Skip to content

Varnochcharan-shiksha २ Class 9 PDF – NCERT Sanskrit Sharada Chapter 11 (2026-27)

Download Varnochcharan-shiksha २ (वर्णोच्चारण-शिक्षा २) – NCERT Class 9 Sanskrit Chapter 11 PDF from the new NCERT Class 9 Sanskrit book Sharada (2026-27). Read the chapter online or download the free PDF. यह पाठ कहाँ से शुरू होता है — पाठ का पहला ही वाक्य पिछली कक्षा की ओर इशारा करता है : ‘पूर्वस्यां कक्षायां मनुष्येषु वाग्-उत्पत्ति-प्रक्रिया कथं भवतीति वयं सामान्यतः दृष्टवन्तः।’ वहाँ यह भी देखा था कि आस्य के भीतर वर्ण बनने के लिए तीन तत्त्व चाहिए —…

Varnochcharan-shiksha २ (वर्णोच्चारण-शिक्षा २) PDF – Chapter 11 of Sharada

Read the chapter online or download the PDF.

PDFChapterDownload
Chapter 11 PDFVarnochcharan-shiksha २ (वर्णोच्चारण-शिक्षा २)View PDF
Full bookNCERT Class 9 Sanskrit – SharadaView Book

Read Online

NCERT Book Class 9 Sanskrit (Sharada) Chapter 11 वर्णोच्चारण-शिक्षा २ Open PDF
Varnochcharan-shiksha २ Class 9 PDF – NCERT Sanskrit Sharada Chapter 11 (2026-27)
Varnochcharan-shiksha २ Class 9 PDF – NCERT Sanskrit Sharada Chapter 11 (2026-27)
Varnochcharan-shiksha २ Class 9 PDF – NCERT Sanskrit Sharada Chapter 11 (2026-27)
Varnochcharan-shiksha २ Class 9 PDF – NCERT Sanskrit Sharada Chapter 11 (2026-27)
Varnochcharan-shiksha २ Class 9 PDF – NCERT Sanskrit Sharada Chapter 11 (2026-27)
Varnochcharan-shiksha २ Class 9 PDF – NCERT Sanskrit Sharada Chapter 11 (2026-27)
Varnochcharan-shiksha २ Class 9 PDF – NCERT Sanskrit Sharada Chapter 11 (2026-27)
Varnochcharan-shiksha २ Class 9 PDF – NCERT Sanskrit Sharada Chapter 11 (2026-27)
Varnochcharan-shiksha २ Class 9 PDF – NCERT Sanskrit Sharada Chapter 11 (2026-27)
Varnochcharan-shiksha २ Class 9 PDF – NCERT Sanskrit Sharada Chapter 11 (2026-27)
Varnochcharan-shiksha २ Class 9 PDF – NCERT Sanskrit Sharada Chapter 11 (2026-27)
Varnochcharan-shiksha २ Class 9 PDF – NCERT Sanskrit Sharada Chapter 11 (2026-27)
Varnochcharan-shiksha २ Class 9 PDF – NCERT Sanskrit Sharada Chapter 11 (2026-27)
Varnochcharan-shiksha २ Class 9 PDF – NCERT Sanskrit Sharada Chapter 11 (2026-27)
Varnochcharan-shiksha २ Class 9 PDF – NCERT Sanskrit Sharada Chapter 11 (2026-27)
Varnochcharan-shiksha २ Class 9 PDF – NCERT Sanskrit Sharada Chapter 11 (2026-27)

What Is in Varnochcharan-shiksha २ (वर्णोच्चारण-शिक्षा २)? (Class 9 Sanskrit Chapter 11)

  • यह पाठ कहाँ से शुरू होता है — पाठ का पहला ही वाक्य पिछली कक्षा की ओर इशारा करता है : ‘पूर्वस्यां कक्षायां मनुष्येषु वाग्-उत्पत्ति-प्रक्रिया कथं भवतीति वयं सामान्यतः दृष्टवन्तः।’ वहाँ यह भी देखा था कि आस्य के भीतर वर्ण बनने के लिए तीन तत्त्व चाहिए — (क) स्थानम्, (ख) करणम्, (ग) आभ्यन्तर-प्रयत्नः। पहले दो तत्त्व कक्षा ८ में विस्तार से पढ़े जा चुके; इस पाठ का वाक्य है — ‘अस्मिन् पाठे (ग) आभ्यन्तर-प्रयत्नः इत्यस्य विषये विस्तरेण अवगच्छामः।’ इसीलिए यह ‘शिक्षा २’ है।
  • आभ्यन्तर-प्रयत्न क्या है — पुस्तक की परिभाषा है — ‘आस्यस्य अभ्यन्तरे करणं येन प्रयत्नेन स्थानं स्पृशति, स्थानस्य समीपं वा याति, सः प्रयत्नः ‘आभ्यन्तर-प्रयत्नः’ इति उच्यते।’ अर्थात् करण (जो अङ्ग हिलता है) स्थान (जो अङ्ग स्थिर है) तक कितने ज़ोर से, कितने पास तक जाता है — यही प्रयत्न है। ‘आभ्यन्तर’ इसलिए कि यह सारा प्रयत्न मुँह के भीतर होता है।
  • पाँच प्रयत्न, पाँच परिणाम — (१) स्पृष्ट — करण स्थान को पूरी तरह छू ले → स्पर्श-व्यञ्जन (क् से म् तक २५)। (२) ईषत्-स्पृष्ट — बहुत थोड़ा छुए → अन्तःस्थ (य् र् ल् व्)। (३) ईषद्-विवृत — छुए नहीं, बहुत पास जाए, बीच में ‘लघुः विवरः’ रहे → ऊष्म-व्यञ्जन (श् ष् स् ह्) तथा अयोगवाहौ (अनुस्वार, विसर्ग)। (४) विवृत — छुए नहीं, केवल कुछ पास जाए, बीच में ‘स्फुटः विवरः’ रहे → स्वर (अ को छोड़कर सब)। (५) संवृत — कण्ठ सिकुड़ जाए → केवल ह्रस्व अ।
  • पूरे पाठ की सबसे बड़ी बात — ‘अ’ का अपवाद — ‘अ-वर्ण’ के तीन उपभेद हैं : अ (ह्रस्व), आ (दीर्घ), अ३ (प्लुत)। इनमें आ तथा अ३ का उच्चारण दूसरे स्वरों जैसा ही — विवृत — है, पर ह्रस्व अ बोलते समय कण्ठ में स्थान और करण के बीच ‘संकोचः’ हो जाता है। इसी संकोच का नाम संवृतम् है। इसीलिए पुस्तक कहती है — ‘केवलं कण्ठ-स्थाने एव संवृत-प्रयत्नः भवति, तदपि केवलम् अ-कारस्य उच्चारणार्थम् एव।’ यही कारण है कि अ को ‘विशिष्टः स्वरः’ कहा गया है।
  • अङ्गुली और मुरली का दृष्टान्त — कक्षा ८ में बाँसुरी से स्थान और करण समझाए गए थे; यह पाठ उसी चित्र में तीसरा तत्त्व जोड़ देता है — अङ्गुलिच्छिद्राणि → स्थानानि इव, अङ्गुलयः → करणानि इव, और अङ्गुलि का छिद्र की ओर लगाया गया दबाव → आभ्यन्तर-प्रयत्नः इव। उँगली छिद्र को पूरी तरह ढाँपे, आधा ढाँपे या ज़रा ऊपर रहे — स्वर बदल जाता है; मुँह के भीतर भी ठीक यही होता है।
  • वर्णमाला अब प्रयत्न के अनुसार पढ़िए — पृष्ठ १५० का ‘वर्णमाला’ पत्र वर्णों को नए ढंग से बाँटता है — स्वराः : समानाक्षराणि (अ आ अ३ इ ई इ३ उ ऊ उ३ ऋ ॠ ऋ३ ऌ ऌ३) तथा सन्ध्यक्षराणि (ए ए३ ऐ ऐ३ ओ ओ३ औ औ३); व्यञ्जनानि : स्पर्शाः (वर्गीयाः), अन्तःस्थाः (अर्ध-स्वराः), ऊष्माणः तथा अयोगवाहौ। इनके सामने सीधे प्रयत्न लिखा है — यही इस पाठ की ‘एक पन्ने की पुनरावृत्ति’ है।
  • तुलना-सारणियाँ (पृष्ठ १५२) — पाठ तीन जोड़ियों की भिन्नता एक साथ रखता है : स्वर बनाम व्यञ्जन (स्वतन्त्र/परतन्त्र, एक-द्वि-त्रिमात्र/अर्धमात्र, विवृत-संवृत/स्पृष्ट-ईषत्स्पृष्ट-ईषद्विवृत), समानाक्षर बनाम सन्ध्यक्षर (एक-स्थानी/द्वि-स्थानी, ह्रस्व-दीर्घ-प्लुत/केवल दीर्घ-प्लुत), तथा व्यञ्जनों के चार भेद (साधारण/विशिष्ट, आधार-स्वर पहले या बाद/नित्यं पहले ही)। अभ्यास के प्रश्न ४, ५ और ६ सीधे इन्हीं सारणियों से निकले हैं।
  • व्याकरणिक अभ्यास — अभ्यास में तीन कौशल जाँचे जाते हैं — (१) संख्यावाची उत्तर (त्रीणि, षट्, पञ्चविधः, त्रयः) जो लिङ्ग-वचन के अनुसार बदलते हैं; (२) प्रश्ननिर्माण — रेखाङ्कित पद के अनुसार सही प्रश्नवाचक चुनना (के, कानि, कति, कस्य); (३) वर्गीकरण — किसी वर्ण को उसके भेद में रखना। तीनों के लिए नियम पहले याद कीजिए, फिर लागू कीजिए।

त्वरित पुनरावृत्ति – Varnochcharan-shiksha २ (वर्णोच्चारण-शिक्षा २)

शब्दःअर्थः (संस्कृतम्)हिन्दी अर्थपाठ में कहाँ / किस काम का
प्रयत्नःउच्चारणे प्रयुज्यमानं बलम्उच्चारण में प्रयुक्त ‘बल’ अथवा ‘दबाव’पूरे पाठ का मूल शब्द (पृ. १४६)
अभ्यन्तरेअन्तःअन्दर‘आस्यस्य अभ्यन्तरे करणं…’ (पृ. १४६)
आभ्यन्तरम्अन्तःस्थितम्अन्दर स्थित‘आभ्यन्तर-प्रयत्नः’ पद का पूर्वांश
आभ्यन्तर-प्रयत्नःअन्तःप्रयत्नः / आस्यस्य अभ्यन्तरे करणस्य स्थानं प्रति प्रयुक्तं बलम्मस्तक के अन्दर, करण का – स्थान के प्रति प्रयुक्त ‘बल’ अथवा ‘दबाव’पाठ का विषय ही (पृ. १४६)
स्पृष्टःस्पर्शं कृतःस्पर्श किया हुआस्पृष्ट-प्रयत्नः → स्पर्श-व्यञ्जनानि
ईषत्अल्पम्थोड़ाईषत्-स्पृष्ट तथा ईषद्-विवृत — दोनों में
ईषत्-स्पृष्टःअल्पं स्पर्शं कृतःथोड़ा स्पर्श किया हुआईषत्-स्पृष्ट-प्रयत्नः → अन्तःस्थ-व्यञ्जनानि
विवृतःउद्घाटितःखुला हुआविवृत-प्रयत्नः → स्वराः
विवरःछिद्रः / अन्तरालःअन्तराल‘लघुः विवरः’ (ईषद्-विवृत) तथा ‘स्फुटः विवरः’ (विवृत)
ईषद्-विवृतःअल्पम् उद्घाटितःथोड़ा खुला हुआईषद्-विवृत-प्रयत्नः → ऊष्माणः, अयोगवाहौ
संवृतःअविस्तृतःसिकुड़ा हुआसंवृत-प्रयत्नः → केवलम् अ-कारः
संकोचःसंकोचनम्सिकुड़ना‘कण्ठे स्थान-करणयोः मध्ये संकोचः भवति’ (पृ. १४८)
संकुचितःसंकीर्णः / संकोचं कृतःसिकुड़ा गया‘कण्ठः संकुचितः संकीर्णः वा भवति’ (पृ. १४८)
— पाठ के अन्य शब्द —

Old NCERT vs New – Class 9 Sanskrit

This chapter is from Sharada, the new NCERT Class 9 Sanskrit book (NCF-SE 2023, used from 2026-27). It replaced the old book “Shemushi”, so chapter numbers and names differ from older PDFs.

Solutions and All Chapters

Answers to the exercises and the full chapter list of Sharada:

Varnochcharan-shiksha २ (वर्णोच्चारण-शिक्षा २) – Overview

ClassClass 9
SubjectSanskrit
BookSharada – new NCERT book
Chapter11 of 15 – Varnochcharan-shiksha २ (वर्णोच्चारण-शिक्षा २)
EditionLatest NCERT edition (2026-27)
Session2026-27
PDFFree – read online or download

Class 9 Sanskrit Chapter 11 – FAQs

Where can I download Varnochcharan-shiksha २ (वर्णोच्चारण-शिक्षा २) Class 9 PDF?

From the download table on this page – the chapter PDF is free, and the full book is linked too.

What is Class 9 Sanskrit Chapter 11 about?

यह पाठ कहाँ से शुरू होता है — पाठ का पहला ही वाक्य पिछली कक्षा की ओर इशारा करता है : ‘पूर्वस्यां कक्षायां मनुष्येषु वाग्-उत्पत्ति-प्रक्रिया कथं भवतीति वयं सामान्यतः दृष्टवन्तः।’ वहाँ यह भी देखा था कि आस्य के भीतर वर्ण बनने के लिए तीन तत्त्व चाहिए — (क) स्थानम्, (ख) करणम्, (ग) आभ्यन्तर-प्रयत्नः। पहले दो तत्त्व कक्षा ८ में विस्तार से पढ़े जा चुके; इस पाठ का वाक्य है — ‘अस्मिन् पाठे (ग) आभ्यन्तर-प्रयत्नः इत्यस्य विषये विस्तरेण अवगच्छामः।’ इसीलिए यह ‘शिक्षा २’ है।

Is Varnochcharan-shiksha २ (वर्णोच्चारण-शिक्षा २) from the new NCERT Class 9 Sanskrit book?

Yes. It is chapter 11 of sharada, the new NCERT Class 9 Sanskrit book for 2026-27.

Is this the latest NCERT edition for 2026-27?

Yes – the PDF is NCERT’s latest edition for the 2026-27 session.

Where are the NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 11?

Open the NCERT Solutions link above for answers to the exercise questions.

Official website: ncert.nic.inNational Council of Educational Research and Training publishes date sheets, admit cards and results here
Visit

Ask a question

?

Loading comments…