Skip to content

NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 9 कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः (PDF) – 2027

NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 9 कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः – step-by-step answers to every exercise and in-text question of the chapter, as per the latest NCERT syllabus for 2027. Read them online or download the free question-answer PDF.

कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः शारदा (कक्षा ९) का नवमः पाठः है। यह रूपक (नाटक) विधा का पाठ है — महामहोपाध्याय विद्वान् एन्. रङ्गनाथशर्मा रचित लघुरूपक एकचक्रम् के तृतीय तथा चतुर्थ अङ्क से उद्धृत अंश, जिसका कथावस्तु महाभारत का प्रसिद्ध बकासुरवध है। पाठ में तीन श्लोक हैं तथा शेष सारा भाग गद्य-संवाद है। पाठ के साथ पुस्तक सर्वं शब्देन भासते (शब्दार्थ-तालिका, जिसका अन्तिम ‘मातृभाषया अर्थं लिखत’ स्तम्भ खाली है), अत्र इदम् अवधेयम् (श्लोकानां भावार्थः), स्वाध्यायान्मा प्रमदः (कवि-परिचय तथा अमरकोष के तीन श्लोकांश) तथा यस्तु क्रियावान् मनुजः स विद्वान् (तीन क्रियात्मक कार्य) देती है। अभ्यास अभ्यासाद् जायते सिद्धिः शीर्षक के नीचे दस प्रश्नों में है — एकपदेन उत्तरम्, पूर्णवाक्येन उत्तरम्, ‘केन कं प्रति उक्तम्’, सन्धिविच्छेदः सन्धिनामसहितः, पर्यायवाचिमेलनम्, विपरीतार्थकशब्दाः, मञ्जूषातः विशेषणपदचयनम्, समस्तपदनिर्माणम्, वाक्यानां भावैः सह सम्मेलनम् तथा वाच्यपरिवर्तनम्।

NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 9 कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः PDF

All the answers are on this page below. The PDF also explains every answer – why it is right and how to check it – so download it for revision.

PDFChapterDownload
Solutions PDFकृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनःView PDF

पाठ का हिंदी अनुवाद

पाठ-परिचय (पृष्ठ 112)
रामायणं महाभारतं चेति द्वौ प्रसिद्धौ इतिहास-ग्रन्थौ। महाभारतम् अवलम्ब्य बहवो ग्रन्थाः विरचिताः।
रामायण और महाभारत — ये दो प्रसिद्ध इतिहास-ग्रन्थ हैं। महाभारत को आधार बनाकर बहुत-से ग्रन्थ रचे गए।
तेषु महामहोपाध्यायेन श्रीरङ्गनाथशर्मणा विरचितम् एकचक्रम् इति लघुरूपकम् अन्यतमम्। महाभारते प्रतिपादितः बकासुरवधः अस्य कथावस्तु।
उनमें महामहोपाध्याय श्री रङ्गनाथ शर्मा द्वारा रचित ‘एकचक्रम्’ नाम का लघु रूपक (छोटा नाटक) भी एक है। महाभारत में वर्णित बकासुर-वध इसकी कथावस्तु है।
अयं पाठ्य-भागः एकचक्रम् इति रूपकस्य तृतीय-चतुर्थाङ्काभ्याम् उद्धृतः।
यह पाठ-अंश ‘एकचक्रम्’ नामक रूपक के तीसरे और चौथे अंकों से लिया गया है।
अङ्कद्वयस्य पूर्वकथाप्रसङ्गः — दोनों अंकों से पहले की कथा (पृष्ठ 112)
पाण्डवाः एकचक्रनगरे कस्यचित् ब्राह्मणस्य गृहे निवसन्ति। गृहस्वामिनः गृहे रोदनध्वनिं श्रुत्वा तत्र गता पाण्डवानां माता कुन्ती रोदनकारणं पृच्छति।
पाण्डव एकचक्रा नगर में किसी ब्राह्मण के घर में रहते हैं। गृहस्वामी के घर में रोने की आवाज़ सुनकर वहाँ गई पाण्डवों की माता कुन्ती रोने का कारण पूछती है।
ततः शोकाकुलेन परिवारेण सा ज्ञापिता यत् एकचक्रनगरवासिनां नातिदूरस्थितेन बकनाम्ना असुरेण सह सन्धिनियमानुसारं प्रतिदिनं कश्चित् नगरवासी स्वेच्छया असुरस्य भक्ष्यं भवेत्, तद्दिने पर्यायेण तस्यैव ब्राह्मणपरिवारस्य बलिदानस्य वारः आसीत् इति।
तब शोक से व्याकुल परिवार ने उसे बताया कि पास ही रहने वाले बक नामक असुर के साथ एकचक्रा नगरवासियों की सन्धि है; उसके नियम के अनुसार प्रतिदिन कोई एक नगरवासी अपनी इच्छा से असुर का भोजन बने। उस दिन क्रम से उसी ब्राह्मण-परिवार के बलिदान की बारी थी।
तेषां दुःस्थितिं ज्ञात्वा स्वपुत्रेषु एकं बकासुरस्य समीपं प्रेषयामीति कुन्ती प्रतिज्ञां कृतवती।
उनकी दुर्दशा जानकर कुन्ती ने प्रतिज्ञा की — ‘मैं अपने पुत्रों में से एक को बकासुर के पास भेजूँगी।’
इमं विषयं ज्ञात्वा ब्राह्मणेन कृतस्य उपकारस्य प्रत्युपकारकालः सन्निहितः इति भावयन् भीमः मृष्टान्न-भाण्डसहितः बकासुरस्य समीपं गन्तुम् उद्युक्तः भवति।
यह बात जानकर, ‘ब्राह्मण द्वारा किए गए उपकार का बदला चुकाने (प्रत्युपकार) का समय पास आ गया है’ — ऐसा सोचते हुए भीम स्वादिष्ट भोजन के बरतनों के साथ बकासुर के पास जाने को तैयार हो जाता है।
कुन्ती और भीम का संवाद (पृष्ठ 112–114)
(ततः प्रविशति कुन्ती भीमसेनेन सह)
(तब भीमसेन के साथ कुन्ती प्रवेश करती है)
कुन्ती — पुत्र ! किञ्चित् प्रतिश्रुतं मया प्रतिवेशिने ब्राह्मणाय।
कुन्ती — पुत्र! मैंने पड़ोसी ब्राह्मण को कुछ वचन दिया है।
भीमः — सम्यगनुष्ठितम्। आतिथेयः किल तत्र भवान् उपकर्ता वसति प्रदानेन।
भीम — आपने ठीक किया। वे आदरणीय (ब्राह्मण) तो हमारे अतिथि-सेवक हैं और रहने का स्थान देकर हम पर उपकार करने वाले हैं।
कुन्ती — आकर्णय, अस्य एकचक्रस्य पुरस्यादूरवर्तिनि पर्वते वसति बकनामा दैत्यः।
कुन्ती — सुनो, इस एकचक्रा नगर के पास वाले पर्वत पर बक नाम का दैत्य रहता है।
भीमः — श्रुतं तस्य दुरात्मनो वृत्तम्। पर्यायक्रमेण तस्मै बलिमाहरन्ति पौराः।
भीम — उस दुष्ट का वृत्तान्त (करतूत) मैंने सुना है। नगरवासी बारी-बारी से उसके लिए भेंट (बलि) लेकर जाते हैं।
कुन्ती — श्वः प्रभाते भवत्यस्य विप्रस्य पर्यायः।
कुन्ती — कल सुबह इस ब्राह्मण की बारी है।
भीमः — बाढम्।
भीम — ठीक है (निश्चित ही)।
कुन्ती — न चैतावत्। मानुषभोजी स राक्षसः श्रूयते। भोज्यसमाहारे मानुषोऽपि तस्मै प्रेषयितव्यः।
तस्माद् बालकस्य पिता तपस्वी शोचति।
कुन्ती — बात इतनी ही नहीं है। सुना जाता है कि वह राक्षस मनुष्यों को खाने वाला है। भोजन-सामग्री के साथ एक मनुष्य भी उसके पास भेजना होता है।
इसीलिए (ब्राह्मण के) बालक का बेचारा पिता शोक कर रहा है।
भीमः — विदितमवशिष्टम्। मत्पुत्रेषु कोऽपि प्रेषयिष्यत इति भवत्या प्रतिश्रुतम्।
भीम — बाक़ी बात मैं समझ गया। आपने वचन दिया है कि मेरे पुत्रों में से कोई एक भेजा जाएगा।
कुन्ती — (मौनमवलम्बते)
कुन्ती — (चुप हो जाती है)
भीमः — मातः ! नास्त्यत्र किमप्यनुशोचितव्यम्। क्षत्रियाण्या यदुचितं तदनुष्ठितम्। युक्तोऽयं प्रतिश्रवः। श्रोत्रियोऽयं प्रतिवेशी प्रत्युपकारमर्हति। पश्य —
भीम — माँ! इसमें कुछ भी पछताने की बात नहीं है। एक क्षत्रियाणी को जो उचित था, वही आपने किया। यह वचन ठीक ही है। वेद पढ़ा हुआ यह पड़ोसी (ब्राह्मण) प्रत्युपकार (उपकार के बदले उपकार) का अधिकारी है। देखिए —
भैक्षप्रदानेन चिरं परैरुपकृता वयम्।
कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः॥
दूसरों ने भिक्षा देकर बहुत समय तक हम पर उपकार किया है (हमारा पालन किया है)।
किए गए उपकार का बदला उपकार से चुकाया जाए — यही सनातन (सदा से चला आ रहा) धर्म है।
अहमेव बकासुरमभिगमिष्यामि।
(भीम —) मैं ही बकासुर के पास जाऊँगा।
कुन्ती — वत्स भीम! अनुरूपमभिहितं भरतवंशप्रदीपेन मम पुत्रेण। भक्ष्यभोज्यादिकं मृष्टान्नं शकटपूरं पूरयित्वा प्रेषणीयं भवति राक्षसाय। तदेतत् सज्जीक्रियतामिति प्रेरयिष्यामि ब्राह्मणकुटुम्बम्।
कुन्ती — बेटा भीम! भरतवंश के दीपक मेरे पुत्र ने योग्य बात कही। राक्षस के लिए भक्ष्य-भोज्य आदि स्वादिष्ट भोजन से गाड़ी भरकर भेजना होता है। तो ‘यह सब तैयार किया जाए’ — ऐसा कहकर मैं ब्राह्मण-परिवार को प्रेरित करूँगी।
भीमः — अहो ! प्रियं मे। सज्जीक्रियताम्। अपरमिदं प्रियमनुष्ठितं मे भवत्या। प्रभूतमुपाहरिष्यते भोजनम्।
भीम — अहा! यह तो मुझे बहुत प्रिय है। तैयार किया जाए। आपने मेरा यह एक और प्रिय काम कर दिया। बहुत-सा भोजन लाया जाएगा।
(ततः प्रविशन्ति युधिष्ठिरादयः)
(तब युधिष्ठिर आदि प्रवेश करते हैं)
युधिष्ठिर आदि भाइयों के साथ संवाद (पृष्ठ 115–116)
युधिष्ठिरः — (विलोक्य) अये ! हर्षेण उत्फुल्लाक्ष इव वत्सो भीमः।
युधिष्ठिर — (देखकर) अरे! प्यारा भीम तो हर्ष से मानो खिली हुई आँखों वाला हो रहा है।
भीमः — प्रभूतमुपस्थितं मे भोजनम्।
भीम — मेरे लिए बहुत-सा भोजन आ पहुँचा है।
अर्जुनः — स्थाने खलु प्रहर्षः औदरिकस्य।
अर्जुन — पेटू (भोजन-प्रेमी) का प्रसन्न होना उचित ही है।
नकुलः — ओष्ठौ स्फुरतः इवाग्रजस्य।
नकुल — बड़े भाई के होंठ मानो फड़क रहे हैं।
भीमः — पश्यत, बाहू अपि स्फुरतः।
भीम — देखो, (मेरी) भुजाएँ भी फड़क रही हैं।
सहदेवः — अपि हस्तद्वयेन भोक्ष्यसे ?
सहदेव — क्या दोनों हाथों से खाओगे?
भीमः — तदपि भविष्यति। न केवलं भोजनमुपस्थितम्। आयोधनमपि।
भीम — वह भी होगा। केवल भोजन ही नहीं आया है, युद्ध भी (आया है)।
युधिष्ठिरः — आयोधनमिति। केन ?
युधिष्ठिर — युद्ध! किसके साथ?
भीमः — बकासुरेण।
भीम — बकासुर के साथ।
युधिष्ठिरः — अम्ब ! किमिदानीमुपक्षिप्तम् ?
युधिष्ठिर — माँ! अब यह कौन-सी बात छेड़ी गई है?
कुन्ती — पुत्रकाः ! बकासुरस्य भोजनपरिकल्पनं जानीथ पौराणाम्। तदिदानीं पर्यायपतितं प्रतिवेशिनो ब्राह्मणस्य।
कुन्ती — पुत्रो! नगरवासियों द्वारा बकासुर के भोजन की व्यवस्था को तो तुम जानते हो। अब उसकी बारी पड़ोसी ब्राह्मण पर आ पड़ी है।
युधिष्ठिरः — ततस्ततः।
युधिष्ठिर — फिर क्या हुआ?
कुन्ती — स खल्वेकपुत्रस्तपस्वी भृशं परिदेवयते।
कुन्ती — एक ही पुत्र वाला वह बेचारा (ब्राह्मण) बहुत विलाप कर रहा है।
युधिष्ठिरः — ज्ञातमवशिष्टं मातः ! न खलु भवत्या अध्यवसितं समर्थये। यस्य वीरस्य भुजबलमाश्रित्य वयं सुखं शेमहे, यच्च चिन्तयन् दुर्योधनो निद्रां न लभते, तस्य भीमस्य प्रेषणं कथं नु त्वया सङ्कल्पितम् ?
युधिष्ठिर — माँ! बाक़ी बात समझ गया। मैं आपके निश्चय का समर्थन नहीं करता। जिस वीर के भुजबल का सहारा लेकर हम सुख से सोते हैं, और जिसके बारे में सोचते-सोचते दुर्योधन को नींद नहीं आती, उसी भीम को भेजने का निश्चय आपने भला कैसे कर लिया?
भीमः — धर्मं विजानता भवता धर्मसङ्ग्रहोऽत्र द्रष्टव्यः। न हि मातुराज्ञा प्रत्यादेशमर्हति।
भीम — आप धर्म को जानने वाले हैं, आपको यहाँ धर्म का सार देखना चाहिए। माता की आज्ञा का उल्लंघन (अवज्ञा) नहीं किया जा सकता।
युधिष्ठिरः — वत्स भीमसेन ! बलवान् मानुषभोजी स राक्षसः इति श्रूयते।
युधिष्ठिर — प्रिय भीमसेन! सुना जाता है कि मनुष्यों को खाने वाला वह राक्षस बहुत बलवान है।
भीमः — ततः किम् ? राक्षसध्वंसी भीमः स्मर्यते। अलं विशङ्कया। हनिष्यामि तं दुरात्मानम्।
भीम — तो क्या हुआ? भीम को राक्षसों का नाश करने वाला माना जाता है। (विशेष) शंका मत कीजिए। मैं उस दुष्ट को मार डालूँगा।
अर्जुनः — धनुर्धरोऽहमनुगमिष्यामि।
अर्जुन — मैं धनुर्धर (तुम्हारे) पीछे-पीछे (साथ) चलूँगा।
भीमः — मा मैवम्। न हि खरदंष्ट्रो मृगाधिपः सहायमपेक्षते।
भीम — नहीं, ऐसा मत करो। तीखे दाँतों वाला पशुओं का राजा (सिंह) किसी सहायक की अपेक्षा नहीं रखता।
इमौ हि पीवरौ बाहू सहायौ सहजौ मम।
बकं विध्वंसयिष्यामि सिंहः क्षुद्रमृगं यथा॥
(भीम —) मेरी ये दोनों पुष्ट (मोटी) भुजाएँ ही जन्म से साथ आए मेरे सहायक हैं।
जैसे सिंह छोटे पशु को नष्ट कर देता है, वैसे ही मैं बक को नष्ट कर दूँगा।
(ततः सर्वैरनुज्ञातः बकं हन्तुकामः भीमः प्रस्थितः)
(तब सबसे अनुमति पाकर बक को मारने की इच्छा से भीम चल पड़ा)
भीम और बकासुर (पृष्ठ 116–117)
(ततः प्रविशति भक्ष्य-भोज्यादिक-भाण्ड-पूरित-शकटेन सह)
(तब भक्ष्य-भोज्य आदि के बरतनों से भरी गाड़ी के साथ (भीम) प्रवेश करता है)
बकः — मानुषापसद, परिवेषय मे भोजनम्।
बक — अरे नीच मनुष्य! मुझे भोजन परोस।
भीमः — सर्वं परिवेषितं मदीय-जठरस्थाय भगवते हुताशनाय। त्वां धर्मदूषणं हन्तुम् आगतोऽहम्।
भीम — सारा (भोजन) मैंने अपने पेट में स्थित भगवान अग्नि (जठराग्नि) को परोस दिया। धर्म को दूषित करने वाले तुझको मारने के लिए मैं आया हूँ।
बकः — कथं, कः खलु अधर्मः मया सेवितः ? (सहासमुदरं परिमृजन्)
बक — क्या! मैंने भला कौन-सा अधर्म किया है? (हँसी के साथ पेट सहलाता हुआ)
भीमः — नरभक्षणम्।
भीम — मनुष्यों को खाना।
बकः — नरभक्षणं नाम मांसाशिनां राक्षसानां धर्मः।
बक — मनुष्यों को खाना तो मांस खाने वाले राक्षसों का धर्म है।
भीमः — नररक्षणं नाम भूमिपालानां क्षत्रियाणां धर्मः।
भीम — मनुष्यों की रक्षा करना पृथ्वी का पालन करने वाले क्षत्रियों का धर्म है।
बकः — क्षत्रियोऽसि ?
बक — क्या तू क्षत्रिय है?
भीमः — बाढम्, क्षत्रियोऽस्मि।
भीम — हाँ, मैं क्षत्रिय हूँ।
रक्षिता साधुलोकानां वरिष्ठो बाहुशालिनाम्।
निषूदको हिडिम्बस्य मृत्युश्चास्मि भवादृशाम्॥
(भीम —) मैं सज्जनों की रक्षा करने वाला, बलशाली भुजाओं वालों में सबसे श्रेष्ठ,
हिडिम्ब का विनाश करने वाला और तुम जैसों की मृत्यु हूँ।
बकः — अहह ! मम मित्रस्य हिडिम्बस्य हन्ता कौन्तेयो भवान् ?
बक — अरे! मेरे मित्र हिडिम्ब को मारने वाले कुन्तीपुत्र आप ही हैं?
भीमसेनः — कामम् ! कौन्तेयोऽस्मि भीमसेनः।
भीमसेन — निश्चित ही! मैं कुन्तीपुत्र भीमसेन हूँ।
बकः — इदमस्ति मे भागधेयम्। चिरान्विष्टो मृगः स्वयमुत्पतितो व्याघ्रगह्वरम्। श्लाघनीयोऽसि मे रिपुः।
बक — यह तो मेरा सौभाग्य है। बहुत समय से खोजा जा रहा पशु (शिकार) अपने-आप बाघ की गुफा में आ पहुँचा। तू मेरा प्रशंसा-योग्य शत्रु है।
भीमसेनः — इदं मे स्वस्त्ययनं यन्मां श्लाघनीयं रिपुं मन्यसे। अनुवर्तस्व ते मित्रं हिडिम्बम्।
भीमसेन — यह मेरे लिए मंगल (शुभ) की बात है कि तू मुझे प्रशंसा-योग्य शत्रु मानता है। अपने मित्र हिडिम्ब के पीछे-पीछे जा (उसी की तरह मर)।
बकः — वाचाट ! क्षत्रियडिम्भ, गृहाण शस्त्रम्। शातयामि ते दर्पम्।
बक — अरे डींग मारने वाले! क्षत्रिय के छोकरे! शस्त्र उठा। मैं तेरा घमंड चूर कर दूँगा।
भीमसेनः — अलं शस्त्रग्रहणविडम्बनेन, त्वन्मस्तकास्थिभिदुरोऽस्ति ममैष मुष्टिः।
भीमसेन — शस्त्र उठाने के दिखावे की कोई ज़रूरत नहीं; मेरा यह मुक्का ही तेरे सिर की हड्डियाँ तोड़ देने वाला है।
(उभौ प्रहरतः। मल्लयुद्धं प्रवर्तते। हतः पतति बकः।)
(दोनों एक-दूसरे पर प्रहार करते हैं। मल्लयुद्ध (कुश्ती) होता है। मारा गया बक गिर पड़ता है।)

NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 9 कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः – Questions and Answers

All questions of the chapter are answered below, in the order of the book – in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises. Each answer is written the way you would write it in the exam.

पाठ-परिचयः तथा पूर्वकथा — पृष्ठ 112रूपकस्य प्रस्तावना तथा ‘अङ्कद्वयस्य पूर्वकथाप्रसङ्गः’ — पाठ से अभ्यास के लिए जोड़े गए प्रश्न (पुस्तक में ये प्रश्न नहीं हैं)

पाठ-परिचयः
प्र.1पाठस्य आरम्भे यः प्रस्तावना-गद्यांशः दत्तः, तस्य आशयं लिखत — “रामायणं महाभारतं चेति द्वौ प्रसिद्धौ इतिहास-ग्रन्थौ। महाभारतम् अवलम्ब्य बहवो ग्रन्थाः विरचिताः। तेषु महामहोपाध्यायेन श्रीरङ्गनाथशर्मणा विरचितम् एकचक्रम् इति लघुरूपकम् अन्यतमम्। महाभारते प्रतिपादितः बकासुरवधः अस्य कथावस्तु। अयं पाठ्य-भागः एकचक्रम् इति रूपकस्य तृतीय-चतुर्थाङ्काभ्याम् उद्धृतः।”
उत्तर

अस्य गद्यांशस्य आशयः — रामायणं महाभारतं च — एतौ द्वौ भारतस्य प्रसिद्धौ इतिहासग्रन्थौ स्तः। महाभारतम् आधारीकृत्य बहवः ग्रन्थाः रचिताः। तेषु महामहोपाध्यायेन श्रीरङ्गनाथशर्मणा विरचितम् ‘एकचक्रम्’ इति लघुरूपकम् अन्यतमम् अस्ति। महाभारते वर्णितः बकासुरवधः एव अस्य रूपकस्य कथावस्तु। अयं पाठ्यभागः तस्य एव रूपकस्य तृतीयचतुर्थाङ्काभ्यां गृहीतः।

(हिन्दी — रामायण और महाभारत — ये दो भारत के प्रसिद्ध इतिहास-ग्रन्थ हैं। महाभारत को आधार बनाकर बहुत-से ग्रन्थ रचे गए। उनमें महामहोपाध्याय श्री रङ्गनाथशर्मा द्वारा रचित ‘एकचक्रम्’ नामक लघुरूपक भी एक है। महाभारत में वर्णित बकासुर-वध ही इस रूपक की कथावस्तु है। यह पाठ्यभाग उसी रूपक के तीसरे और चौथे अङ्क से लिया गया है।)

प्र.2‘अङ्कद्वयस्य पूर्वकथाप्रसङ्गः’ इति खण्डे का कथा वर्णिता ? सङ्क्षेपेण लिखत।
उत्तर

उत्तरम् — पाण्डवाः एकचक्रनगरे कस्यचित् ब्राह्मणस्य गृहे प्रच्छन्नाः निवसन्ति स्म। एकदा गृहस्वामिनः गृहे रोदनध्वनिं श्रुत्वा कुन्ती तत्र गत्वा रोदनकारणं पृष्टवती। शोकाकुलेन परिवारेण सा ज्ञापिता यत् नगरस्य नातिदूरे स्थितेन बकनाम्ना असुरेण सह सन्धिनियमानुसारं प्रतिदिनम् एकः नगरवासी स्वेच्छया तस्य भक्ष्यं भवति, तस्मिन् दिने पर्यायेण तस्य एव ब्राह्मणपरिवारस्य बलिदानस्य वारः आसीत्। तेषां दुःस्थितिं ज्ञात्वा ‘स्वपुत्रेषु एकं बकासुरस्य समीपं प्रेषयामि’ इति कुन्ती प्रतिज्ञां कृतवती। एतत् ज्ञात्वा ‘ब्राह्मणेन कृतस्य उपकारस्य प्रत्युपकारकालः सन्निहितः’ इति भावयन् भीमः मृष्टान्नभाण्डसहितः बकासुरस्य समीपं गन्तुम् उद्युक्तः अभवत्।

नाट्यांशः १ — कुन्ती-भीमसंवादः — पृष्ठ 112–114(ततः प्रविशति कुन्ती भीमसेनेन सह) — प्रतिज्ञायाः निवेदनम्, भीमस्य सङ्कल्पः — पाठ से अभ्यास के लिए जोड़े गए प्रश्न (पुस्तक में ये प्रश्न नहीं हैं)

नाट्यांशः
प्र.1‘(ततः प्रविशति कुन्ती भीमसेनेन सह)
कुन्ती — पुत्र ! किञ्चित् प्रतिश्रुतं मया प्रतिवेशिने ब्राह्मणाय।
भीमः — सम्यगनुष्ठितम्। आतिथेयः किल तत्र भवान् उपकर्ता वसति प्रदानेन।
कुन्ती — आकर्णय, अस्य एकचक्रस्य पुरस्यादूरवर्तिनि पर्वते वसति बकनामा दैत्यः।
भीमः — श्रुतं तस्य दुरात्मनो वृत्तम्। पर्यायक्रमेण तस्मै बलिमाहरन्ति पौराः।’
— अस्य संवादस्य आशयं सप्रसङ्गं लिखत।
उत्तर

आशयः — कुन्ती भीमम् आह — ‘पुत्र ! मया प्रतिवेशिने ब्राह्मणाय किञ्चित् प्रतिश्रुतम् (वचनं दत्तम्)।’ भीमः उत्तरति — ‘सम्यक् एव अनुष्ठितं भवत्या। सः माननीयः ब्राह्मणः आतिथेयः (अतिथिसेवकः) अस्ति; वसतिप्रदानेन (निवासं दत्त्वा) सः अस्माकम् उपकर्ता एव।’ कुन्ती कथयति — ‘शृणु, अस्य एकचक्रनगरस्य समीपस्थे पर्वते बकः नाम दैत्यः वसति।’ भीमः वदति — ‘तस्य दुरात्मनः वृत्तान्तः मया श्रुतः। नगरवासिनः बारीवारेण तस्मै बलिं प्रयच्छन्ति।’

प्र.2‘कुन्ती — श्वः प्रभाते भवत्यस्य विप्रस्य पर्यायः।
भीमः — बाढम्।
कुन्ती — न चैतावत्। मानुषभोजी स राक्षसः श्रूयते। भोज्यसमाहारे मानुषोऽपि तस्मै प्रेषयितव्यः। तस्माद् बालकस्य पिता तपस्वी शोचति।
भीमः — विदितमवशिष्टम्। मत्पुत्रेषु कोऽपि प्रेषयिष्यत इति भवत्या प्रतिश्रुतम्।
कुन्ती — (मौनमवलम्बते)’
— अस्य आशयं लिखत तथा ‘मौनमवलम्बते’ इति नेपथ्यनिर्देशस्य महत्त्वं स्पष्टयत।
उत्तर

आशयः — कुन्ती वदति — ‘श्वः प्रातः अस्य ब्राह्मणस्य पर्यायः (वारः) भवति।’ भीमः ‘बाढम्’ (आम्) इति सम्मतिं प्रकटयति। कुन्ती पुनः वदति — ‘एतावत् एव न; सः राक्षसः मानुषभोजी इति श्रूयते। भोज्यसमूहेन सह एकः मनुष्यः अपि तस्मै प्रेषणीयः भवति। अत एव तस्य बालकस्य तपस्वी पिता शोचति।’ भीमः वदति — ‘अवशिष्टं मया विदितम् — ‘मम पुत्रेषु कश्चित् प्रेषयिष्यते’ इति भवत्या प्रतिश्रुतम्।’ तदा कुन्ती मौनम् अवलम्बते।

‘मौनमवलम्बते’ इत्यस्य महत्त्वम् — कुन्ती का मौन उसकी स्वीकृति है — भीम ने स्वयं जो समझकर कहा, वही सत्य है। साथ ही यह एक माता की उस पीड़ा का संकेत है जिसे वह शब्दों में नहीं कह पाती। यह नेपथ्य-निर्देश बिना एक भी शब्द के पात्र का मनोभाव दिखा देता है।

प्र.3‘भीमः — मातः ! नास्त्यत्र किमप्यनुशोचितव्यम्। क्षत्रियाण्या यदुचितं तदनुष्ठितम्। युक्तोऽयं प्रतिश्रवः। श्रोत्रियोऽयं प्रतिवेशी प्रत्युपकारमर्हति। पश्य —
भैक्षप्रदानेन चिरं परैरुपकृता वयम्।
कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः॥

अहमेव बकासुरमभिगमिष्यामि।’
— भीमस्य एतस्य कथनस्य आशयं लिखत। अस्मात् भीमस्य कीदृशं चरित्रं प्रकटीभवति ?
उत्तर

आशयः — भीमः मातरं सान्त्वयति — ‘मातः ! अत्र किमपि अनुशोचनीयं नास्ति। क्षत्रियस्य पत्न्या यत् उचितम् आसीत् तदेव अनुष्ठितम्। अयं प्रतिश्रवः (वचनम्) युक्तः एव। अयं वेदाध्यायी प्रतिवेशी प्रत्युपकारम् अर्हति। पश्य — भिक्षादानेन चिरकालं यावत् वयम् अन्यैः उपकृताः; अतः कृतस्य उपकारस्य प्रत्युपकारः भवतु — एष एव सनातनः धर्मः। अहम् एव बकासुरस्य समीपं गमिष्यामि।’

भीम का चरित्र —

गुणःपाठ का प्रमाणक्या सिद्ध होता है
कृतज्ञताभैक्षप्रदानेन चिरं परैरुपकृता वयम्जो अन्न वर्षों खाया, उसे वह ऋण मानता है — भूला नहीं है।
मातृभक्तिःक्षत्रियाण्या यदुचितं तदनुष्ठितम्माता के निर्णय पर प्रश्न नहीं उठाता, उलटे उसे उचित सिद्ध करता है।
धैर्यम् / निर्भयताअहमेव बकासुरमभिगमिष्यामि‘कोई जाए’ नहीं कहता — ‘मैं ही जाऊँगा’ कहता है। ‘एव’ शब्द ही निर्णय है।
धर्मबोधःश्रोत्रियोऽयं प्रतिवेशी प्रत्युपकारमर्हतिपात्र-अपात्र का विवेक — जो श्रोत्रिय है, वह प्रत्युपकार का अधिकारी है।
माता को सान्त्वनानास्त्यत्र किमप्यनुशोचितव्यम्स्वयं मृत्यु के मुख जा रहा है, फिर भी पहले माता का शोक दूर करता है।
प्र.4‘कुन्ती — वत्स भीम ! अनुरूपमभिहितं भरतवंशप्रदीपेन मम पुत्रेण। भक्ष्यभोज्यादिकं मृष्टान्नं शकटपूरं पूरयित्वा प्रेषणीयं भवति राक्षसाय। तदेतत् सज्जीक्रियतामिति प्रेरयिष्यामि ब्राह्मणकुटुम्बम्।
भीमः — अहो ! प्रियं मे। सज्जीक्रियताम्। अपरमिदं प्रियमनुष्ठितं मे भवत्या। प्रभूतमुपाहरिष्यते भोजनम्।’
— अस्य आशयं लिखत। ‘भरतवंशप्रदीपः’ इति पदस्य औचित्यं च स्पष्टयत।
उत्तर

आशयः — कुन्ती वदति — ‘वत्स भीम ! भरतवंशस्य दीपेन मम पुत्रेण अनुरूपम् एव उक्तम्। भक्ष्य-भोज्य-आदिकं स्वादिष्टम् अन्नं शकटं पूरयित्वा राक्षसाय प्रेषणीयं भवति। ‘तत् एतत् सज्जीक्रियताम्’ इति अहं ब्राह्मणकुटुम्बं प्रेरयिष्यामि।’ भीमः प्रहृष्टः वदति — ‘अहो ! एतत् मह्यं प्रियम्। सज्जीक्रियताम्। भवत्या इदम् अपरम् अपि प्रियं कृतम् — प्रभूतं भोजनम् उपाहरिष्यते (आनेष्यते)।’

‘भरतवंशप्रदीपः’ इति पदस्य औचित्यम् — जैसे दीपक स्वयं जलकर दूसरों को प्रकाश देता है, वैसे ही भीम अपने प्राण संकट में डालकर ब्राह्मण-परिवार की रक्षा करने जा रहा है। उसका यह कर्म भरतवंश की कीर्ति को उज्ज्वल करेगा। अतः कुन्ती का उसे ‘भरतवंश का दीपक’ कहना सर्वथा उचित है।

पाठस्य त्रयः श्लोकाः — पृष्ठ 114, 116, 117पदच्छेदः · अन्वयः · शब्दार्थः · हिन्दी अर्थः · भावः — पाठ से अभ्यास के लिए जोड़े गए प्रश्न (पुस्तक में ये प्रश्न नहीं हैं)

श्लोकाः
प्र.1प्रथमस्य श्लोकस्य पदच्छेदम् अन्वयं शब्दार्थं भावं च लिखत — “भैक्षप्रदानेन चिरं परैरुपकृता वयम्।
कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः॥”
उत्तर
भैक्षप्रदानेन चिरं परैरुपकृता वयम्।
कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः॥

पदच्छेदः — भैक्ष-प्रदानेन + चिरम् + परैः + उपकृताः + वयम् + कृतम् + प्रतिकृतम् + भूयात् + एषः + धर्मः + सनातनः।

अन्वयः — वयं चिरं परैः भैक्षप्रदानेन उपकृताः (स्मः)। (अतः) कृतं प्रतिकृतं भूयात्। एषः सनातनः धर्मः (अस्ति)।

पदम्शब्दार्थः
भैक्षप्रदानेनभिक्षायाः प्रदानेन — भिक्षा देने से (करणे तृतीया)
चिरम्दीर्घकालं यावत् — बहुत समय तक (अव्ययम्)
परैःअन्यैः जनैः — दूसरों के द्वारा (कर्तरि तृतीया)
उपकृताःउपकारं प्राप्ताः — उपकृत, जिन पर उपकार किया गया
कृतम्यः उपकारः कृतः — किया हुआ उपकार
प्रतिकृतम्प्रत्युपकृतम् — बदले में किया गया उपकार
भूयात्भवेत् — हो जाए (√भू, आशीर्लिङ् लकार, प्रथमपुरुष एकवचन)
सनातनःशाश्वतः, नित्यः — सदा से चला आ रहा, शाश्वत

हिन्दी अर्थ — दूसरों ने भिक्षा देकर बहुत समय तक हम पर उपकार किया है। (अतः) किए हुए उपकार का बदला अवश्य चुकाया जाए — यही सनातन धर्म है।

भावः — जिन्होंने हमारा उपकार किया है, उनका प्रत्युपकार करना ही सनातन (शाश्वत) धर्म है; इसीलिए भीम ब्राह्मण-परिवार के लिए स्वयं बकासुर के पास जाने को तत्पर है।

प्र.2द्वितीयस्य श्लोकस्य पदच्छेदम् अन्वयं शब्दार्थं भावं च लिखत — “इमौ हि पीवरौ बाहू सहायौ सहजौ मम।
बकं विध्वंसयिष्यामि सिंहः क्षुद्रमृगं यथा॥”
उत्तर
इमौ हि पीवरौ बाहू सहायौ सहजौ मम।
बकं विध्वंसयिष्यामि सिंहः क्षुद्रमृगं यथा॥

पदच्छेदः — इमौ + हि + पीवरौ + बाहू + सहायौ + सहजौ + मम + बकम् + विध्वंसयिष्यामि + सिंहः + क्षुद्रमृगम् + यथा।

अन्वयः — मम इमौ पीवरौ बाहू हि सहजौ सहायौ (स्तः)। यथा सिंहः क्षुद्रमृगं (विध्वंसयति), (तथा अहं) बकं विध्वंसयिष्यामि।

पदम्शब्दार्थः
इमौएतौ द्वौ — ये दोनों (इदम् शब्द, पुं.प्र.द्वि.व.)
पीवरौस्थूलौ, पुष्टौ — मोटे, बलिष्ठ (द्विवचन)
बाहूभुजौ — दोनों भुजाएँ (पुं.प्र.द्वि.व.)
सहजौसह जातौ, जन्मना सह वर्तमानौ — जन्म से साथ रहने वाले
सहायौसाहाय्यकर्तारौ — सहायक
विध्वंसयिष्यामिविनाशयिष्यामि — नष्ट कर दूँगा (वि + √ध्वंस् + णिच्, लृट्, उत्तमपुरुष एकवचन)
क्षुद्रमृगम्क्षुद्रः मृगः, तम् — तुच्छ पशु को (कर्मधारयः, द्वितीया)
यथाइव, जैसे — उपमावाचक अव्ययम्

हिन्दी अर्थ — मेरी ये दोनों पुष्ट भुजाएँ ही मेरे जन्म से साथ रहने वाले सहायक हैं। जैसे सिंह किसी तुच्छ पशु को नष्ट कर देता है, वैसे ही मैं बक को नष्ट कर दूँगा।

भावः — भीम को किसी बाहरी सहायक की आवश्यकता नहीं; उसकी अपनी बलवान् भुजाएँ ही उसकी सहायक हैं। सिंह की उपमा से वह अपना आत्मविश्वास और बक की तुच्छता प्रकट करता है।

प्र.3तृतीयस्य श्लोकस्य पदच्छेदम् अन्वयं शब्दार्थं भावं च लिखत — “रक्षिता साधुलोकानां वरिष्ठो बाहुशालिनाम्।
निषूदको हिडिम्बस्य मृत्युश्चास्मि भवादृशाम्॥”
उत्तर
रक्षिता साधुलोकानां वरिष्ठो बाहुशालिनाम्।
निषूदको हिडिम्बस्य मृत्युश्चास्मि भवादृशाम्॥

पदच्छेदः — रक्षिता + साधुलोकानाम् + वरिष्ठः + बाहुशालिनाम् + निषूदकः + हिडिम्बस्य + मृत्युः + च + अस्मि + भवादृशाम्।

अन्वयः — (अहं) साधुलोकानां रक्षिता, बाहुशालिनां वरिष्ठः, हिडिम्बस्य निषूदकः, भवादृशां मृत्युः च अस्मि।

पदम्शब्दार्थः
रक्षितारक्षकः, पालकः — रक्षा करने वाला (√रक्ष् + तृच्, पुं.प्र.ए.व.)
साधुलोकानाम्सज्जनानां जनानाम् — सज्जनों का (सम्बन्धे षष्ठी बहुवचनम्)
वरिष्ठःश्रेष्ठतमः — सबसे श्रेष्ठ (वर + इष्ठन्, अतिशयार्थकम्)
बाहुशालिनाम्बाहुबलेन शोभमानानाम् — बलशालियों में (निर्धारणे षष्ठी)
निषूदकःविनाशकः, हन्ता — मारने वाला
हिडिम्बस्यहिडिम्ब नामकस्य राक्षसस्य — हिडिम्ब का (कर्मणि षष्ठी)
भवादृशाम्भवान् इव येषां रूपम्, तेषाम् — आप जैसों के लिए
मृत्युःमरणम्, यमः — मृत्यु, काल

हिन्दी अर्थ — (मैं) सज्जनों की रक्षा करने वाला हूँ, बलशालियों में सबसे श्रेष्ठ हूँ, हिडिम्ब का वध करने वाला हूँ, और तुम्हारे जैसों के लिए साक्षात् मृत्यु हूँ।

भावः — यह भीम का आत्मपरिचय है — वह सज्जनों का रक्षक, बलवानों में श्रेष्ठ, हिडिम्ब का वधकर्ता और बक-जैसे दुष्टों के लिए मृत्यु है। रक्षा ही उसका धर्म है; वध उस रक्षा का साधन है।

नाट्यांशः २ — युधिष्ठिरादीनां प्रवेशः — पृष्ठ 115(ततः प्रविशन्ति युधिष्ठिरादयः) — हास्यम्, आपत्तिः, भीमस्य धर्मनिर्णयः — पाठ से अभ्यास के लिए जोड़े गए प्रश्न (पुस्तक में ये प्रश्न नहीं हैं)

नाट्यांशः
प्र.1‘युधिष्ठिरः — (विलोक्य) अये ! हर्षेण उत्फुल्लाक्ष इव वत्सो भीमः।
भीमः — प्रभूतमुपस्थितं मे भोजनम्।
अर्जुनः — स्थाने खलु प्रहर्षः औदरिकस्य।
नकुलः — ओष्ठौ स्फुरतः इवाग्रजस्य।
भीमः — पश्यत, बाहू अपि स्फुरतः।
सहदेवः — अपि हस्तद्वयेन भोक्ष्यसे ?
भीमः — तदपि भविष्यति। न केवलं भोजनमुपस्थितम्। आयोधनमपि।’
— अस्य आशयं लिखत तथा अत्र विद्यमानं हास्यं स्पष्टयत।
उत्तर

आशयः — युधिष्ठिरः भीमं दृष्ट्वा वदति — ‘अरे ! वत्सः भीमः हर्षेण विकसितनयनः इव दृश्यते।’ भीमः वदति — ‘मम भोजनं प्रभूतम् उपस्थितम् अस्ति।’ अर्जुनः परिहसति — ‘औदरिकस्य (भोजनप्रियस्य) एतादृशः हर्षः उचितः एव।’ नकुलः वदति — ‘अग्रजस्य ओष्ठौ स्फुरतः इव।’ भीमः वदति — ‘पश्यत, बाहू अपि स्फुरतः।’ सहदेवः पृच्छति — ‘किं हस्तद्वयेन भोक्ष्यसे ?’ भीमः वदति — ‘तदपि भविष्यति। न केवलं भोजनम् उपस्थितम्, अपि तु युद्धम् अपि।’

अत्र हास्यम् — भीम की भूख पर भाइयों का परिहास — अर्जुन उसे ‘औदरिक’ (पेटू) कहता है, नकुल कहता है ‘बड़े भैया के होंठ फड़क रहे हैं’, सहदेव पूछता है ‘क्या दोनों हाथों से खाओगे?’ और भीम ‘वह भी होगा’ कहकर हँसी बढ़ा देता है। फिर ‘बाहू अपि स्फुरतः’ तथा ‘आयोधनमपि’ कहकर वह उसी हास्य को युद्ध की सूचना में बदल देता है।

प्र.2‘युधिष्ठिरः — अम्ब ! किमिदानीमुपक्षिप्तम् ?
कुन्ती — पुत्रकाः ! बकासुरस्य भोजनपरिकल्पनं जानीथ पौराणाम्। तदिदानीं पर्यायपतितं प्रतिवेशिनो ब्राह्मणस्य।
युधिष्ठिरः — ततस्ततः।
कुन्ती — स खल्वेकपुत्रस्तपस्वी भृशं परिदेवयते।
युधिष्ठिरः — ज्ञातमवशिष्टं मातः ! न खलु भवत्या अध्यवसितं समर्थये। यस्य वीरस्य भुजबलमाश्रित्य वयं सुखं शेमहे, यच्च चिन्तयन् दुर्योधनो निद्रां न लभते, तस्य भीमस्य प्रेषणं कथं नु त्वया सङ्कल्पितम् ?’
— अस्य आशयं लिखत। युधिष्ठिरस्य आपत्तेः कारणं च स्पष्टयत।
उत्तर

आशयः — युधिष्ठिरः पृच्छति — ‘अम्ब ! इदानीं किम् उक्तम् (किं प्रसङ्गः उपस्थापितः) ?’ कुन्ती वदति — ‘पुत्राः ! नगरवासिनां कृते बकासुरस्य भोजनव्यवस्थां यूयं जानीथ। इदानीं सा बारी प्रतिवेशिनः ब्राह्मणस्य आगता।’ युधिष्ठिरः वदति — ‘ततः ? ततः ?’ कुन्ती वदति — ‘सः एकपुत्रः तपस्वी अतिशयेन विलपति।’ युधिष्ठिरः वदति — ‘मातः ! अवशिष्टं मया ज्ञातम्। किन्तु भवत्या यत् निश्चितं तत् अहं न समर्थये। यस्य वीरस्य भुजबलम् आश्रित्य वयं निर्भयाः सुखेन शयामहे, यं च चिन्तयन् दुर्योधनः निद्रां न लभते — तस्य एव भीमस्य प्रेषणं भवत्या कथं सङ्कल्पितम् ?’

युधिष्ठिर की आपत्ति के दो कारण —

क्रमःकारणम् (संस्कृतम्)हिन्दी में
१यस्य वीरस्य भुजबलम् आश्रित्य वयं सुखं शेमहेभीम ही पाँचों भाइयों और माता की रक्षा का आधार है — वही न रहा तो शेष सब असुरक्षित हो जाएँगे।
२यं चिन्तयन् दुर्योधनः निद्रां न लभतेशत्रु भी जिससे डरता है, वही हमारी सबसे बड़ी शक्ति है — ऐसी शक्ति को संकट में डालना बुद्धिमानी नहीं।
प्र.3‘भीमः — धर्मं विजानता भवता धर्मसङ्ग्रहोऽत्र द्रष्टव्यः। न हि मातुराज्ञा प्रत्यादेशमर्हति।
युधिष्ठिरः — वत्स भीमसेन ! बलवान् मानुषभोजी स राक्षसः इति श्रूयते।
भीमः — ततः किम् ? राक्षसध्वंसी भीमः स्मर्यते। अलं विशङ्कया। हनिष्यामि तं दुरात्मानम्।
अर्जुनः — धनुर्धरोऽहमनुगमिष्यामि।
भीमः — मा मैवम्। न हि खरदंष्ट्रो मृगाधिपः सहायमपेक्षते।’
— अस्य आशयं लिखत। ‘न हि मातुराज्ञा प्रत्यादेशमर्हति’ इति वाक्यस्य महत्त्वं च लिखत।
उत्तर

आशयः — भीमः वदति — ‘धर्मं जानता भवता अत्र धर्मस्य सङ्ग्रहः (धर्मराशिः) द्रष्टव्यः। मातुः आज्ञा कदापि अवज्ञां न अर्हति।’ युधिष्ठिरः वदति — ‘वत्स भीमसेन ! सः राक्षसः बलवान् मनुष्यभक्षकः च इति श्रूयते।’ भीमः वदति — ‘ततः किम् ? भीमः तु राक्षसानां ध्वंसकः इति स्मर्यते। शङ्कया अलम्। अहं तं दुरात्मानं हनिष्यामि।’ अर्जुनः वदति — ‘अहं धनुर्धरः तव अनुगमनं करिष्यामि।’ भीमः वदति — ‘मा, एवं मा भवतु। तीक्ष्णदंष्ट्रः मृगराजः (सिंहः) सहायं न अपेक्षते।’

‘न हि मातुराज्ञा प्रत्यादेशमर्हति’ इत्यस्य महत्त्वम् — इसी एक वाक्य से भीम युधिष्ठिर की आपत्ति समाप्त कर देता है — माता वचन दे चुकी हैं, और माता की आज्ञा टाली नहीं जा सकती। इससे भीम की मातृभक्ति प्रकट होती है। प्रत्युपकार और मातृ-आज्ञापालन — दोनों धर्म यहाँ एक साथ सधते हैं, इसीलिए भीम इसे ‘धर्मसङ्ग्रह’ कहता है।

नाट्यांशः ३ — भीम-बकसंवादः तथा बकवधः — पृष्ठ 116–117(ततः प्रविशति भक्ष्य-भोज्यादिक-भाण्ड-पूरित-शकटेन सह) — धर्मविवादः तथा मल्लयुद्धम् — पाठ से अभ्यास के लिए जोड़े गए प्रश्न (पुस्तक में ये प्रश्न नहीं हैं)

नाट्यांशः
प्र.1‘बकः — मानुषापसद, परिवेषय मे भोजनम्।
भीमः — सर्वं परिवेषितं मदीय-जठरस्थाय भगवते हुताशनाय। त्वां धर्मदूषणं हन्तुम् आगतोऽहम्।
बकः — कथं, कः खलु अधर्मः मया सेवितः ? (सहासमुदरं परिमृजन्)
भीमः — नरभक्षणम्।
बकः — नरभक्षणं नाम मांसाशिनां राक्षसानां धर्मः।
भीमः — नररक्षणं नाम भूमिपालानां क्षत्रियाणां धर्मः।
बकः — क्षत्रियोऽसि ?
भीमः — बाढम्, क्षत्रियोऽस्मि।’
— अस्य आशयं लिखत तथा अत्र विद्यमानं धर्मविवादं स्पष्टयत।
उत्तर

आशयः — बकः आदिशति — ‘हे निकृष्ट मानव ! मह्यं भोजनं परिवेषय।’ भीमः वदति — ‘सर्वं भोजनं मम उदरे स्थिताय भगवते अग्नये परिवेषितम् (अहं स्वयम् एव खादितवान्)। त्वां धर्मस्य दूषकं हन्तुम् अहम् आगतः।’ बकः उदरं मृजन् सहासं पृच्छति — ‘कथम् ? मया कः अधर्मः आचरितः ?’ भीमः वदति — ‘नरभक्षणम्।’ बकः वदति — ‘नरभक्षणं तु मांसभक्षकाणां राक्षसानां धर्मः अस्ति।’ भीमः वदति — ‘तर्हि नररक्षणं तु पृथिवीपालानां क्षत्रियाणां धर्मः अस्ति।’ बकः पृच्छति — ‘किं त्वं क्षत्रियः असि ?’ भीमः वदति — ‘निश्चयेन, अहं क्षत्रियः अस्मि।’

धर्मविवादः — दोनों के तर्क आमने-सामने

पक्षःवाक्यम्तर्कःदोषः / गुणः
बकःनरभक्षणं नाम मांसाशिनां राक्षसानां धर्मः।‘मेरी जाति का स्वभाव ही यही है, अतः यह मेरा धर्म है।’यह स्वभाव को धर्म कह देना है। पर जो कर्म दूसरे का प्राण लेता है, वह स्वभाव हो सकता है, धर्म नहीं।
भीमःनररक्षणं नाम भूमिपालानां क्षत्रियाणां धर्मः।‘तेरा धर्म मान भी लूँ, तो मेरा धर्म उसे रोकना है।’भीम बहस में नहीं उलझता; वह बक के ही वाक्य-साँचे में उत्तर देता है — ‘नर-भक्षण’ के सामने ‘नर-रक्षण’ रख देता है।
प्र.2‘बकः — अहह ! मम मित्रस्य हिडिम्बस्य हन्ता कौन्तेयो भवान् ?
भीमसेनः — कामम् ! कौन्तेयोऽस्मि भीमसेनः।
बकः — इदमस्ति मे भागधेयम्। चिरान्विष्टो मृगः स्वयमुत्पतितो व्याघ्रगह्वरम्। श्लाघनीयोऽसि मे रिपुः।
भीमसेनः — इदं मे स्वस्त्ययनं यन्मां श्लाघनीयं रिपुं मन्यसे। अनुवर्तस्व ते मित्रं हिडिम्बम्।
बकः — वाचाट ! क्षत्रियडिम्भ, गृहाण शस्त्रम्। शातयामि ते दर्पम्।
भीमसेनः — अलं शस्त्रग्रहणविडम्बनेन, त्वन्मस्तकास्थिभिदुरोऽस्ति ममैष मुष्टिः। (उभौ प्रहरतः। मल्लयुद्धं प्रवर्तते। हतः पतति बकः।)’
— अस्य आशयं लिखत तथा ‘चिरान्विष्टो मृगः स्वयमुत्पतितो व्याघ्रगह्वरम्’ इति उक्तेः भावं स्पष्टयत।
उत्तर

आशयः — बकः विस्मयेन वदति — ‘अरे ! भवान् मम मित्रस्य हिडिम्बस्य हन्ता कुन्तीपुत्रः किम् ?’ भीमसेनः वदति — ‘निश्चयेन ! अहं कौन्तेयः भीमसेनः अस्मि।’ बकः वदति — ‘इदं मम भाग्यम्। चिरात् अन्विष्टः मृगः स्वयम् एव व्याघ्रस्य गुहां प्रविष्टः। त्वं मम प्रशंसनीयः शत्रुः असि।’ भीमसेनः वदति — ‘इदं मम मङ्गलम् एव यत् त्वं मां श्लाघनीयं शत्रुं मन्यसे। गच्छ, स्वमित्रं हिडिम्बम् अनुसर (तस्य एव मार्गं गच्छ)।’ बकः क्रुद्धः वदति — ‘हे वाचाल ! हे क्षत्रियबालक ! शस्त्रं गृहाण। अहं तव दर्पं नाशयामि।’ भीमसेनः वदति — ‘शस्त्रग्रहणस्य विडम्बनया अलम्; तव मस्तकस्य अस्थीनि भेत्तुं मम एषः मुष्टिः एव पर्याप्तः।’ ततः उभौ प्रहरतः, मल्लयुद्धं प्रवर्तते, हतः बकः पतति।

‘चिरान्विष्टो मृगः स्वयमुत्पतितो व्याघ्रगह्वरम्’ इत्यस्य भावः — बक स्वयं को बाघ और भीम को वह शिकार मानता है जो स्वयं बाघ की गुफा में आ पहुँचा — ‘शत्रु स्वयं मरने आ गया’। यह बक का दर्प है; ‘हतः पतति बकः’ सिद्ध करता है कि वह गलत था।

सर्वं शब्देन भासते — पृष्ठ 118–120शब्दार्थ-तालिका तथा ‘मातृभाषया अर्थं लिखत’ इति रिक्तस्तम्भस्य पूर्तिः

कार्यकलापः
प्र.1‘सर्वं शब्देन भासते’ इति तालिकायाः अन्तिमः स्तम्भः — ‘मातृभाषया अर्थं लिखत’ — रिक्तः अस्ति। पाठे प्रयुक्तानां शब्दानाम् अर्थान् ज्ञात्वा तं स्तम्भं पूरयत।
उत्तर

पुस्तक की तालिका का अन्तिम स्तम्भ ‘मातृभाषया अर्थं लिखत’ खाली है — हर शब्द का अर्थ अपनी मातृभाषा में लिखना है। नीचे वह स्तम्भ हिन्दी में भरा गया है; दूसरी मातृभाषा वाले विद्यार्थी उसी अर्थ का शब्द अपनी भाषा में लिखें।

शब्दःअर्थःहिन्दीEnglishमातृभाषया अर्थम् (भरा हुआ — हिन्दी)
अभिहितम् (अभि + √धा + क्त, नपुं.प्र.ए.व.)उक्तम्उक्तSaidकहा गया, कहा हुआ
आकर्णय (आ + कर्ण + णिच् लोट्, म.पु.ए.व.)शृणुसुनोListenसुनो, ध्यान से सुनो
आतिथेयः (पुं.प्र.ए.व.)अतिथौ साधुः, अतिथिसेवाकारकःअतिथि की सेवा करने वालाHostमेहमान की सेवा करने वाला, मेज़बान
आयोधनम् (नपुं.द्वि.ए.व.)युद्धम्युद्धBattleलड़ाई, संग्राम
उत्फुल्लाक्षः (बहुब्रीहि, पुं.प्र.ए.व.)उत्फुल्ले अक्षिणी यस्य सः, विकसितनयनःविकसितनयनOne with wide-open eyesखिली हुई/चौड़ी आँखों वाला
औदरिकः (उदर + इक्, पुं.प्र.ए.व.)भोजनप्रियःकेवल पेट भरने वालाOne who just eats continuouslyपेटू, खाने का शौकीन
कामम् (अव्ययम्)निश्चयेननिश्चित हीCertainlyहाँ, अवश्य, बेशक
जठरस्थाय (पुं.च.ए.व.)जठरे तिष्ठति इति, तस्मैपेट में विद्यमान के लिएFor what is inside the stomachपेट के भीतर बैठे हुए के लिए
निषूदकः (पुं.प्र.ए.व.)विनाशकःविनाशकDestroyerनाश करने वाला, संहारक
क्षुद्रमृगम् (पुं.द्वि.ए.व.)क्षुद्रः मृगः तम्छोटे पशु कोSmall animalमामूली/तुच्छ जानवर को
क्षत्रियाण्या (स्त्री.तृ.ए.व.)क्षत्रियस्य पत्नी, तयाक्षत्रिय की पत्नी सेBy the wife of Kshatriyaक्षत्राणी ने / क्षत्रिय की पत्नी के द्वारा
परिदेवयते (परि + √दिव् + णिच्, आ.प.प्र.पु.ए.व.)विलपतिविलाप करता हैLamentsरो-रोकर दुख प्रकट करता है
परिवेषय (परि + √विष् + लोट्, म.पु.ए.व.)स्थापयतुम परोसो(You) Serveपरोसो, थाली में रखो
पीवरौ (पुं.प्र.द्वि.व.)स्थूलौ(दो) स्थूल(Two) Stoutदोनों मोटी/पुष्ट (भुजाएँ)
पौराः (पुं.प्र.ब.व.)नागरिकाःनागरिकCitizensनगर के लोग, नगरवासी
प्रतिवेशी (पुं.प्र.ए.व.)निकट गृहवासीपड़ोसीNeighbourपास के घर में रहने वाला, पड़ोसी
प्रतिश्रुतम् (प्रति + √श्रु + क्त, पुं.द्वि.ए.व.)प्रतिज्ञातम्प्रतिज्ञातPromisedवचन दिया गया, वादा किया गया
प्रभूतम् (पुं.द्वि.ए.व.)अधिकम्अधिकAbundantबहुत सारा, प्रचुर
प्रतिश्रवः (पुं.प्र.ए.व.)प्रतिज्ञावचनPromiseवचन, ज़बान, प्रतिज्ञा
प्रत्यादेशम् (पुं.द्वि.ए.व.)अनुल्लङ्घनम्अवज्ञाDisobedienceअवज्ञा, कही हुई बात को टालना
बाढम् (अव्ययम् पुं.द्वि.ए.व.)नूनम्निश्चितCertainlyहाँ, ठीक है, निश्चय ही
मल्लयुद्धम् (पुं.द्वि.ए.व.)मल्लानां युद्धम्पहलवानों का युद्धWrestlingकुश्ती, बिना शस्त्र का दंगल
मानुषापसद (सप्तमी-तत्पुरुषः, पुं.सं.ए.व.)मानुषेषु अपसदहे ! निकृष्ट मानवO’ Human of low cadreअरे नीच आदमी! अरे अधम मनुष्य!
मृष्टान्नम् (कर्मधारय)मृष्टम् अन्नम्स्वादिष्ट भोजनTasty Foodस्वादिष्ट खाना, बढ़िया पकवान
वाचाट (पुं.सं.ए.व.)प्रलापकहे ! डींग मारने वालेO’ Boastfulअरे बकवादी! अरे बड़बोले!
विप्रस्य (पुं.ष.ए.व.)ब्राह्मणस्यब्राह्मण काOf Brahmanaब्राह्मण का, विप्र का
विशङ्कया (स्त्री.तृ.ए.व.)विशेषसंशयेनविशिष्ट संशय सेBy the doubtविशेष सन्देह से, आशङ्का से
व्याघ्रगह्वरम् (पुं.द्वि.ए.व.)व्याघ्रस्य गह्वरम्बाघ का निवास स्थानTiger-Caveबाघ की गुफा/माँद
श्रोत्रियः (पुं.प्र.ए.व.)श्रोत्रम् अधीते इतिजिसने वेद पढ़ा होOne who has read the Vedasवेद पढ़ा हुआ विद्वान् ब्राह्मण
हनिष्यामि (√हन् + लृट्, उ.पु.ए.व.)वधं करिष्यामिमार दूँगाWill killमैं मार डालूँगा
हुताशनाय (पुं.च.ए.व.)हुतम् अशनम् यस्य, तस्मैअग्नि कोFor the Fireअग्निदेव के लिए

अत्र इदम् अवधेयम् — पृष्ठ 120श्लोकानां भावार्थः — पुस्तकेन प्रदत्तः — पाठ से अभ्यास के लिए जोड़े गए प्रश्न (पुस्तक में ये प्रश्न नहीं हैं)

भावार्थः
प्र.1‘अत्र इदम् अवधेयम्’ इति खण्डे प्रदत्तं प्रथमश्लोकस्य भावार्थं लिखत तथा तं स्पष्टयत — “वयं नागरिकैः बहुकालं भिक्षा-प्रदानेन पोषिताः। उपकृतमेतत् प्रत्युपकृतं भवेत् इति एषः शाश्वतः धर्मः।”
उत्तर

भावार्थः (पुस्तक का) — “वयं नागरिकैः बहुकालं भिक्षा-प्रदानेन पोषिताः। उपकृतमेतत् प्रत्युपकृतं भवेत् इति एषः शाश्वतः धर्मः।”

(हिन्दी — नगरवासियों ने भिक्षा देकर बहुत समय तक हमारा पालन किया है। उनका किया हुआ यह उपकार बदले में चुकाया जाए — यही शाश्वत धर्म है।)

यह भावार्थ किस श्लोक का है — ‘भैक्षप्रदानेन चिरं परैरुपकृता वयम्। कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः॥’ (पृष्ठ ११४, भीम का कथन)।

श्लोक का पदभावार्थ का पदक्या स्पष्ट हुआ
परैःनागरिकैः‘परैः’ (दूसरों के द्वारा) अस्पष्ट था; भावार्थ बताता है कि वे ‘दूसरे’ एकचक्रा के नगरवासी हैं — विशेषतः वह ब्राह्मण-परिवार।
चिरम्बहुकालम्यह उपकार एक दिन का नहीं, लम्बे समय का है — इसीलिए ऋण भी बड़ा है।
उपकृताःपोषिताः‘उपकृत’ का ठोस रूप — पाला-पोसा गया। भिक्षा का अन्न ही पाण्डवों का जीवन था।
कृतं प्रतिकृतं भूयात्उपकृतमेतत् प्रत्युपकृतं भवेत्वही बात सरल शब्दों में — किया हुआ उपकार लौटाया जाए।
सनातनः धर्मःशाश्वतः धर्मः‘सनातन’ = ‘शाश्वत’ — जो युग बदलने पर भी न बदले, ऐसा नित्य नियम।
प्र.2द्वितीयश्लोकस्य भावार्थं लिखत तथा तं स्पष्टयत — “एतौ हि, पुष्टौ, भुजौ, मम सहजातौ उपकारकौ। सिंहः तुच्छं वन्यप्राणिनमिव, अहं, बकनामानम् असुरं विनाशयिष्यामि।”
उत्तर

भावार्थः (पुस्तक का) — “एतौ हि, पुष्टौ, भुजौ, मम सहजातौ उपकारकौ। सिंहः तुच्छं वन्यप्राणिनमिव, अहं, बकनामानम् असुरं विनाशयिष्यामि।”

(हिन्दी — ये दोनों पुष्ट भुजाएँ ही मेरे साथ जन्मे हुए उपकारक — सहायक — हैं। जैसे सिंह किसी तुच्छ वन्य प्राणी को नष्ट कर देता है, वैसे ही मैं बक नामक असुर को नष्ट कर दूँगा।)

यह भावार्थ किस श्लोक का है — ‘इमौ हि पीवरौ बाहू सहायौ सहजौ मम। बकं विध्वंसयिष्यामि सिंहः क्षुद्रमृगं यथा॥’ (पृष्ठ ११६, भीम का कथन)।

श्लोक का पदभावार्थ का पदक्या स्पष्ट हुआ
पीवरौपुष्टौ‘पीवर’ का अर्थ यहाँ ‘मोटा’ नहीं, बलिष्ठ/पुष्ट है — यह भावार्थ ही स्पष्ट करता है।
सहजौसहजातौ‘सहज’ = ‘सह जातौ’ अर्थात् साथ ही जन्मे हुए — भुजाएँ ही भीम के जन्मसिद्ध साथी हैं।
सहायौउपकारकौये केवल अङ्ग नहीं, उपकार करने वाले साथी हैं — इसीलिए अर्जुन की सहायता अनावश्यक है।
क्षुद्रमृगम्तुच्छं वन्यप्राणिनम्बक भीम की दृष्टि में राक्षस नहीं, केवल एक तुच्छ जंगली जानवर है।
विध्वंसयिष्यामिविनाशयिष्यामिक्रिया का सीधा पर्याय — ‘नष्ट कर दूँगा’।

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 121प्रश्न १ — अधः प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखत

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
प्र.1 (क)भीमस्य जननी का ?
उत्तर

उत्तरम् — कुन्ती। (हिन्दी — भीम की माता कुन्ती हैं।)

पाठ का आधार — ‘तत्र गता पाण्डवानां माता कुन्ती रोदनकारणं पृच्छति।’ (पृष्ठ ११२)
प्रश्न ‘का’ = स्त्रीलिङ्ग · प्रथमा · एकवचन
अतः उत्तर भी उसी रूप में — कुन्ती
प्र.1 (ख)कुन्त्या निश्चितं कः न समर्थयति ?
उत्तर

उत्तरम् — युधिष्ठिरः। (हिन्दी — कुन्ती के निश्चय का समर्थन युधिष्ठिर नहीं करते।)

पाठ की पंक्ति — ‘न खलु भवत्या अध्यवसितं समर्थये।’ (युधिष्ठिरः, पृष्ठ ११५)
‘अध्यवसितम्’ = निश्चितम् · ‘समर्थये’ = मैं समर्थन करता हूँ (उत्तमपुरुष)
वक्ता युधिष्ठिरः → उत्तर युधिष्ठिरः (कर्तरि प्रथमा)
प्र.1 (ग)पाण्डवानाम् उपकर्ता कः ?
उत्तर

उत्तरम् — ब्राह्मणः (प्रतिवेशी विप्रः)। (हिन्दी — पाण्डवों का उपकार करने वाला वह पड़ोसी ब्राह्मण है।)

पाठ की पंक्ति — ‘आतिथेयः किल तत्र भवान् उपकर्ता वसति प्रदानेन।’ (भीमः, पृष्ठ ११२)
‘वसति प्रदानेन’ = निवास (रहने का स्थान) देकर (करणे तृतीया)
वह कौन है ? — प्रतिवेशी ब्राह्मणः → उत्तर ब्राह्मणः
प्र.1 (घ)कं चिन्तयन् दुर्योधनः निद्रां न लभते ?
उत्तर

उत्तरम् — भीमम्। (हिन्दी — भीम का ध्यान करते हुए दुर्योधन को नींद नहीं आती।)

पाठ की पंक्ति — ‘यच्च चिन्तयन् दुर्योधनो निद्रां न लभते, तस्य भीमस्य प्रेषणं…’ (पृष्ठ ११५)
प्रश्न ‘कम्’ = पुंलिङ्ग · द्वितीया · एकवचन
‘चिन्तयन्’ (√चिन्त् का कर्म) → कर्मणि द्वितीया → भीमम्
प्र.1 (ङ)पाण्डवाः कुत्र निवसन्ति स्म ?
उत्तर

उत्तरम् — एकचक्रनगरे (ब्राह्मणस्य गृहे)। (हिन्दी — पाण्डव एकचक्रा नगरी में एक ब्राह्मण के घर रहते थे।)

पाठ की पंक्ति — ‘पाण्डवाः एकचक्रनगरे कस्यचित् ब्राह्मणस्य गृहे निवसन्ति।’ (पृष्ठ ११२)
प्रश्न ‘कुत्र’ = कहाँ ? → उत्तर अधिकरण (सप्तमी) में
अतः — एकचक्रनगरे / ब्राह्मणस्य गृहे
प्र.1 (च)भरतवंशप्रदीपः कः ?
उत्तर

उत्तरम् — भीमः (भीमसेनः)। (हिन्दी — भरतवंश का दीपक भीम है।)

पाठ की पंक्ति — ‘वत्स भीम ! अनुरूपमभिहितं भरतवंशप्रदीपेन मम पुत्रेण।’ (कुन्ती, पृष्ठ ११४)
वहाँ पद तृतीया में है (भरतवंशप्रदीपेन)
प्रश्न ‘कः’ = प्रथमा · एकवचन → उत्तर भीमः
प्र.1 (छ)कः भृशं परिदेवयते ?
उत्तर

उत्तरम् — तपस्वी (ब्राह्मणः / एकपुत्रः विप्रः)। (हिन्दी — वह इकलौते पुत्र वाला बेचारा ब्राह्मण बहुत विलाप कर रहा है।)

पाठ की पंक्ति — ‘स खल्वेकपुत्रस्तपस्वी भृशं परिदेवयते।’ (कुन्ती, पृष्ठ ११५)
सन्धिविच्छेदः — सः + खलु + एकपुत्रः + तपस्वी
‘कः’ = प्रथमा एकवचन → उत्तर तपस्वी (नकारान्त पुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन)

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 121प्रश्न २ — पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखत

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
प्र.2 (क)“भैक्षप्रदानेन……..” इति श्लोकानुसारं सनातनः धर्मः कः ?
उत्तर

उत्तरम् — कृतस्य उपकारस्य प्रत्युपकारः एव सनातनः धर्मः अस्ति। अर्थात् — ‘कृतं प्रतिकृतं भूयात्’ इति एव सनातनः धर्मः। (हिन्दी — किए हुए उपकार का बदला चुकाना ही सनातन धर्म है।)

श्लोक — भैक्षप्रदानेन चिरं परैरुपकृता वयम्।
कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः॥
‘कृतम्’ = किया हुआ उपकार · ‘प्रतिकृतम्’ = बदले में किया गया उपकार
‘भूयात्’ = हो जाए (आशीर्लिङ् लकार)
प्र.2 (ख)बकनामा दैत्यः कुत्र वसति ?
उत्तर

उत्तरम् — बकनामा दैत्यः एकचक्रस्य पुरस्य अदूरवर्तिनि पर्वते वसति। (हिन्दी — बक नामक दैत्य एकचक्रा नगर से थोड़ी ही दूर स्थित पर्वत पर रहता है।)

पाठ की पंक्ति — ‘आकर्णय, अस्य एकचक्रस्य पुरस्यादूरवर्तिनि पर्वते वसति बकनामा दैत्यः।’ (कुन्ती, पृष्ठ ११२)
सन्धिविच्छेदः — पुरस्य + अदूरवर्तिनि (दीर्घ सन्धिः)
‘कुत्र’ का उत्तर → अधिकरणे सप्तमी : पर्वते
प्र.2 (ग)कुन्ती किं प्रतिश्रुतवती ?
उत्तर

उत्तरम् — कुन्ती प्रतिश्रुतवती यत् स्वपुत्रेषु एकं बकासुरस्य समीपं प्रेषयिष्यति। (हिन्दी — कुन्ती ने वचन दिया कि वह अपने पुत्रों में से एक को बकासुर के पास भेजेगी।)

पूर्वकथा — ‘स्वपुत्रेषु एकं बकासुरस्य समीपं प्रेषयामि इति कुन्ती प्रतिज्ञां कृतवती।’ (पृष्ठ ११२)
संवाद — ‘मत्पुत्रेषु कोऽपि प्रेषयिष्यत इति भवत्या प्रतिश्रुतम्।’ (भीमः, पृष्ठ ११३)
दोनों स्थान एक ही बात कहते हैं
प्र.2 (घ)भीमस्य अग्रजः कः ?
उत्तर

उत्तरम् — भीमस्य अग्रजः युधिष्ठिरः अस्ति। (हिन्दी — भीम के बड़े भाई युधिष्ठिर हैं।)

पाठ की पंक्ति — ‘ओष्ठौ स्फुरतः इवाग्रजस्य।’ (नकुलः, पृष्ठ ११५)
यहाँ ‘अग्रजस्य’ का अर्थ है ‘बड़े भाई (भीम) का’ — नकुल की दृष्टि से
किन्तु प्रश्न पूछता है ‘भीमस्य अग्रजः कः?’ → पाण्डवों में भीम से बड़े केवल युधिष्ठिर हैं
प्र.2 (ङ)का प्रत्यादेशं न अर्हति ?
उत्तर

उत्तरम् — मातुः आज्ञा प्रत्यादेशं न अर्हति। (हिन्दी — माता की आज्ञा अवज्ञा के योग्य नहीं होती।)

पाठ की पंक्ति — ‘न हि मातुराज्ञा प्रत्यादेशमर्हति।’ (भीमः, पृष्ठ ११५)
सन्धिविच्छेदः — मातुः + आज्ञा = मातुराज्ञा (विसर्गसन्धिः — विसर्ग का ‘र्’)
प्रश्न ‘का’ = स्त्रीलिङ्ग प्रथमा → उत्तर ‘आज्ञा’ (स्त्रीलिङ्ग प्रथमा)
प्र.2 (च)पौराः बकासुराय कथं बलिम् आहरन्ति ?
उत्तर

उत्तरम् — पौराः पर्यायक्रमेण बकासुराय बलिम् आहरन्ति। (हिन्दी — नगरवासी बारी-बारी से बकासुर के लिए बलि ले जाते हैं।)

पाठ की पंक्ति — ‘पर्यायक्रमेण तस्मै बलिमाहरन्ति पौराः।’ (भीमः, पृष्ठ ११२)
प्रश्न ‘कथम्’ = किस प्रकार ? → उत्तर रीति/प्रकार बताने वाले पद से
‘पर्यायक्रमेण’ — तृतीया विभक्ति (प्रकारे तृतीया)
प्र.2 (छ)क्षत्रियाणां धर्मः कः ?
उत्तर

उत्तरम् — नररक्षणं नाम भूमिपालानां क्षत्रियाणां धर्मः अस्ति। (हिन्दी — मनुष्यों की रक्षा करना ही पृथ्वी का पालन करने वाले क्षत्रियों का धर्म है।)

पाठ की पंक्ति — ‘नररक्षणं नाम भूमिपालानां क्षत्रियाणां धर्मः।’ (भीमः, पृष्ठ ११६)
यह वाक्य बक के कथन का सीधा उत्तर है —
बकः : ‘नरभक्षणं नाम मांसाशिनां राक्षसानां धर्मः।’
वक्तावाक्यम्धर्म का आधार
बकःनरभक्षणं नाम मांसाशिनां राक्षसानां धर्मः।अपनी जाति का स्वभाव
भीमःनररक्षणं नाम भूमिपालानां क्षत्रियाणां धर्मः।दूसरों की रक्षा का कर्तव्य

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 121–122प्रश्न ३ — अधस्तात् दत्तानि वाक्यानि केन कं प्रति उक्तानि इति निर्दिशत

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
प्र.3अधस्तात् दत्तानि वाक्यानि केन कं प्रति उक्तानि इति निर्दिशत —
क्र.सं.वाक्यानिकेन / कयाकं / कां प्रति
यथातस्माद् बालकस्य पिता तपस्वी शोचतिकुन्त्याभीमम्
१.न हि मातुराज्ञा प्रत्यादेशमर्हति
२.न हि खरदंष्ट्रो मृगाधिपः सहायमपेक्षते
३.क्षत्रियाण्या यदुचितं तदनुष्ठितम्
४.अपि हस्तद्वयेन भोक्ष्यसे
५.तस्य भीमस्य प्रेषणं कथं नु त्वया सङ्कल्पितम् ?
६.नरभक्षणं नाम मांसाशिनां राक्षसानां धर्मः
उत्तर

पूर्णा तालिका —

क्र.सं.वाक्यानिकेन / कयाकं / कां प्रतिप्रसङ्गः (पृष्ठम्)
यथातस्माद् बालकस्य पिता तपस्वी शोचतिकुन्त्याभीमम्बक की शर्त बताते हुए (११३)
१.न हि मातुराज्ञा प्रत्यादेशमर्हतिभीमेनयुधिष्ठिरम्युधिष्ठिर की असहमति का उत्तर (११५)
२.न हि खरदंष्ट्रो मृगाधिपः सहायमपेक्षतेभीमेनअर्जुनम्अर्जुन के साथ चलने के प्रस्ताव पर (११५)
३.क्षत्रियाण्या यदुचितं तदनुष्ठितम्भीमेनकुन्तीम् (मातरम्)माता को सान्त्वना देते हुए (११४)
४.अपि हस्तद्वयेन भोक्ष्यसेसहदेवेनभीमम्भीम की भूख पर परिहास (११५)
५.तस्य भीमस्य प्रेषणं कथं नु त्वया सङ्कल्पितम् ?युधिष्ठिरेणकुन्तीम् (मातरम्)माता के निश्चय पर आपत्ति (११५)
६.नरभक्षणं नाम मांसाशिनां राक्षसानां धर्मःबकेनभीमम्धर्म-विवाद में अपना पक्ष (११६)

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 122–123प्रश्न ४ — रेखाङ्कितपदेषु सन्धिं विभज्य सन्धिनाम लिखत (यथा — न चैतावत् : च + एतावत्, वृद्धि-सन्धिः)

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
प्र.4 (क)सम्यगनुष्ठितम्।
उत्तर

उत्तरम् — सम्यक् + अनुष्ठितम् ( व्यञ्जन-सन्धिः — जश्त्व-सन्धिः )। (हिन्दी — ‘भली-भाँति किया गया’।)

सम्यक् + अनुष्ठितम् → सम्यगनुष्ठितम्
नियम — झलां जशोऽन्ते : पद के अन्त में आया वर्ग का प्रथम वर्ण (क्, च्, ट्, त्, प्) स्वर या घोष वर्ण के आने पर उसी वर्ग के तृतीय वर्ण (ग्, ज्, ड्, द्, ब्) में बदल जाता है।
यहाँ — क् + अ → ग्
प्र.4 (ख)पुरस्यादूरवर्तिनि पर्वते वसति बकनामा दैत्यः।
उत्तर

उत्तरम् — पुरस्य + अदूरवर्तिनि ( दीर्घ-सन्धिः )। (हिन्दी — ‘नगर से थोड़ी दूर स्थित’।)

पुरस्य + अदूरवर्तिनि → पुरस्यादूरवर्तिनि
नियम — अकः सवर्णे दीर्घः : सवर्ण स्वर आपस में मिलकर दीर्घ हो जाते हैं।
यहाँ — अ + अ = आ
प्र.4 (ग)श्रुतं तस्य दुरात्मनो वृत्तम्।
उत्तर

उत्तरम् — दुरात्मनः + वृत्तम् ( विसर्ग-सन्धिः )। (हिन्दी — ‘उस दुष्ट का वृत्तान्त’।)

दुरात्मनः + वृत्तम् → दुरात्मनो वृत्तम्
नियम — अकारपूर्व विसर्ग के बाद घोष व्यञ्जन (यहाँ ‘व्’) आने पर विसर्ग सहित अकार ‘ओ’ हो जाता है।
अः + व् → ओ
प्र.4 (घ)भोज्यसमाहारे मानुषोऽपि तस्मै प्रेषयितव्यः।
उत्तर

उत्तरम् — मानुषः + अपि ( विसर्ग-सन्धिः )। (हिन्दी — ‘एक मनुष्य भी’।)

मानुषः + अपि → मानुषोऽपि
नियम — अकारपूर्व विसर्ग के बाद अ आने पर विसर्ग सहित अकार ‘ओ’ हो जाता है और आगे वाला ‘अ’ लुप्त होकर उसके स्थान पर अवग्रह (ऽ) लगता है।
अः + अ → ओ + ऽ
प्र.4 (ङ)मातः ! नास्त्यत्र किमप्यनुशोचितव्यम्।
उत्तर

उत्तरम् — नास्ति + अत्र ( यण्-सन्धिः )। [भीतर एक और सन्धि छिपी है — न + अस्ति = नास्ति ( दीर्घ-सन्धिः )।] (हिन्दी — ‘यहाँ कुछ भी नहीं है’।)

पूरा विच्छेद — न + अस्ति + अत्र
चरण १ : न + अस्ति → नास्ति ( अ + अ = आ, दीर्घ-सन्धिः )
चरण २ : नास्ति + अत्र → नास्त्यत्र ( इ + अ = य्, यण्-सन्धिः )
नियम — इको यणचि : इ/उ/ऋ/ऌ के बाद असवर्ण स्वर आने पर क्रमशः य्/व्/र्/ल् हो जाते हैं।
प्र.4 (च)क्षत्रियाण्या यदुचितं तदनुष्ठितम्।
उत्तर

उत्तरम् — यत् + उचितम् ( व्यञ्जन-सन्धिः — जश्त्व-सन्धिः )। (हिन्दी — ‘जो उचित था’।)

यत् + उचितम् → यदुचितम्
नियम — झलां जशोऽन्ते : पदान्त ‘त्’ के बाद स्वर आने पर ‘त्’ का ‘द्’ हो जाता है।
त् + उ → द्
प्र.4 (छ)स खल्वेकपुत्रस्तपस्वी भृशं परिदेवयते।
उत्तर

उत्तरम् — पुत्रः + तपस्वी ( विसर्ग-सन्धिः )। (हिन्दी — ‘इकलौते पुत्र वाला तपस्वी (ब्राह्मण)’।)

एकपुत्रः + तपस्वी → एकपुत्रस्तपस्वी
नियम — विसर्ग के बाद खर् वर्ण में से ‘त्’ अथवा ‘थ्’ आने पर विसर्ग का ‘स्’ हो जाता है (विसर्जनीयस्य सः)।
अः + त → अस्त
प्र.4 (ज)कथं नु त्वया सङ्कल्पितम्।
उत्तर

उत्तरम् — सम् + कल्पितम् ( व्यञ्जन-सन्धिः — परसवर्ण/अनुस्वार-सन्धिः )। (हिन्दी — ‘संकल्प किया गया’।)

सम् + कल्पितम् → सङ्कल्पितम्
नियम — मोऽनुस्वारः तथा अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः : पदान्त ‘म्’ के बाद व्यञ्जन आने पर वह पहले अनुस्वार बनता है, फिर उस व्यञ्जन के वर्ग का पञ्चम वर्ण हो जाता है।
यहाँ अगला वर्ण ‘क्’ (कवर्ग) है → ‘म्’ → ङ्
प्र.4 (झ)धर्मसङ्ग्रहोऽत्र द्रष्टव्यः।
उत्तर

उत्तरम् — धर्मसङ्ग्रहः + अत्र ( विसर्ग-सन्धिः )। (हिन्दी — ‘यहाँ धर्मों का संग्रह’।)

धर्मसङ्ग्रहः + अत्र → धर्मसङ्ग्रहोऽत्र
नियम — अकारपूर्व विसर्ग + अ → ‘ओ’ तथा आगे का ‘अ’ लुप्त, स्थान पर अवग्रह (ऽ)।
अः + अ → ओ + ऽ
प्र.4 (ञ)मानुषभोजी स राक्षस इति श्रूयते।
उत्तर

उत्तरम् — सः + राक्षसः ( विसर्ग-सन्धिः — विसर्गलोपः )। [साथ ही — राक्षसः + इति = राक्षस इति (विसर्गलोपः)।] (हिन्दी — ‘वह राक्षस’।)

सः + राक्षसः → स राक्षसः
नियम — एतत्तदोः सुलोपोऽकोरनञ्समासे हलि : ‘सः’ तथा ‘एषः’ के विसर्ग का, आगे व्यञ्जन आने पर, लोप हो जाता है।
यहाँ आगे ‘र्’ (व्यञ्जन) है → ‘सः’ का विसर्ग लुप्त → स राक्षसः

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 123प्रश्न ५ — पर्यायवाचि-पदानां मेलनं कुरुत (यथा — पिता : जनकः)

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
प्र.5पर्यायवाचि-पदानां मेलनं कुरुत — (यथा — पिता : जनकः)
पदम्पर्यायः
(क) आयोधनम्१. ब्राह्मणः
(ख) विप्रः२. जननी
(ग) असुरः३. अग्निः
(घ) अम्ब४. दैत्यः
(ङ) हुताशनः५. युद्धम्
उत्तर

शुद्धं मेलनम् — (क)–५, (ख)–१, (ग)–४, (घ)–२, (ङ)–३।

क्रमः‘क’ स्तम्भः‘ख’ स्तम्भःपाठ का प्रयोगमेल का कारण / प्रमाण
(क)आयोधनम्५. युद्धम्न केवलं भोजनमुपस्थितम्। आयोधनमपि। (११५)अमरकोष स्वयं प्रमाण देता है — ‘युद्धमायोधनं जन्यं प्रधनं प्रविदारणम्’ (पृष्ठ १२६)
(ख)विप्रः१. ब्राह्मणःश्वः प्रभाते भवत्यस्य विप्रस्य पर्यायः। (११३)शब्दार्थ-तालिका ही कहती है — ‘विप्रस्य = ब्राह्मणस्य’ (पृष्ठ १२०)
(ग)असुरः४. दैत्यःबकनामा दैत्यः … बकासुरस्य समीपम् (११२)अमरकोष — ‘असुरा दैत्य-दैतेयदनुजेन्द्रारिदानवाः’ (पृष्ठ १२६)
(घ)अम्ब२. जननीअम्ब ! किमिदानीमुपक्षिप्तम् ? (११५)‘अम्ब’ माता का सम्बोधन है; ‘जननी’ = जन्म देने वाली = माता
(ङ)हुताशनः३. अग्निःमदीय-जठरस्थाय भगवते हुताशनाय (११६)शब्दार्थ-तालिका — ‘हुताशनाय = हुतम् अशनं यस्य, तस्मै; अर्थ — अग्नि को’

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 123प्रश्न ६ — अधोलिखितानां पदानां विपरीतार्थक-शब्दान् लिखत (यथा — पीवरः : कृशः)

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
प्र.6 (क)उपकृतः
उत्तर

उत्तरम् — अपकृतः। (हिन्दी — ‘उपकृत’ = जिस पर उपकार किया गया; इसका विलोम ‘अपकृत’ = जिसका अपकार/अहित किया गया।)

उप + √कृ + क्त = उपकृतः — भला किया हुआ
अप + √कृ + क्त = अपकृतः — बुरा किया हुआ
भेद केवल उपसर्ग का है — ‘उप’ (पास, अनुकूल) बनाम ‘अप’ (दूर, प्रतिकूल)
प्र.6 (ख)अग्रजस्य
उत्तर

उत्तरम् — अनुजस्य (अवरजस्य)। (हिन्दी — ‘अग्रज’ = बड़ा भाई; विलोम ‘अनुज’ = छोटा भाई।)

अग्रे जायते इति = अग्रजः — जो पहले जन्मा (बड़ा भाई)
अनु जायते इति = अनुजः — जो बाद में जन्मा (छोटा भाई)
प्रश्न में पद षष्ठी में है (अग्रजस्य), अतः उत्तर भी षष्ठी में — अनुजस्य
प्र.6 (ग)उचितम्
उत्तर

उत्तरम् — अनुचितम्। (हिन्दी — ‘उचित’ = ठीक, योग्य; विलोम ‘अनुचित’ = अनुपयुक्त, अयोग्य।)

उचितम् + नञ् (न) = अन् + उचितम् = अनुचितम्
नियम — ‘नञ्’ समास में स्वरादि शब्द से पहले ‘न’ का ‘अन्’ तथा व्यञ्जनादि शब्द से पहले ‘अ’ होता है।
उदाहरण — अन् + उचितम् = अनुचितम्; अ + धर्मः = अधर्मः
प्र.6 (घ)हर्षः
उत्तर

उत्तरम् — विषादः (शोकः / दुःखम्)। (हिन्दी — ‘हर्ष’ = प्रसन्नता; विलोम ‘विषाद/शोक’ = खिन्नता, दुःख।)

हर्षः = आनन्दः, प्रसन्नता
विपरीतम् — विषादः, शोकः, दुःखम्, खेदः — सब स्वीकार्य
प्रश्न का पद प्रथमा एकवचन में है → उत्तर भी प्रथमा एकवचन में

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 124प्रश्न ७ — मञ्जूषातः समुचितं विशेषणपदं चित्वा लिखत (मञ्जूषा : क्षत्रियाणी, शकटपूरं, प्रतिवेशी, खरदंष्ट्रः, जठरस्थः, कौन्तेयः, पीवरौ · यथा — पीवरौ बाहू)

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
प्र.7 (क)…………………… मृष्टान्नम्।
उत्तर

उत्तरम् — शकटपूरं मृष्टान्नम्। (हिन्दी — गाड़ी भर स्वादिष्ट भोजन।)

पाठ की पंक्ति — ‘भक्ष्यभोज्यादिकं मृष्टान्नं शकटपूरं पूरयित्वा प्रेषणीयं भवति राक्षसाय।’ (कुन्ती, पृष्ठ ११४)
विशेष्य ‘मृष्टान्नम्’ — नपुंसकलिङ्ग · प्रथमा · एकवचन
अतः विशेषण भी वही रूप — शकटपूरम्
प्र.7 (ख)…………………… ब्राह्मणः।
उत्तर

उत्तरम् — प्रतिवेशी ब्राह्मणः। (हिन्दी — पड़ोसी ब्राह्मण।)

पाठ की पंक्ति — ‘तदिदानीं पर्यायपतितं प्रतिवेशिनो ब्राह्मणस्य।’ (कुन्ती, पृष्ठ ११५)
तथा — ‘श्रोत्रियोऽयं प्रतिवेशी प्रत्युपकारमर्हति।’ (भीमः, पृष्ठ ११४)
विशेष्य ‘ब्राह्मणः’ — पुंलिङ्ग · प्रथमा · एकवचन → विशेषण प्रतिवेशी (नकारान्त पुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन)
प्र.7 (ग)…………………… मृगाधिपः।
उत्तर

उत्तरम् — खरदंष्ट्रः मृगाधिपः। (हिन्दी — तीखी दाढ़ों वाला मृगराज (सिंह)।)

पाठ की पंक्ति — ‘न हि खरदंष्ट्रो मृगाधिपः सहायमपेक्षते।’ (भीमः, पृष्ठ ११५)
सन्धिविच्छेदः — खरदंष्ट्रः + मृगाधिपः (विसर्गसन्धिः, अः + म् → ओ)
दोनों पुंलिङ्ग · प्रथमा · एकवचन
प्र.7 (घ)…………………… भीमः।
उत्तर

उत्तरम् — कौन्तेयः भीमः। (हिन्दी — कुन्तीपुत्र भीम।)

पाठ की पंक्ति — ‘मम मित्रस्य हिडिम्बस्य हन्ता कौन्तेयो भवान् ?’ (बकः) तथा ‘कौन्तेयोऽस्मि भीमसेनः।’ (भीमसेनः, पृष्ठ ११७)
कुन्त्याः अपत्यं पुमान् = कौन्तेयः (कुन्ती + ढक् प्रत्ययः)
पुंलिङ्ग · प्रथमा · एकवचन — ठीक ‘भीमः’ की तरह
प्र.7 (ङ)…………………… कुन्ती।
उत्तर

उत्तरम् — क्षत्रियाणी कुन्ती। (हिन्दी — क्षत्राणी कुन्ती।)

पाठ की पंक्ति — ‘क्षत्रियाण्या यदुचितं तदनुष्ठितम्।’ (भीमः, पृष्ठ ११४)
वहाँ पद तृतीया में है (क्षत्रियाण्या); यहाँ विशेष्य ‘कुन्ती’ प्रथमा एकवचन में है
अतः विशेषण भी प्रथमा एकवचन में — क्षत्रियाणी
प्र.7 (च)…………………… हुताशनः।
उत्तर

उत्तरम् — जठरस्थः हुताशनः। (हिन्दी — पेट में विद्यमान अग्नि (जठराग्नि)।)

पाठ की पंक्ति — ‘सर्वं परिवेषितं मदीय-जठरस्थाय भगवते हुताशनाय।’ (भीमः, पृष्ठ ११६)
वहाँ दोनों पद चतुर्थी में हैं (जठरस्थाय … हुताशनाय)
यहाँ विशेष्य ‘हुताशनः’ प्रथमा में है → विशेषण भी प्रथमा में — जठरस्थः

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 124प्रश्न ८ — समस्तपदानि लिखत (यथा — मृष्टम् अन्नम् : मृष्टान्नम्)

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
प्र.8 (क)वीरस्य भुजयोः बलम् आश्रित्य वयं सुखं शेमहे।
उत्तर

उत्तरम् — भुजबलम्। (हिन्दी — भुजाओं का बल, बाहुबल।)

विग्रहः — भुजयोः बलम्
समस्तपदम् — भुजबलम्
समासः — षष्ठी-तत्पुरुषः (‘भुजयोः’ षष्ठी द्विवचन का लोप होकर पूर्वपद ‘भुज’ शेष रहा)
प्र.8 (ख)भवता धर्माणां सङ्ग्रहः द्रष्टव्यः।
उत्तर

उत्तरम् — धर्मसङ्ग्रहः। (हिन्दी — धर्मों का समुच्चय।)

विग्रहः — धर्माणां सङ्ग्रहः
समस्तपदम् — धर्मसङ्ग्रहः
समासः — षष्ठी-तत्पुरुषः (षष्ठी बहुवचन ‘धर्माणाम्’ का लोप)
प्र.8 (ग)नहि मातुः आज्ञा प्रत्यादेशमर्हति।
उत्तर

उत्तरम् — मात्राज्ञा (मातृ + आज्ञा)। (हिन्दी — माता की आज्ञा।)

विग्रहः — मातुः आज्ञा
समस्तपदम् — मात्राज्ञा
समासः — षष्ठी-तत्पुरुषः (‘मातुः’ की षष्ठी विभक्ति का लोप, मूल शब्द ‘मातृ’ शेष)
सन्धिः — मातृ + आज्ञा → मात्राज्ञा (यण्-सन्धिः : ऋ + आ → र् + आ)
प्र.8 (घ)धनुः धरति इति अहम् अनुगमिष्यामि।
उत्तर

उत्तरम् — धनुर्धरः। (हिन्दी — धनुष धारण करने वाला, धनुर्धर।)

विग्रहः — धनुः धरति इति
समस्तपदम् — धनुर्धरः
समासः — उपपद-तत्पुरुषः (कर्म ‘धनुः’ + धातु ‘√धृ’ से बना कृदन्त पद)
सन्धिः — धनुः + धरः → धनुर्धरः (विसर्ग का ‘र्’)
प्र.8 (ङ)नहि खरदंष्ट्रः मृगाणाम् अधिपः सहायमपेक्षते।
उत्तर

उत्तरम् — मृगाधिपः। (हिन्दी — मृगों का स्वामी, अर्थात् सिंह।)

विग्रहः — मृगाणाम् अधिपः
समस्तपदम् — मृगाधिपः
समासः — षष्ठी-तत्पुरुषः
सन्धिः — मृग + अधिपः → मृगाधिपः (दीर्घ-सन्धिः, अ + अ = आ)
प्र.8 (च)अस्य पुरस्य न दूरे वर्तते पर्वते वसति बकनामा दैत्यः।
उत्तर

उत्तरम् — अदूरवर्ति (पाठ में सप्तमी रूप — अदूरवर्तिनि)। (हिन्दी — दूर न स्थित, अर्थात् पास ही स्थित।)

विग्रहः — न दूरे वर्तते इति
समस्तपदम् — अदूरवर्ति → पर्वतस्य विशेषणरूपेण सप्तम्याम् — अदूरवर्तिनि
समासः — नञ्-तत्पुरुषः (न दूरम् = अदूरम्) तथा उसके बाद ‘वर्ति’ (√वृत् + णिनि) जुड़कर उपपद-रचना
नियम — नञ् समास में व्यञ्जनादि पद से पहले ‘न’ का ‘अ’ हो जाता है : न + दूरम् = अदूरम्

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 125प्रश्न ९ — अधोलिखितवाक्यानाम् उचितभावैः सह सम्मेलनं कुरुत (यथा — प्रभूतमुपस्थितं मे भोजनम् : हर्षः)

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
प्र.9अधोलिखितवाक्यानाम् उचितभावैः सह सम्मेलनं कुरुत — (यथा — प्रभूतमुपस्थितं मे भोजनम् : हर्षः)
वाक्यम्भावः
(क) धनुर्धरोऽहमनुगमिष्यामि।१. हासः
(ख) भीमस्य प्रेषणं कथं नु त्वया सङ्कल्पितम् ?२. निराशा
(ग) अपि हस्तद्वयेन भोक्ष्यसे ?३. ग्लानिः
(घ) हनिष्यामि तं दुरात्मानम्।४. अधिकारः
(ङ) स खल्वेकपुत्रस्तपस्वी भृशं परिदेवयते।५. ओजः
(च) मानुषापसद, परिवेषय मे भोजनम्।६. धैर्यम्
उत्तर

शुद्धं सम्मेलनम् — (क)–६, (ख)–२, (ग)–१, (घ)–५, (ङ)–३, (च)–४।

क्रमःवाक्यम्वक्ताभावःक्यों यही भाव
यथाप्रभूतमुपस्थितं मे भोजनम्।भीमःहर्षःइतना सारा भोजन देखकर भीम प्रसन्न है — शुद्ध आनन्द का भाव।
(क)धनुर्धरोऽहमनुगमिष्यामि।अर्जुनः६. धैर्यम्राक्षस के सामने भाई के साथ जाने का प्रस्ताव — यह भय का नहीं, साहस और स्थिरता का वचन है।
(ख)भीमस्य प्रेषणं कथं नु त्वया सङ्कल्पितम् ?युधिष्ठिरः२. निराशा‘कथं नु’ में हताशा है — जिस भाई के बल पर सब टिका है, उसी को भेजा जा रहा है; बड़े भाई का मन बैठ गया है।
(ग)अपि हस्तद्वयेन भोक्ष्यसे ?सहदेवः१. हासः‘क्या दोनों हाथों से खाओगे?’ — यह छोटे भाई का परिहास है, गम्भीर प्रश्न नहीं।
(घ)हनिष्यामि तं दुरात्मानम्।भीमः५. ओजः‘मैं उस दुष्ट को मार डालूँगा’ — यह पराक्रम और तेज का उद्घोष है; ‘ओजः’ का अर्थ ही है तेज, बल।
(ङ)स खल्वेकपुत्रस्तपस्वी भृशं परिदेवयते।कुन्ती३. ग्लानिःइकलौते पुत्र वाले ब्राह्मण का विलाप सुनकर मन का भारीपन तथा खिन्नता — यही ‘ग्लानि’ है।
(च)मानुषापसद, परिवेषय मे भोजनम्।बकः४. अधिकारः‘हे नीच मनुष्य, मुझे भोजन परोस’ — यह आदेश है, प्रार्थना नहीं; बक अपने को स्वामी मानकर अधिकार जता रहा है।

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 125प्रश्न १० — वाच्यपरिवर्तनं कुरुत (यथा — भवत्या प्रतिश्रुतम् : भवती प्रतिश्रुतवती।)

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
प्र.10 (क)क्षत्रियाण्या अनुष्ठितम्।
उत्तर

उत्तरम् — क्षत्रियाणी अनुष्ठितवती। (हिन्दी — क्षत्राणी ने किया।)

दत्तं वाक्यम् (कर्मवाच्यम्/भाववाच्यम्) — क्षत्रियाण्या अनुष्ठितम्।
परिवर्तितं वाक्यम् (कर्तृवाच्यम्) — क्षत्रियाणी अनुष्ठितवती।
नियम — कर्ता तृतीया से प्रथमा में आएगा (क्षत्रियाण्या → क्षत्रियाणी), और क्त प्रत्यय के स्थान पर क्तवतु प्रत्यय लगेगा (अनुष्ठितम् → अनुष्ठितवती), जो कर्ता के लिङ्ग-वचन का अनुसरण करेगा।
प्र.10 (ख)भवत्या सज्जीक्रियताम्।
उत्तर

उत्तरम् — भवती सज्जीकरोतु। (हिन्दी — आप तैयार कीजिए।)

दत्तं वाक्यम् (कर्मवाच्यम्) — भवत्या सज्जीक्रियताम्। (‘आपके द्वारा तैयार किया जाए’)
परिवर्तितं वाक्यम् (कर्तृवाच्यम्) — भवती सज्जीकरोतु।
नियम — यहाँ क्रिया लोट् लकार में है, अतः क्तवतु नहीं लगेगा; कर्मवाच्य लोट् (क्रियताम्) के स्थान पर कर्तृवाच्य लोट् (करोतु) आएगा, और कर्ता तृतीया से प्रथमा में जाएगा।
प्र.10 (ग)भवत्या उपक्षिप्तम्।
उत्तर

उत्तरम् — भवती उपक्षिप्तवती। (हिन्दी — आपने (यह बात) छेड़ी।)

दत्तं वाक्यम् — भवत्या उपक्षिप्तम्।
परिवर्तितं वाक्यम् — भवती उपक्षिप्तवती।
कर्ता — भवत्या (तृ.ए.व., स्त्री.) → भवती (प्र.ए.व.)
क्रिया — उपक्षिप्तम् (क्त) → उपक्षिप्तवती (क्तवतु, स्त्रीलिङ्ग)
प्र.10 (घ)त्वया सङ्कल्पितम्।
उत्तर

उत्तरम् — त्वं सङ्कल्पितवती। (पुंलिङ्गे — त्वं सङ्कल्पितवान्।) (हिन्दी — तुमने संकल्प किया।)

दत्तं वाक्यम् — त्वया सङ्कल्पितम्।
परिवर्तितं वाक्यम् — त्वं सङ्कल्पितवती।
कर्ता — त्वया (तृ.ए.व.) → त्वम् (प्र.ए.व.)
क्रिया — सङ्कल्पितम् (क्त) → सङ्कल्पितवती / सङ्कल्पितवान्
प्र.10 (ङ)भवता धर्मसङ्ग्रहः द्रष्टव्यः।
उत्तर

उत्तरम् — भवान् धर्मसङ्ग्रहं पश्येत् (द्रष्टुम् अर्हति)। (हिन्दी — आपको धर्मों का संग्रह देखना चाहिए।)

दत्तं वाक्यम् (कर्मवाच्यम्) — भवता धर्मसङ्ग्रहः द्रष्टव्यः।
परिवर्तितं वाक्यम् (कर्तृवाच्यम्) — भवान् धर्मसङ्ग्रहं पश्येत्।
तीन परिवर्तन — (१) कर्ता : भवता (तृतीया) → भवान् (प्रथमा); (२) कर्म : धर्मसङ्ग्रहः (प्रथमा) → धर्मसङ्ग्रहम् (द्वितीया); (३) क्रिया : द्रष्टव्यः (तव्यत्, कृत्य-प्रत्ययः) → पश्येत् (विधिलिङ् लकार)।
प्र.10 (च)पौरजनैः मानुषः प्रेषयितव्यः।
उत्तर

उत्तरम् — पौरजनाः मानुषं प्रेषयेयुः। (हिन्दी — नगरवासियों को एक मनुष्य भेजना चाहिए।)

दत्तं वाक्यम् (कर्मवाच्यम्) — पौरजनैः मानुषः प्रेषयितव्यः।
परिवर्तितं वाक्यम् (कर्तृवाच्यम्) — पौरजनाः मानुषं प्रेषयेयुः।
तीन परिवर्तन — (१) कर्ता : पौरजनैः (तृतीया बहुवचन) → पौरजनाः (प्रथमा बहुवचन); (२) कर्म : मानुषः → मानुषम् (द्वितीया); (३) क्रिया : प्रेषयितव्यः (कृत्य) → प्रेषयेयुः (विधिलिङ्, प्रथमपुरुष बहुवचन)।

स्वाध्यायान्मा प्रमदः — पृष्ठ 126कविकालकृतीनां विचारः — विद्वान् एन्. रङ्गनाथशर्मा · तथा अमरकोषात् त्रयः अंशाः — पाठ से अभ्यास के लिए जोड़े गए प्रश्न (पुस्तक में ये प्रश्न नहीं हैं)

स्वाध्यायान्मा प्रमदः
प्र.1अस्य रूपकस्य रचयितुः परिचयं लिखत। तस्य काः कृतयः प्रसिद्धाः सन्ति ? कानि च उपाधीनि तेन प्राप्तानि ?
उत्तर

उत्तरम् — अस्य ‘एकचक्रम्’ इति रूपकस्य रचयिता विद्वान् एन्. रङ्गनाथशर्मा आसीत्। तस्य जननं ७.४.१९२६ दिनाङ्के कर्णाटकराज्यस्य शिवमोग्गमण्डलस्य नडळल्ली ग्रामे अभवत्, देहत्यागः च २०१४ तमे वर्षे अभवत्। सः ‘महामहोपाध्यायः’, ‘विद्यावारिधिः’, ‘व्याकरणशास्त्रप्रवीणः’ इति उपाधिभिः भूषितः, राष्ट्रप्रशस्तिभाक् राज्यप्रशस्तिभाक् च आसीत्। अयम् आचार्यः स्वरचितग्रन्थान्, अनूदितग्रन्थान्, व्याख्यानग्रन्थान् च इति परश्शतान् लेखान् ग्रन्थान् च अलिखत्। संस्कृतभाषया बाहुबलिविजयम्, एकचक्रम्, कुसुमाञ्जलिः, श्रीशङ्करचरितामृतम् इत्यादयः तस्य कृतयः प्रसिद्धाः। सः व्याकरणशास्त्रे, अलङ्कारशास्त्रे, अद्वैतवेदान्ते च निष्णातः आसीत्, बेङ्गलूरुस्थे चामराजेन्द्र-संस्कृत-महाविद्यालये व्याकरणप्राध्यापकः सन् चिरं सुरभारत्याः सेवाम् अकरोत्।

प्र.2‘स्वाध्यायान्मा प्रमदः’ खण्डे अमरकोषात् त्रयः अंशाः प्रदत्ताः —
१. असुरः — असुरा दैत्य-दैतेयदनुजेन्द्रारिदानवाः।
२. आयोधनम् — युद्धमायोधनं जन्यं प्रधनं प्रविदारणम्।
३. तनयः — आत्मजस्तनयः सूनुः स्त्रियः पुत्रस्त्रियां त्वमी।
— एतेषाम् अर्थं लिखत। पाठेन सह एतेषां सम्बन्धं च दर्शयत।
उत्तर

उत्तरम् — एते त्रयः अंशाः अमरसिंहविरचितात् ‘अमरकोषात्’ (नामलिङ्गानुशासनात्) गृहीताः। एतेषु पाठे प्रयुक्तानां त्रयाणां शब्दानां पर्यायाः दत्ताः।

अमरकोषांशःअर्थः (पर्यायाः)पाठेन सम्बन्धः
असुरा दैत्य-दैतेयदनुजेन्द्रारिदानवाः।असुरः = दैत्यः, दैतेयः, दनुजः, इन्द्रारिः, दानवःपाठे ‘बकनामा दैत्यः’ तथा ‘बकासुरः’; प्रश्न ५ (ग) — असुरः = दैत्यः
युद्धमायोधनं जन्यं प्रधनं प्रविदारणम्।युद्धम् = आयोधनम्, जन्यम्, प्रधनम्, प्रविदारणम्भीमः — ‘न केवलं भोजनमुपस्थितम्। आयोधनमपि।’; प्रश्न ५ (क) — आयोधनम् = युद्धम्
आत्मजस्तनयः सूनुः सुतः पुत्रः स्त्रियां त्वमी।पुत्रः = आत्मजः, तनयः, सूनुः, सुतः; स्त्रीलिङ्गे एते एव ‘पुत्री’ इत्यर्थे (आत्मजा, तनया, सुता…)पाठे ‘पुत्र !’, ‘मत्पुत्रेषु’, ‘मम पुत्रेण’, ‘एकपुत्रः’ — पुत्र-शब्दः बहुधा प्रयुक्तः

यस्तु क्रियावान् मनुजः स विद्वान् — पृष्ठ 126१. रूपकस्य अभिनयः · २. पात्राणां नामानि तथा टिप्पणी · ३. ग्रन्थालये महाभारतपात्राणां विषये आलोचना

यस्तु क्रियावान् मनुजः स विद्वान्
प्र.1अस्य रूपकस्य अभिनय-अंशान् ज्ञात्वा स्वशालायाम् अभिनयं कुरुत।
उत्तर

यह क्रियात्मक (अभिनय) कार्य है — पूरे पाठ को कक्षा या विद्यालय के मंच पर नाटक के रूप में खेलना है। इसका उत्तर कॉपी में नहीं, मंच पर दिया जाता है। नीचे वह विधि दी है जिससे अभिनय शुद्ध और प्रभावी बने।

पात्र-विभाजन (कुल ७ पात्र) —

पात्रम्स्वभावःस्वरः तथा मुद्रा
कुन्तीधीर, वचन की पक्की, भीतर से व्यथित मातास्वर शान्त और धीमा; ‘मौनमवलम्बते’ पर पूरी तरह चुप — केवल दृष्टि नीचे
भीमःबलशाली, विनोदप्रिय, निर्भयस्वर ऊँचा और खुला; श्लोक बोलते समय भुजाओं की मुद्रा
युधिष्ठिरःगम्भीर, विवेकी, चिन्तित अग्रजस्वर सन्तुलित; ‘कथं नु त्वया सङ्कल्पितम्?’ पर स्वर में पीड़ा
अर्जुनःउत्साही, साथ खड़ा रहने वाला‘धनुर्धरोऽहमनुगमिष्यामि’ पर आगे बढ़कर दृढ़ स्वर
नकुलः / सहदेवःपरिहासप्रिय छोटे भाईहल्का, चंचल स्वर; मुस्कान के साथ संवाद
बकःदर्पयुक्त, क्रूर, पर तर्क करने वालाभारी, गूँजता स्वर; ‘मानुषापसद’ पर तिरस्कार की मुद्रा
प्र.2अस्मिन् रूपके विद्यमानानां पात्राणां नामानि विलिख्य तेषां विषये टिप्पणीं लिखत।
उत्तर

उत्तरम् — अस्मिन् पाठ्यभागे सप्त पात्राणि सन्ति — कुन्ती, भीमः (भीमसेनः), युधिष्ठिरः, अर्जुनः, नकुलः, सहदेवः, बकः च। तेषु पञ्च पाण्डवाः, एका माता, एकः च राक्षसः।

पात्रम्परिचयः (संस्कृतम्)टिप्पणी (हिन्दी)पाठ का प्रमाण
कुन्तीपाण्डवानां माता, क्षत्रियाणी, प्रतिज्ञापालिका।पड़ोसी के दुःख में स्वयं आगे आकर वचन देती है, पर पुत्र को भेजते समय बोल नहीं पाती — मौन ही उसकी स्वीकृति है। करुणा और कर्तव्य दोनों उसमें साथ हैं।‘मौनमवलम्बते’ (११३); ‘क्षत्रियाण्या यदुचितं तदनुष्ठितम्’ (११४)
भीमः (भीमसेनः)कुन्तीपुत्रः, बलशाली, भरतवंशप्रदीपः, राक्षसध्वंसी।पाठ का नायक। कृतज्ञ, मातृभक्त, निर्भय और विनोदप्रिय — चारों गुण एक साथ। मृत्यु के मुख जाते हुए भी भोजन पर हँसी कर लेता है, पर धर्म पर तनिक समझौता नहीं करता।‘अहमेव बकासुरमभिगमिष्यामि’ (११४); ‘न हि मातुराज्ञा प्रत्यादेशमर्हति’ (११५)
युधिष्ठिरःज्येष्ठः पाण्डवः, धर्मज्ञः, विवेकी अग्रजः।माता का विरोध नहीं करते, केवल असहमति जताते हैं — ‘न खलु भवत्या अध्यवसितं समर्थये’। उनकी चिन्ता स्वार्थ की नहीं, भाई के प्राणों की है।‘तस्य भीमस्य प्रेषणं कथं नु त्वया सङ्कल्पितम्?’ (११५)
अर्जुनःधनुर्धरः, भ्रातृस्नेही, उत्साही।पहले भीम की भूख पर हँसी करता है (‘स्थाने खलु प्रहर्षः औदरिकस्य’), पर संकट सुनते ही सबसे पहले साथ चलने को तैयार हो जाता है — यही सच्चा भ्रातृ-स्नेह है।‘धनुर्धरोऽहमनुगमिष्यामि’ (११५)
नकुलःकनिष्ठः पाण्डवः, परिहासप्रियः।छोटा भाई, जो बड़े भाई की भूख पर चुटकी लेता है — ‘ओष्ठौ स्फुरतः इवाग्रजस्य’। उसका एक ही संवाद है, पर वही दृश्य में हास्य ले आता है।पृष्ठ ११५
सहदेवःकनिष्ठतमः पाण्डवः, विनोदप्रियः।‘अपि हस्तद्वयेन भोक्ष्यसे?’ — यह पाठ का सबसे हल्का-फुल्का वाक्य है। नकुल और सहदेव मिलकर वीररस के बीच हास्य की राहत देते हैं।पृष्ठ ११५
बकःमानुषभोजी राक्षसः, हिडिम्बस्य मित्रम्, दर्पयुक्तः।प्रतिनायक। मूर्ख नहीं — वह तर्क करता है (‘नरभक्षणं नाम मांसाशिनां राक्षसानां धर्मः’)। पर उसका दर्प ही उसका नाश करता है : वह भीम को ‘मृग’ समझता है, जबकि भीम स्वयं को ‘सिंह’ कह चुका है।पृष्ठ ११६–११७
प्र.3विद्यालयस्य ग्रन्थालयं गत्वा महाभारतस्य विविधपात्राणां विषये पठित्वा मित्रैः सह आलोचनां कुरुत।
उत्तर

यह ग्रन्थालय-अध्ययन तथा समूह-चर्चा का कार्य है; इसका कोई एक निश्चित उत्तर नहीं है। चर्चा के निष्कर्ष का एक नमूना —

नमूना उत्तर (चर्चा का निष्कर्ष) —

महाभारतस्य पात्राणां विषये अस्माकं समूहः एवं निश्चितवान् —
प्रथमम् — महाभारते न कोऽपि पूर्णतया साधुः, न च कोऽपि पूर्णतया असाधुः; प्रत्येकं पात्रं गुणैः दोषैश्च युक्तम्।
द्वितीयम् — पात्रस्य महत्त्वं तस्य बलेन न, अपि तु तस्य निर्णयैः ज्ञायते। भीमस्य महत्त्वं तस्य भुजबलेन न, अपि तु ‘कृतं प्रतिकृतं भूयात्’ इति निर्णयेन।
तृतीयम् — यत्र धर्मः तत्र जयः। बकः बलवान् आसीत्, किन्तु तस्य ‘धर्मः’ परपीडायाम् आधृतः आसीत्, अतः सः नष्टः।
अतः वयं मन्यामहे यत् महाभारतम् केवलं युद्धस्य कथा न, अपि तु निर्णयानां शास्त्रम् अस्ति।

Chapter 9 of 16 – Sanskrit

Also for This Chapter

NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 9 कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः – Overview

ClassClass 9
SubjectSanskrit
Chapter9 – कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः
Session2027
FormatFull answers on this page + PDF

NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 9 – FAQs

Where can I download NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 9 कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः PDF?

Read every answer on this page, or download the free PDF from the table at the top.

Is this for the 2027 session?

Yes, it follows the latest NCERT Class 9 Sanskrit book for 2027.

How many questions are solved in NCERT Class 9 Sanskrit Chapter 9?

All questions of the chapter – the in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises.

How should I use these solutions?

Read the chapter in the NCERT book first, attempt the questions yourself, then check your answers here.

Official website: ncert.nic.inNational Council of Educational Research and Training publishes date sheets, admit cards and results here
Visit

Ask a question

?

Loading comments…