + √मिल् + ल्यप्) | पिधाय | बंद करके | नेत्रे निमील्य प्रार्थनां कृतवान्। |
| पाषाणखण्डम् (पुं.द्वि.ए.व.) | शिलाखण्डम् | पत्थर का टुकड़ा | तं दृष्ट्वा पाषाणखण्डं हस्ते स्वीकृत्य तं मारयितुं धावितवन्तौ। |
Old NCERT vs New – Class 9 Sanskrit
This chapter is from Sharada, the new NCERT Class 9 Sanskrit book (NCF-SE 2023, used from 2026-27). It replaced the old book “Shemushi”, so chapter numbers and names differ from older PDFs.
Solutions and All Chapters
Answers to the exercises and the full chapter list of Sharada:
Atmavatsarvabhuteshu Yah Pashyati Sah Panditah (आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः) – Overview
| Class | Class 9 |
| Subject | Sanskrit |
| Book | Sharada – new NCERT book |
| Chapter | 3 of 15 – Atmavatsarvabhuteshu Yah Pashyati Sah Panditah (आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः) |
| Edition | Latest NCERT edition (2026-27) |
| Session | 2026-27 |
| Free – read online or download |
Class 9 Sanskrit Chapter 3 – FAQs
Where can I download Atmavatsarvabhuteshu Yah Pashyati Sah Panditah (आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः) Class 9 PDF?
From the download table on this page – the chapter PDF is free, and the full book is linked too.
What is Class 9 Sanskrit Chapter 3 about?
पाठ-परिचय — पाठ का आरम्भ एक गद्यांश से होता है : ‘भारतदेशः बहूनां ब्रह्मर्षीणां महात्मनां च भूमिः।’ उनके चरित्रों में पद-पद पर भूतदया, समता, क्षमा, अहिंसा, करुणा, ऋजुता तथा बन्धुता — ये जीवनमूल्य मिलते हैं। महाराष्ट्र के प्रसिद्ध महात्मा नामदेवमहाराज ने अपने व्यवहार से करुणा का महान् आदर्श उपस्थित किया — उन्होंने सर्वात्मक ईश्वर का केवल सङ्कीर्तन नहीं किया, अपितु सब जीवों में भगवान् को देखा।
Is Atmavatsarvabhuteshu Yah Pashyati Sah Panditah (आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः) from the new NCERT Class 9 Sanskrit book?
Yes. It is chapter 3 of sharada, the new NCERT Class 9 Sanskrit book for 2026-27.
Is this the latest NCERT edition for 2026-27?
Yes – the PDF is NCERT’s latest edition for the 2026-27 session.
Where are the NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 3?
Open the NCERT Solutions link above for answers to the exercise questions.















