NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 6 मनःपूतं समाचरेत् provide clear, step-by-step answers to every exercise and in-text question from the chapter मनःपूतं समाचरेत् of the NCERT textbook शारदा. Prepared by subject experts as per the latest NCERT (CBSE) syllabus for 2026-27, these NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit help you understand each concept, write exam-ready answers, and check your own solutions. You can read them online below or download the free Class 9 Sanskrit Chapter 6 question-answer PDF.
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 6 मनःपूतं समाचरेत्
- Class: Class 9
- Subject: Sanskrit
- Chapter: Chapter 6 – मनःपूतं समाचरेत्
- Textbook: शारदा (NCERT)
- Study material: NCERT Solutions – questions with answers, free PDF
These solutions answer all the exercise questions of Chapter 6 मनःपूतं समाचरेत् — including the in-text questions, short-answer and long-answer questions, and activities — with complete explanations so you can follow the method, not just the final answer. Read the full solutions below.
NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 6 मनःपूतं समाचरेत् View Download
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 6 PDF Download
You can read the NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 6 online above, or download the complete question-answer PDF to study मनःपूतं समाचरेत् offline at any time.
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 6 PDF Download Link – Click Here to Download Solutions PDF
Questions Covered in This Chapter
These NCERT Solutions answer all 62 questions of this chapter. The questions solved are:
- प्रथमे चित्रे आचार्या छात्रान् किं पृच्छति ? छात्राः किम् उत्तरं ददति ? संवादस्य आशयं लिखत — “प्रियच्छात्राः ! वदन्तु, किमपि कार्यं करणीयम् अस्ति चेत् आदौ किम् आवश्यकम् ?”
- “सर्वे उचितमेव वदन्ति। अधुना विचारयन्तु, यदि मनः एव मलिनं स्यात्, उद्देश्यम् एव अनुचितं स्यात् तर्हि किमपि कार्यं सम्यक् कथं भवेत् ?” — आचार्यायाः अस्य कथनस्य आशयं स्पष्टीकुरुत।
- “आचार्ये ! अस्मिन् पाठे विविधेभ्यः ग्रन्थेभ्यः सुभाषितानि सङ्कलितानि दृश्यन्ते। किम् एतानि सुभाषितानि वर्तमानसमये अपि उपयोगीनि सन्ति ?” — छात्रस्य अस्य प्रश्नस्य उत्तरं स्वशब्देषु लिखत।
- प्रथमस्य श्लोकस्य पदच्छेदम् अन्वयं शब्दार्थं भावं च लिखत — “दृष्टिपूतं न्यसेत् पादं वस्त्रपूतं जलं पिबेत्। सत्यपूतां वदेत् वाचं मनः पूतं समाचरेत्॥ १॥” (मनुस्मृतिः — ६.४६)
- द्वितीयस्य श्लोकस्य पदच्छेदम् अन्वयं शब्दार्थं भावं च लिखत — “धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयं शौचमिन्द्रियनिग्रहः। धीर्विद्या सत्यमक्रोधो दशकं धर्मलक्षणम्॥ २॥” (मनुस्मृतिः — ६.९२)
- तृतीयस्य श्लोकस्य पदच्छेदम् अन्वयं शब्दार्थं भावं च लिखत — “यद्यदाचरति श्रेष्ठः तत्तदेवेतरो जनः। स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते॥ ३॥” (श्रीमद्भगवद्गीता — ३.२१)
- चतुर्थस्य श्लोकस्य पदच्छेदम् अन्वयं शब्दार्थं भावं च लिखत — “अभ्यासेन क्रियाः सर्वाः अभ्यासात् सकलाः कलाः। अभ्यासाद् ध्यानमौनादि किमभ्यासस्य दुष्करम्॥ ४॥” (सुभाषितरत्नभाण्डागारः)
- पञ्चमस्य श्लोकस्य पदच्छेदम् अन्वयं शब्दार्थं भावं च लिखत — “प्रारभ्यते न खलु विघ्नभयेन नीचैः प्रारभ्य विघ्नविहता विरमन्ति मध्याः। विघ्नैः पुनः पुनरपि प्रतिहन्यमानाः प्रारभ्य चोत्तमजनाः न परित्यजन्ति॥ ५॥” (नीतिशतकम् — २७)
- षष्ठस्य श्लोकस्य पदच्छेदम् अन्वयं शब्दार्थं भावं च लिखत — “उद्योगिनं पुरुषसिंहमुपैति लक्ष्मीः दैवेन देयमिति कापुरुषा वदन्ति। दैवं निहत्य कुरु पौरुषमात्मशक्त्या यत्ने कृते यदि न सिध्यति कोऽत्र दोषः॥ ६॥” (पञ्चतन्त्रम् — मित्रभेदः — १४९)
- सप्तमस्य श्लोकस्य पदच्छेदम् अन्वयं शब्दार्थं भावं च लिखत — “पुराणमित्येव न साधु सर्वं न चापि काव्यं नवमित्यवद्यम्। सन्तः परीक्ष्यान्यतरद्भजन्ते मूढः परप्रत्ययनेयबुद्धिः॥ ७॥” (मालविकाग्निमित्रम् — १.२)
- अष्टमस्य श्लोकस्य पदच्छेदम् अन्वयं शब्दार्थं भावं च लिखत — “सहसा विदधीत न क्रियामविवेकः परमापदां पदम्। वृणते हि विमृश्यकारिणं गुणलुब्धाः स्वयमेव सम्पदः॥ ८॥” (किरातार्जुनीयम् — २.३०)
- ‘सर्वं शब्देन भासते’ इति तालिकायाः अन्तिमः स्तम्भः — ‘मातृभाषया अर्थं लिखत’ — रिक्तः अस्ति। पाठे प्रयुक्तानां सर्वेषां पदानाम् अर्थान् ज्ञात्वा तं स्तम्भं पूरयत।
- ‘अत्र इदम् अवधेयम्’ इति खण्डे किम् दत्तम् अस्ति ? तस्य कः उपयोगः ? अन्वयस्य निर्माणस्य नियमान् उदाहरणेन सह लिखत।
- लोकः कस्य आचरणम् अनुकरोति ?
- कीदृशी वाणी वक्तव्या ?
- लक्ष्मीः कम् उपैति ?
- उत्तमजनाः कार्यं प्रारभ्य किं न कुर्वन्ति ?
- धर्मस्य लक्षणानि कानि ?
- सकलाः कलाः कस्मात् सिध्यन्ति ?
- सम्पदः कं वृणते ?
- …………………………………… परमापदां पदम्।
- सन्तः …………………………………… अन्यतरद् भजन्ते।
- दैवं निहत्य कुरु …………………………………… आत्मशक्त्या।
- स यत् …………………………………… कुरुते।
- धीर्विद्या सत्यमक्रोधो …………………………………… धर्मलक्षणम्।
- नीचैः विघ्नभयेन कार्यं न प्रारभ्यते।
- सकलाः कलाः अभ्यासात् सिध्यन्ति।
- वस्त्रपूतं जलं पिबेत्।
- लक्ष्मीः पुरुषसिंहम् उपैति।
- सन्तः परीक्ष्य अन्यतरद् भजन्ते।
- क्रियां सहसा न विदधीत।
- अस्मिन् श्लोके प्रथमं क्रियापदं किम् ?
- कं न्यसेत् ?
- कीदृशं पादं न्यसेत् ?
- द्वितीयं किं क्रियापदम् अस्ति ?
- किं पिबेत् ?
- कीदृशं जलं पिबेत् ?
- तृतीयं किं क्रियापदम् अस्ति ?
- कां वदेत् ?
- कीदृशीं वाणीं वदेत् ?
- चतुर्थं किं क्रियापदम् अस्ति ?
- कथं समाचरेत् ?
- लक्ष्मीः प्रयत्नशीलस्य पराक्रमिणः …………………… समीपं स्वयम् आगच्छति। कापुरुषाः तु ‘विधिः एव बलीयान्’ इति वदन्ति। ये पौरुषेण परिस्थितिम् अतिक्रम्य कार्याणि साधयन्ति ते एव …………………… । प्रयत्नं कृत्वा अपि यदि …………………… न प्राप्तं तर्हि तत्र दोषः नास्ति खलु।
- पुरातनम् अस्ति इति कारणेन किमपि वस्तु तत्त्वं व्यक्तित्वं वा समीचीनं भवेदेव इति नियमः नास्ति। तथैव …………………… अस्ति इति कारणेन दोषरहितं भवेत् इत्यपि नियमः नास्ति। येषां …………………… पक्वा अस्ति ते परीक्षण-निरीक्षणानन्तरम् एव उत्तमं स्वीकुर्वन्ति। किन्तु अज्ञानाः अन्येषाम् …………………… श्रुत्वा तदनुसारेण प्रवर्तन्ते।
- सर्वाः …………… अभ्यासेन (सिध्यन्ति)। …………… कलाः अभ्यासात् (सिध्यन्ति)। ध्यानमौनादि (अपि) …………… (सिध्यति)। अभ्यासस्य …………… किम् (अस्ति) ?
- श्रेष्ठः यत् यत् …………… इतरः जनः तत् तत् एव (आचरति)। सः यत् …………… कुरुते, लोकः तत् …………… ।
- यथोचितं मेलनं कुरुत — श्लोकांशः : (क) पुराणमित्येव न साधु सर्वम् (ख) प्रारभ्य चोत्तमजनाः न परित्यजन्ति (ग) यद्यदाचरति श्रेष्ठः (घ) धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयम् (ङ) उद्योगिनं पुरुषसिंहमुपैति लक्ष्मीः ॥ स्रोतोग्रन्थः : १. मनुस्मृतिः २. पञ्चतन्त्रम् ३. नीतिशतकम् ४. मालविकाग्निमित्रम् ५. श्रीमद्भगवद्गीता
- धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयम् ।
- पुराणमित्येव न साधु सर्वम्।
- विघ्नैः पुनरपि प्रतिहन्यमानाः।
- प्रारभ्य चोत्तमजनाः न परित्यजन्ति।
- विघ्नविहता विरमन्ति मध्याः।
- लोकस्तदनुवर्तते ।
- सन्तः परीक्ष्यान्यतरद्भजन्ते ।
- विघ्नैः विहताः (कार्यात्) विरमन्ति।
- वस्त्रेण पूतं जलं पिबेत्।
- पुरुषः सिंहः इव तम् उपैति लक्ष्मीः।
- उत्तमाः जनाः न परित्यजन्ति।
- न विवेकः परमापदां पदम्।
- “अधोलिखितां सारिणीं पठित्वा भारतीय-ज्ञान-परम्परा-विषये, कवीनां कालविषये च जानीत।” — सारिणीं पूरयत, तस्याः परिचयं च लिखत। एतेषु ग्रन्थेषु केषां श्लोकाः अस्मिन् पाठे आगताः ?
- पाठे आगतेषु सुभाषितेषु कानि-कानि जीवनमूल्यानि सन्ति ? तानि जीवनमूल्यानि अधिकृत्य पञ्च पञ्च सुभाषितानि सङ्गृह्णीत। तेषां सन्दर्भग्रन्थानां नामानि अपि लिखत।
- दृष्टिपूतं, वस्त्रपूतं, सत्यपूतं च आचरणं कथं भवेत् इति विषये स्वस्य अनुभवं कक्षायां कथयत।
Chapter at a Glance
- पाठ-परिचय — पाठ का शीर्षक ही उसका सार है — ‘ मनःपूतं समाचरेत् ’ अर्थात् ‘जो मन से पवित्र हो, वही आचरण करो’। यह वाक्य मनुस्मृति के पहले ही श्लोक से लिया गया है। आरम्भ में एक चित्रकथा है : आचार्या पूछती हैं कि कोई काम करना हो तो सबसे पहले क्या आवश्यक है? छात्र उत्तर देते हैं — विचिन्त्य कार्यकरणम्, उचितविधिना कार्यकरणम्, पूर्णमनसा कार्यकरणम्। आचार्या तब मूल बात कहती हैं — ‘यदि मनः एव मलिनं स्यात्, उद्देश्यम् एव अनुचितं स्यात्, तर्हि किमपि कार्यं सम्यक् कथं भवेत्?’ इसी प्रश्न का उत्तर पाठ के आठ सुभाषित देते हैं।
- विधा तथा स्रोत — यह सुभाषित-सङ्कलन है; इसका कोई एक रचयिता नहीं। आठ श्लोक आठ अलग-अलग परम्पराओं से आए हैं — धर्मशास्त्र (मनुस्मृति २), दर्शन-उपदेश (गीता), सुभाषित-सङ्ग्रह (सुभाषितरत्नभाण्डागारः), नीति-काव्य (नीतिशतकम्), कथा-साहित्य (पञ्चतन्त्रम्), रूपक (मालविकाग्निमित्रम्) तथा महाकाव्य (किरातार्जुनीयम्)। इसी से यह भी दिखता है कि एक ही जीवन-मूल्य को भारतीय परम्परा ने अनेक विधाओं में दोहराया है ।
- विषयवस्तु — आठों श्लोक एक सीढ़ी बनाते हैं। श्लोक १ — आचरण की चार छन्नियाँ (दृष्टि, वस्त्र, सत्य, मन)। श्लोक २ — धर्म के दस लक्षण। श्लोक ३ — श्रेष्ठ पुरुष का आचरण ही समाज का प्रमाण। श्लोक ४ — अभ्यास से सब सिद्ध। श्लोक ५ — उत्तम, मध्यम और अधम — तीन प्रकार के कर्ता। श्लोक ६ — पुरुषार्थ बनाम भाग्य। श्लोक ७ — पुराना या नया नहीं, परीक्षा कसौटी है। श्लोक ८ — जल्दबाज़ी नहीं, विचारपूर्वक काम।
- मूल सन्देश — काम की सफलता केवल कुशलता पर नहीं, कर्ता के मन की शुद्धता, विवेक और अभ्यास पर टिकी है। मन मैला हो तो फल भी दूषित होगा — यही आचार्या ने चित्रकथा में कहा और यही आठों सुभाषित अलग-अलग ढंग से दोहराते हैं। इसीलिए पाठ के अन्त में छात्रा कहती है — ‘एतानि सुभाषितानि न केवलं पठनाय अपितु जीवने आचरणाय सन्ति।’
- भाषिक विशेषताएँ — पहले चार श्लोक अनुष्टुप् छन्द में हैं — छोटे, सूत्र जैसे, कण्ठस्थ करने योग्य। श्लोक ५, ६ तथा ७ लम्बे वृत्तों (वसन्ततिलका, उपजाति) में हैं और श्लोक ८ वियोगिनी में — इनमें वाक्य फैलता है और विचार क्रम से खुलता है। श्लोक १ में ‘पूत’ शब्द की चार आवृत्तियाँ (दृष्टिपूतम्, वस्त्रपूतम्, सत्यपूताम्, मनःपूतम्) पूरे श्लोक को एक ताल दे देती हैं, और श्लोक ४ में ‘अभ्यास’ की चार आवृत्तियाँ वही काम करती हैं।
- व्याकरणिक बिंदु — पूरा पाठ विधिलिङ् लकार का अभ्यास है — न्यसेत्, पिबेत्, वदेत्, समाचरेत्, विदधीत, भवेत् : ‘करना चाहिए’ का अर्थ। साथ ही कर्मवाच्य (प्रारभ्यते), शानच् प्रत्यय (प्रतिहन्यमानाः), क्त्वा/ल्यप् (निहत्य, प्रारभ्य, परीक्ष्य, कृत्वा), क्त प्रत्यय (पूतम्, विहताः, कृते) तथा तृतीया-तत्पुरुष समास (दृष्टिपूतम्, वस्त्रपूतम्, मनःपूतम्, विघ्नविहताः) बार-बार आते हैं।
- सन्धि का अभ्यास — अभ्यास का प्रश्न ८ पूरा सन्धि पर है — विसर्गसन्धि (दमः + अस्तेयम् → दमोऽस्तेयम्; पुनः + अपि → पुनरपि; लोकः + तत् → लोकस्त्; विघ्नविहताः + विरमन्ति → विघ्नविहता विरमन्ति), यण् सन्धि (इति + एव → इत्येव), गुण सन्धि (च + उत्तमजनाः → चोत्तमजनाः) तथा दीर्घ/जश्त्व (अन्यतरत् + भजन्ते → अन्यतरद्भजन्ते)। ये सब पाठ के श्लोकों में ही मिलते हैं, इसलिए श्लोक याद हो तो सन्धि अपने-आप याद हो जाती है।
- अभ्यास क्या माँगता है — नौ प्रश्न : (१) सात प्रश्नों के पूर्णवाक्य उत्तर, (२) पाँच श्लोकांशों में रिक्तस्थानपूर्ति, (३) छह रेखाङ्कित पदों पर प्रश्ननिर्माण, (४) पहले श्लोक को पढ़कर ग्यारह प्रश्नों के उत्तर, (५) मञ्जूषा से भावार्थ की पूर्ति, (६) अन्वय में रिक्तस्थानपूर्ति, (७) श्लोकांश और स्रोतोग्रन्थ का मेलन, (८) सन्धिविच्छेद तथा (९) विग्रहवाक्यों के समस्तपद। इसके ऊपर ‘यस्तु क्रियावान् मनुजः स विद्वान्’ में जीवनमूल्यों के अनुसार पाँच-पाँच सुभाषित एकत्र करने और अपना अनुभव सुनाने का कार्य है।
- अतिरिक्त सामग्री — ‘स्वाध्यायान्मा प्रमदः’ में आठ प्रसिद्ध ग्रन्थों की सारिणी है — रामायणम्, मनुस्मृतिः, श्रीमद्भगवद्गीता, हठयोगप्रदीपिका, नीतिशतकम्, पञ्चतन्त्रम्, मालविकाग्निमित्रम् तथा किरातार्जुनीयम् — उनका भारतीय-ज्ञान-परम्परा में स्थान और उनके ग्रन्थकर्ता। यह सारिणी बताती है कि पाठ के सुभाषित किस-किस ज्ञान-परम्परा से आए हैं।
How to Download NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 6 PDF
Follow these simple steps to get the मनःपूतं समाचरेत् questions-and-answers PDF from शारदा.
- Search NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 6 aglasem and open this page.
- Read the exercise questions with answers for मनःपूतं समाचरेत् shown above.
- Click the Download PDF link to save the मनःपूतं समाचरेत् solutions to your device.
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit – All Chapters
There are more chapters to study besides मनःपूतं समाचरेत् in Sanskrit. Here are the NCERT Solutions for all chapters of Class 9 Sanskrit.
- Chapter 1 सत्यं शिवं सुन्दरं संस्कृतम्
- Chapter 2 सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः
- Chapter 3 आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः
- Chapter 4 न खलु वयस्तेजसो हेतुः
- Chapter 5 एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी
- Chapter 6 मनःपूतं समाचरेत्
- Chapter 7 उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्
- Chapter 8 अन्नाद् आनन्दं प्रति
- Chapter 9 कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः
- Chapter 10 णमो अरिहन्ताणम्
- Chapter 11 वर्णोच्चारण-शिक्षा २
- Chapter 12 Parishisht 1 अन्वयः
- Chapter 13 Parishisht 2 समासः
- Chapter 14 Parishisht 3 वाच्यम्
- Chapter 15 Parishisht 4 शब्दरूपाणि
- Chapter 16 Parishisht 5 धातुरूपाणि
NCERT Solutions for Class 9 – All Subjects
Just like Chapter 6 of Sanskrit, you can get the exercise questions with answers for every other subject of Class 9. Here are the NCERT Solutions for all subjects of Class 9.
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 6 – An Overview
The key highlights of this study material are as follows.
| Aspects | Details |
|---|---|
| Class | Class 9 |
| Subject | Sanskrit |
| Chapter Number | Chapter 6 |
| Chapter Name | मनःपूतं समाचरेत् |
| Book Name | शारदा |
| Book By | NCERT (National Council of Educational Research and Training) |
| Educational Resource Here | NCERT Solutions of Class 9 Sanskrit Chapter 6 for all exercises |
| More Questions Answers of This Subject | NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit |
| Download Book Chapter | NCERT Book Class 9 Sanskrit |
| All Questions Answers For This Class | NCERT Solutions for Class 9 |
| Complete Solutions | NCERT Solutions |
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 6 मनःपूतं समाचरेत् – FAQs
What are the NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 6 मनःपूतं समाचरेत्?
They are the complete, step-by-step answers to all the exercise and in-text questions of Chapter 6 मनःपूतं समाचरेत् from the NCERT Class 9 Sanskrit textbook शारदा, written by experts as per the latest NCERT syllabus.
How can I download the Class 9 Sanskrit Chapter 6 solutions PDF for free?
Open this page on aglasem, read the मनःपूतं समाचरेत् questions with answers, and click the “Download Solutions PDF” link. The Class 9 Sanskrit Chapter 6 NCERT Solutions PDF is completely free to download.
Are these NCERT Solutions as per the latest 2026-27 syllabus?
Yes. The NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 6 are based on the latest NCERT textbook शारदा and the current 2026-27 CBSE syllabus, so the questions and answers match what you study in class.
Where can I get NCERT Solutions for the other chapters of Class 9 Sanskrit?
You can find the answers to every chapter on the NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit page, and solutions for every subject on the NCERT Solutions for Class 9 page.
How do NCERT Solutions help in exam preparation?
They show the correct method to solve each question, help you write answers the way they are expected in exams, let you check and correct your own work, and save revision time — which together improve your marks in Class 9 Sanskrit.
If you have any queries on NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 6 मनःपूतं समाचरेत्, then please ask in the comments below.