NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 6 मनःपूतं समाचरेत् – step-by-step answers to every exercise and in-text question of the chapter, as per the latest NCERT syllabus for 2027. Read them online or download the free question-answer PDF.
मनःपूतं समाचरेत् शारदा (कक्षा ९) का षष्ठः पाठः है। यह किसी एक कवि की रचना नहीं, बल्कि आठ सुभाषितों का सङ्कलन है — दो मनुस्मृति से, एक श्रीमद्भगवद्गीता से, एक सुभाषितरत्नभाण्डागार से, एक भर्तृहरि के नीतिशतक से, एक पञ्चतन्त्र (मित्रभेदः) से, एक कालिदास के मालविकाग्निमित्रम् से तथा एक भारवि के किरातार्जुनीयम् से। पाठ का आरम्भ एक चित्रकथा-संवाद से होता है जिसमें आचार्या और छात्र मिलकर यह निष्कर्ष निकालते हैं कि हर काम पवित्र मन से करना चाहिए। पाठ के साथ पुस्तक सर्वं शब्देन भासते (उनतीस पदों की शब्दार्थ-तालिका, जिसका ‘मातृभाषया अर्थं लिखत’ स्तम्भ खाली है), अत्र इदम् अवधेयम् (आठों श्लोकों का अन्वय), स्वाध्यायान्मा प्रमदः (भारतीय-ज्ञान-परम्परा की ग्रन्थ-सारिणी) तथा यस्तु क्रियावान् मनुजः स विद्वान् (दो परियोजना-कार्य) देती है। अभ्यास अभ्यासाद् जायते सिद्धिः शीर्षक के नीचे नौ प्रश्नों में है — पूर्णवाक्येन उत्तर, श्लोकांशों में रिक्तस्थानपूर्ति, प्रश्ननिर्माणम्, श्लोक-आधारित प्रश्नोत्तर, मञ्जूषा से भावार्थपूर्ति, अन्वय-पूर्ति, मेलनम्, सन्धिविच्छेदः तथा विग्रहवाक्यों से समस्तपद।
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 6 मनःपूतं समाचरेत् PDF
All the answers are on this page below. The PDF also explains every answer – why it is right and how to check it – so download it for revision.
| Chapter | Download | |
|---|---|---|
| Solutions PDF | मनःपूतं समाचरेत् | View PDF |
पाठ का हिंदी अनुवाद
चित्रकथा – कक्षा में आचार्या और छात्रों का संवाद
मनःपूतं समाचरेत्
सुभाषितानि (श्लोक १–८)
सत्यपूतां वदेत् वाचं मनः पूतं समाचरेत् ॥ १ ॥
(मनुस्मृतिः — ६.४६)
धीर्विद्या सत्यमक्रोधो दशकं धर्मलक्षणम् ॥ २ ॥
(मनुस्मृतिः — ६.९२)
स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते ॥ ३ ॥
(श्रीमद्भगवद्गीता — ३.२१)
अभ्यासाद् ध्यानमौनादि किमभ्यासस्य दुष्करम् ॥ ४ ॥
(सुभाषितरत्नभाण्डागारः)
विघ्नैः पुनः पुनरपि प्रतिहन्यमानाः प्रारभ्य चोत्तमजनाः न परित्यजन्ति ॥ ५ ॥
(नीतिशतकम् — २७)
दैवं निहत्य कुरु पौरुषमात्मशक्त्या यत्ने कृते यदि न सिध्यति कोऽत्र दोषः ॥ ६ ॥
(पञ्चतन्त्रम् — मित्रभेदः — १४९)
सन्तः परीक्ष्यान्यतरद्भजन्ते मूढः परप्रत्ययनेयबुद्धिः ॥ ७ ॥
(मालविकाग्निमित्रम् — १.२)
वृणते हि विमृश्यकारिणं गुणलुब्धाः स्वयमेव सम्पदः ॥ ८ ॥
(किरातार्जुनीयम् — २.३०)
अत्र इदम् अवधेयम् (श्लोकानाम् अन्वयः)
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 6 मनःपूतं समाचरेत् – Questions and Answers
All questions of the chapter are answered below, in the order of the book – in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises. Each answer is written the way you would write it in the exam.
पाठ-प्रस्तावना — चित्रकथा-संवादः — पृष्ठ 67–68आचार्यायाः छात्राणां च संवादः — पाठस्य भूमिका
उत्तरम् — आचार्या पृच्छति यत् ‘किमपि कार्यं करणीयम् अस्ति चेत् आदौ किम् आवश्यकम् ?’ इति। छात्राः त्रीणि उत्तराणि ददति — (१) विचिन्त्य कार्यकरणम्, (२) उचितविधिना कार्यकरणम्, (३) पूर्णमनसा कार्यकरणम्।
(हिन्दी — आचार्या पूछती हैं कि यदि कोई काम करना हो तो सबसे पहले क्या आवश्यक है ? छात्र तीन उत्तर देते हैं — (१) सोच-विचारकर काम करना, (२) उचित विधि से काम करना, और (३) पूरे मन से काम करना।)
उत्तरम् — आचार्यायाः आशयः अस्ति यत् कार्यस्य शुद्धिः कार्यकर्तुः मनसः शुद्ध्या एव भवति। यदि मनः मलिनं भवेत्, उद्देश्यं च अनुचितं भवेत्, तर्हि कार्यविधिः यथोचितः अपि भवतु, कार्यस्य फलं दूषितम् एव स्यात्। अतः एव अस्माभिः सर्वाणि कार्याणि पवित्रेण मनसा करणीयानि।
(हिन्दी — आचार्या का आशय यह है कि काम की शुद्धि करने वाले के मन की शुद्धि से ही होती है। यदि मन ही मैला हो और उद्देश्य ही अनुचित हो, तो काम करने का ढंग चाहे कितना ही ठीक क्यों न हो, उसका फल दूषित ही होगा। इसीलिए हमें सारे काम पवित्र मन से करने चाहिए।)
उत्तरम् — आम्, एतानि सुभाषितानि अद्यत्वे अपि पूर्णतया उपयोगीनि सन्ति। यतः एतेषु न कापि विशिष्टा घटना वर्णिता, अपितु मानवस्य स्वभावः, कर्म, विवेकः, अभ्यासः, परिश्रमः च वर्णिताः — एते च कदापि न पुरातनाः भवन्ति। पाठे एव छात्रा वदति — ‘एतानि सुभाषितानि न केवलं पठनाय अपितु जीवने आचरणाय सन्ति’ इति। आचार्या अपि सम्मन्यते — ‘सम्यक् उक्तम्। आयान्तु, वयं सुभाषितानि पठामः जीवने च आचरामः।’
(हिन्दी — हाँ, ये सुभाषित आज भी पूरी तरह उपयोगी हैं। इनमें किसी एक घटना का वर्णन नहीं है, बल्कि मनुष्य के स्वभाव, कर्म, विवेक, अभ्यास और परिश्रम की बात है — और ये कभी पुराने नहीं पड़ते। पाठ में ही छात्रा कहती है कि ये सुभाषित केवल पढ़ने के लिए नहीं, जीवन में आचरण करने के लिए हैं।)
सुभाषितानि — अष्टानां श्लोकानां व्याख्या — पृष्ठ 69–70प्रत्येकं श्लोकस्य पदच्छेदः · अन्वयः · शब्दार्थः · हिन्दी अर्थः · भावः
सत्यपूतां वदेत् वाचं मनः पूतं समाचरेत्॥ १॥
(मनुस्मृतिः — ६.४६)
पदच्छेदः — दृष्टिपूतम् + न्यसेत् + पादम् + वस्त्रपूतम् + जलम् + पिबेत् + सत्यपूताम् + वदेत् + वाचम् + मनःपूतम् + समाचरेत्।
अन्वयः — दृष्टिपूतं पादं न्यसेत्, वस्त्रपूतं जलं पिबेत्, सत्यपूतां वाचं वदेत्, मनःपूतं समाचरेत्। (यही अन्वय पुस्तक ने ‘अत्र इदम् अवधेयम्’ में दिया है।)
| पदम् | शब्दार्थः |
|---|---|
| पूतम् | शुद्धम् — शुद्ध किया हुआ, छाना हुआ (√पू + क्त) |
| दृष्टिपूतम् | दृष्ट्या पूतम् — आँख से जाँचा हुआ, देखकर शुद्ध किया हुआ |
| न्यसेत् | स्थापयेत् — रखे (नि + √अस्, विधिलिङ्) |
| पादम् | चरणम् — पैर |
| वस्त्रपूतम् | वस्त्रेण पूतम् — कपड़े से छाना हुआ |
| सत्यपूताम् | सत्येन पूताम् — सत्य से शुद्ध की हुई |
| वाचम् | वाणीम् — वाणी को |
| मनःपूतम् | मनसा पूतम् — मन से शुद्ध, जो मन को खरा लगे |
| समाचरेत् | सम्यक् आचरेत् — भली-भाँति आचरण करे (सम् + आ + √चर्, विधिलिङ्) |
हिन्दी अर्थ — दृष्टि से शुद्ध किया हुआ, अर्थात् देख-भालकर पैर रखे; वस्त्र से छाना हुआ जल पिए; सत्य से पवित्र वाणी बोले; और मन से पवित्र आचरण करे — अर्थात् वही काम करे जिसे उसका अपना मन शुद्ध ठहराता है।
भावः — जीवन के हर व्यवहार को पहले जाँच-परख लेना चाहिए; सबसे बड़ी कसौटी अपना शुद्ध मन है।
धीर्विद्या सत्यमक्रोधो दशकं धर्मलक्षणम्॥ २॥
(मनुस्मृतिः — ६.९२)
पदच्छेदः — धृतिः + क्षमा + दमः + अस्तेयम् + शौचम् + इन्द्रियनिग्रहः + धीः + विद्या + सत्यम् + अक्रोधः + दशकम् + धर्मलक्षणम्।
अन्वयः — धृतिः क्षमा दमः अस्तेयं शौचम् इन्द्रियनिग्रहः धीः विद्या सत्यम् अक्रोधः (च इति) दशकं धर्मलक्षणं (भवति)।
| क्रमः | धर्मलक्षणम् | अर्थः | व्यवहारे कथम् |
|---|---|---|---|
| १ | धृतिः | धैर्यम्, स्थिरता | कठिनाई में भी मन न डोले |
| २ | क्षमा | सहनशीलता, अपराध को माफ़ करना | किसी की ग़लती पर बदला न लेना |
| ३ | दमः | इन्द्रियाणां मनसः च नियन्त्रणम् | मन को विषयों की ओर दौड़ने से रोकना |
| ४ | अस्तेयम् | न स्तेयम् — चोरी न करना | दूसरे की वस्तु बिना पूछे न लेना, नक़ल न करना |
| ५ | शौचम् | शुचेः भावः, पावित्र्यम् | शरीर, वस्त्र, स्थान तथा मन — चारों की स्वच्छता |
| ६ | इन्द्रियनिग्रहः | इन्द्रियाणां निग्रहः | आँख, कान, जीभ को अनुचित की ओर न जाने देना |
| ७ | धीः | बुद्धिः | सही-ग़लत पहचानने की समझ |
| ८ | विद्या | ज्ञानम्, शास्त्रज्ञानम् | पढ़ाई तथा अनुभव से अर्जित ज्ञान |
| ९ | सत्यम् | यथार्थवचनम् | जो देखा-जाना, वही कहना |
| १० | अक्रोधः | क्रोधस्य अभावः | क्रोध आने पर भी उसे वचन-कर्म में न आने देना |
हिन्दी अर्थ — धैर्य, क्षमा, संयम, चोरी न करना, पवित्रता, इन्द्रियों का निग्रह, बुद्धि, विद्या, सत्य तथा अक्रोध — ये दस धर्म के लक्षण हैं।
भावः — धर्म केवल पूजा-पाठ नहीं, इन दस गुणों से बना चरित्र है।
स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते॥ ३॥
(श्रीमद्भगवद्गीता — ३.२१)
पदच्छेदः — यत् + यत् + आचरति + श्रेष्ठः + तत् + तत् + एव + इतरः + जनः + सः + यत् + प्रमाणम् + कुरुते + लोकः + तत् + अनुवर्तते।
अन्वयः — श्रेष्ठः यत् यत् आचरति इतरः जनः तत् तत् एव (आचरति)। सः यत् प्रमाणं कुरुते, लोकः तत् अनुवर्तते।
| पदम् | शब्दार्थः |
|---|---|
| श्रेष्ठः | उत्तमः जनः, अग्रणीः — श्रेष्ठ पुरुष, अगुआ |
| आचरति | आचरणं करोति — आचरण करता है |
| इतरः जनः | अन्यः जनः, सामान्यजनः — दूसरा (सामान्य) व्यक्ति |
| प्रमाणम् | मानदण्डः, आदर्शः — कसौटी, मानक |
| कुरुते | करोति (आत्मनेपदे) — बनाता है, ठहराता है |
| लोकः | जनसमूहः — समाज, लोग |
| अनुवर्तते | अनुसरति — पीछे-पीछे चलता है (अनु + √वृत्) |
हिन्दी अर्थ — श्रेष्ठ पुरुष जो-जो आचरण करता है, दूसरा (सामान्य) व्यक्ति भी वही-वही करता है। वह जिसे प्रमाण — अर्थात् मानक — बना देता है, सारा समाज उसी का अनुसरण करता है।
भावः — श्रेष्ठ लोगों का आचरण ही समाज के लिए आदर्श बनता है, इसलिए उनका उत्तरदायित्व अधिक है।
अभ्यासाद् ध्यानमौनादि किमभ्यासस्य दुष्करम्॥ ४॥
(सुभाषितरत्नभाण्डागारः)
पदच्छेदः — अभ्यासेन + क्रियाः + सर्वाः + अभ्यासात् + सकलाः + कलाः + अभ्यासात् + ध्यानमौनादि + किम् + अभ्यासस्य + दुष्करम्।
अन्वयः — सर्वाः क्रियाः अभ्यासेन (सिध्यन्ति)। सकलाः कलाः अभ्यासात् (सिध्यन्ति)। ध्यानमौनादि (अपि) अभ्यासात् (सिध्यति)। अभ्यासस्य दुष्करं किम् (अस्ति) ?
| पदम् | शब्दार्थः |
|---|---|
| अभ्यासेन / अभ्यासात् | पुनःपुनःकरणेन / पुनःपुनःकरणात् — बार-बार करने से (तृतीया = साधन, पञ्चमी = हेतु) |
| क्रियाः | कर्माणि — काम, कार्य |
| सकलाः कलाः | सर्वाः कलाः — सारी कलाएँ (संगीत, चित्र, नृत्य आदि) |
| ध्यानमौनादि | ध्यानं मौनम् आदि येषां तानि — ध्यान, मौन आदि साधनाएँ |
| दुष्करम् | कर्तुम् अशक्यम्, कठिनम् — कठिन, न होने योग्य |
हिन्दी अर्थ — सारे काम अभ्यास से सिद्ध होते हैं, सारी कलाएँ अभ्यास से सिद्ध होती हैं, ध्यान-मौन आदि (कठिन साधनाएँ) भी अभ्यास से ही सिद्ध होती हैं — फिर भला अभ्यास के लिए कठिन क्या है ?
भावः — निरन्तर अभ्यास से कठिन से कठिन कार्य भी सिद्ध हो जाता है।
विघ्नैः पुनः पुनरपि प्रतिहन्यमानाः प्रारभ्य चोत्तमजनाः न परित्यजन्ति॥ ५॥
(नीतिशतकम् — २७)
पदच्छेदः — प्रारभ्यते + न + खलु + विघ्नभयेन + नीचैः + प्रारभ्य + विघ्नविहताः + विरमन्ति + मध्याः + विघ्नैः + पुनः + पुनः + अपि + प्रतिहन्यमानाः + प्रारभ्य + च + उत्तमजनाः + न + परित्यजन्ति।
अन्वयः — नीचैः विघ्नभयेन (कार्यं) न प्रारभ्यते खलु। मध्याः (कार्यं) प्रारभ्य विघ्नविहताः (कार्यात्) विरमन्ति। उत्तमजनाः (कार्यं) प्रारभ्य विघ्नैः पुनः पुनः अपि प्रतिहन्यमानाः (कार्यं) न परित्यजन्ति।
| पदम् | शब्दार्थः |
|---|---|
| प्रारभ्यते | आरम्भः क्रियते — आरम्भ किया जाता है (कर्मवाच्य) |
| विघ्नभयेन | विघ्नानां भयेन — रुकावट के डर से |
| नीचैः | अधमजनैः — अधम (निकृष्ट) लोगों द्वारा |
| मध्याः | मध्यमजनाः — बीच के दर्जे के लोग |
| विघ्नविहताः | विघ्नैः विहताः — विघ्नों से आहत, चोट खाए हुए |
| विरमन्ति | स्थगनं कुर्वन्ति — रुक जाते हैं, छोड़ देते हैं |
| प्रतिहन्यमानाः | बाधिताः — बार-बार रोके जाते हुए (प्रति + √हन् + यक् शानच्) |
| उत्तमजनाः | श्रेष्ठाः जनाः — उत्तम कोटि के लोग |
| न परित्यजन्ति | न त्यजन्ति — नहीं छोड़ते |
हिन्दी अर्थ — अधम लोग विघ्न के डर से काम आरम्भ ही नहीं करते। मध्यम श्रेणी के लोग काम आरम्भ तो कर देते हैं, पर विघ्नों की चोट खाकर बीच में ही छोड़ देते हैं। उत्तम लोग काम आरम्भ करके विघ्नों से बार-बार रोके जाने पर भी उसे नहीं छोड़ते।
भावः — विघ्न सबके सामने आते हैं; उत्तम वही है जो विघ्नों के बावजूद काम पूरा करता है।
दैवं निहत्य कुरु पौरुषमात्मशक्त्या यत्ने कृते यदि न सिध्यति कोऽत्र दोषः॥ ६॥
(पञ्चतन्त्रम् — मित्रभेदः — १४९)
पदच्छेदः — उद्योगिनम् + पुरुषसिंहम् + उपैति + लक्ष्मीः + दैवेन + देयम् + इति + कापुरुषाः + वदन्ति + दैवम् + निहत्य + कुरु + पौरुषम् + आत्मशक्त्या + यत्ने + कृते + यदि + न + सिध्यति + कः + अत्र + दोषः।
अन्वयः — लक्ष्मीः उद्योगिनं पुरुषसिंहम् उपैति, दैवेन देयम् इति (तु) कापुरुषाः वदन्ति, दैवं निहत्य पौरुषं कुरु, यत्ने कृते यदि (कार्यं) न सिध्यति, (तर्हि) अत्र कः दोषः (स्यात्) ?
| पदम् | शब्दार्थः |
|---|---|
| उद्योगिनम् | उद्योगः अस्य अस्ति इति, तम् — प्रयत्नशील पुरुष को |
| पुरुषसिंहम् | पुरुषः सिंहः इव, तम् — सिंह जैसे पराक्रमी पुरुष को |
| उपैति | समीपम् आगच्छति (उप + √इ) — पास आती है |
| दैवम् / दैवेन | विधिः, भाग्यम्, देवस्य इदम् — भाग्य / भाग्य से |
| देयम् | दातव्यम् — दिया जाना चाहिए |
| कापुरुषाः | कुत्सिताः पुरुषाः — कायर, अधम पुरुष |
| निहत्य | अतिक्रम्य — पीछे धकेलकर, हराकर (नि + √हन् + ल्यप्) |
| पौरुषम् | पुरुषस्य कर्म, पराक्रमः — पुरुषार्थ |
| आत्मशक्त्या | स्वसामर्थ्येन — अपनी शक्ति से |
| यत्ने कृते | प्रयत्ने सम्पादिते सति — प्रयत्न कर लेने पर (सति सप्तमी) |
हिन्दी अर्थ — लक्ष्मी उद्यमी, सिंह जैसे पराक्रमी पुरुष के पास स्वयं आती है; ‘भाग्य से मिलना चाहिए’ — ऐसा तो कायर लोग कहते हैं। इसलिए भाग्य को पीछे धकेलकर अपनी शक्ति से पुरुषार्थ करो; और यदि पूरा प्रयत्न कर लेने पर भी काम सिद्ध न हो, तो इसमें दोष ही क्या है ?
भावः — भाग्य के भरोसे न बैठकर पुरुषार्थ करना चाहिए; पूरे प्रयत्न के बाद भी असफलता मिले तो उसमें दोष नहीं।
सन्तः परीक्ष्यान्यतरद्भजन्ते मूढः परप्रत्ययनेयबुद्धिः॥ ७॥
(मालविकाग्निमित्रम् — १.२)
पदच्छेदः — पुराणम् + इति + एव + न + साधु + सर्वम् + न + च + अपि + काव्यम् + नवम् + इति + अवद्यम् + सन्तः + परीक्ष्य + अन्यतरत् + भजन्ते + मूढः + परप्रत्ययनेयबुद्धिः।
अन्वयः — पुराणम् इति सर्वं साधु न (वर्तते), काव्यं नवम् इति अवद्यं न (वर्तते), सन्तः परीक्ष्य अन्यतरत् भजन्ते, मूढः परप्रत्ययनेयबुद्धिः (भवति)।
| पदम् | शब्दार्थः |
|---|---|
| पुराणम् | पुरातनम् — पुराना |
| साधु | उत्तमम्, समीचीनम् — अच्छा, ठीक |
| नवम् | नूतनम् — नया |
| अवद्यम् | न वद्यम् — निन्दनीय, निम्नस्तरीय |
| सन्तः | सज्जनाः — सज्जन, विवेकी लोग |
| परीक्ष्य | परीक्षां कृत्वा — जाँच-परखकर |
| अन्यतरत् | द्वयोः एकम् — दोनों में से जो (ठीक हो) वह |
| भजन्ते | स्वीकुर्वन्ति — स्वीकार करते हैं, अपनाते हैं |
| मूढः | मूर्खः — मूर्ख |
| परप्रत्ययनेयबुद्धिः | परप्रत्ययेन नेया बुद्धिः यस्य सः — जिसकी बुद्धि दूसरों के भरोसे चलाई जाती है |
हिन्दी अर्थ — कोई रचना केवल इसलिए अच्छी नहीं हो जाती कि वह पुरानी है, और न कोई काव्य केवल इसलिए निन्दनीय है कि वह नया है। सज्जन लोग परीक्षा करके दोनों में से (जो उत्तम हो) उसी को अपनाते हैं; मूर्ख वही है जिसकी बुद्धि दूसरों की राय के सहारे चलती है।
भावः — पुराना या नया होना कसौटी नहीं; परीक्षा करके ही किसी बात को अपनाना चाहिए।
वृणते हि विमृश्यकारिणं गुणलुब्धाः स्वयमेव सम्पदः॥ ८॥
(किरातार्जुनीयम् — २.३०)
पदच्छेदः — सहसा + विदधीत + न + क्रियाम् + अविवेकः + परम् + आपदाम् + पदम् + वृणते + हि + विमृश्यकारिणम् + गुणलुब्धाः + स्वयम् + एव + सम्पदः।
अन्वयः — क्रियां सहसा न विदधीत, अविवेकः परम् आपदां पदम् (भवति), हि गुणलुब्धाः सम्पदः स्वयमेव विमृश्यकारिणं वृणते।
| पदम् | शब्दार्थः |
|---|---|
| सहसा | अकस्मात्, अविचार्य — अचानक, बिना सोचे |
| विदधीत | कुर्यात् — करना चाहिए (वि + √धा, विधिलिङ्) |
| क्रियाम् | कर्म, कार्यम् — काम को |
| अविवेकः | न विवेकः — बिना सोचे-समझे काम करना |
| परम् | श्रेष्ठम्, अत्यन्तम् — सबसे बड़ा |
| आपदाम् | विपत्तीनाम् — विपत्तियों का |
| पदम् | स्थानम् — घर, ठिकाना |
| वृणते | आश्रयन्ते, वरणं कुर्वन्ति — वरण करती हैं, आश्रय लेती हैं |
| विमृश्यकारिणम् | यः चिन्तयित्वा कार्यं करोति, तम् — सोच-विचारकर काम करने वाले को |
| गुणलुब्धाः | गुणेषु लुब्धाः, गुणानाम् अभिलाषिण्यः — गुणों की चाह रखने वाली |
| सम्पदः | ऐश्वर्यम्, सम्पत्तयः — सम्पत्तियाँ |
हिन्दी अर्थ — कोई भी काम जल्दबाज़ी में नहीं करना चाहिए, क्योंकि अविवेक (बिना सोचे काम करना) विपत्तियों का सबसे बड़ा घर है। गुणों की चाह रखने वाली सम्पत्तियाँ तो सोच-विचारकर काम करने वाले पुरुष का स्वयं ही वरण कर लेती हैं।
भावः — बिना सोचे काम करना विपत्ति का कारण है; सोच-विचारकर काम करने वाले को सम्पत्ति स्वयं मिलती है।
सर्वं शब्देन भासते — पृष्ठ 70–73एकोनत्रिंशत् पदानां शब्दार्थ-तालिका तथा ‘मातृभाषया अर्थं लिखत’ इति रिक्तस्तम्भस्य पूर्तिः
उत्तरम् — नीचे पूरी तालिका (उनतीस पद) दी गई है और अन्तिम स्तम्भ ‘मातृभाषया अर्थम्’ हिन्दी में भरा गया है। जिनकी मातृभाषा कोई अन्य भारतीय भाषा (मराठी, बाङ्ग्ला, गुजराती, तमिऴ आदि) है, वे इसी अर्थ के आधार पर अपनी भाषा का शब्द लिखें।
| शब्दः | अर्थः (संस्कृतम्) | हिन्दी | English | मातृभाषया अर्थम् (भरा हुआ — हिन्दी) |
|---|---|---|---|---|
| अनुवर्तते (अनु + √वृत्, लट्.प्र.पु.ए.व.) | अनुसरति | अनुसरण करता है | Follows | पीछे-पीछे चलता है, वैसा ही करने लगता है |
| अवद्यम् (नञ्-तत्पुरुषः, न+वद्+यत्) | न वद्यम् | निम्नस्तरीय | Inferior | निन्दा के योग्य, घटिया |
| अस्तेयम् (नञ्-तत्पुरुषः, नपुं.प्र.ए.व.) | न स्तेयम् | चोरी न करना | Not stealing | पराया धन न लेना, चोरी से बचना |
| आपदाम् (स्त्री.ष.ब.व.) | विपत्तीनाम् | खतरों का | Of dangerous | विपत्तियों का, मुसीबतों का |
| उद्योगिनम् (पुं.द्वि.ए.व.) | उद्योगः अस्य अस्ति इति, तम् | प्रयत्न करने वाले को | Industrious | मेहनती को, उद्यमी को |
| कापुरुषाः (कर्मधारयसमासः, पुं.प्र.ब.व.) | कुत्सिताः पुरुषाः | कायर / अधम | Cowards | डरपोक लोग, नीच पुरुष |
| गुणलुब्धाः (सप्तमीतत्पुरुषः, पुं.प्र.ब.व.) | गुणानाम् अभिलाषिणः, गुणेषु लुब्धाः | गुण को चाहने वाले | Those who desire good qualities | गुणों के लोभी, गुण देखकर आने वाले |
| दमः (पुं.प्र.ए.व.) | इन्द्रियाणां मनसः च नियन्त्रणम् | इन्द्रिय एवं मन को वश में करना | Controlling senses | आत्म-संयम, मन पर काबू |
| दैवम् (नपुं.प्र.ए.व.) | विधिः / भाग्यम्, देवस्य इदम् | भाग्य | Luck | किस्मत, नसीब, होनहार |
| निहत्य (नि + √हन् + ल्यप्) | अतिक्रम्य | अतिक्रमण करके | Having crossed | पीछे धकेलकर, हराकर |
| नीचैः (कर्मवाच्ये, तृ.ब.व.) | अधमजनैः | अधम लोगों द्वारा | By inferior people | नीच लोगों के द्वारा, हीन प्रकृति के लोगों से |
| न्यसेत् (नि + √अस् + विधि, प्र.पु.ए.व.) | स्थापयेत् | रखे | Should place | रखना चाहिए, टिकाना चाहिए |
| पदम् (नपुं.प्र.ए.व.) | स्थानम् | स्थान | Place | ठिकाना, जगह, घर |
| पुराणम् (नपुं.प्र.ए.व.) | पुरातनम् | पुराना | Old | प्राचीन, पहले का |
| पूतम् (√पू + क्त, नपुं.प्र.ए.व.) | शुद्धम् | शुद्ध | Cleansed | छाना हुआ, साफ़ किया हुआ, पवित्र |
| परप्रत्ययनेयबुद्धिः (बहुव्रीहिः, स्त्री.प्र.ए.व.) | परप्रत्ययेन नेया बुद्धिः यस्य सः | दूसरों के द्वारा निर्देशित बुद्धि वाला | One who is influenced by the thinking of others | जो अपनी अक्ल से नहीं, दूसरों के कहे पर चलता है |
| प्रतिहन्यमानाः (प्रति + √हन् + यक् शानच्, पुं.प्र.ब.व.) | बाधिताः | बाधित | Obstructed | बार-बार रोके जाते हुए, टकराते हुए |
| भजन्ते (√भज् + लट्, प्र.पु.ब.व.) | स्वीकुर्वन्ति | स्वीकारते हैं | Accept | अपना लेते हैं, ग्रहण करते हैं |
| मूढः (पुं.प्र.ए.व.) | मूर्खः | मूर्ख | Fool | नासमझ, बुद्धिहीन |
| यत्ने (पुं.स.ए.व.) | श्रमे | यत्न में | By doing effort | प्रयत्न कर लेने पर, मेहनत में |
| वाचम् (स्त्री.द्वि.ए.व.) | वाणीम् | वाणी को | Speech | बोली को, बात को |
| विदधीत (वि + √धा + विधिलिङ्, प्र.पु.ए.व.) | कुर्यात् | करना चाहिए | Should be done | करे, कर डाले (‘चाहिए’ के अर्थ में) |
| विघ्नविहताः (तृतीया-तत्पुरुषः, पुं.प्र.ब.व.) | विघ्नैः विहताः | विघ्नों से हत | Struck by obstacles | रुकावटों की चोट खाए हुए |
| विमृश्यकारिणम् (पुं.द्वि.ए.व.) | यः चिन्तयित्वा कार्यं करोति, तम् | भली-भाँति चिन्तन करके कार्य करने वाले को | One who acts thoughtfully | सोच-समझकर काम करने वाले को |
| विरमन्ति (वि + √रम् + लट्, प्र.पु.ब.व.) | स्थगनं कुर्वन्ति | छोड़ते हैं | Leave | बीच में ही रुक जाते हैं, हाथ खींच लेते हैं |
| वृणते (√वृ + लट्, प्र.ब.व.) | आश्रयन्ते | आश्रय लेते हैं | Take refuge | वरण कर लेती हैं, स्वयं चुन लेती हैं |
| शौचम् (नपुं.प्र.ए.व.) | शुचेः भावः, पावित्र्यम् | पवित्रता | Purity | स्वच्छता — तन, मन तथा स्थान की |
| सन्तः (प्र.ब.व.) | सज्जनाः | सज्जन लोग | Great people | भले लोग, विवेकी लोग |
| सम्पदः (स्त्री.प्र.ब.व.) | ऐश्वर्यम् | सम्पत्ति | Wealth | धन-सम्पदा, समृद्धि |
अत्र इदम् अवधेयम् (श्लोकानाम् अन्वयः) — पृष्ठ 73पुस्तकेन प्रदत्तः अष्टानां श्लोकानाम् अन्वयः — तस्य उपयोगः
उत्तरम् — ‘अत्र इदम् अवधेयम्’ इति खण्डे पाठस्य अष्टानां श्लोकानाम् अन्वयः दत्तः अस्ति। श्लोके पदानि छन्दसः अनुरोधात् इतस्ततः स्थापितानि भवन्ति; अन्वये तानि एव पदानि गद्यक्रमेण योजितानि सन्ति, केचन अध्याहृतशब्दाः च कोष्ठके दत्ताः। अनेन श्लोकस्य अर्थः सुगमः भवति।
अन्वय बनाने के नियम —
- पहले कर्ता (प्रथमा विभक्ति का पद) रखिए, फिर उसके विशेषण।
- फिर कर्म (द्वितीया), फिर करण/सम्प्रदान/अपादान/सम्बन्ध/अधिकरण के पद — अर्थ के क्रम से।
- अन्त में क्रियापद रखिए। संस्कृत गद्य में क्रिया प्रायः वाक्य के अन्त में आती है।
- अव्यय (न, खलु, हि, एव, अपि, तु) उसी पद के साथ रहें जिसका वे अर्थ बदलते हैं।
- जो क्रिया या पद श्लोक में लुप्त हो पर अर्थ के लिए चाहिए, उसे कोष्ठक में जोड़िए — जैसे (अस्ति), (भवति), (सिध्यन्ति), (कार्यम्)।
उदाहरणम् — श्लोकः ‘दृष्टिपूतं न्यसेत् पादम्’ → अन्वयः ‘दृष्टिपूतं पादं न्यसेत्’ (कर्म ‘पादम्’ पहले, क्रिया ‘न्यसेत्’ अन्त में)।
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 74प्रश्न १ — अधः प्रदत्तानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखत
उत्तरम् — लोकः श्रेष्ठस्य (जनस्य) आचरणम् अनुकरोति।
(हिन्दी — समाज श्रेष्ठ पुरुष के आचरण का अनुकरण करता है।)
तथा — स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते
प्रश्न ‘कस्य’ = षष्ठी · एकवचन → उत्तर भी षष्ठी में — श्रेष्ठस्य
उत्तरम् — सत्यपूता वाणी वक्तव्या।
(हिन्दी — सत्य से पवित्र की हुई वाणी बोलनी चाहिए।)
‘कीदृशी’ = स्त्रीलिङ्ग · प्रथमा · एकवचन (गुण/स्वरूप पूछता है)
अतः उत्तर का विशेषण भी स्त्रीलिङ्ग प्रथमा में — सत्यपूता
उत्तरम् — लक्ष्मीः उद्योगिनं पुरुषसिंहम् उपैति।
(हिन्दी — लक्ष्मी उद्यमी, सिंह जैसे पराक्रमी पुरुष के पास जाती है।)
‘कम्’ = पुंलिङ्ग · द्वितीया · एकवचन
अतः उत्तर भी द्वितीया में — उद्योगिनं पुरुषसिंहम्
उत्तरम् — उत्तमजनाः कार्यं प्रारभ्य विघ्नैः पुनः पुनः प्रतिहन्यमानाः अपि तत् कार्यं न परित्यजन्ति।
(हिन्दी — उत्तम लोग काम आरम्भ करके, विघ्नों से बार-बार रोके जाने पर भी, उस काम को नहीं छोड़ते।)
प्रश्न में ‘किं न कुर्वन्ति’ — अर्थात् वे क्या नहीं करते
उत्तर — कार्यं न परित्यजन्ति (काम नहीं छोड़ते)
उत्तरम् — धृतिः, क्षमा, दमः, अस्तेयम्, शौचम्, इन्द्रियनिग्रहः, धीः, विद्या, सत्यम्, अक्रोधः च — एतानि दश धर्मस्य लक्षणानि सन्ति।
(हिन्दी — धैर्य, क्षमा, संयम, चोरी न करना, पवित्रता, इन्द्रियनिग्रह, बुद्धि, विद्या, सत्य तथा अक्रोध — ये दस धर्म के लक्षण हैं।)
धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयं शौचमिन्द्रियनिग्रहः।
धीर्विद्या सत्यमक्रोधो दशकं धर्मलक्षणम्॥
‘दशकम्’ = दश अवयवाः यस्य तत् → दस का समूह
उत्तरम् — सकलाः कलाः अभ्यासात् सिध्यन्ति।
(हिन्दी — सारी कलाएँ अभ्यास से सिद्ध होती हैं।)
‘कस्मात्’ = पञ्चमी · एकवचन
अतः उत्तर भी पञ्चमी में — अभ्यासात् (‘अभ्यासेन’ नहीं)
उत्तरम् — सम्पदः विमृश्यकारिणं (पुरुषं) वृणते।
(हिन्दी — सम्पत्तियाँ सोच-विचारकर काम करने वाले पुरुष का वरण करती हैं।)
‘कम्’ = पुंलिङ्ग · द्वितीया · एकवचन
‘विमृश्यकारिन्’ → द्वितीया एकवचन विमृश्यकारिणम् (नकारान्त, ‘गुणिन् → गुणिनम्’ इव)
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 74प्रश्न २ — अधोलिखितेषु श्लोकांशेषु रिक्तस्थानानि पूरयत
उत्तरम् — सहसा विदधीत न क्रियामविवेकः परमापदां पदम्।
(हिन्दी — जल्दबाज़ी में काम नहीं करना चाहिए; अविवेक विपत्तियों का सबसे बड़ा घर है।)
सहसा विदधीत न क्रियामविवेकः परमापदां पदम्।
पदच्छेदः — सहसा + विदधीत + न + क्रियाम् + अविवेकः + परम् + आपदाम् + पदम्
उत्तरम् — सन्तः परीक्ष्य अन्यतरद् भजन्ते।
(हिन्दी — सज्जन लोग परीक्षा करके दोनों में से (जो उत्तम हो) उसी को अपनाते हैं।)
सन्तः परीक्ष्यान्यतरद्भजन्ते मूढः परप्रत्ययनेयबुद्धिः॥
सन्धिविच्छेदः — परीक्ष्य + अन्यतरत् + भजन्ते
उत्तरम् — दैवं निहत्य कुरु पौरुषम् आत्मशक्त्या।
(हिन्दी — भाग्य को पीछे धकेलकर अपनी शक्ति से पुरुषार्थ करो।)
दैवं निहत्य कुरु पौरुषमात्मशक्त्या यत्ने कृते यदि न सिध्यति कोऽत्र दोषः॥
सन्धिविच्छेदः — पौरुषम् + आत्मशक्त्या
उत्तरम् — स यत् प्रमाणं कुरुते।
(हिन्दी — वह (श्रेष्ठ पुरुष) जिसे प्रमाण — अर्थात् मानक — बना देता है।)
स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते॥
अन्वयः — सः यत् प्रमाणं कुरुते, लोकः तत् अनुवर्तते।
उत्तरम् — धीर्विद्या सत्यमक्रोधो दशकं धर्मलक्षणम्।
(हिन्दी — बुद्धि, विद्या, सत्य तथा अक्रोध — (इस प्रकार ये) दस धर्म के लक्षण हैं।)
धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयं शौचमिन्द्रियनिग्रहः।
धीर्विद्या सत्यमक्रोधो दशकं धर्मलक्षणम्॥
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 74प्रश्न ३ — रेखाङ्कितानि पदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत
उत्तरम् — कैः विघ्नभयेन कार्यं न प्रारभ्यते ?
(हिन्दी — विघ्न के डर से किनके द्वारा काम आरम्भ नहीं किया जाता ?)
नीचैः = ‘नीच’ (पुंलिङ्ग), तृतीया · बहुवचन
‘किम्’ का पुंलिङ्ग तृतीया बहुवचन = कैः
उत्तरम् — सकलाः कलाः कस्मात् सिध्यन्ति ?
(हिन्दी — सारी कलाएँ किससे सिद्ध होती हैं ?)
‘किम्’ का पञ्चमी एकवचन = कस्मात्
(तुलना — तृतीया एकवचन ‘केन’, षष्ठी एकवचन ‘कस्य’, सप्तमी एकवचन ‘कस्मिन्’)
उत्तरम् — कीदृशं जलं पिबेत् ?
(हिन्दी — कैसा जल पीना चाहिए ?)
वस्त्रपूतम् = ‘जलम्’ का विशेषण, नपुंसकलिङ्ग · द्वितीया · एकवचन
अतः प्रश्नवाचक भी वही रूप — कीदृशम्
उत्तरम् — लक्ष्मीः कम् उपैति ?
(हिन्दी — लक्ष्मी किसके पास जाती है ?)
‘किम्’ का पुंलिङ्ग द्वितीया एकवचन = कम्
(नपुंसकलिङ्ग होता तो ‘किम्’, स्त्रीलिङ्ग होता तो ‘काम्’)
उत्तरम् — के परीक्ष्य अन्यतरद् भजन्ते ?
(हिन्दी — कौन लोग परीक्षा करके दोनों में से (उत्तम) को अपनाते हैं ?)
‘किम्’ का पुंलिङ्ग प्रथमा बहुवचन = के
(एकवचन होता तो ‘कः’, द्विवचन होता तो ‘कौ’)
उत्तरम् — कां सहसा न विदधीत ?
(हिन्दी — किस काम को जल्दबाज़ी में नहीं करना चाहिए ?)
‘किम्’ का स्त्रीलिङ्ग द्वितीया एकवचन = काम् (लिखने में ‘कां’)
तुलना — पुंलिङ्ग ‘कम्’, नपुंसकलिङ्ग ‘किम्’, स्त्रीलिङ्ग ‘काम्’
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 75प्रश्न ४ — अधोलिखितं श्लोकं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत (“दृष्टिपूतं न्यसेत् पादं वस्त्रपूतं जलं पिबेत्। सत्यपूतां वदेत् वाचं मनः पूतं समाचरेत्॥”)
उत्तरम् — न्यसेत्। (हिन्दी — ‘रखे / रखना चाहिए’।)
न्यसेत् = नि + √अस् , विधिलिङ् लकार · प्रथमपुरुष · एकवचन
अर्थः — स्थापयेत् (रखना चाहिए)
उत्तरम् — पादम्। (हिन्दी — पैर।)
‘कम्’ = पुंलिङ्ग · द्वितीया · एकवचन → उत्तर भी उसी रूप में
‘पाद’ पुंलिङ्ग अकारान्त → द्वितीया एकवचन पादम्
उत्तरम् — दृष्टिपूतम् (पादं न्यसेत्)। (हिन्दी — दृष्टि से शुद्ध किया हुआ, अर्थात् देख-भालकर।)
विग्रहः — दृष्ट्या पूतम् (तृतीया-तत्पुरुष समास)
‘कीदृशम्’ गुण पूछता है → उत्तर विशेषण ही होगा, ‘पादम्’ के अनुसार पुंलिङ्ग द्वितीया एकवचन में — दृष्टिपूतम्
उत्तरम् — पिबेत्। (हिन्दी — ‘पिए / पीना चाहिए’।)
पिबेत् = √पा (पिब् आदेश) , विधिलिङ् · प्रथमपुरुष · एकवचन
धातु ‘पा’ है, पर लट्/विधिलिङ् में उसका अङ्ग ‘पिब्’ हो जाता है — पिबति, पिबेत्।
उत्तरम् — जलम्। (हिन्दी — जल / पानी।)
‘जल’ नपुंसकलिङ्ग अकारान्त → द्वितीया एकवचन जलम्
नपुंसकलिङ्ग में प्रथमा तथा द्वितीया के रूप समान होते हैं — इसीलिए प्रश्न भी ‘किम्’ ही है।
उत्तरम् — वस्त्रपूतम् (जलं पिबेत्)। (हिन्दी — वस्त्र से छाना हुआ जल।)
विग्रहः — वस्त्रेण पूतम् (तृतीया-तत्पुरुष)
‘कीदृशम्’ = गुण-प्रश्न → उत्तर विशेषण, नपुंसकलिङ्ग द्वितीया एकवचन
उत्तरम् — वदेत्। (हिन्दी — ‘बोले / बोलना चाहिए’।)
वदेत् = √वद् , विधिलिङ् · प्रथमपुरुष · एकवचन (परस्मैपद)
रूपमाला — वदेत् / वदेताम् / वदेयुः
उत्तरम् — वाचम्। (हिन्दी — वाणी को।)
‘वाच्’ स्त्रीलिङ्ग चकारान्त शब्द → द्वितीया एकवचन वाचम्
‘काम्’ = स्त्रीलिङ्ग · द्वितीया · एकवचन (इसीलिए प्रश्न ‘कां’ है, ‘कं’ नहीं)
उत्तरम् — सत्यपूताम् (वाणीं वदेत्)। (हिन्दी — सत्य से पवित्र की हुई वाणी।)
विग्रहः — सत्येन पूताम् (तृतीया-तत्पुरुष)
‘कीदृशीम्’ स्त्रीलिङ्ग द्वितीया एकवचन है → उत्तर भी स्त्रीलिङ्ग में — सत्यपूताम् (‘सत्यपूतम्’ नहीं)
उत्तरम् — समाचरेत्। (हिन्दी — ‘आचरण करे / भली-भाँति आचरण करना चाहिए’।)
समाचरेत् = सम् + आ + √चर् , विधिलिङ् · प्रथमपुरुष · एकवचन
‘सम्’ = भली-भाँति, ‘आ’ = पूर्णता — अतः ‘सम्यक् आचरणं कुर्यात्’
उत्तरम् — मनःपूतम् (समाचरेत्)। (हिन्दी — मन से पवित्र होकर, अर्थात् जो मन को शुद्ध लगे वैसा आचरण करे।)
विग्रहः — मनसा पूतम् (तृतीया-तत्पुरुष) → समस्तपदम् मनःपूतम्
‘कथम्’ = प्रकार पूछने वाला अव्यय → उत्तर क्रियाविशेषण की तरह — मनःपूतम्
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 75–76प्रश्न ५ — मञ्जूषातः पदानि चित्वा भावार्थेषु रिक्तस्थानानि पूरयत (मञ्जूषा : बुद्धिः, लक्ष्यं, पुरुषस्य, अभिप्रायं, धीराः, नूतनम्)
पूर्णः भावार्थः — लक्ष्मीः प्रयत्नशीलस्य पराक्रमिणः पुरुषस्य समीपं स्वयम् आगच्छति। कापुरुषाः तु ‘विधिः एव बलीयान्’ इति वदन्ति। ये पौरुषेण परिस्थितिम् अतिक्रम्य कार्याणि साधयन्ति ते एव धीराः। प्रयत्नं कृत्वा अपि यदि लक्ष्यं न प्राप्तं तर्हि तत्र दोषः नास्ति खलु।
(हिन्दी — लक्ष्मी प्रयत्नशील, पराक्रमी पुरुष के पास स्वयं आती है। कायर लोग तो कहते हैं कि ‘भाग्य ही बलवान् है’। जो लोग पुरुषार्थ से परिस्थिति को लाँघकर काम सिद्ध करते हैं, वे ही धीर हैं। प्रयत्न कर लेने पर भी यदि लक्ष्य न मिले, तो उसमें कोई दोष नहीं है।)
पूर्णः भावार्थः — पुरातनम् अस्ति इति कारणेन किमपि वस्तु तत्त्वं व्यक्तित्वं वा समीचीनं भवेदेव इति नियमः नास्ति। तथैव नूतनम् अस्ति इति कारणेन दोषरहितं भवेत् इत्यपि नियमः नास्ति। येषां बुद्धिः पक्वा अस्ति ते परीक्षण-निरीक्षणानन्तरम् एव उत्तमं स्वीकुर्वन्ति। किन्तु अज्ञानाः अन्येषाम् अभिप्रायं श्रुत्वा तदनुसारेण प्रवर्तन्ते।
(हिन्दी — कोई वस्तु, तत्त्व या व्यक्तित्व केवल इसलिए ठीक हो — ऐसा कोई नियम नहीं कि वह पुराना है। वैसे ही यह भी नियम नहीं कि नया होने के कारण वह दोषरहित होगा। जिनकी बुद्धि पकी हुई है, वे जाँच-परखकर ही उत्तम को स्वीकार करते हैं। किन्तु अज्ञानी लोग दूसरों की राय सुनकर उसी के अनुसार चलने लगते हैं।)
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 76प्रश्न ६ — श्लोकानाम् अन्वयेषु रिक्तस्थानानि पूरयत
पूर्णः अन्वयः — सर्वाः क्रियाः अभ्यासेन (सिध्यन्ति)। सकलाः कलाः अभ्यासात् (सिध्यन्ति)। ध्यानमौनादि (अपि) अभ्यासात् (सिध्यति)। अभ्यासस्य दुष्करं किम् (अस्ति) ?
(हिन्दी — सारे काम अभ्यास से सिद्ध होते हैं। सारी कलाएँ अभ्यास से सिद्ध होती हैं। ध्यान-मौन आदि भी अभ्यास से ही सिद्ध होते हैं। फिर अभ्यास के लिए कठिन क्या है ?)
अभ्यासेन क्रियाः सर्वाः अभ्यासात् सकलाः कलाः।
अभ्यासाद् ध्यानमौनादि किमभ्यासस्य दुष्करम्॥
पूर्णः अन्वयः — श्रेष्ठः यत् यत् आचरति इतरः जनः तत् तत् एव (आचरति)। सः यत् प्रमाणं कुरुते, लोकः तत् अनुवर्तते।
(हिन्दी — श्रेष्ठ पुरुष जो-जो आचरण करता है, दूसरा व्यक्ति भी वही-वही करता है। वह जिसे प्रमाण बनाता है, समाज उसी का अनुसरण करता है।)
यद्यदाचरति श्रेष्ठः तत्तदेवेतरो जनः।
स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते॥
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 76प्रश्न ७ — यथोचितं मेलनं कुरुत (श्लोकांशः — स्रोतोग्रन्थः)
| श्लोकांशः | स्रोतोग्रन्थः |
|---|---|
| (क) पुराणमित्येव न साधु सर्वम् | १. मनुस्मृतिः |
| (ख) प्रारभ्य चोत्तमजनाः न परित्यजन्ति | २. पञ्चतन्त्रम् |
| (ग) यद्यदाचरति श्रेष्ठः | ३. नीतिशतकम् |
| (घ) धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयम् | ४. मालविकाग्निमित्रम् |
| (ङ) उद्योगिनं पुरुषसिंहमुपैति लक्ष्मीः | ५. श्रीमद्भगवद्गीता |
शुद्धं मेलनम् — (क)–४, (ख)–३, (ग)–५, (घ)–१, (ङ)–२।
(हिन्दी — (क) मालविकाग्निमित्रम्, (ख) नीतिशतकम्, (ग) श्रीमद्भगवद्गीता, (घ) मनुस्मृतिः, (ङ) पञ्चतन्त्रम्।)
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 76–77प्रश्न ८ — रेखाङ्कितेषु पदेषु सन्धिविच्छेदं कुरुत (यथा — यो बहून्यपि साधयेत् = बहूनि + अपि)
…………… + ……………
उत्तरम् — दमोऽस्तेयम् = दमः + अस्तेयम्।
(हिन्दी — दम = इन्द्रिय तथा मन का संयम; अस्तेय = चोरी न करना।)
विसर्ग ‘अः’ के बाद ‘अ’ आया → अः + अ = ओ , और अगला ‘अ’ लुप्त होकर अवग्रह (ऽ) से दिखाया जाता है
दमः + अस्तेयम् → दमो + ऽस्तेयम् → दमोऽस्तेयम्
…………… + …………… + ……………
उत्तरम् — पुराणमित्येव = पुराणम् + इति + एव।
(हिन्दी — ‘पुराना है — केवल इसी कारण’।)
चरण २ — इति + एव → इत्येव (यण् सन्धि — इ + ए में ‘इ’ का ‘य्’)
पूर्ण रूप — पुराणमित्येव
…………… + ……………
उत्तरम् — पुनरपि = पुनः + अपि।
(हिन्दी — ‘फिर भी, बार-बार होने पर भी’।)
‘पुनर्’ का विसर्ग स्वर के बाद और घोष वर्ण/स्वर के आगे फिर से र् हो जाता है
पुनः + अपि → पुनर् + अपि → पुनरपि
…………… + …………… + ……………
उत्तरम् — चोत्तमजनाः = च + उत्तम + जनाः (सन्धि की दृष्टि से — च + उत्तमजनाः)।
(हिन्दी — ‘और उत्तम लोग’।)
अ + उ = ओ (गुण सन्धि)
च + उत्तमजनाः → चोत्तमजनाः
समासः — उत्तमाः जनाः = उत्तमजनाः (कर्मधारय)
…………… + ……………
उत्तरम् — विघ्नविहता विरमन्ति = विघ्नविहताः + विरमन्ति।
(हिन्दी — ‘विघ्नों से आहत (लोग) रुक जाते हैं’।)
‘आः’ के बाद घोष व्यञ्जन (व्) आया → विसर्ग का लोप हो जाता है और ‘आ’ शेष रहता है
विघ्नविहताः + विरमन्ति → विघ्नविहता विरमन्ति
…………… + …………… + ……………
उत्तरम् — लोकस्तदनुवर्तते = लोकः + तत् + अनुवर्तते।
(हिन्दी — ‘समाज उसी का अनुसरण करता है’।)
चरण २ — तत् + अनुवर्तते → तदनुवर्तते (जश्त्व — त् + अ → द्)
पूर्ण रूप — लोकस्तदनुवर्तते
…………… + …………… + ……………
उत्तरम् — परीक्ष्यान्यतरद्भजन्ते = परीक्ष्य + अन्यतरत् + भजन्ते।
(हिन्दी — ‘जाँचकर दोनों में से (जो उत्तम हो) उसे अपनाते हैं’।)
चरण २ — अन्यतरत् + भजन्ते → अन्यतरद्भजन्ते (जश्त्व — त् + भ् → द्)
पूर्ण रूप — परीक्ष्यान्यतरद्भजन्ते
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 77प्रश्न ९ — अत्र कतिचन विग्रहवाक्यानि दत्तानि सन्ति। तेषां समस्तपदानि पाठात् चित्वा लिखत (यथा — मनसा पूतं समाचरेत् = मनःपूतम्)
समस्तपदम् — विघ्नविहताः। (हिन्दी — विघ्नों से आहत, रुकावटों की चोट खाए हुए।)
समस्तपदम् — विघ्नविहताः
समासस्य नाम — तृतीया-तत्पुरुषः (‘विघ्नैः’ तृतीया में है, वही समास में लुप्त हो गई)
पाठ की पंक्ति — प्रारभ्य विघ्नविहता विरमन्ति मध्याः (श्लोक ५)
समस्तपदम् — वस्त्रपूतम्। (हिन्दी — वस्त्र से छाना हुआ।)
समस्तपदम् — वस्त्रपूतम्
समासस्य नाम — तृतीया-तत्पुरुषः
पाठ की पंक्ति — वस्त्रपूतं जलं पिबेत् (श्लोक १)
समस्तपदम् — पुरुषसिंहम्। (हिन्दी — सिंह जैसे (पराक्रमी) पुरुष को।)
समस्तपदम् — पुरुषसिंहम् (श्लोक में द्वितीया एकवचन में)
समासस्य नाम — कर्मधारयः (उपमित-कर्मधारय)
पाठ की पंक्ति — उद्योगिनं पुरुषसिंहम् उपैति लक्ष्मीः (श्लोक ६)
समस्तपदम् — उत्तमजनाः। (हिन्दी — उत्तम श्रेणी के लोग।)
समस्तपदम् — उत्तमजनाः
समासस्य नाम — कर्मधारयः (विशेषण-पूर्वपद कर्मधारय)
पाठ की पंक्ति — प्रारभ्य चोत्तमजनाः न परित्यजन्ति (श्लोक ५)
समस्तपदम् — अविवेकः। (हिन्दी — अविवेक, बिना सोचे-समझे काम करना।)
समस्तपदम् — अविवेकः
समासस्य नाम — नञ्-तत्पुरुषः
पाठ की पंक्ति — सहसा विदधीत न क्रियाम् अविवेकः परमापदां पदम् (श्लोक ८)
स्वाध्यायान्मा प्रमदः — पृष्ठ 78भारतीय-ज्ञान-परम्परायाः ग्रन्थ-सारिणी — ग्रन्थस्य नाम · परम्परा-स्थानम् · ग्रन्थकर्ता
उत्तरम् — सारिणी अष्टानां प्रसिद्धानां संस्कृतग्रन्थानां नाम, भारतीय-ज्ञान-परम्परायां तेषां स्थानं, तेषां ग्रन्थकर्तारं च दर्शयति। एतेषु मनुस्मृतिः, श्रीमद्भगवद्गीता, नीतिशतकम्, पञ्चतन्त्रम्, मालविकाग्निमित्रम्, किरातार्जुनीयम् — इति षड्भ्यः ग्रन्थेभ्यः पाठस्य श्लोकाः गृहीताः सन्ति।
(हिन्दी — यह सारिणी आठ प्रसिद्ध संस्कृत ग्रन्थों का नाम, भारतीय ज्ञान-परम्परा में उनका स्थान और उनके रचयिता बताती है। इनमें से छह ग्रन्थों — मनुस्मृति, श्रीमद्भगवद्गीता, नीतिशतक, पञ्चतन्त्र, मालविकाग्निमित्र तथा किरातार्जुनीय — से इस पाठ के श्लोक लिए गए हैं।)
पुस्तक की सारिणी (पूर्ण रूप में, कालनिर्देशसहिता) —
| क्रमः | ग्रन्थस्य नाम | भारतीय-ज्ञान-परम्परा-स्थानम् | ग्रन्थकर्ता | अनुमानितः कालः तथा संक्षिप्तः परिचयः (जोड़ी गई जानकारी) |
|---|---|---|---|---|
| १. | रामायणम् | ऐतिहासिकं काव्यम् | महर्षिः वाल्मीकिः | काल — परम्परा से अति प्राचीन (त्रेतायुग)। आदिकाव्य; वाल्मीकि ‘आदिकवि’ कहलाते हैं। सात काण्ड, अनुष्टुप् छन्द। इसी से भारत की समस्त काव्य-परम्परा आरम्भ होती है। |
| २. | मनुस्मृतिः | धर्मशास्त्रीयग्रन्थः | मनुः | अनुमानित काल — ई.पू. २०० से ईसवी २०० के बीच। सबसे प्रसिद्ध स्मृति-ग्रन्थ; आचार, धर्म तथा समाज-व्यवस्था का विवेचन। पाठ के श्लोक १ (६.४६) तथा श्लोक २ (६.९२) इसी से हैं। |
| ३. | श्रीमद्भगवद्गीता | ज्ञानोपदेशः | महर्षिः व्यासः | महाभारत के साथ — परम्परा से द्वापर युग के अन्त में। महाभारत के भीष्मपर्व का अंश; १८ अध्याय, ७०० श्लोक। पाठ का श्लोक ३ (३.२१) कर्मयोग-अध्याय से है। |
| ४. | हठयोगप्रदीपिका | योग-दर्शनम् | स्वात्मारामः | अनुमानित काल — ईसवी पन्द्रहवीं शती। हठयोग का प्रामाणिक ग्रन्थ — आसन, प्राणायाम, मुद्रा तथा समाधि का विवेचन। इससे पाठ में कोई श्लोक नहीं लिया गया। |
| ५. | नीतिशतकम् | नीति-साहित्यम् | भर्तृहरिः | अनुमानित काल — ईसवी पाँचवीं से सातवीं शती। भर्तृहरि के तीन शतकों (नीति, शृङ्गार, वैराग्य) में प्रथम। पाठ का श्लोक ५ (२७) इसी से — अधम, मध्यम तथा उत्तम जनों का प्रसिद्ध वर्गीकरण। |
| ६. | पञ्चतन्त्रम् | कथा-साहित्यम् | विष्णुशर्मा | अनुमानित काल — ईसा से कुछ शती पूर्व से तीसरी शती ईसवी के बीच। पाँच तन्त्रों (मित्रभेदः, मित्रसम्प्राप्तिः, काकोलूकीयम्, लब्धप्रणाशम्, अपरीक्षितकारकम्) में नीति-कथाएँ। पाठ का श्लोक ६ (मित्रभेदः १४९) इसी से। |
| ७. | मालविकाग्निमित्रम् | रूपकम् | कालिदासः | अनुमानित काल — ईसवी चौथी-पाँचवीं शती (कुछ विद्वान् ई.पू. पहली शती मानते हैं)। कालिदास के तीन नाटकों में प्रथम (अन्य — विक्रमोर्वशीयम्, अभिज्ञानशाकुन्तलम्)। पाठ का श्लोक ७ (१.२) इसकी प्रस्तावना से। |
| ८. | किरातार्जुनीयम् | महाकाव्यम् | भारविः | अनुमानित काल — ईसवी छठी शती। अठारह सर्गों का महाकाव्य; अर्जुन तथा किरातरूपधारी शिव की कथा। ‘भारवेरर्थगौरवम्’ प्रसिद्ध है। पाठ का श्लोक ८ (२.३०) इसी से। |
यस्तु क्रियावान् मनुजः स विद्वान् — पृष्ठ 78१. जीवनमूल्यानि अधिकृत्य पञ्च-पञ्च सुभाषितानां सङ्ग्रहः · २. दृष्टिपूतं, वस्त्रपूतं, सत्यपूतं च आचरणं — स्वानुभवकथनम्
यह सङ्ग्रह-परियोजना है। इसे दो चरणों में कीजिए — पहले पाठ के आठ सुभाषितों से जीवनमूल्य निकालिए, फिर हर मूल्य के लिए अन्यत्र से पाँच-पाँच सुभाषित ढूँढ़कर स्रोत सहित लिखिए।
चरण १ — पाठ के सुभाषितों में कौन-से जीवनमूल्य हैं —
| श्लोकः | जीवनमूल्यम् | हिन्दी में | स्रोतोग्रन्थः |
|---|---|---|---|
| १ | विवेकः, अहिंसा, स्वच्छता, सत्यवचनम्, मनःशुद्धिः | देखकर चलना, छानकर पीना, सत्य बोलना, मन से पवित्र आचरण | मनुस्मृतिः ६.४६ |
| २ | धर्माचरणम् (दश धर्मलक्षणानि) | धैर्य, क्षमा, संयम, अस्तेय, शौच, इन्द्रियनिग्रह, बुद्धि, विद्या, सत्य, अक्रोध | मनुस्मृतिः ६.९२ |
| ३ | आदर्शस्थापनम्, उत्तरदायित्वम् | बड़ों का आचरण ही समाज का उदाहरण बनता है | श्रीमद्भगवद्गीता ३.२१ |
| ४ | अभ्यासः, परिश्रमः | बार-बार करने से हर कठिन काम सधता है | सुभाषितरत्नभाण्डागारः |
| ५ | धैर्यम्, अध्यवसायः (लगन) | विघ्न आने पर भी काम न छोड़ना | नीतिशतकम् २७ |
| ६ | पुरुषार्थः, आत्मविश्वासः | भाग्य के भरोसे न बैठना, अपनी शक्ति से काम करना | पञ्चतन्त्रम् — मित्रभेदः १४९ |
| ७ | विवेचनशक्तिः, स्वतन्त्रचिन्तनम् | पुराने या नए के मोह में न पड़कर जाँचकर स्वीकार करना | मालविकाग्निमित्रम् १.२ |
| ८ | विमर्शः, दूरदर्शिता | जल्दबाज़ी से बचना, सोच-विचारकर काम करना | किरातार्जुनीयम् २.३० |
नमूना उत्तर — सङ्ग्रह (जीवनमूल्यम् : अभ्यासः तथा परिश्रमः)
१. अभ्यासेन क्रियाः सर्वाः अभ्यासात् सकलाः कलाः।
अभ्यासाद् ध्यानमौनादि किमभ्यासस्य दुष्करम्॥ (सुभाषितरत्नभाण्डागारः)
२. उद्यमेन हि सिध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः।
न हि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुखे मृगाः॥ (हितोपदेशः — प्रस्तावना)
३. उद्योगिनं पुरुषसिंहमुपैति लक्ष्मीः दैवेन देयमिति कापुरुषा वदन्ति।
दैवं निहत्य कुरु पौरुषमात्मशक्त्या यत्ने कृते यदि न सिध्यति कोऽत्र दोषः॥ (पञ्चतन्त्रम् — मित्रभेदः)
४. प्रारभ्यते न खलु विघ्नभयेन नीचैः प्रारभ्य विघ्नविहता विरमन्ति मध्याः।
विघ्नैः पुनः पुनरपि प्रतिहन्यमानाः प्रारभ्य चोत्तमजनाः न परित्यजन्ति॥ (नीतिशतकम् — २७)
५. काकचेष्टा बकोध्यानं श्वाननिद्रा तथैव च।
अल्पाहारी गृहत्यागी विद्यार्थी पञ्चलक्षणम्॥ (सुभाषितम्)
यह अनुभव-कथन (भाषण) का कार्य है — कक्षा में अपने जीवन का कोई सच्चा प्रसंग बोलकर सुनाना है। नीचे एक नमूना है; इसे अपने अनुभव से बदलकर बोलिए।
नमूना उत्तर (अनुभव-कथनम्) —
अद्य अहं स्वस्य त्रीन् लघून् अनुभवान् कथयितुम् इच्छामि।
प्रथमम् — दृष्टिपूतम्।
एकदा अहं विद्यालयात् गृहं गच्छन् आसम्। मार्गे पिपीलिकानां पङ्क्तिः आसीत्।
अहं दृष्ट्वा पादं पार्श्वे न्यस्तवान्। मम सखा तु न अपश्यत्, अतः तस्य पादेन बह्व्यः पिपीलिकाः मृताः।
तदा अहम् अजानाम् — ‘दृष्टिपूतं न्यसेत् पादम्’ इति केवलं श्लोकः न, अपितु प्रतिदिनस्य नियमः अस्ति।
द्वितीयम् — वस्त्रपूतम्।
गतवर्षे वर्षाकाले अस्माकं ग्रामे बहवः जनाः रुग्णाः अभवन्।
वैद्यः अवदत् — ‘अशुद्धं जलं कारणम्’ इति। ततः प्रभृति वयं जलं वस्त्रेण गालयित्वा,
क्वथयित्वा च पिबामः। अद्य अस्माकं गृहे कोऽपि न रुग्णः भवति।
तृतीयम् — सत्यपूतम्।
एकदा क्रीडता मया कक्षायाः पुष्पकुण्डं भग्नम्। कोऽपि न अपश्यत्।
अहं भीतः आसम्, तथापि अध्यापिकायै सत्यम् अकथयम्।
अध्यापिका न अकुप्यत्, प्रत्युत अवदत् — ‘सत्यं वदति छात्रे अहं सर्वदा विश्वसिमि’ इति।
तस्मिन् दिने अहम् अजानाम् यत् सत्येन भयं न वर्धते, अपितु न्यूनं भवति।
एतैः त्रिभिः अनुभवैः अहं शिक्षितवान् — दृष्टिः, वस्त्रं, सत्यं च त्रीणि परिस्रावणानि सन्ति,
किन्तु चतुर्थं परिस्रावणं सर्वेषाम् उपरि अस्ति — मनः। अतः एव उक्तम् — ‘मनःपूतं समाचरेत्’।
एतावत् एव। धन्यवादः।
Chapter 6 of 16 – Sanskrit
- Previous: Chapter 5 एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी
- Next: Chapter 7 उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्
- All chapters: NCERT Solutions Class 9 Sanskrit
Also for This Chapter
NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 6 मनःपूतं समाचरेत् – Overview
| Class | Class 9 |
| Subject | Sanskrit |
| Chapter | 6 – मनःपूतं समाचरेत् |
| Session | 2027 |
| Format | Full answers on this page + PDF |
NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 6 – FAQs
Where can I download NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 6 मनःपूतं समाचरेत् PDF?
Read every answer on this page, or download the free PDF from the table at the top.
Is this for the 2027 session?
Yes, it follows the latest NCERT Class 9 Sanskrit book for 2027.
How many questions are solved in NCERT Class 9 Sanskrit Chapter 6?
All questions of the chapter – the in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises.
How should I use these solutions?
Read the chapter in the NCERT book first, attempt the questions yourself, then check your answers here.