Download Kritan Pratikritan Bhuyadesh Dharmah Sanatnah (कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः) – NCERT Class 9 Sanskrit Chapter 9 PDF from the new NCERT Class 9 Sanskrit book Sharada (2026-27). Read the chapter online or download the free PDF. पाठ-परिचय — पुस्तक स्वयं आरम्भ में बताती है — ‘रामायणं महाभारतं चेति द्वौ प्रसिद्धौ इतिहास-ग्रन्थौ।’ महाभारत को आधार बनाकर अनेक ग्रन्थ रचे गए; उन्हीं में महामहोपाध्याय श्री रङ्गनाथशर्मा का लघुरूपक एकचक्रम् भी एक है। महाभारत में वर्णित बकासुरवध ही…
Kritan Pratikritan Bhuyadesh Dharmah Sanatnah (कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः) PDF – Chapter 9 of Sharada
Read the chapter online or download the PDF.
| Chapter | Download | |
|---|---|---|
| Chapter 9 PDF | Kritan Pratikritan Bhuyadesh Dharmah Sanatnah (कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः) | View PDF |
| Full book | NCERT Class 9 Sanskrit – Sharada | View Book |
Read Online
What Is in Kritan Pratikritan Bhuyadesh Dharmah Sanatnah (कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः)? (Class 9 Sanskrit Chapter 9)
- पाठ-परिचय — पुस्तक स्वयं आरम्भ में बताती है — ‘रामायणं महाभारतं चेति द्वौ प्रसिद्धौ इतिहास-ग्रन्थौ।’ महाभारत को आधार बनाकर अनेक ग्रन्थ रचे गए; उन्हीं में महामहोपाध्याय श्री रङ्गनाथशर्मा का लघुरूपक एकचक्रम् भी एक है। महाभारत में वर्णित बकासुरवध ही इसका कथावस्तु है, और यह पाठ्यभाग उसी रूपक के तृतीय-चतुर्थ अङ्कों से लिया गया है।
- पूर्वकथा — वारणावत के लाक्षागृह से बचकर पाण्डव एकचक्रा नगरी में एक ब्राह्मण के घर छिपकर रह रहे हैं। नगर के पास पर्वत पर रहने वाले बक नामक असुर के साथ नगरवासियों की सन्धि है — प्रतिदिन एक नगरवासी स्वयं जाकर उसका भक्ष्य बनेगा। उस दिन बारी उसी ब्राह्मण-परिवार की थी। रोने की आवाज़ सुनकर कुन्ती ने कारण पूछा और वचन दिया कि ‘अपने पुत्रों में से एक को मैं बकासुर के पास भेजूँगी’।
- कथावस्तु — कुन्ती भीम को अपनी प्रतिज्ञा बताती है। भीम तनिक भी नहीं हिचकता — वह कहता है कि ब्राह्मण ने भिक्षा देकर वर्षों हमारा पालन किया, अब प्रत्युपकार का समय है। युधिष्ठिर विरोध करते हैं कि जिसके भुजबल के सहारे हम सुख से सोते हैं, उसे ही क्यों भेजा जाए; भीम उत्तर देता है — ‘न हि मातुराज्ञा प्रत्यादेशमर्हति’। अर्जुन साथ चलना चाहता है, भीम मना कर देता है। अन्त में मल्लयुद्ध में बकासुर मारा जाता है।
- मूल सन्देश — पाठ का नाम ही उसका सन्देश है — ‘कृतं प्रतिकृतं भूयात्, एष धर्मः सनातनः’ अर्थात् जो उपकार किसी ने किया है, उसका प्रत्युपकार अवश्य किया जाए — यही सनातन धर्म है। साथ ही दूसरा सूत्र भी है — ‘नररक्षणं नाम भूमिपालानां क्षत्रियाणां धर्मः’। दोनों मिलकर यह सिखाते हैं कि कृतज्ञता और रक्षा — ये दो ही धर्म के व्यावहारिक रूप हैं।
- पात्र-परिचय — कुन्ती — क्षत्रियाणी माता, जो वचन देकर पीछे नहीं हटती; भीम — ‘भरतवंशप्रदीपः’, बलशाली किन्तु विनोदप्रिय, माता की आज्ञा को अनुल्लङ्घनीय मानने वाला; युधिष्ठिर — अग्रज, विवेकी, भाई के लिए चिन्तित; अर्जुन — ‘धनुर्धरः’, साथ जाने को उत्सुक; नकुल-सहदेव — भीम की भूख पर विनोद करने वाले; बक — ‘मानुषभोजी राक्षसः’, दर्पयुक्त, हिडिम्ब का मित्र।
- भाषिक विशेषताएँ — यह रूपक है, इसलिए भाषा नाट्योचित है — छोटे-छोटे वाक्य, सम्बोधन (पुत्र!, मातः!, वत्स भीम!, अम्ब!, वाचाट!), कोष्ठक में नेपथ्य-निर्देश (विलोक्य, मौनमवलम्बते, सहासमुदरं परिमृजन्, उभौ प्रहरतः) तथा तीखे प्रत्युत्तर। बीच-बीच में हास्य भी है — ‘ओष्ठौ स्फुरतः इवाग्रजस्य’, ‘अपि हस्तद्वयेन भोक्ष्यसे?’ — जो वीररस के बीच हास्य की राहत देता है।
- व्याकरणिक बिंदु — पाठ का अभ्यास चार व्याकरण-क्षेत्रों को साधता है : (१) सन्धि — विशेषतः विसर्गसन्धि (दुरात्मनो वृत्तम्, मानुषोऽपि, धर्मसङ्ग्रहोऽत्र, पुत्रस्तपस्वी) तथा व्यञ्जनसन्धि (सम्यगनुष्ठितम्, यदुचितम्, सङ्कल्पितम्); (२) समास — मृष्टान्नम्, भुजबलम्, धर्मसङ्ग्रहः, मात्राज्ञा, धनुर्धरः, मृगाधिपः, अदूरवर्ति; (३) वाच्यपरिवर्तन — क्तप्रत्ययान्त कर्मवाच्य से क्तवतुप्रत्ययान्त कर्तृवाच्य; (४) कारक — कर्तरि तृतीया (भवत्या, क्षत्रियाण्या), सम्प्रदाने चतुर्थी (ब्राह्मणाय, हुताशनाय), सम्बन्धे षष्ठी (विप्रस्य, अग्रजस्य)।
- तीन श्लोक — पाठ में तीन श्लोक हैं, तीनों अनुष्टुप् छन्द में — (१) ‘भैक्षप्रदानेन चिरं परैरुपकृता वयम्’ (कृतज्ञता का सिद्धान्त-वाक्य, इसी से पाठ का नाम बना), (२) ‘इमौ हि पीवरौ बाहू सहायौ सहजौ मम’ (भीम का आत्मविश्वास), (३) ‘रक्षिता साधुलोकानां वरिष्ठो बाहुशालिनाम्’ (भीम का आत्मपरिचय)। पुस्तक ‘अत्र इदम् अवधेयम्’ में केवल पहले दो श्लोकों का भावार्थ देती है।
त्वरित पुनरावृत्ति – Kritan Pratikritan Bhuyadesh Dharmah Sanatnah (कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः)
| शब्दः | अर्थः (संस्कृतम्) | हिन्दी अर्थ | पाठ का वाक्य |
|---|---|---|---|
| अभिहितम् (अभि + √धा + क्त, नपुं.प्र.ए.व.) | उक्तम् | कहा गया (Said) | अनुरूपमभिहितं भरतवंशप्रदीपेन मम पुत्रेण। |
| आकर्णय (आ + कर्ण + णिच्, लोट्, म.पु.ए.व.) | शृणु | सुनो (Listen) | आकर्णय, अस्य एकचक्रस्य पुरस्यादूरवर्तिनि पर्वते… |
| आतिथेयः (पुं.प्र.ए.व.) | अतिथौ साधुः, अतिथिसेवाकारकः | अतिथि की सेवा करने वाला (Host) | आतिथेयः किल तत्र भवान् उपकर्ता वसति प्रदानेन। |
| आयोधनम् (नपुं.) | युद्धम् | युद्ध (Battle) | न केवलं भोजनमुपस्थितम्। आयोधनमपि। |
| उत्फुल्लाक्षः (बहुब्रीहि, पुं.प्र.ए.व.) | उत्फुल्ले अक्षिणी यस्य सः, विकसितनयनः | खिली हुई (फैली) आँखों वाला | हर्षेण उत्फुल्लाक्ष इव वत्सो भीमः। |
| औदरिकः (उदर + इक्, पुं.प्र.ए.व.) | भोजनप्रियः | केवल पेट भरने वाला, पेटू | स्थाने खलु प्रहर्षः औदरिकस्य। |
| कामम् (अव्ययम्) | निश्चयेन | निश्चित ही (Certainly) | कामम् ! कौन्तेयोऽस्मि भीमसेनः। |
| जठरस्थाय (पुं.च.ए.व.) | जठरे तिष्ठति इति, तस्मै | पेट में विद्यमान के लिए | सर्वं परिवेषितं मदीय-जठरस्थाय भगवते हुताशनाय। |
| निषूदकः (पुं.प्र.ए.व.) | विनाशकः | विनाश करने वाला | निषूदको हिडिम्बस्य मृत्युश्चास्मि भवादृशाम्। |
| क्षुद्रमृगम् (पुं.द्वि.ए.व.) | क्षुद्रः मृगः, तम् | छोटे पशु को | बकं विध्वंसयिष्यामि सिंहः क्षुद्रमृगं यथा। |
| क्षत्रियाण्या (स्त्री.तृ.ए.व.) | क्षत्रियस्य पत्नी, तया | क्षत्रिय की पत्नी (क्षत्रियाणी) द्वारा | क्षत्रियाण्या यदुचितं तदनुष्ठितम्। |
| परिदेवयते (परि + √दिव् + णिच्, आ.प., प्र.पु.ए.व.) | विलपति | विलाप करता है | स खल्वेकपुत्रस्तपस्वी भृशं परिदेवयते। |
| परिवेषय (परि + √विष् + लोट्, म.पु.ए.व.) | स्थापय | तुम परोसो | मानुषापसद, परिवेषय मे भोजनम्। |
| पीवरौ (पुं.प्र.द्वि.व.) | स्थूलौ | (दो) मोटे, पुष्ट | इमौ हि पीवरौ बाहू सहायौ सहजौ मम। |
Old NCERT vs New – Class 9 Sanskrit
This chapter is from Sharada, the new NCERT Class 9 Sanskrit book (NCF-SE 2023, used from 2026-27). It replaced the old book “Shemushi”, so chapter numbers and names differ from older PDFs.
Solutions and All Chapters
Answers to the exercises and the full chapter list of Sharada:
Kritan Pratikritan Bhuyadesh Dharmah Sanatnah (कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः) – Overview
| Class | Class 9 |
| Subject | Sanskrit |
| Book | Sharada – new NCERT book |
| Chapter | 9 of 15 – Kritan Pratikritan Bhuyadesh Dharmah Sanatnah (कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः) |
| Edition | Latest NCERT edition (2026-27) |
| Session | 2026-27 |
| Free – read online or download |
Class 9 Sanskrit Chapter 9 – FAQs
Where can I download Kritan Pratikritan Bhuyadesh Dharmah Sanatnah (कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः) Class 9 PDF?
From the download table on this page – the chapter PDF is free, and the full book is linked too.
What is Class 9 Sanskrit Chapter 9 about?
पाठ-परिचय — पुस्तक स्वयं आरम्भ में बताती है — ‘रामायणं महाभारतं चेति द्वौ प्रसिद्धौ इतिहास-ग्रन्थौ।’ महाभारत को आधार बनाकर अनेक ग्रन्थ रचे गए; उन्हीं में महामहोपाध्याय श्री रङ्गनाथशर्मा का लघुरूपक एकचक्रम् भी एक है। महाभारत में वर्णित बकासुरवध ही इसका कथावस्तु है, और यह पाठ्यभाग उसी रूपक के तृतीय-चतुर्थ अङ्कों से लिया गया है।
Is Kritan Pratikritan Bhuyadesh Dharmah Sanatnah (कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः) from the new NCERT Class 9 Sanskrit book?
Yes. It is chapter 9 of sharada, the new NCERT Class 9 Sanskrit book for 2026-27.
Is this the latest NCERT edition for 2026-27?
Yes – the PDF is NCERT’s latest edition for the 2026-27 session.
Where are the NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 9?
Open the NCERT Solutions link above for answers to the exercise questions.














