NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 9 कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः – step-by-step answers to every exercise and in-text question of the chapter, as per the latest NCERT syllabus for 2027. Read them online or download the free question-answer PDF.
कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः शारदा (कक्षा ९) का नवमः पाठः है। यह रूपक (नाटक) विधा का पाठ है — महामहोपाध्याय विद्वान् एन्. रङ्गनाथशर्मा रचित लघुरूपक एकचक्रम् के तृतीय तथा चतुर्थ अङ्क से उद्धृत अंश, जिसका कथावस्तु महाभारत का प्रसिद्ध बकासुरवध है। पाठ में तीन श्लोक हैं तथा शेष सारा भाग गद्य-संवाद है। पाठ के साथ पुस्तक सर्वं शब्देन भासते (शब्दार्थ-तालिका, जिसका अन्तिम ‘मातृभाषया अर्थं लिखत’ स्तम्भ खाली है), अत्र इदम् अवधेयम् (श्लोकानां भावार्थः), स्वाध्यायान्मा प्रमदः (कवि-परिचय तथा अमरकोष के तीन श्लोकांश) तथा यस्तु क्रियावान् मनुजः स विद्वान् (तीन क्रियात्मक कार्य) देती है। अभ्यास अभ्यासाद् जायते सिद्धिः शीर्षक के नीचे दस प्रश्नों में है — एकपदेन उत्तरम्, पूर्णवाक्येन उत्तरम्, ‘केन कं प्रति उक्तम्’, सन्धिविच्छेदः सन्धिनामसहितः, पर्यायवाचिमेलनम्, विपरीतार्थकशब्दाः, मञ्जूषातः विशेषणपदचयनम्, समस्तपदनिर्माणम्, वाक्यानां भावैः सह सम्मेलनम् तथा वाच्यपरिवर्तनम्।
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 9 कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः PDF
All the answers are on this page below. The PDF also explains every answer – why it is right and how to check it – so download it for revision.
| Chapter | Download | |
|---|---|---|
| Solutions PDF | कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः | View PDF |
पाठ का हिंदी अनुवाद
पाठ-परिचय (पृष्ठ 112)
अङ्कद्वयस्य पूर्वकथाप्रसङ्गः — दोनों अंकों से पहले की कथा (पृष्ठ 112)
कुन्ती और भीम का संवाद (पृष्ठ 112–114)
तस्माद् बालकस्य पिता तपस्वी शोचति।
इसीलिए (ब्राह्मण के) बालक का बेचारा पिता शोक कर रहा है।
कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः॥
किए गए उपकार का बदला उपकार से चुकाया जाए — यही सनातन (सदा से चला आ रहा) धर्म है।
युधिष्ठिर आदि भाइयों के साथ संवाद (पृष्ठ 115–116)
बकं विध्वंसयिष्यामि सिंहः क्षुद्रमृगं यथा॥
जैसे सिंह छोटे पशु को नष्ट कर देता है, वैसे ही मैं बक को नष्ट कर दूँगा।
भीम और बकासुर (पृष्ठ 116–117)
निषूदको हिडिम्बस्य मृत्युश्चास्मि भवादृशाम्॥
हिडिम्ब का विनाश करने वाला और तुम जैसों की मृत्यु हूँ।
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 9 कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः – Questions and Answers
All questions of the chapter are answered below, in the order of the book – in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises. Each answer is written the way you would write it in the exam.
पाठ-परिचयः तथा पूर्वकथा — पृष्ठ 112रूपकस्य प्रस्तावना तथा ‘अङ्कद्वयस्य पूर्वकथाप्रसङ्गः’ — पाठ से अभ्यास के लिए जोड़े गए प्रश्न (पुस्तक में ये प्रश्न नहीं हैं)
अस्य गद्यांशस्य आशयः — रामायणं महाभारतं च — एतौ द्वौ भारतस्य प्रसिद्धौ इतिहासग्रन्थौ स्तः। महाभारतम् आधारीकृत्य बहवः ग्रन्थाः रचिताः। तेषु महामहोपाध्यायेन श्रीरङ्गनाथशर्मणा विरचितम् ‘एकचक्रम्’ इति लघुरूपकम् अन्यतमम् अस्ति। महाभारते वर्णितः बकासुरवधः एव अस्य रूपकस्य कथावस्तु। अयं पाठ्यभागः तस्य एव रूपकस्य तृतीयचतुर्थाङ्काभ्यां गृहीतः।
(हिन्दी — रामायण और महाभारत — ये दो भारत के प्रसिद्ध इतिहास-ग्रन्थ हैं। महाभारत को आधार बनाकर बहुत-से ग्रन्थ रचे गए। उनमें महामहोपाध्याय श्री रङ्गनाथशर्मा द्वारा रचित ‘एकचक्रम्’ नामक लघुरूपक भी एक है। महाभारत में वर्णित बकासुर-वध ही इस रूपक की कथावस्तु है। यह पाठ्यभाग उसी रूपक के तीसरे और चौथे अङ्क से लिया गया है।)
उत्तरम् — पाण्डवाः एकचक्रनगरे कस्यचित् ब्राह्मणस्य गृहे प्रच्छन्नाः निवसन्ति स्म। एकदा गृहस्वामिनः गृहे रोदनध्वनिं श्रुत्वा कुन्ती तत्र गत्वा रोदनकारणं पृष्टवती। शोकाकुलेन परिवारेण सा ज्ञापिता यत् नगरस्य नातिदूरे स्थितेन बकनाम्ना असुरेण सह सन्धिनियमानुसारं प्रतिदिनम् एकः नगरवासी स्वेच्छया तस्य भक्ष्यं भवति, तस्मिन् दिने पर्यायेण तस्य एव ब्राह्मणपरिवारस्य बलिदानस्य वारः आसीत्। तेषां दुःस्थितिं ज्ञात्वा ‘स्वपुत्रेषु एकं बकासुरस्य समीपं प्रेषयामि’ इति कुन्ती प्रतिज्ञां कृतवती। एतत् ज्ञात्वा ‘ब्राह्मणेन कृतस्य उपकारस्य प्रत्युपकारकालः सन्निहितः’ इति भावयन् भीमः मृष्टान्नभाण्डसहितः बकासुरस्य समीपं गन्तुम् उद्युक्तः अभवत्।
नाट्यांशः १ — कुन्ती-भीमसंवादः — पृष्ठ 112–114(ततः प्रविशति कुन्ती भीमसेनेन सह) — प्रतिज्ञायाः निवेदनम्, भीमस्य सङ्कल्पः — पाठ से अभ्यास के लिए जोड़े गए प्रश्न (पुस्तक में ये प्रश्न नहीं हैं)
कुन्ती — पुत्र ! किञ्चित् प्रतिश्रुतं मया प्रतिवेशिने ब्राह्मणाय।
भीमः — सम्यगनुष्ठितम्। आतिथेयः किल तत्र भवान् उपकर्ता वसति प्रदानेन।
कुन्ती — आकर्णय, अस्य एकचक्रस्य पुरस्यादूरवर्तिनि पर्वते वसति बकनामा दैत्यः।
भीमः — श्रुतं तस्य दुरात्मनो वृत्तम्। पर्यायक्रमेण तस्मै बलिमाहरन्ति पौराः।’
— अस्य संवादस्य आशयं सप्रसङ्गं लिखत।
आशयः — कुन्ती भीमम् आह — ‘पुत्र ! मया प्रतिवेशिने ब्राह्मणाय किञ्चित् प्रतिश्रुतम् (वचनं दत्तम्)।’ भीमः उत्तरति — ‘सम्यक् एव अनुष्ठितं भवत्या। सः माननीयः ब्राह्मणः आतिथेयः (अतिथिसेवकः) अस्ति; वसतिप्रदानेन (निवासं दत्त्वा) सः अस्माकम् उपकर्ता एव।’ कुन्ती कथयति — ‘शृणु, अस्य एकचक्रनगरस्य समीपस्थे पर्वते बकः नाम दैत्यः वसति।’ भीमः वदति — ‘तस्य दुरात्मनः वृत्तान्तः मया श्रुतः। नगरवासिनः बारीवारेण तस्मै बलिं प्रयच्छन्ति।’
भीमः — बाढम्।
कुन्ती — न चैतावत्। मानुषभोजी स राक्षसः श्रूयते। भोज्यसमाहारे मानुषोऽपि तस्मै प्रेषयितव्यः। तस्माद् बालकस्य पिता तपस्वी शोचति।
भीमः — विदितमवशिष्टम्। मत्पुत्रेषु कोऽपि प्रेषयिष्यत इति भवत्या प्रतिश्रुतम्।
कुन्ती — (मौनमवलम्बते)’
— अस्य आशयं लिखत तथा ‘मौनमवलम्बते’ इति नेपथ्यनिर्देशस्य महत्त्वं स्पष्टयत।
आशयः — कुन्ती वदति — ‘श्वः प्रातः अस्य ब्राह्मणस्य पर्यायः (वारः) भवति।’ भीमः ‘बाढम्’ (आम्) इति सम्मतिं प्रकटयति। कुन्ती पुनः वदति — ‘एतावत् एव न; सः राक्षसः मानुषभोजी इति श्रूयते। भोज्यसमूहेन सह एकः मनुष्यः अपि तस्मै प्रेषणीयः भवति। अत एव तस्य बालकस्य तपस्वी पिता शोचति।’ भीमः वदति — ‘अवशिष्टं मया विदितम् — ‘मम पुत्रेषु कश्चित् प्रेषयिष्यते’ इति भवत्या प्रतिश्रुतम्।’ तदा कुन्ती मौनम् अवलम्बते।
‘मौनमवलम्बते’ इत्यस्य महत्त्वम् — कुन्ती का मौन उसकी स्वीकृति है — भीम ने स्वयं जो समझकर कहा, वही सत्य है। साथ ही यह एक माता की उस पीड़ा का संकेत है जिसे वह शब्दों में नहीं कह पाती। यह नेपथ्य-निर्देश बिना एक भी शब्द के पात्र का मनोभाव दिखा देता है।
भैक्षप्रदानेन चिरं परैरुपकृता वयम्।
कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः॥
अहमेव बकासुरमभिगमिष्यामि।’
— भीमस्य एतस्य कथनस्य आशयं लिखत। अस्मात् भीमस्य कीदृशं चरित्रं प्रकटीभवति ?
आशयः — भीमः मातरं सान्त्वयति — ‘मातः ! अत्र किमपि अनुशोचनीयं नास्ति। क्षत्रियस्य पत्न्या यत् उचितम् आसीत् तदेव अनुष्ठितम्। अयं प्रतिश्रवः (वचनम्) युक्तः एव। अयं वेदाध्यायी प्रतिवेशी प्रत्युपकारम् अर्हति। पश्य — भिक्षादानेन चिरकालं यावत् वयम् अन्यैः उपकृताः; अतः कृतस्य उपकारस्य प्रत्युपकारः भवतु — एष एव सनातनः धर्मः। अहम् एव बकासुरस्य समीपं गमिष्यामि।’
भीम का चरित्र —
| गुणः | पाठ का प्रमाण | क्या सिद्ध होता है |
|---|---|---|
| कृतज्ञता | भैक्षप्रदानेन चिरं परैरुपकृता वयम् | जो अन्न वर्षों खाया, उसे वह ऋण मानता है — भूला नहीं है। |
| मातृभक्तिः | क्षत्रियाण्या यदुचितं तदनुष्ठितम् | माता के निर्णय पर प्रश्न नहीं उठाता, उलटे उसे उचित सिद्ध करता है। |
| धैर्यम् / निर्भयता | अहमेव बकासुरमभिगमिष्यामि | ‘कोई जाए’ नहीं कहता — ‘मैं ही जाऊँगा’ कहता है। ‘एव’ शब्द ही निर्णय है। |
| धर्मबोधः | श्रोत्रियोऽयं प्रतिवेशी प्रत्युपकारमर्हति | पात्र-अपात्र का विवेक — जो श्रोत्रिय है, वह प्रत्युपकार का अधिकारी है। |
| माता को सान्त्वना | नास्त्यत्र किमप्यनुशोचितव्यम् | स्वयं मृत्यु के मुख जा रहा है, फिर भी पहले माता का शोक दूर करता है। |
भीमः — अहो ! प्रियं मे। सज्जीक्रियताम्। अपरमिदं प्रियमनुष्ठितं मे भवत्या। प्रभूतमुपाहरिष्यते भोजनम्।’
— अस्य आशयं लिखत। ‘भरतवंशप्रदीपः’ इति पदस्य औचित्यं च स्पष्टयत।
आशयः — कुन्ती वदति — ‘वत्स भीम ! भरतवंशस्य दीपेन मम पुत्रेण अनुरूपम् एव उक्तम्। भक्ष्य-भोज्य-आदिकं स्वादिष्टम् अन्नं शकटं पूरयित्वा राक्षसाय प्रेषणीयं भवति। ‘तत् एतत् सज्जीक्रियताम्’ इति अहं ब्राह्मणकुटुम्बं प्रेरयिष्यामि।’ भीमः प्रहृष्टः वदति — ‘अहो ! एतत् मह्यं प्रियम्। सज्जीक्रियताम्। भवत्या इदम् अपरम् अपि प्रियं कृतम् — प्रभूतं भोजनम् उपाहरिष्यते (आनेष्यते)।’
‘भरतवंशप्रदीपः’ इति पदस्य औचित्यम् — जैसे दीपक स्वयं जलकर दूसरों को प्रकाश देता है, वैसे ही भीम अपने प्राण संकट में डालकर ब्राह्मण-परिवार की रक्षा करने जा रहा है। उसका यह कर्म भरतवंश की कीर्ति को उज्ज्वल करेगा। अतः कुन्ती का उसे ‘भरतवंश का दीपक’ कहना सर्वथा उचित है।
पाठस्य त्रयः श्लोकाः — पृष्ठ 114, 116, 117पदच्छेदः · अन्वयः · शब्दार्थः · हिन्दी अर्थः · भावः — पाठ से अभ्यास के लिए जोड़े गए प्रश्न (पुस्तक में ये प्रश्न नहीं हैं)
कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः॥”
कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः॥
पदच्छेदः — भैक्ष-प्रदानेन + चिरम् + परैः + उपकृताः + वयम् + कृतम् + प्रतिकृतम् + भूयात् + एषः + धर्मः + सनातनः।
अन्वयः — वयं चिरं परैः भैक्षप्रदानेन उपकृताः (स्मः)। (अतः) कृतं प्रतिकृतं भूयात्। एषः सनातनः धर्मः (अस्ति)।
| पदम् | शब्दार्थः |
|---|---|
| भैक्षप्रदानेन | भिक्षायाः प्रदानेन — भिक्षा देने से (करणे तृतीया) |
| चिरम् | दीर्घकालं यावत् — बहुत समय तक (अव्ययम्) |
| परैः | अन्यैः जनैः — दूसरों के द्वारा (कर्तरि तृतीया) |
| उपकृताः | उपकारं प्राप्ताः — उपकृत, जिन पर उपकार किया गया |
| कृतम् | यः उपकारः कृतः — किया हुआ उपकार |
| प्रतिकृतम् | प्रत्युपकृतम् — बदले में किया गया उपकार |
| भूयात् | भवेत् — हो जाए (√भू, आशीर्लिङ् लकार, प्रथमपुरुष एकवचन) |
| सनातनः | शाश्वतः, नित्यः — सदा से चला आ रहा, शाश्वत |
हिन्दी अर्थ — दूसरों ने भिक्षा देकर बहुत समय तक हम पर उपकार किया है। (अतः) किए हुए उपकार का बदला अवश्य चुकाया जाए — यही सनातन धर्म है।
भावः — जिन्होंने हमारा उपकार किया है, उनका प्रत्युपकार करना ही सनातन (शाश्वत) धर्म है; इसीलिए भीम ब्राह्मण-परिवार के लिए स्वयं बकासुर के पास जाने को तत्पर है।
बकं विध्वंसयिष्यामि सिंहः क्षुद्रमृगं यथा॥”
बकं विध्वंसयिष्यामि सिंहः क्षुद्रमृगं यथा॥
पदच्छेदः — इमौ + हि + पीवरौ + बाहू + सहायौ + सहजौ + मम + बकम् + विध्वंसयिष्यामि + सिंहः + क्षुद्रमृगम् + यथा।
अन्वयः — मम इमौ पीवरौ बाहू हि सहजौ सहायौ (स्तः)। यथा सिंहः क्षुद्रमृगं (विध्वंसयति), (तथा अहं) बकं विध्वंसयिष्यामि।
| पदम् | शब्दार्थः |
|---|---|
| इमौ | एतौ द्वौ — ये दोनों (इदम् शब्द, पुं.प्र.द्वि.व.) |
| पीवरौ | स्थूलौ, पुष्टौ — मोटे, बलिष्ठ (द्विवचन) |
| बाहू | भुजौ — दोनों भुजाएँ (पुं.प्र.द्वि.व.) |
| सहजौ | सह जातौ, जन्मना सह वर्तमानौ — जन्म से साथ रहने वाले |
| सहायौ | साहाय्यकर्तारौ — सहायक |
| विध्वंसयिष्यामि | विनाशयिष्यामि — नष्ट कर दूँगा (वि + √ध्वंस् + णिच्, लृट्, उत्तमपुरुष एकवचन) |
| क्षुद्रमृगम् | क्षुद्रः मृगः, तम् — तुच्छ पशु को (कर्मधारयः, द्वितीया) |
| यथा | इव, जैसे — उपमावाचक अव्ययम् |
हिन्दी अर्थ — मेरी ये दोनों पुष्ट भुजाएँ ही मेरे जन्म से साथ रहने वाले सहायक हैं। जैसे सिंह किसी तुच्छ पशु को नष्ट कर देता है, वैसे ही मैं बक को नष्ट कर दूँगा।
भावः — भीम को किसी बाहरी सहायक की आवश्यकता नहीं; उसकी अपनी बलवान् भुजाएँ ही उसकी सहायक हैं। सिंह की उपमा से वह अपना आत्मविश्वास और बक की तुच्छता प्रकट करता है।
निषूदको हिडिम्बस्य मृत्युश्चास्मि भवादृशाम्॥”
निषूदको हिडिम्बस्य मृत्युश्चास्मि भवादृशाम्॥
पदच्छेदः — रक्षिता + साधुलोकानाम् + वरिष्ठः + बाहुशालिनाम् + निषूदकः + हिडिम्बस्य + मृत्युः + च + अस्मि + भवादृशाम्।
अन्वयः — (अहं) साधुलोकानां रक्षिता, बाहुशालिनां वरिष्ठः, हिडिम्बस्य निषूदकः, भवादृशां मृत्युः च अस्मि।
| पदम् | शब्दार्थः |
|---|---|
| रक्षिता | रक्षकः, पालकः — रक्षा करने वाला (√रक्ष् + तृच्, पुं.प्र.ए.व.) |
| साधुलोकानाम् | सज्जनानां जनानाम् — सज्जनों का (सम्बन्धे षष्ठी बहुवचनम्) |
| वरिष्ठः | श्रेष्ठतमः — सबसे श्रेष्ठ (वर + इष्ठन्, अतिशयार्थकम्) |
| बाहुशालिनाम् | बाहुबलेन शोभमानानाम् — बलशालियों में (निर्धारणे षष्ठी) |
| निषूदकः | विनाशकः, हन्ता — मारने वाला |
| हिडिम्बस्य | हिडिम्ब नामकस्य राक्षसस्य — हिडिम्ब का (कर्मणि षष्ठी) |
| भवादृशाम् | भवान् इव येषां रूपम्, तेषाम् — आप जैसों के लिए |
| मृत्युः | मरणम्, यमः — मृत्यु, काल |
हिन्दी अर्थ — (मैं) सज्जनों की रक्षा करने वाला हूँ, बलशालियों में सबसे श्रेष्ठ हूँ, हिडिम्ब का वध करने वाला हूँ, और तुम्हारे जैसों के लिए साक्षात् मृत्यु हूँ।
भावः — यह भीम का आत्मपरिचय है — वह सज्जनों का रक्षक, बलवानों में श्रेष्ठ, हिडिम्ब का वधकर्ता और बक-जैसे दुष्टों के लिए मृत्यु है। रक्षा ही उसका धर्म है; वध उस रक्षा का साधन है।
नाट्यांशः २ — युधिष्ठिरादीनां प्रवेशः — पृष्ठ 115(ततः प्रविशन्ति युधिष्ठिरादयः) — हास्यम्, आपत्तिः, भीमस्य धर्मनिर्णयः — पाठ से अभ्यास के लिए जोड़े गए प्रश्न (पुस्तक में ये प्रश्न नहीं हैं)
भीमः — प्रभूतमुपस्थितं मे भोजनम्।
अर्जुनः — स्थाने खलु प्रहर्षः औदरिकस्य।
नकुलः — ओष्ठौ स्फुरतः इवाग्रजस्य।
भीमः — पश्यत, बाहू अपि स्फुरतः।
सहदेवः — अपि हस्तद्वयेन भोक्ष्यसे ?
भीमः — तदपि भविष्यति। न केवलं भोजनमुपस्थितम्। आयोधनमपि।’
— अस्य आशयं लिखत तथा अत्र विद्यमानं हास्यं स्पष्टयत।
आशयः — युधिष्ठिरः भीमं दृष्ट्वा वदति — ‘अरे ! वत्सः भीमः हर्षेण विकसितनयनः इव दृश्यते।’ भीमः वदति — ‘मम भोजनं प्रभूतम् उपस्थितम् अस्ति।’ अर्जुनः परिहसति — ‘औदरिकस्य (भोजनप्रियस्य) एतादृशः हर्षः उचितः एव।’ नकुलः वदति — ‘अग्रजस्य ओष्ठौ स्फुरतः इव।’ भीमः वदति — ‘पश्यत, बाहू अपि स्फुरतः।’ सहदेवः पृच्छति — ‘किं हस्तद्वयेन भोक्ष्यसे ?’ भीमः वदति — ‘तदपि भविष्यति। न केवलं भोजनम् उपस्थितम्, अपि तु युद्धम् अपि।’
अत्र हास्यम् — भीम की भूख पर भाइयों का परिहास — अर्जुन उसे ‘औदरिक’ (पेटू) कहता है, नकुल कहता है ‘बड़े भैया के होंठ फड़क रहे हैं’, सहदेव पूछता है ‘क्या दोनों हाथों से खाओगे?’ और भीम ‘वह भी होगा’ कहकर हँसी बढ़ा देता है। फिर ‘बाहू अपि स्फुरतः’ तथा ‘आयोधनमपि’ कहकर वह उसी हास्य को युद्ध की सूचना में बदल देता है।
कुन्ती — पुत्रकाः ! बकासुरस्य भोजनपरिकल्पनं जानीथ पौराणाम्। तदिदानीं पर्यायपतितं प्रतिवेशिनो ब्राह्मणस्य।
युधिष्ठिरः — ततस्ततः।
कुन्ती — स खल्वेकपुत्रस्तपस्वी भृशं परिदेवयते।
युधिष्ठिरः — ज्ञातमवशिष्टं मातः ! न खलु भवत्या अध्यवसितं समर्थये। यस्य वीरस्य भुजबलमाश्रित्य वयं सुखं शेमहे, यच्च चिन्तयन् दुर्योधनो निद्रां न लभते, तस्य भीमस्य प्रेषणं कथं नु त्वया सङ्कल्पितम् ?’
— अस्य आशयं लिखत। युधिष्ठिरस्य आपत्तेः कारणं च स्पष्टयत।
आशयः — युधिष्ठिरः पृच्छति — ‘अम्ब ! इदानीं किम् उक्तम् (किं प्रसङ्गः उपस्थापितः) ?’ कुन्ती वदति — ‘पुत्राः ! नगरवासिनां कृते बकासुरस्य भोजनव्यवस्थां यूयं जानीथ। इदानीं सा बारी प्रतिवेशिनः ब्राह्मणस्य आगता।’ युधिष्ठिरः वदति — ‘ततः ? ततः ?’ कुन्ती वदति — ‘सः एकपुत्रः तपस्वी अतिशयेन विलपति।’ युधिष्ठिरः वदति — ‘मातः ! अवशिष्टं मया ज्ञातम्। किन्तु भवत्या यत् निश्चितं तत् अहं न समर्थये। यस्य वीरस्य भुजबलम् आश्रित्य वयं निर्भयाः सुखेन शयामहे, यं च चिन्तयन् दुर्योधनः निद्रां न लभते — तस्य एव भीमस्य प्रेषणं भवत्या कथं सङ्कल्पितम् ?’
युधिष्ठिर की आपत्ति के दो कारण —
| क्रमः | कारणम् (संस्कृतम्) | हिन्दी में |
|---|---|---|
| १ | यस्य वीरस्य भुजबलम् आश्रित्य वयं सुखं शेमहे | भीम ही पाँचों भाइयों और माता की रक्षा का आधार है — वही न रहा तो शेष सब असुरक्षित हो जाएँगे। |
| २ | यं चिन्तयन् दुर्योधनः निद्रां न लभते | शत्रु भी जिससे डरता है, वही हमारी सबसे बड़ी शक्ति है — ऐसी शक्ति को संकट में डालना बुद्धिमानी नहीं। |
युधिष्ठिरः — वत्स भीमसेन ! बलवान् मानुषभोजी स राक्षसः इति श्रूयते।
भीमः — ततः किम् ? राक्षसध्वंसी भीमः स्मर्यते। अलं विशङ्कया। हनिष्यामि तं दुरात्मानम्।
अर्जुनः — धनुर्धरोऽहमनुगमिष्यामि।
भीमः — मा मैवम्। न हि खरदंष्ट्रो मृगाधिपः सहायमपेक्षते।’
— अस्य आशयं लिखत। ‘न हि मातुराज्ञा प्रत्यादेशमर्हति’ इति वाक्यस्य महत्त्वं च लिखत।
आशयः — भीमः वदति — ‘धर्मं जानता भवता अत्र धर्मस्य सङ्ग्रहः (धर्मराशिः) द्रष्टव्यः। मातुः आज्ञा कदापि अवज्ञां न अर्हति।’ युधिष्ठिरः वदति — ‘वत्स भीमसेन ! सः राक्षसः बलवान् मनुष्यभक्षकः च इति श्रूयते।’ भीमः वदति — ‘ततः किम् ? भीमः तु राक्षसानां ध्वंसकः इति स्मर्यते। शङ्कया अलम्। अहं तं दुरात्मानं हनिष्यामि।’ अर्जुनः वदति — ‘अहं धनुर्धरः तव अनुगमनं करिष्यामि।’ भीमः वदति — ‘मा, एवं मा भवतु। तीक्ष्णदंष्ट्रः मृगराजः (सिंहः) सहायं न अपेक्षते।’
‘न हि मातुराज्ञा प्रत्यादेशमर्हति’ इत्यस्य महत्त्वम् — इसी एक वाक्य से भीम युधिष्ठिर की आपत्ति समाप्त कर देता है — माता वचन दे चुकी हैं, और माता की आज्ञा टाली नहीं जा सकती। इससे भीम की मातृभक्ति प्रकट होती है। प्रत्युपकार और मातृ-आज्ञापालन — दोनों धर्म यहाँ एक साथ सधते हैं, इसीलिए भीम इसे ‘धर्मसङ्ग्रह’ कहता है।
नाट्यांशः ३ — भीम-बकसंवादः तथा बकवधः — पृष्ठ 116–117(ततः प्रविशति भक्ष्य-भोज्यादिक-भाण्ड-पूरित-शकटेन सह) — धर्मविवादः तथा मल्लयुद्धम् — पाठ से अभ्यास के लिए जोड़े गए प्रश्न (पुस्तक में ये प्रश्न नहीं हैं)
भीमः — सर्वं परिवेषितं मदीय-जठरस्थाय भगवते हुताशनाय। त्वां धर्मदूषणं हन्तुम् आगतोऽहम्।
बकः — कथं, कः खलु अधर्मः मया सेवितः ? (सहासमुदरं परिमृजन्)
भीमः — नरभक्षणम्।
बकः — नरभक्षणं नाम मांसाशिनां राक्षसानां धर्मः।
भीमः — नररक्षणं नाम भूमिपालानां क्षत्रियाणां धर्मः।
बकः — क्षत्रियोऽसि ?
भीमः — बाढम्, क्षत्रियोऽस्मि।’
— अस्य आशयं लिखत तथा अत्र विद्यमानं धर्मविवादं स्पष्टयत।
आशयः — बकः आदिशति — ‘हे निकृष्ट मानव ! मह्यं भोजनं परिवेषय।’ भीमः वदति — ‘सर्वं भोजनं मम उदरे स्थिताय भगवते अग्नये परिवेषितम् (अहं स्वयम् एव खादितवान्)। त्वां धर्मस्य दूषकं हन्तुम् अहम् आगतः।’ बकः उदरं मृजन् सहासं पृच्छति — ‘कथम् ? मया कः अधर्मः आचरितः ?’ भीमः वदति — ‘नरभक्षणम्।’ बकः वदति — ‘नरभक्षणं तु मांसभक्षकाणां राक्षसानां धर्मः अस्ति।’ भीमः वदति — ‘तर्हि नररक्षणं तु पृथिवीपालानां क्षत्रियाणां धर्मः अस्ति।’ बकः पृच्छति — ‘किं त्वं क्षत्रियः असि ?’ भीमः वदति — ‘निश्चयेन, अहं क्षत्रियः अस्मि।’
धर्मविवादः — दोनों के तर्क आमने-सामने
| पक्षः | वाक्यम् | तर्कः | दोषः / गुणः |
|---|---|---|---|
| बकः | नरभक्षणं नाम मांसाशिनां राक्षसानां धर्मः। | ‘मेरी जाति का स्वभाव ही यही है, अतः यह मेरा धर्म है।’ | यह स्वभाव को धर्म कह देना है। पर जो कर्म दूसरे का प्राण लेता है, वह स्वभाव हो सकता है, धर्म नहीं। |
| भीमः | नररक्षणं नाम भूमिपालानां क्षत्रियाणां धर्मः। | ‘तेरा धर्म मान भी लूँ, तो मेरा धर्म उसे रोकना है।’ | भीम बहस में नहीं उलझता; वह बक के ही वाक्य-साँचे में उत्तर देता है — ‘नर-भक्षण’ के सामने ‘नर-रक्षण’ रख देता है। |
भीमसेनः — कामम् ! कौन्तेयोऽस्मि भीमसेनः।
बकः — इदमस्ति मे भागधेयम्। चिरान्विष्टो मृगः स्वयमुत्पतितो व्याघ्रगह्वरम्। श्लाघनीयोऽसि मे रिपुः।
भीमसेनः — इदं मे स्वस्त्ययनं यन्मां श्लाघनीयं रिपुं मन्यसे। अनुवर्तस्व ते मित्रं हिडिम्बम्।
बकः — वाचाट ! क्षत्रियडिम्भ, गृहाण शस्त्रम्। शातयामि ते दर्पम्।
भीमसेनः — अलं शस्त्रग्रहणविडम्बनेन, त्वन्मस्तकास्थिभिदुरोऽस्ति ममैष मुष्टिः। (उभौ प्रहरतः। मल्लयुद्धं प्रवर्तते। हतः पतति बकः।)’
— अस्य आशयं लिखत तथा ‘चिरान्विष्टो मृगः स्वयमुत्पतितो व्याघ्रगह्वरम्’ इति उक्तेः भावं स्पष्टयत।
आशयः — बकः विस्मयेन वदति — ‘अरे ! भवान् मम मित्रस्य हिडिम्बस्य हन्ता कुन्तीपुत्रः किम् ?’ भीमसेनः वदति — ‘निश्चयेन ! अहं कौन्तेयः भीमसेनः अस्मि।’ बकः वदति — ‘इदं मम भाग्यम्। चिरात् अन्विष्टः मृगः स्वयम् एव व्याघ्रस्य गुहां प्रविष्टः। त्वं मम प्रशंसनीयः शत्रुः असि।’ भीमसेनः वदति — ‘इदं मम मङ्गलम् एव यत् त्वं मां श्लाघनीयं शत्रुं मन्यसे। गच्छ, स्वमित्रं हिडिम्बम् अनुसर (तस्य एव मार्गं गच्छ)।’ बकः क्रुद्धः वदति — ‘हे वाचाल ! हे क्षत्रियबालक ! शस्त्रं गृहाण। अहं तव दर्पं नाशयामि।’ भीमसेनः वदति — ‘शस्त्रग्रहणस्य विडम्बनया अलम्; तव मस्तकस्य अस्थीनि भेत्तुं मम एषः मुष्टिः एव पर्याप्तः।’ ततः उभौ प्रहरतः, मल्लयुद्धं प्रवर्तते, हतः बकः पतति।
‘चिरान्विष्टो मृगः स्वयमुत्पतितो व्याघ्रगह्वरम्’ इत्यस्य भावः — बक स्वयं को बाघ और भीम को वह शिकार मानता है जो स्वयं बाघ की गुफा में आ पहुँचा — ‘शत्रु स्वयं मरने आ गया’। यह बक का दर्प है; ‘हतः पतति बकः’ सिद्ध करता है कि वह गलत था।
सर्वं शब्देन भासते — पृष्ठ 118–120शब्दार्थ-तालिका तथा ‘मातृभाषया अर्थं लिखत’ इति रिक्तस्तम्भस्य पूर्तिः
पुस्तक की तालिका का अन्तिम स्तम्भ ‘मातृभाषया अर्थं लिखत’ खाली है — हर शब्द का अर्थ अपनी मातृभाषा में लिखना है। नीचे वह स्तम्भ हिन्दी में भरा गया है; दूसरी मातृभाषा वाले विद्यार्थी उसी अर्थ का शब्द अपनी भाषा में लिखें।
| शब्दः | अर्थः | हिन्दी | English | मातृभाषया अर्थम् (भरा हुआ — हिन्दी) |
|---|---|---|---|---|
| अभिहितम् (अभि + √धा + क्त, नपुं.प्र.ए.व.) | उक्तम् | उक्त | Said | कहा गया, कहा हुआ |
| आकर्णय (आ + कर्ण + णिच् लोट्, म.पु.ए.व.) | शृणु | सुनो | Listen | सुनो, ध्यान से सुनो |
| आतिथेयः (पुं.प्र.ए.व.) | अतिथौ साधुः, अतिथिसेवाकारकः | अतिथि की सेवा करने वाला | Host | मेहमान की सेवा करने वाला, मेज़बान |
| आयोधनम् (नपुं.द्वि.ए.व.) | युद्धम् | युद्ध | Battle | लड़ाई, संग्राम |
| उत्फुल्लाक्षः (बहुब्रीहि, पुं.प्र.ए.व.) | उत्फुल्ले अक्षिणी यस्य सः, विकसितनयनः | विकसितनयन | One with wide-open eyes | खिली हुई/चौड़ी आँखों वाला |
| औदरिकः (उदर + इक्, पुं.प्र.ए.व.) | भोजनप्रियः | केवल पेट भरने वाला | One who just eats continuously | पेटू, खाने का शौकीन |
| कामम् (अव्ययम्) | निश्चयेन | निश्चित ही | Certainly | हाँ, अवश्य, बेशक |
| जठरस्थाय (पुं.च.ए.व.) | जठरे तिष्ठति इति, तस्मै | पेट में विद्यमान के लिए | For what is inside the stomach | पेट के भीतर बैठे हुए के लिए |
| निषूदकः (पुं.प्र.ए.व.) | विनाशकः | विनाशक | Destroyer | नाश करने वाला, संहारक |
| क्षुद्रमृगम् (पुं.द्वि.ए.व.) | क्षुद्रः मृगः तम् | छोटे पशु को | Small animal | मामूली/तुच्छ जानवर को |
| क्षत्रियाण्या (स्त्री.तृ.ए.व.) | क्षत्रियस्य पत्नी, तया | क्षत्रिय की पत्नी से | By the wife of Kshatriya | क्षत्राणी ने / क्षत्रिय की पत्नी के द्वारा |
| परिदेवयते (परि + √दिव् + णिच्, आ.प.प्र.पु.ए.व.) | विलपति | विलाप करता है | Laments | रो-रोकर दुख प्रकट करता है |
| परिवेषय (परि + √विष् + लोट्, म.पु.ए.व.) | स्थापय | तुम परोसो | (You) Serve | परोसो, थाली में रखो |
| पीवरौ (पुं.प्र.द्वि.व.) | स्थूलौ | (दो) स्थूल | (Two) Stout | दोनों मोटी/पुष्ट (भुजाएँ) |
| पौराः (पुं.प्र.ब.व.) | नागरिकाः | नागरिक | Citizens | नगर के लोग, नगरवासी |
| प्रतिवेशी (पुं.प्र.ए.व.) | निकट गृहवासी | पड़ोसी | Neighbour | पास के घर में रहने वाला, पड़ोसी |
| प्रतिश्रुतम् (प्रति + √श्रु + क्त, पुं.द्वि.ए.व.) | प्रतिज्ञातम् | प्रतिज्ञात | Promised | वचन दिया गया, वादा किया गया |
| प्रभूतम् (पुं.द्वि.ए.व.) | अधिकम् | अधिक | Abundant | बहुत सारा, प्रचुर |
| प्रतिश्रवः (पुं.प्र.ए.व.) | प्रतिज्ञा | वचन | Promise | वचन, ज़बान, प्रतिज्ञा |
| प्रत्यादेशम् (पुं.द्वि.ए.व.) | अनुल्लङ्घनम् | अवज्ञा | Disobedience | अवज्ञा, कही हुई बात को टालना |
| बाढम् (अव्ययम् पुं.द्वि.ए.व.) | नूनम् | निश्चित | Certainly | हाँ, ठीक है, निश्चय ही |
| मल्लयुद्धम् (पुं.द्वि.ए.व.) | मल्लानां युद्धम् | पहलवानों का युद्ध | Wrestling | कुश्ती, बिना शस्त्र का दंगल |
| मानुषापसद (सप्तमी-तत्पुरुषः, पुं.सं.ए.व.) | मानुषेषु अपसद | हे ! निकृष्ट मानव | O’ Human of low cadre | अरे नीच आदमी! अरे अधम मनुष्य! |
| मृष्टान्नम् (कर्मधारय) | मृष्टम् अन्नम् | स्वादिष्ट भोजन | Tasty Food | स्वादिष्ट खाना, बढ़िया पकवान |
| वाचाट (पुं.सं.ए.व.) | प्रलापक | हे ! डींग मारने वाले | O’ Boastful | अरे बकवादी! अरे बड़बोले! |
| विप्रस्य (पुं.ष.ए.व.) | ब्राह्मणस्य | ब्राह्मण का | Of Brahmana | ब्राह्मण का, विप्र का |
| विशङ्कया (स्त्री.तृ.ए.व.) | विशेषसंशयेन | विशिष्ट संशय से | By the doubt | विशेष सन्देह से, आशङ्का से |
| व्याघ्रगह्वरम् (पुं.द्वि.ए.व.) | व्याघ्रस्य गह्वरम् | बाघ का निवास स्थान | Tiger-Cave | बाघ की गुफा/माँद |
| श्रोत्रियः (पुं.प्र.ए.व.) | श्रोत्रम् अधीते इति | जिसने वेद पढ़ा हो | One who has read the Vedas | वेद पढ़ा हुआ विद्वान् ब्राह्मण |
| हनिष्यामि (√हन् + लृट्, उ.पु.ए.व.) | वधं करिष्यामि | मार दूँगा | Will kill | मैं मार डालूँगा |
| हुताशनाय (पुं.च.ए.व.) | हुतम् अशनम् यस्य, तस्मै | अग्नि को | For the Fire | अग्निदेव के लिए |
अत्र इदम् अवधेयम् — पृष्ठ 120श्लोकानां भावार्थः — पुस्तकेन प्रदत्तः — पाठ से अभ्यास के लिए जोड़े गए प्रश्न (पुस्तक में ये प्रश्न नहीं हैं)
भावार्थः (पुस्तक का) — “वयं नागरिकैः बहुकालं भिक्षा-प्रदानेन पोषिताः। उपकृतमेतत् प्रत्युपकृतं भवेत् इति एषः शाश्वतः धर्मः।”
(हिन्दी — नगरवासियों ने भिक्षा देकर बहुत समय तक हमारा पालन किया है। उनका किया हुआ यह उपकार बदले में चुकाया जाए — यही शाश्वत धर्म है।)
यह भावार्थ किस श्लोक का है — ‘भैक्षप्रदानेन चिरं परैरुपकृता वयम्। कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः॥’ (पृष्ठ ११४, भीम का कथन)।
| श्लोक का पद | भावार्थ का पद | क्या स्पष्ट हुआ |
|---|---|---|
| परैः | नागरिकैः | ‘परैः’ (दूसरों के द्वारा) अस्पष्ट था; भावार्थ बताता है कि वे ‘दूसरे’ एकचक्रा के नगरवासी हैं — विशेषतः वह ब्राह्मण-परिवार। |
| चिरम् | बहुकालम् | यह उपकार एक दिन का नहीं, लम्बे समय का है — इसीलिए ऋण भी बड़ा है। |
| उपकृताः | पोषिताः | ‘उपकृत’ का ठोस रूप — पाला-पोसा गया। भिक्षा का अन्न ही पाण्डवों का जीवन था। |
| कृतं प्रतिकृतं भूयात् | उपकृतमेतत् प्रत्युपकृतं भवेत् | वही बात सरल शब्दों में — किया हुआ उपकार लौटाया जाए। |
| सनातनः धर्मः | शाश्वतः धर्मः | ‘सनातन’ = ‘शाश्वत’ — जो युग बदलने पर भी न बदले, ऐसा नित्य नियम। |
भावार्थः (पुस्तक का) — “एतौ हि, पुष्टौ, भुजौ, मम सहजातौ उपकारकौ। सिंहः तुच्छं वन्यप्राणिनमिव, अहं, बकनामानम् असुरं विनाशयिष्यामि।”
(हिन्दी — ये दोनों पुष्ट भुजाएँ ही मेरे साथ जन्मे हुए उपकारक — सहायक — हैं। जैसे सिंह किसी तुच्छ वन्य प्राणी को नष्ट कर देता है, वैसे ही मैं बक नामक असुर को नष्ट कर दूँगा।)
यह भावार्थ किस श्लोक का है — ‘इमौ हि पीवरौ बाहू सहायौ सहजौ मम। बकं विध्वंसयिष्यामि सिंहः क्षुद्रमृगं यथा॥’ (पृष्ठ ११६, भीम का कथन)।
| श्लोक का पद | भावार्थ का पद | क्या स्पष्ट हुआ |
|---|---|---|
| पीवरौ | पुष्टौ | ‘पीवर’ का अर्थ यहाँ ‘मोटा’ नहीं, बलिष्ठ/पुष्ट है — यह भावार्थ ही स्पष्ट करता है। |
| सहजौ | सहजातौ | ‘सहज’ = ‘सह जातौ’ अर्थात् साथ ही जन्मे हुए — भुजाएँ ही भीम के जन्मसिद्ध साथी हैं। |
| सहायौ | उपकारकौ | ये केवल अङ्ग नहीं, उपकार करने वाले साथी हैं — इसीलिए अर्जुन की सहायता अनावश्यक है। |
| क्षुद्रमृगम् | तुच्छं वन्यप्राणिनम् | बक भीम की दृष्टि में राक्षस नहीं, केवल एक तुच्छ जंगली जानवर है। |
| विध्वंसयिष्यामि | विनाशयिष्यामि | क्रिया का सीधा पर्याय — ‘नष्ट कर दूँगा’। |
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 121प्रश्न १ — अधः प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखत
उत्तरम् — कुन्ती। (हिन्दी — भीम की माता कुन्ती हैं।)
प्रश्न ‘का’ = स्त्रीलिङ्ग · प्रथमा · एकवचन
अतः उत्तर भी उसी रूप में — कुन्ती
उत्तरम् — युधिष्ठिरः। (हिन्दी — कुन्ती के निश्चय का समर्थन युधिष्ठिर नहीं करते।)
‘अध्यवसितम्’ = निश्चितम् · ‘समर्थये’ = मैं समर्थन करता हूँ (उत्तमपुरुष)
वक्ता युधिष्ठिरः → उत्तर युधिष्ठिरः (कर्तरि प्रथमा)
उत्तरम् — ब्राह्मणः (प्रतिवेशी विप्रः)। (हिन्दी — पाण्डवों का उपकार करने वाला वह पड़ोसी ब्राह्मण है।)
‘वसति प्रदानेन’ = निवास (रहने का स्थान) देकर (करणे तृतीया)
वह कौन है ? — प्रतिवेशी ब्राह्मणः → उत्तर ब्राह्मणः
उत्तरम् — भीमम्। (हिन्दी — भीम का ध्यान करते हुए दुर्योधन को नींद नहीं आती।)
प्रश्न ‘कम्’ = पुंलिङ्ग · द्वितीया · एकवचन
‘चिन्तयन्’ (√चिन्त् का कर्म) → कर्मणि द्वितीया → भीमम्
उत्तरम् — एकचक्रनगरे (ब्राह्मणस्य गृहे)। (हिन्दी — पाण्डव एकचक्रा नगरी में एक ब्राह्मण के घर रहते थे।)
प्रश्न ‘कुत्र’ = कहाँ ? → उत्तर अधिकरण (सप्तमी) में
अतः — एकचक्रनगरे / ब्राह्मणस्य गृहे
उत्तरम् — भीमः (भीमसेनः)। (हिन्दी — भरतवंश का दीपक भीम है।)
वहाँ पद तृतीया में है (भरतवंशप्रदीपेन)
प्रश्न ‘कः’ = प्रथमा · एकवचन → उत्तर भीमः
उत्तरम् — तपस्वी (ब्राह्मणः / एकपुत्रः विप्रः)। (हिन्दी — वह इकलौते पुत्र वाला बेचारा ब्राह्मण बहुत विलाप कर रहा है।)
सन्धिविच्छेदः — सः + खलु + एकपुत्रः + तपस्वी
‘कः’ = प्रथमा एकवचन → उत्तर तपस्वी (नकारान्त पुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन)
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 121प्रश्न २ — पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखत
उत्तरम् — कृतस्य उपकारस्य प्रत्युपकारः एव सनातनः धर्मः अस्ति। अर्थात् — ‘कृतं प्रतिकृतं भूयात्’ इति एव सनातनः धर्मः। (हिन्दी — किए हुए उपकार का बदला चुकाना ही सनातन धर्म है।)
कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः॥
‘कृतम्’ = किया हुआ उपकार · ‘प्रतिकृतम्’ = बदले में किया गया उपकार
‘भूयात्’ = हो जाए (आशीर्लिङ् लकार)
उत्तरम् — बकनामा दैत्यः एकचक्रस्य पुरस्य अदूरवर्तिनि पर्वते वसति। (हिन्दी — बक नामक दैत्य एकचक्रा नगर से थोड़ी ही दूर स्थित पर्वत पर रहता है।)
सन्धिविच्छेदः — पुरस्य + अदूरवर्तिनि (दीर्घ सन्धिः)
‘कुत्र’ का उत्तर → अधिकरणे सप्तमी : पर्वते
उत्तरम् — कुन्ती प्रतिश्रुतवती यत् स्वपुत्रेषु एकं बकासुरस्य समीपं प्रेषयिष्यति। (हिन्दी — कुन्ती ने वचन दिया कि वह अपने पुत्रों में से एक को बकासुर के पास भेजेगी।)
संवाद — ‘मत्पुत्रेषु कोऽपि प्रेषयिष्यत इति भवत्या प्रतिश्रुतम्।’ (भीमः, पृष्ठ ११३)
दोनों स्थान एक ही बात कहते हैं
उत्तरम् — भीमस्य अग्रजः युधिष्ठिरः अस्ति। (हिन्दी — भीम के बड़े भाई युधिष्ठिर हैं।)
यहाँ ‘अग्रजस्य’ का अर्थ है ‘बड़े भाई (भीम) का’ — नकुल की दृष्टि से
किन्तु प्रश्न पूछता है ‘भीमस्य अग्रजः कः?’ → पाण्डवों में भीम से बड़े केवल युधिष्ठिर हैं
उत्तरम् — मातुः आज्ञा प्रत्यादेशं न अर्हति। (हिन्दी — माता की आज्ञा अवज्ञा के योग्य नहीं होती।)
सन्धिविच्छेदः — मातुः + आज्ञा = मातुराज्ञा (विसर्गसन्धिः — विसर्ग का ‘र्’)
प्रश्न ‘का’ = स्त्रीलिङ्ग प्रथमा → उत्तर ‘आज्ञा’ (स्त्रीलिङ्ग प्रथमा)
उत्तरम् — पौराः पर्यायक्रमेण बकासुराय बलिम् आहरन्ति। (हिन्दी — नगरवासी बारी-बारी से बकासुर के लिए बलि ले जाते हैं।)
प्रश्न ‘कथम्’ = किस प्रकार ? → उत्तर रीति/प्रकार बताने वाले पद से
‘पर्यायक्रमेण’ — तृतीया विभक्ति (प्रकारे तृतीया)
उत्तरम् — नररक्षणं नाम भूमिपालानां क्षत्रियाणां धर्मः अस्ति। (हिन्दी — मनुष्यों की रक्षा करना ही पृथ्वी का पालन करने वाले क्षत्रियों का धर्म है।)
यह वाक्य बक के कथन का सीधा उत्तर है —
बकः : ‘नरभक्षणं नाम मांसाशिनां राक्षसानां धर्मः।’
| वक्ता | वाक्यम् | धर्म का आधार |
|---|---|---|
| बकः | नरभक्षणं नाम मांसाशिनां राक्षसानां धर्मः। | अपनी जाति का स्वभाव |
| भीमः | नररक्षणं नाम भूमिपालानां क्षत्रियाणां धर्मः। | दूसरों की रक्षा का कर्तव्य |
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 121–122प्रश्न ३ — अधस्तात् दत्तानि वाक्यानि केन कं प्रति उक्तानि इति निर्दिशत
| क्र.सं. | वाक्यानि | केन / कया | कं / कां प्रति |
|---|---|---|---|
| यथा | तस्माद् बालकस्य पिता तपस्वी शोचति | कुन्त्या | भीमम् |
| १. | न हि मातुराज्ञा प्रत्यादेशमर्हति | ||
| २. | न हि खरदंष्ट्रो मृगाधिपः सहायमपेक्षते | ||
| ३. | क्षत्रियाण्या यदुचितं तदनुष्ठितम् | ||
| ४. | अपि हस्तद्वयेन भोक्ष्यसे | ||
| ५. | तस्य भीमस्य प्रेषणं कथं नु त्वया सङ्कल्पितम् ? | ||
| ६. | नरभक्षणं नाम मांसाशिनां राक्षसानां धर्मः |
पूर्णा तालिका —
| क्र.सं. | वाक्यानि | केन / कया | कं / कां प्रति | प्रसङ्गः (पृष्ठम्) |
|---|---|---|---|---|
| यथा | तस्माद् बालकस्य पिता तपस्वी शोचति | कुन्त्या | भीमम् | बक की शर्त बताते हुए (११३) |
| १. | न हि मातुराज्ञा प्रत्यादेशमर्हति | भीमेन | युधिष्ठिरम् | युधिष्ठिर की असहमति का उत्तर (११५) |
| २. | न हि खरदंष्ट्रो मृगाधिपः सहायमपेक्षते | भीमेन | अर्जुनम् | अर्जुन के साथ चलने के प्रस्ताव पर (११५) |
| ३. | क्षत्रियाण्या यदुचितं तदनुष्ठितम् | भीमेन | कुन्तीम् (मातरम्) | माता को सान्त्वना देते हुए (११४) |
| ४. | अपि हस्तद्वयेन भोक्ष्यसे | सहदेवेन | भीमम् | भीम की भूख पर परिहास (११५) |
| ५. | तस्य भीमस्य प्रेषणं कथं नु त्वया सङ्कल्पितम् ? | युधिष्ठिरेण | कुन्तीम् (मातरम्) | माता के निश्चय पर आपत्ति (११५) |
| ६. | नरभक्षणं नाम मांसाशिनां राक्षसानां धर्मः | बकेन | भीमम् | धर्म-विवाद में अपना पक्ष (११६) |
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 122–123प्रश्न ४ — रेखाङ्कितपदेषु सन्धिं विभज्य सन्धिनाम लिखत (यथा — न चैतावत् : च + एतावत्, वृद्धि-सन्धिः)
उत्तरम् — सम्यक् + अनुष्ठितम् ( व्यञ्जन-सन्धिः — जश्त्व-सन्धिः )। (हिन्दी — ‘भली-भाँति किया गया’।)
नियम — झलां जशोऽन्ते : पद के अन्त में आया वर्ग का प्रथम वर्ण (क्, च्, ट्, त्, प्) स्वर या घोष वर्ण के आने पर उसी वर्ग के तृतीय वर्ण (ग्, ज्, ड्, द्, ब्) में बदल जाता है।
यहाँ — क् + अ → ग्
उत्तरम् — पुरस्य + अदूरवर्तिनि ( दीर्घ-सन्धिः )। (हिन्दी — ‘नगर से थोड़ी दूर स्थित’।)
नियम — अकः सवर्णे दीर्घः : सवर्ण स्वर आपस में मिलकर दीर्घ हो जाते हैं।
यहाँ — अ + अ = आ
उत्तरम् — दुरात्मनः + वृत्तम् ( विसर्ग-सन्धिः )। (हिन्दी — ‘उस दुष्ट का वृत्तान्त’।)
नियम — अकारपूर्व विसर्ग के बाद घोष व्यञ्जन (यहाँ ‘व्’) आने पर विसर्ग सहित अकार ‘ओ’ हो जाता है।
अः + व् → ओ
उत्तरम् — मानुषः + अपि ( विसर्ग-सन्धिः )। (हिन्दी — ‘एक मनुष्य भी’।)
नियम — अकारपूर्व विसर्ग के बाद अ आने पर विसर्ग सहित अकार ‘ओ’ हो जाता है और आगे वाला ‘अ’ लुप्त होकर उसके स्थान पर अवग्रह (ऽ) लगता है।
अः + अ → ओ + ऽ
उत्तरम् — नास्ति + अत्र ( यण्-सन्धिः )। [भीतर एक और सन्धि छिपी है — न + अस्ति = नास्ति ( दीर्घ-सन्धिः )।] (हिन्दी — ‘यहाँ कुछ भी नहीं है’।)
चरण १ : न + अस्ति → नास्ति ( अ + अ = आ, दीर्घ-सन्धिः )
चरण २ : नास्ति + अत्र → नास्त्यत्र ( इ + अ = य्, यण्-सन्धिः )
नियम — इको यणचि : इ/उ/ऋ/ऌ के बाद असवर्ण स्वर आने पर क्रमशः य्/व्/र्/ल् हो जाते हैं।
उत्तरम् — यत् + उचितम् ( व्यञ्जन-सन्धिः — जश्त्व-सन्धिः )। (हिन्दी — ‘जो उचित था’।)
नियम — झलां जशोऽन्ते : पदान्त ‘त्’ के बाद स्वर आने पर ‘त्’ का ‘द्’ हो जाता है।
त् + उ → द्
उत्तरम् — पुत्रः + तपस्वी ( विसर्ग-सन्धिः )। (हिन्दी — ‘इकलौते पुत्र वाला तपस्वी (ब्राह्मण)’।)
नियम — विसर्ग के बाद खर् वर्ण में से ‘त्’ अथवा ‘थ्’ आने पर विसर्ग का ‘स्’ हो जाता है (विसर्जनीयस्य सः)।
अः + त → अस्त
उत्तरम् — सम् + कल्पितम् ( व्यञ्जन-सन्धिः — परसवर्ण/अनुस्वार-सन्धिः )। (हिन्दी — ‘संकल्प किया गया’।)
नियम — मोऽनुस्वारः तथा अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः : पदान्त ‘म्’ के बाद व्यञ्जन आने पर वह पहले अनुस्वार बनता है, फिर उस व्यञ्जन के वर्ग का पञ्चम वर्ण हो जाता है।
यहाँ अगला वर्ण ‘क्’ (कवर्ग) है → ‘म्’ → ङ्
उत्तरम् — धर्मसङ्ग्रहः + अत्र ( विसर्ग-सन्धिः )। (हिन्दी — ‘यहाँ धर्मों का संग्रह’।)
नियम — अकारपूर्व विसर्ग + अ → ‘ओ’ तथा आगे का ‘अ’ लुप्त, स्थान पर अवग्रह (ऽ)।
अः + अ → ओ + ऽ
उत्तरम् — सः + राक्षसः ( विसर्ग-सन्धिः — विसर्गलोपः )। [साथ ही — राक्षसः + इति = राक्षस इति (विसर्गलोपः)।] (हिन्दी — ‘वह राक्षस’।)
नियम — एतत्तदोः सुलोपोऽकोरनञ्समासे हलि : ‘सः’ तथा ‘एषः’ के विसर्ग का, आगे व्यञ्जन आने पर, लोप हो जाता है।
यहाँ आगे ‘र्’ (व्यञ्जन) है → ‘सः’ का विसर्ग लुप्त → स राक्षसः
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 123प्रश्न ५ — पर्यायवाचि-पदानां मेलनं कुरुत (यथा — पिता : जनकः)
| पदम् | पर्यायः |
|---|---|
| (क) आयोधनम् | १. ब्राह्मणः |
| (ख) विप्रः | २. जननी |
| (ग) असुरः | ३. अग्निः |
| (घ) अम्ब | ४. दैत्यः |
| (ङ) हुताशनः | ५. युद्धम् |
शुद्धं मेलनम् — (क)–५, (ख)–१, (ग)–४, (घ)–२, (ङ)–३।
| क्रमः | ‘क’ स्तम्भः | ‘ख’ स्तम्भः | पाठ का प्रयोग | मेल का कारण / प्रमाण |
|---|---|---|---|---|
| (क) | आयोधनम् | ५. युद्धम् | न केवलं भोजनमुपस्थितम्। आयोधनमपि। (११५) | अमरकोष स्वयं प्रमाण देता है — ‘युद्धमायोधनं जन्यं प्रधनं प्रविदारणम्’ (पृष्ठ १२६) |
| (ख) | विप्रः | १. ब्राह्मणः | श्वः प्रभाते भवत्यस्य विप्रस्य पर्यायः। (११३) | शब्दार्थ-तालिका ही कहती है — ‘विप्रस्य = ब्राह्मणस्य’ (पृष्ठ १२०) |
| (ग) | असुरः | ४. दैत्यः | बकनामा दैत्यः … बकासुरस्य समीपम् (११२) | अमरकोष — ‘असुरा दैत्य-दैतेयदनुजेन्द्रारिदानवाः’ (पृष्ठ १२६) |
| (घ) | अम्ब | २. जननी | अम्ब ! किमिदानीमुपक्षिप्तम् ? (११५) | ‘अम्ब’ माता का सम्बोधन है; ‘जननी’ = जन्म देने वाली = माता |
| (ङ) | हुताशनः | ३. अग्निः | मदीय-जठरस्थाय भगवते हुताशनाय (११६) | शब्दार्थ-तालिका — ‘हुताशनाय = हुतम् अशनं यस्य, तस्मै; अर्थ — अग्नि को’ |
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 123प्रश्न ६ — अधोलिखितानां पदानां विपरीतार्थक-शब्दान् लिखत (यथा — पीवरः : कृशः)
उत्तरम् — अपकृतः। (हिन्दी — ‘उपकृत’ = जिस पर उपकार किया गया; इसका विलोम ‘अपकृत’ = जिसका अपकार/अहित किया गया।)
अप + √कृ + क्त = अपकृतः — बुरा किया हुआ
भेद केवल उपसर्ग का है — ‘उप’ (पास, अनुकूल) बनाम ‘अप’ (दूर, प्रतिकूल)
उत्तरम् — अनुजस्य (अवरजस्य)। (हिन्दी — ‘अग्रज’ = बड़ा भाई; विलोम ‘अनुज’ = छोटा भाई।)
अनु जायते इति = अनुजः — जो बाद में जन्मा (छोटा भाई)
प्रश्न में पद षष्ठी में है (अग्रजस्य), अतः उत्तर भी षष्ठी में — अनुजस्य
उत्तरम् — अनुचितम्। (हिन्दी — ‘उचित’ = ठीक, योग्य; विलोम ‘अनुचित’ = अनुपयुक्त, अयोग्य।)
नियम — ‘नञ्’ समास में स्वरादि शब्द से पहले ‘न’ का ‘अन्’ तथा व्यञ्जनादि शब्द से पहले ‘अ’ होता है।
उदाहरण — अन् + उचितम् = अनुचितम्; अ + धर्मः = अधर्मः
उत्तरम् — विषादः (शोकः / दुःखम्)। (हिन्दी — ‘हर्ष’ = प्रसन्नता; विलोम ‘विषाद/शोक’ = खिन्नता, दुःख।)
विपरीतम् — विषादः, शोकः, दुःखम्, खेदः — सब स्वीकार्य
प्रश्न का पद प्रथमा एकवचन में है → उत्तर भी प्रथमा एकवचन में
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 124प्रश्न ७ — मञ्जूषातः समुचितं विशेषणपदं चित्वा लिखत (मञ्जूषा : क्षत्रियाणी, शकटपूरं, प्रतिवेशी, खरदंष्ट्रः, जठरस्थः, कौन्तेयः, पीवरौ · यथा — पीवरौ बाहू)
उत्तरम् — शकटपूरं मृष्टान्नम्। (हिन्दी — गाड़ी भर स्वादिष्ट भोजन।)
विशेष्य ‘मृष्टान्नम्’ — नपुंसकलिङ्ग · प्रथमा · एकवचन
अतः विशेषण भी वही रूप — शकटपूरम्
उत्तरम् — प्रतिवेशी ब्राह्मणः। (हिन्दी — पड़ोसी ब्राह्मण।)
तथा — ‘श्रोत्रियोऽयं प्रतिवेशी प्रत्युपकारमर्हति।’ (भीमः, पृष्ठ ११४)
विशेष्य ‘ब्राह्मणः’ — पुंलिङ्ग · प्रथमा · एकवचन → विशेषण प्रतिवेशी (नकारान्त पुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन)
उत्तरम् — खरदंष्ट्रः मृगाधिपः। (हिन्दी — तीखी दाढ़ों वाला मृगराज (सिंह)।)
सन्धिविच्छेदः — खरदंष्ट्रः + मृगाधिपः (विसर्गसन्धिः, अः + म् → ओ)
दोनों पुंलिङ्ग · प्रथमा · एकवचन
उत्तरम् — कौन्तेयः भीमः। (हिन्दी — कुन्तीपुत्र भीम।)
कुन्त्याः अपत्यं पुमान् = कौन्तेयः (कुन्ती + ढक् प्रत्ययः)
पुंलिङ्ग · प्रथमा · एकवचन — ठीक ‘भीमः’ की तरह
उत्तरम् — क्षत्रियाणी कुन्ती। (हिन्दी — क्षत्राणी कुन्ती।)
वहाँ पद तृतीया में है (क्षत्रियाण्या); यहाँ विशेष्य ‘कुन्ती’ प्रथमा एकवचन में है
अतः विशेषण भी प्रथमा एकवचन में — क्षत्रियाणी
उत्तरम् — जठरस्थः हुताशनः। (हिन्दी — पेट में विद्यमान अग्नि (जठराग्नि)।)
वहाँ दोनों पद चतुर्थी में हैं (जठरस्थाय … हुताशनाय)
यहाँ विशेष्य ‘हुताशनः’ प्रथमा में है → विशेषण भी प्रथमा में — जठरस्थः
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 124प्रश्न ८ — समस्तपदानि लिखत (यथा — मृष्टम् अन्नम् : मृष्टान्नम्)
उत्तरम् — भुजबलम्। (हिन्दी — भुजाओं का बल, बाहुबल।)
समस्तपदम् — भुजबलम्
समासः — षष्ठी-तत्पुरुषः (‘भुजयोः’ षष्ठी द्विवचन का लोप होकर पूर्वपद ‘भुज’ शेष रहा)
उत्तरम् — धर्मसङ्ग्रहः। (हिन्दी — धर्मों का समुच्चय।)
समस्तपदम् — धर्मसङ्ग्रहः
समासः — षष्ठी-तत्पुरुषः (षष्ठी बहुवचन ‘धर्माणाम्’ का लोप)
उत्तरम् — मात्राज्ञा (मातृ + आज्ञा)। (हिन्दी — माता की आज्ञा।)
समस्तपदम् — मात्राज्ञा
समासः — षष्ठी-तत्पुरुषः (‘मातुः’ की षष्ठी विभक्ति का लोप, मूल शब्द ‘मातृ’ शेष)
सन्धिः — मातृ + आज्ञा → मात्राज्ञा (यण्-सन्धिः : ऋ + आ → र् + आ)
उत्तरम् — धनुर्धरः। (हिन्दी — धनुष धारण करने वाला, धनुर्धर।)
समस्तपदम् — धनुर्धरः
समासः — उपपद-तत्पुरुषः (कर्म ‘धनुः’ + धातु ‘√धृ’ से बना कृदन्त पद)
सन्धिः — धनुः + धरः → धनुर्धरः (विसर्ग का ‘र्’)
उत्तरम् — मृगाधिपः। (हिन्दी — मृगों का स्वामी, अर्थात् सिंह।)
समस्तपदम् — मृगाधिपः
समासः — षष्ठी-तत्पुरुषः
सन्धिः — मृग + अधिपः → मृगाधिपः (दीर्घ-सन्धिः, अ + अ = आ)
उत्तरम् — अदूरवर्ति (पाठ में सप्तमी रूप — अदूरवर्तिनि)। (हिन्दी — दूर न स्थित, अर्थात् पास ही स्थित।)
समस्तपदम् — अदूरवर्ति → पर्वतस्य विशेषणरूपेण सप्तम्याम् — अदूरवर्तिनि
समासः — नञ्-तत्पुरुषः (न दूरम् = अदूरम्) तथा उसके बाद ‘वर्ति’ (√वृत् + णिनि) जुड़कर उपपद-रचना
नियम — नञ् समास में व्यञ्जनादि पद से पहले ‘न’ का ‘अ’ हो जाता है : न + दूरम् = अदूरम्
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 125प्रश्न ९ — अधोलिखितवाक्यानाम् उचितभावैः सह सम्मेलनं कुरुत (यथा — प्रभूतमुपस्थितं मे भोजनम् : हर्षः)
| वाक्यम् | भावः |
|---|---|
| (क) धनुर्धरोऽहमनुगमिष्यामि। | १. हासः |
| (ख) भीमस्य प्रेषणं कथं नु त्वया सङ्कल्पितम् ? | २. निराशा |
| (ग) अपि हस्तद्वयेन भोक्ष्यसे ? | ३. ग्लानिः |
| (घ) हनिष्यामि तं दुरात्मानम्। | ४. अधिकारः |
| (ङ) स खल्वेकपुत्रस्तपस्वी भृशं परिदेवयते। | ५. ओजः |
| (च) मानुषापसद, परिवेषय मे भोजनम्। | ६. धैर्यम् |
शुद्धं सम्मेलनम् — (क)–६, (ख)–२, (ग)–१, (घ)–५, (ङ)–३, (च)–४।
| क्रमः | वाक्यम् | वक्ता | भावः | क्यों यही भाव |
|---|---|---|---|---|
| यथा | प्रभूतमुपस्थितं मे भोजनम्। | भीमः | हर्षः | इतना सारा भोजन देखकर भीम प्रसन्न है — शुद्ध आनन्द का भाव। |
| (क) | धनुर्धरोऽहमनुगमिष्यामि। | अर्जुनः | ६. धैर्यम् | राक्षस के सामने भाई के साथ जाने का प्रस्ताव — यह भय का नहीं, साहस और स्थिरता का वचन है। |
| (ख) | भीमस्य प्रेषणं कथं नु त्वया सङ्कल्पितम् ? | युधिष्ठिरः | २. निराशा | ‘कथं नु’ में हताशा है — जिस भाई के बल पर सब टिका है, उसी को भेजा जा रहा है; बड़े भाई का मन बैठ गया है। |
| (ग) | अपि हस्तद्वयेन भोक्ष्यसे ? | सहदेवः | १. हासः | ‘क्या दोनों हाथों से खाओगे?’ — यह छोटे भाई का परिहास है, गम्भीर प्रश्न नहीं। |
| (घ) | हनिष्यामि तं दुरात्मानम्। | भीमः | ५. ओजः | ‘मैं उस दुष्ट को मार डालूँगा’ — यह पराक्रम और तेज का उद्घोष है; ‘ओजः’ का अर्थ ही है तेज, बल। |
| (ङ) | स खल्वेकपुत्रस्तपस्वी भृशं परिदेवयते। | कुन्ती | ३. ग्लानिः | इकलौते पुत्र वाले ब्राह्मण का विलाप सुनकर मन का भारीपन तथा खिन्नता — यही ‘ग्लानि’ है। |
| (च) | मानुषापसद, परिवेषय मे भोजनम्। | बकः | ४. अधिकारः | ‘हे नीच मनुष्य, मुझे भोजन परोस’ — यह आदेश है, प्रार्थना नहीं; बक अपने को स्वामी मानकर अधिकार जता रहा है। |
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 125प्रश्न १० — वाच्यपरिवर्तनं कुरुत (यथा — भवत्या प्रतिश्रुतम् : भवती प्रतिश्रुतवती।)
उत्तरम् — क्षत्रियाणी अनुष्ठितवती। (हिन्दी — क्षत्राणी ने किया।)
परिवर्तितं वाक्यम् (कर्तृवाच्यम्) — क्षत्रियाणी अनुष्ठितवती।
नियम — कर्ता तृतीया से प्रथमा में आएगा (क्षत्रियाण्या → क्षत्रियाणी), और क्त प्रत्यय के स्थान पर क्तवतु प्रत्यय लगेगा (अनुष्ठितम् → अनुष्ठितवती), जो कर्ता के लिङ्ग-वचन का अनुसरण करेगा।
उत्तरम् — भवती सज्जीकरोतु। (हिन्दी — आप तैयार कीजिए।)
परिवर्तितं वाक्यम् (कर्तृवाच्यम्) — भवती सज्जीकरोतु।
नियम — यहाँ क्रिया लोट् लकार में है, अतः क्तवतु नहीं लगेगा; कर्मवाच्य लोट् (क्रियताम्) के स्थान पर कर्तृवाच्य लोट् (करोतु) आएगा, और कर्ता तृतीया से प्रथमा में जाएगा।
उत्तरम् — भवती उपक्षिप्तवती। (हिन्दी — आपने (यह बात) छेड़ी।)
परिवर्तितं वाक्यम् — भवती उपक्षिप्तवती।
कर्ता — भवत्या (तृ.ए.व., स्त्री.) → भवती (प्र.ए.व.)
क्रिया — उपक्षिप्तम् (क्त) → उपक्षिप्तवती (क्तवतु, स्त्रीलिङ्ग)
उत्तरम् — त्वं सङ्कल्पितवती। (पुंलिङ्गे — त्वं सङ्कल्पितवान्।) (हिन्दी — तुमने संकल्प किया।)
परिवर्तितं वाक्यम् — त्वं सङ्कल्पितवती।
कर्ता — त्वया (तृ.ए.व.) → त्वम् (प्र.ए.व.)
क्रिया — सङ्कल्पितम् (क्त) → सङ्कल्पितवती / सङ्कल्पितवान्
उत्तरम् — भवान् धर्मसङ्ग्रहं पश्येत् (द्रष्टुम् अर्हति)। (हिन्दी — आपको धर्मों का संग्रह देखना चाहिए।)
परिवर्तितं वाक्यम् (कर्तृवाच्यम्) — भवान् धर्मसङ्ग्रहं पश्येत्।
तीन परिवर्तन — (१) कर्ता : भवता (तृतीया) → भवान् (प्रथमा); (२) कर्म : धर्मसङ्ग्रहः (प्रथमा) → धर्मसङ्ग्रहम् (द्वितीया); (३) क्रिया : द्रष्टव्यः (तव्यत्, कृत्य-प्रत्ययः) → पश्येत् (विधिलिङ् लकार)।
उत्तरम् — पौरजनाः मानुषं प्रेषयेयुः। (हिन्दी — नगरवासियों को एक मनुष्य भेजना चाहिए।)
परिवर्तितं वाक्यम् (कर्तृवाच्यम्) — पौरजनाः मानुषं प्रेषयेयुः।
तीन परिवर्तन — (१) कर्ता : पौरजनैः (तृतीया बहुवचन) → पौरजनाः (प्रथमा बहुवचन); (२) कर्म : मानुषः → मानुषम् (द्वितीया); (३) क्रिया : प्रेषयितव्यः (कृत्य) → प्रेषयेयुः (विधिलिङ्, प्रथमपुरुष बहुवचन)।
स्वाध्यायान्मा प्रमदः — पृष्ठ 126कविकालकृतीनां विचारः — विद्वान् एन्. रङ्गनाथशर्मा · तथा अमरकोषात् त्रयः अंशाः — पाठ से अभ्यास के लिए जोड़े गए प्रश्न (पुस्तक में ये प्रश्न नहीं हैं)
उत्तरम् — अस्य ‘एकचक्रम्’ इति रूपकस्य रचयिता विद्वान् एन्. रङ्गनाथशर्मा आसीत्। तस्य जननं ७.४.१९२६ दिनाङ्के कर्णाटकराज्यस्य शिवमोग्गमण्डलस्य नडळल्ली ग्रामे अभवत्, देहत्यागः च २०१४ तमे वर्षे अभवत्। सः ‘महामहोपाध्यायः’, ‘विद्यावारिधिः’, ‘व्याकरणशास्त्रप्रवीणः’ इति उपाधिभिः भूषितः, राष्ट्रप्रशस्तिभाक् राज्यप्रशस्तिभाक् च आसीत्। अयम् आचार्यः स्वरचितग्रन्थान्, अनूदितग्रन्थान्, व्याख्यानग्रन्थान् च इति परश्शतान् लेखान् ग्रन्थान् च अलिखत्। संस्कृतभाषया बाहुबलिविजयम्, एकचक्रम्, कुसुमाञ्जलिः, श्रीशङ्करचरितामृतम् इत्यादयः तस्य कृतयः प्रसिद्धाः। सः व्याकरणशास्त्रे, अलङ्कारशास्त्रे, अद्वैतवेदान्ते च निष्णातः आसीत्, बेङ्गलूरुस्थे चामराजेन्द्र-संस्कृत-महाविद्यालये व्याकरणप्राध्यापकः सन् चिरं सुरभारत्याः सेवाम् अकरोत्।
१. असुरः — असुरा दैत्य-दैतेयदनुजेन्द्रारिदानवाः।
२. आयोधनम् — युद्धमायोधनं जन्यं प्रधनं प्रविदारणम्।
३. तनयः — आत्मजस्तनयः सूनुः स्त्रियः पुत्रस्त्रियां त्वमी।
— एतेषाम् अर्थं लिखत। पाठेन सह एतेषां सम्बन्धं च दर्शयत।
उत्तरम् — एते त्रयः अंशाः अमरसिंहविरचितात् ‘अमरकोषात्’ (नामलिङ्गानुशासनात्) गृहीताः। एतेषु पाठे प्रयुक्तानां त्रयाणां शब्दानां पर्यायाः दत्ताः।
| अमरकोषांशः | अर्थः (पर्यायाः) | पाठेन सम्बन्धः |
|---|---|---|
| असुरा दैत्य-दैतेयदनुजेन्द्रारिदानवाः। | असुरः = दैत्यः, दैतेयः, दनुजः, इन्द्रारिः, दानवः | पाठे ‘बकनामा दैत्यः’ तथा ‘बकासुरः’; प्रश्न ५ (ग) — असुरः = दैत्यः |
| युद्धमायोधनं जन्यं प्रधनं प्रविदारणम्। | युद्धम् = आयोधनम्, जन्यम्, प्रधनम्, प्रविदारणम् | भीमः — ‘न केवलं भोजनमुपस्थितम्। आयोधनमपि।’; प्रश्न ५ (क) — आयोधनम् = युद्धम् |
| आत्मजस्तनयः सूनुः सुतः पुत्रः स्त्रियां त्वमी। | पुत्रः = आत्मजः, तनयः, सूनुः, सुतः; स्त्रीलिङ्गे एते एव ‘पुत्री’ इत्यर्थे (आत्मजा, तनया, सुता…) | पाठे ‘पुत्र !’, ‘मत्पुत्रेषु’, ‘मम पुत्रेण’, ‘एकपुत्रः’ — पुत्र-शब्दः बहुधा प्रयुक्तः |
यस्तु क्रियावान् मनुजः स विद्वान् — पृष्ठ 126१. रूपकस्य अभिनयः · २. पात्राणां नामानि तथा टिप्पणी · ३. ग्रन्थालये महाभारतपात्राणां विषये आलोचना
यह क्रियात्मक (अभिनय) कार्य है — पूरे पाठ को कक्षा या विद्यालय के मंच पर नाटक के रूप में खेलना है। इसका उत्तर कॉपी में नहीं, मंच पर दिया जाता है। नीचे वह विधि दी है जिससे अभिनय शुद्ध और प्रभावी बने।
पात्र-विभाजन (कुल ७ पात्र) —
| पात्रम् | स्वभावः | स्वरः तथा मुद्रा |
|---|---|---|
| कुन्ती | धीर, वचन की पक्की, भीतर से व्यथित माता | स्वर शान्त और धीमा; ‘मौनमवलम्बते’ पर पूरी तरह चुप — केवल दृष्टि नीचे |
| भीमः | बलशाली, विनोदप्रिय, निर्भय | स्वर ऊँचा और खुला; श्लोक बोलते समय भुजाओं की मुद्रा |
| युधिष्ठिरः | गम्भीर, विवेकी, चिन्तित अग्रज | स्वर सन्तुलित; ‘कथं नु त्वया सङ्कल्पितम्?’ पर स्वर में पीड़ा |
| अर्जुनः | उत्साही, साथ खड़ा रहने वाला | ‘धनुर्धरोऽहमनुगमिष्यामि’ पर आगे बढ़कर दृढ़ स्वर |
| नकुलः / सहदेवः | परिहासप्रिय छोटे भाई | हल्का, चंचल स्वर; मुस्कान के साथ संवाद |
| बकः | दर्पयुक्त, क्रूर, पर तर्क करने वाला | भारी, गूँजता स्वर; ‘मानुषापसद’ पर तिरस्कार की मुद्रा |
उत्तरम् — अस्मिन् पाठ्यभागे सप्त पात्राणि सन्ति — कुन्ती, भीमः (भीमसेनः), युधिष्ठिरः, अर्जुनः, नकुलः, सहदेवः, बकः च। तेषु पञ्च पाण्डवाः, एका माता, एकः च राक्षसः।
| पात्रम् | परिचयः (संस्कृतम्) | टिप्पणी (हिन्दी) | पाठ का प्रमाण |
|---|---|---|---|
| कुन्ती | पाण्डवानां माता, क्षत्रियाणी, प्रतिज्ञापालिका। | पड़ोसी के दुःख में स्वयं आगे आकर वचन देती है, पर पुत्र को भेजते समय बोल नहीं पाती — मौन ही उसकी स्वीकृति है। करुणा और कर्तव्य दोनों उसमें साथ हैं। | ‘मौनमवलम्बते’ (११३); ‘क्षत्रियाण्या यदुचितं तदनुष्ठितम्’ (११४) |
| भीमः (भीमसेनः) | कुन्तीपुत्रः, बलशाली, भरतवंशप्रदीपः, राक्षसध्वंसी। | पाठ का नायक। कृतज्ञ, मातृभक्त, निर्भय और विनोदप्रिय — चारों गुण एक साथ। मृत्यु के मुख जाते हुए भी भोजन पर हँसी कर लेता है, पर धर्म पर तनिक समझौता नहीं करता। | ‘अहमेव बकासुरमभिगमिष्यामि’ (११४); ‘न हि मातुराज्ञा प्रत्यादेशमर्हति’ (११५) |
| युधिष्ठिरः | ज्येष्ठः पाण्डवः, धर्मज्ञः, विवेकी अग्रजः। | माता का विरोध नहीं करते, केवल असहमति जताते हैं — ‘न खलु भवत्या अध्यवसितं समर्थये’। उनकी चिन्ता स्वार्थ की नहीं, भाई के प्राणों की है। | ‘तस्य भीमस्य प्रेषणं कथं नु त्वया सङ्कल्पितम्?’ (११५) |
| अर्जुनः | धनुर्धरः, भ्रातृस्नेही, उत्साही। | पहले भीम की भूख पर हँसी करता है (‘स्थाने खलु प्रहर्षः औदरिकस्य’), पर संकट सुनते ही सबसे पहले साथ चलने को तैयार हो जाता है — यही सच्चा भ्रातृ-स्नेह है। | ‘धनुर्धरोऽहमनुगमिष्यामि’ (११५) |
| नकुलः | कनिष्ठः पाण्डवः, परिहासप्रियः। | छोटा भाई, जो बड़े भाई की भूख पर चुटकी लेता है — ‘ओष्ठौ स्फुरतः इवाग्रजस्य’। उसका एक ही संवाद है, पर वही दृश्य में हास्य ले आता है। | पृष्ठ ११५ |
| सहदेवः | कनिष्ठतमः पाण्डवः, विनोदप्रियः। | ‘अपि हस्तद्वयेन भोक्ष्यसे?’ — यह पाठ का सबसे हल्का-फुल्का वाक्य है। नकुल और सहदेव मिलकर वीररस के बीच हास्य की राहत देते हैं। | पृष्ठ ११५ |
| बकः | मानुषभोजी राक्षसः, हिडिम्बस्य मित्रम्, दर्पयुक्तः। | प्रतिनायक। मूर्ख नहीं — वह तर्क करता है (‘नरभक्षणं नाम मांसाशिनां राक्षसानां धर्मः’)। पर उसका दर्प ही उसका नाश करता है : वह भीम को ‘मृग’ समझता है, जबकि भीम स्वयं को ‘सिंह’ कह चुका है। | पृष्ठ ११६–११७ |
यह ग्रन्थालय-अध्ययन तथा समूह-चर्चा का कार्य है; इसका कोई एक निश्चित उत्तर नहीं है। चर्चा के निष्कर्ष का एक नमूना —
नमूना उत्तर (चर्चा का निष्कर्ष) —
प्रथमम् — महाभारते न कोऽपि पूर्णतया साधुः, न च कोऽपि पूर्णतया असाधुः; प्रत्येकं पात्रं गुणैः दोषैश्च युक्तम्।
द्वितीयम् — पात्रस्य महत्त्वं तस्य बलेन न, अपि तु तस्य निर्णयैः ज्ञायते। भीमस्य महत्त्वं तस्य भुजबलेन न, अपि तु ‘कृतं प्रतिकृतं भूयात्’ इति निर्णयेन।
तृतीयम् — यत्र धर्मः तत्र जयः। बकः बलवान् आसीत्, किन्तु तस्य ‘धर्मः’ परपीडायाम् आधृतः आसीत्, अतः सः नष्टः।
अतः वयं मन्यामहे यत् महाभारतम् केवलं युद्धस्य कथा न, अपि तु निर्णयानां शास्त्रम् अस्ति।
Chapter 9 of 16 – Sanskrit
- Previous: Chapter 8 अन्नाद् आनन्दं प्रति
- Next: Chapter 10 णमो अरिहन्ताणम्
- All chapters: NCERT Solutions Class 9 Sanskrit
Also for This Chapter
NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 9 कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः – Overview
| Class | Class 9 |
| Subject | Sanskrit |
| Chapter | 9 – कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः |
| Session | 2027 |
| Format | Full answers on this page + PDF |
NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 9 – FAQs
Where can I download NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 9 कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः PDF?
Read every answer on this page, or download the free PDF from the table at the top.
Is this for the 2027 session?
Yes, it follows the latest NCERT Class 9 Sanskrit book for 2027.
How many questions are solved in NCERT Class 9 Sanskrit Chapter 9?
All questions of the chapter – the in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises.
How should I use these solutions?
Read the chapter in the NCERT book first, attempt the questions yourself, then check your answers here.