NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 7 उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत् – step-by-step answers to every exercise and in-text question of the chapter, as per the latest NCERT syllabus for 2027. Read them online or download the free question-answer PDF.
उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत् शारदा (कक्षा ९) का सप्तमः पाठः है। यह कथा विधा की रचना है — पञ्चतन्त्र के प्रथम तन्त्र मित्रभेदः से ली गई धर्मबुद्धि-पापबुद्धि की प्रसिद्ध कथा, जिसके रचयिता विष्णुशर्मा हैं (यह परिचय पुस्तक स्वयं ‘स्वाध्यायान्मा प्रमदः’ में देती है)। पाठ का आरम्भ माता-पुत्र के एक चित्र-संवाद से होता है, फिर नाट्य-शैली में पूरी कथा चलती है और अन्त में वही सूक्ति आती है जो पाठ का शीर्षक है। कथा के भीतर चार श्लोक भी हैं। पाठ के साथ पुस्तक सर्वं शब्देन भासते (शब्दार्थ-तालिका, जिसका ‘मातृभाषया अर्थं लिखत’ स्तम्भ खाली छोड़ा गया है), अत्र इदम् अवधेयम् (नित्यबहुवचनान्तशब्दाः तथा विशेषण-विशेष्य-सम्बन्ध), स्वाध्यायान्मा प्रमदः (पञ्चतन्त्रम्, क्तवतुप्रत्ययः, तत्पुरुषसमासः) तथा यस्तु क्रियावान् मनुजः स विद्वान् (कथा-सारांश एवं नाट्य-प्रस्तुति) देती है। अभ्यास अभ्यासाद् जायते सिद्धिः शीर्षक के नीचे सात प्रश्नों में है — पूर्णवाक्येन उत्तर, प्रश्ननिर्माणम्, ‘कः कं प्रति कथयति’, भूतकालिक→वर्तमानकालिक वाक्य-परिवर्तन, श्लोकाधारित रिक्तस्थानपूर्ति, समस्तपदों का विग्रह/मेलन तथा कथाक्रम-संयोजन। इस पाठ में भावार्थः खण्ड नहीं है — क्योंकि पाठ गीत नहीं, कथा है।
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 7 उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत् PDF
All the answers are on this page below. The PDF also explains every answer – why it is right and how to check it – so download it for revision.
| Chapter | Download | |
|---|---|---|
| Solutions PDF | उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत् | View PDF |
पाठ का हिंदी अनुवाद
चित्र-संवादः — माता और पुत्र (पृष्ठ 79)
कथा — पापबुद्धि की योजना और परदेश-यात्रा (पृष्ठ 80)
भ्रमता धरणीपीठे तस्य फलं जन्मनो व्यर्थम्॥
यावद् व्रजति न भूमौ देशाद्देशान्तरं हृष्टः॥
धन को वन में गाड़ना और पापबुद्धि की चोरी (पृष्ठ 81–82)
झगड़ा और धर्माधिकारी के पास (पृष्ठ 82)
आत्मवत्सर्वभूतेषु वीक्षन्ते धर्मबुद्धयः॥
पापबुद्धि की चाल — पिता को शमी के कोटर में छिपाना (पृष्ठ 82–83)
वनदेवता के सामने न्याय (पृष्ठ 83–84)
अहश्च रात्रिश्च उभे च संध्ये धर्मो हि जानाति नरस्य वृत्तम्॥
स्वाध्यायान्मा प्रमदः — पञ्चतन्त्रम् (पृष्ठ 90)
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 7 उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत् – Questions and Answers
All questions of the chapter are answered below, in the order of the book – in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises. Each answer is written the way you would write it in the exam.
पाठ-परिचयः — चित्र-संवादः — पृष्ठ 79मातुः पुत्रस्य च संवादः — कथायाः भूमिका (पुस्तक के चित्र-संवाद पर आधारित अभ्यासार्थ जोड़े गए प्रश्न)
चित्रगतः संवादः —
माता — न हि पुत्र! एतत् अन्यस्य श्रमार्जितं धनमस्ति, तस्मै एव प्रत्यर्पणीयम्। अन्यस्य धनं तृणम् इव गणनीयम्।
पुत्रः — मातः! अन्यस्य धनं तृणम् इव कथं भवति ?
माता — एहि पुत्र! अहं तुभ्यं पञ्चतन्त्रस्य काञ्चन कथां श्रावयामि यया त्वं स्वप्रश्नस्य उत्तरं प्राप्तुं शक्नोषि।
पुत्रः — मातः! तर्हि कृपया सत्वरं श्रावयतु।
आशयः — पुत्रः मार्गे पतितं धनं प्राप्य क्रीडनकानि क्रेतुम् इच्छति। माता बोधयति यत् अन्यस्य श्रमार्जितं धनं तस्मै एव प्रत्यर्पणीयम्, परधनं तृणवत् गणनीयम्। ‘कथं तृणवत् ?’ इति प्रश्नस्य उत्तरं दातुं सा पञ्चतन्त्रस्य कथां श्रावयति — सा एव अस्य पाठस्य कथा।
उत्तरम् — अन्यस्य श्रमेण अर्जितं धनं स्वकीयम् इव न मन्तव्यम्, अपि तु तृणवत् — मूल्यहीनम् — इति गणनीयम्। यः परधनं लोभेन गृह्णाति, सः धनं तु न रक्षति, स्वस्य धर्मम् अपि नाशयति।
(हिन्दी — दूसरे के परिश्रम से कमाया धन अपना नहीं मानना चाहिए; उसे तिनके के समान — मूल्यहीन — गिनना चाहिए। जो लोभवश पराया धन लेता है, वह धन तो बचा नहीं पाता, अपना धर्म भी खो देता है।)
उत्तरम् — माता पुत्राय पञ्चतन्त्रस्य कथां श्रावयति। इयं कथा पञ्चतन्त्रस्य प्रथमतन्त्रात् ‘मित्रभेदः’ इति नाम्नः तन्त्रात् स्वीकृता। पञ्चतन्त्रस्य लेखकः विष्णुशर्मा अस्ति।
(हिन्दी — माता पुत्र को पञ्चतन्त्र की कथा सुनाती है। यह कथा पञ्चतन्त्र के प्रथम तन्त्र ‘मित्रभेद’ से ली गई है। पञ्चतन्त्र के लेखक विष्णुशर्मा हैं।)
कथा — धर्मबुद्धिः पापबुद्धिश्च — पृष्ठ 79–84कथावस्तु, पात्रपरिचयः तथा कथायाः सन्देशः (पाठ-बोध हेतु अभ्यासार्थ जोड़े गए प्रश्न)
कथासारः (संस्कृतेन) —
पापबुद्धिः अचिन्तयत् — ‘धर्मबुद्धिं स्वीकृत्य देशान्तरं गत्वा धनं सम्पादयामि, अनन्तरम् एनं वञ्चयित्वा सुखी भवामि’ इति।
सः धर्मबुद्धिं देशाटनस्य महत्त्वं बोधितवान्। तौ गुरुजनानाम् अनुमतिं प्राप्य शुभेऽहनि देशान्तरं प्रस्थितौ।
पापबुद्धिः धर्मबुद्धेः प्रभावेण प्रभूतं धनं सम्पादितवान्।
प्रत्यागमनकाले पापबुद्धेः वचनेन तौ सर्वं धनं गहनारण्ये भूमौ निक्षिप्य किञ्चिन्मात्रम् आदाय गृहं गतवन्तौ।
अनन्तरं पापबुद्धिः निशीथे एकाकी अटव्यां गत्वा तत्सर्वं वित्तं समादाय गर्तं पूरयित्वा स्वभवनं गतवान्।
कतिचिद् दिनानन्तरं द्वावपि तत्र गत्वा यावत् खनतः तावद् रिक्तं भाण्डं दृष्टवन्तौ।
पापबुद्धिः शिरः ताडयन् धर्मबुद्धिम् एव चौरम् अवदत्, राजकुले निवेदनस्य भयं च दर्शितवान्।
विवदमानौ तौ धर्माधिकारिणं निकषा गतौ। साक्षिणः अभावात् धर्माधिकारी वनदेवतायाः न्यायनिर्णयं निश्चितवान्।
पापबुद्धिः स्वपितरं शमीवृक्षस्य महाकोटरे निगूह्य मिथ्यासाक्ष्यं दापितवान्।
धर्मबुद्धिः तत् कोटरं वह्निभोज्यद्रव्यैः परिवेष्ट्य वह्निना प्रज्वालितवान्। अर्धदग्धशरीरः स्फुटितेक्षणः पापबुद्धेः पिता बहिरागत्य सत्यम् उक्त्वा मृतः।
राजपुरुषाः पापबुद्धिं दण्डितवन्तः धर्मबुद्धिं प्रशंसितवन्तः च।
सर्वे जनाः अवदन् — ‘पापबुद्धेः व्यर्थपाण्डित्यात् पिता वह्निना घातितः। अतः साधूक्तम् — उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्।’
उत्तरम् — कथायां पञ्च पात्राणि सन्ति — धर्मबुद्धिः, पापबुद्धिः, पापबुद्धेः पिता, धर्माधिकारी, सर्वे जनाः (सामाजिकाः) च।
| पात्रम् | कः / का | चरित्रस्य विशेषता | पाठात् प्रमाणम् |
|---|---|---|---|
| धर्मबुद्धिः | कथायाः नायकः, पापबुद्धेः मित्रम् | सत्यनिष्ठः, विश्वासपात्रः, बुद्धिमान् — किन्तु दुष्टस्य मित्रस्य परीक्षां न कृतवान् | ‘धर्मबुद्धिः खल्वहम्। नैतत् चौरकर्म करोमि।’ |
| पापबुद्धिः | कथायाः खलनायकः | लोभी, कपटी, आत्मनिन्दकः अपि (‘अहं मूर्खः’), किन्तु चातुर्येण गर्वितः | ‘एनमपि वञ्चयित्वा सुखी भवामि इति।’ |
| पापबुद्धेः पिता | वृद्धः जनकः | पुत्रस्नेहेन अन्धः; अधर्मे सहायकः भूत्वा स्वयं नष्टः; अन्ते सत्यवादी | ‘एतत् सर्वमपि पापबुद्धेः चेष्टितम्। (इत्युक्त्वा मृतः)’ |
| धर्माधिकारी | न्यायाधीशः | विवेकी — साक्ष्यं विना निर्णयं न करोति, प्रचलितां प्रथाम् आश्रयति | ‘यत्र मानुषप्रमाणम् अनुपलब्धं तत्र वनदेवता एव न्यायनिर्णयं करिष्यति।’ |
| सर्वे जनाः | सामाजिकाः | समाजस्य विवेकः — प्रथमं भ्रान्ताः, अन्ते सत्यं ज्ञात्वा नीतिं घोषयन्ति | ‘अतः साधूक्तम् — उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्।’ |
‘व्यर्थपाण्डित्यम्’ इत्यस्य आशयः — यत् पाण्डित्यं केवलं कपटाय प्रयुज्यते, यस्य परिणामः पूर्वं न विचारितः, तत् पाण्डित्यं व्यर्थम् एव, प्रत्युत विनाशकम्।
(हिन्दी — ‘व्यर्थ पाण्डित्य’ का अर्थ है वह चतुराई जो केवल छल के लिए लगाई जाए और जिसका परिणाम पहले न सोचा जाए। ऐसी चतुराई बेकार ही नहीं, नाश करने वाली होती है।)
पाठगताः श्लोकाः — पृष्ठ 80–84चत्वारः श्लोकाः तथा शीर्षक-सूक्तिः — पदच्छेदः, अन्वयः, शब्दार्थः, हिन्दी अर्थः, भावः (अभ्यासार्थ जोड़े गए प्रश्न)
भ्रमता धरणीपीठे तस्य फलं जन्मनो व्यर्थम्॥
पदच्छेदः — देश-अन्तरेषु + बहुविध-भाषा-वेष-आदि + येन + न + ज्ञातम् + भ्रमता + धरणी-पीठे + तस्य + फलम् + जन्मनः + व्यर्थम्।
अन्वयः — धरणीपीठे भ्रमता येन देशान्तरेषु बहुविधभाषावेषादि न ज्ञातम्, तस्य जन्मनः फलं व्यर्थम् (अस्ति)।
| पदम् | शब्दार्थः |
|---|---|
| देशान्तरेषु | अन्येषु देशेषु — दूसरे देशों में (देश + अन्तर = ‘दूसरा देश’) |
| बहुविधभाषावेषादि | बहुविधाः भाषाः वेषाः आदयः च — अनेक प्रकार की भाषा, वेशभूषा आदि |
| येन न ज्ञातम् | येन पुरुषेण न ज्ञातम् — जिसने नहीं जाना (कर्मणि प्रयोगः) |
| भ्रमता | भ्रमन् (शतृ) इत्यस्य तृतीया — घूमते हुए (उसी ‘येन’ का विशेषण) |
| धरणीपीठे | धरण्याः पीठे — पृथ्वी के तल पर, धरती पर |
| जन्मनः फलम् | जन्म लेने का फल, जीवन की उपलब्धि |
| व्यर्थम् | निष्फलम्, निरर्थकम् — बेकार |
हिन्दी अर्थ — जिस मनुष्य ने धरती पर घूम-घूमकर दूसरे देशों की अनेक प्रकार की भाषाओं, वेशभूषा आदि को नहीं जाना, उसके जन्म का फल व्यर्थ है।
भावः — देशाटन से ही मनुष्य विविध देशों की भाषा, वेश और संस्कृति जानता है; जो यह नहीं जानता, उसका जन्म निष्फल है — इसलिए देशाटन करना चाहिए।
यावद् व्रजति न भूमौ देशाद्देशान्तरं हृष्टः॥
पदच्छेदः — विद्याम् + वित्तम् + शिल्पम् + तावत् + न + आप्नोति + मानवः + सम्यक् + यावत् + व्रजति + न + भूमौ + देशात् + देश-अन्तरम् + हृष्टः।
अन्वयः — मानवः तावत् विद्यां वित्तं शिल्पं च सम्यक् न आप्नोति, यावत् (सः) हृष्टः (सन्) भूमौ देशात् देशान्तरं न व्रजति।
| पदम् | शब्दार्थः |
|---|---|
| विद्याम् | ज्ञानम्, शास्त्रज्ञानम् — विद्या |
| वित्तम् | धनम् — धन, सम्पत्ति |
| शिल्पम् | कला, कौशलम् — हुनर, कारीगरी |
| तावत् … यावत् | तब तक … जब तक (नित्यसम्बन्धी अव्ययद्वयम्) |
| आप्नोति | प्राप्नोति, लभते — पाता है (√आप्, लट्, प्र.पु.ए.व.) |
| सम्यक् | सम्यक् रूपेण, पूर्णतया — भली-भाँति |
| व्रजति | गच्छति — जाता है (√व्रज्, लट्, प्र.पु.ए.व.) |
| हृष्टः | प्रसन्नः, उत्साहयुक्तः — प्रसन्न होकर, उत्साह से भरा हुआ |
हिन्दी अर्थ — मनुष्य विद्या, धन तथा कला (हुनर) को तब तक भली-भाँति नहीं पाता, जब तक वह प्रसन्न मन से पृथ्वी पर एक देश से दूसरे देश की यात्रा नहीं करता।
भावः — प्रसन्न मन से देश-देशान्तर की यात्रा करने पर ही मनुष्य विद्या, धन और कला (शिल्प) भली-भाँति प्राप्त करता है।
आत्मवत्सर्वभूतेषु वीक्षन्ते धर्मबुद्धयः॥
पदच्छेदः — मातृवत् + परदारेषु + परद्रव्येषु + लोष्ठवत् + आत्मवत् + सर्वभूतेषु + वीक्षन्ते + धर्मबुद्धयः।
अन्वयः — धर्मबुद्धयः परदारेषु मातृवत्, परद्रव्येषु लोष्ठवत्, सर्वभूतेषु च आत्मवत् वीक्षन्ते।
| पदम् | शब्दार्थः |
|---|---|
| मातृवत् | मातुः इव — माता के समान (मातृ + वति प्रत्ययः) |
| परदारेषु | परेषां दारेषु — दूसरों की स्त्रियों में (‘दाराः’ नित्यबहुवचनान्त शब्द है) |
| परद्रव्येषु | परेषां द्रव्येषु — दूसरों के धन में |
| लोष्ठवत् | पाषाणखण्डवत् — मिट्टी के ढेले / पत्थर के टुकड़े के समान |
| आत्मवत् | आत्मनः इव — अपने ही समान |
| सर्वभूतेषु | सर्वेषु प्राणिषु — सब प्राणियों में |
| वीक्षन्ते | पश्यन्ति — देखते हैं (वि + √ईक्ष्, लट्, प्र.पु.ब.व., आत्मनेपदी) |
| धर्मबुद्धयः | धार्मिकबुद्धियुक्ताः जनाः — धर्म-बुद्धि वाले लोग |
हिन्दी अर्थ — धर्मबुद्धि वाले लोग दूसरों की स्त्रियों को माता के समान देखते हैं, दूसरों के धन को मिट्टी के ढेले के समान देखते हैं, और सब प्राणियों को अपने ही समान देखते हैं।
भावः — धर्मबुद्धि वाले लोग पराई स्त्री को माता, पराए धन को मिट्टी का ढेला और सब प्राणियों को अपने समान मानते हैं — यही सदाचार है।
अहश्च रात्रिश्च उभे च संध्ये धर्मो हि जानाति नरस्य वृत्तम्॥
पदच्छेदः — आदित्य-चन्द्रौ + अनिलः + अनलः + च + द्यौः + भूमिः + आपः + हृदयम् + यमः + च + अहः + च + रात्रिः + च + उभे + च + संध्ये + धर्मः + हि + जानाति + नरस्य + वृत्तम्।
अन्वयः — आदित्यचन्द्रौ, अनिलः, अनलः, द्यौः, भूमिः, आपः, हृदयम्, यमः, अहः, रात्रिः, उभे संध्ये, धर्मः च — (एते सर्वे) हि नरस्य वृत्तं जानाति (जानन्ति)।
| पदम् | शब्दार्थः | किसका साक्षी |
|---|---|---|
| आदित्यः | सूर्यः | दिन का प्रत्यक्षदर्शी |
| चन्द्रः | शशी | रात का प्रत्यक्षदर्शी |
| अनिलः | पवनः, वायुः | जो सर्वत्र पहुँचता है |
| अनलः | अग्निः, वह्निः | यज्ञ तथा शपथ का साक्षी |
| द्यौः | आकाशः | ऊपर से सब देखने वाला |
| भूमिः | पृथिवी | नीचे से सब सहने वाली |
| आपः | जलम् (नित्यबहुवचनान्तः शब्दः) | जीवन का आधार |
| हृदयम् | अन्तःकरणम् | भीतर बैठा सबसे कड़ा गवाह |
| यमः | धर्मराजः, मृत्युदेवः | अन्तिम न्यायाधीश |
| अहः, रात्रिः, उभे संध्ये | दिवसः, रजनी, प्रातःसन्ध्या सायंसन्ध्या च | समय के सब भाग |
| धर्मः | सनातनः नियमः | सबका आधार |
| वृत्तम् | आचरणम्, चरित्रम् | जो जाना जा रहा है |
हिन्दी अर्थ — सूर्य, चन्द्रमा, वायु, अग्नि, आकाश, पृथ्वी, जल, हृदय, यम, दिन, रात, दोनों सन्ध्याएँ (प्रातः तथा सायं) और धर्म — ये सब मनुष्य के आचरण को जानते हैं।
भावः — मनुष्य का कोई आचरण छिपा नहीं रहता — प्रकृति, उसका हृदय और धर्म सब साक्षी हैं; अतः सदा सत्य आचरण करना चाहिए।
पदच्छेदः — उपायम् + चिन्तयेत् + प्राज्ञः + तथा + अपायम् + च + चिन्तयेत्।
अन्वयः — प्राज्ञः उपायं चिन्तयेत्, तथा अपायं च चिन्तयेत्।
| पदम् | शब्दार्थः |
|---|---|
| उपायम् | साधनम्, युक्तिम् — काम बनाने का ढंग, तरकीब |
| अपायम् | विघ्नम् — उससे आने वाली हानि, संकट, समस्या |
| प्राज्ञः | बुद्धिमान्, विवेकी — समझदार व्यक्ति |
| चिन्तयेत् | विचारयेत् — सोचना चाहिए (√चिन्त् + णिच्, विधिलिङ् लकार, प्र.पु.ए.व.) |
हिन्दी अर्थ — बुद्धिमान् मनुष्य को (काम बनाने का) उपाय सोचना चाहिए, और साथ ही उस उपाय से आने वाली हानि भी सोचनी चाहिए।
भावः — बुद्धिमान् को कोई भी उपाय करने से पहले उससे होने वाली हानि (अपाय) भी सोच लेनी चाहिए; पापबुद्धि ने यह नहीं सोचा, इसलिए उसका नाश हुआ।
सर्वं शब्देन भासते — पृष्ठ 84–86शब्दार्थ-तालिका तथा ‘मातृभाषया अर्थं लिखत’ इति रिक्तस्तम्भस्य पूर्तिः
उत्तरम् — अन्तिम स्तम्भ हर विद्यार्थी अपनी मातृभाषा में भरेगा; नीचे वह हिन्दी में (नमूना) भरा गया है।
| शब्दः | अर्थः | हिन्दी | English | मातृभाषया अर्थम् (भरा हुआ — हिन्दी) |
|---|---|---|---|---|
| अटव्याम् (स्त्री.स.ए.व.) | वने | जंगल में | In the forest | वन में, घने जंगल के भीतर |
| अपायम् (पुं.द्वि.ए.व.) | विघ्नम् | समस्या / संकट | Problem | आने वाली हानि, अड़चन, विपत्ति |
| अहनि (अहन्, नपुं.स.ए.व.) | दिवसे | दिन के समय | During the day | दिन में, किसी एक दिन |
| आपः (स्त्री.प्र.ब.व.) | जलम् | जल | Water | पानी (यह शब्द सदा बहुवचन में ही चलता है) |
| उत्फुल्ललोचनाः (बहुव्रीहिः, पुं.प्र.ब.व.) | उत्फुल्लानि लोचनानि येषां ते | आश्चर्य से फटी हुई आँखों वाले | With surprise | जिनकी आँखें अचरज से खुली रह गई हों, चकित |
| खनित्वा (√खन् + क्त्वा) | खननं कृत्वा | खोद कर | Having dug | ज़मीन खोदकर |
| द्यौः (स्त्री.प्र.ए.व.) | आकाशः | आकाश | Sky | आसमान, अन्तरिक्ष |
| धरणीपीठे (षष्ठी तत्पुरुषः, नपुं.स.ए.व.) | धरण्याः पीठे | धरती पर | On the earth | पृथ्वी के तल पर, इस धरती पर |
| निक्षिप्य (नि + √क्षिप् + ल्यप्) | स्थापयित्वा | रखकर | Having kept | डालकर, गाड़कर, रख देने के बाद |
| निशीथे (पुं.स.ए.व.) | अर्धरात्रे | आधी रात में | At midnight | आधी रात के समय, निशीथ काल में |
| परिवेष्ट्य (परि + √वेष्ट् + ल्यप्) | आवृत्य | घेरकर | Encircling | चारों ओर से लपेटकर, घेरा बनाकर |
| प्रहृष्टमनाः (बहुव्रीहिः, पुं.प्र.ए.व.)* | प्रहृष्टं मनः यस्य सः | प्रसन्न मन वाला | Joyful minded | जिसका मन ख़ुशी से भरा हो, हर्षित |
| भाण्डम् (नपुं.द्वि.ए.व.) | पात्रम् | घड़े को | Pot | बरतन, घड़ा, मटका |
| यास्यति (√या + लृट्, प्र.पु.ए.व.) | गमिष्यति | जाएगा | Will go | चला जाएगा (भविष्यकाल) |
| वञ्चयित्वा (√वञ्च् + क्त्वा) | वञ्चनं कृत्वा | ठग कर | Having Deceived | धोखा देकर, छलकर |
| वीक्षन्ते (वि + √ईक्ष्, लट्, प्र.पु.ब.व.) | पश्यन्ति | देखते हैं | See | देखते हैं, दृष्टि रखते हैं |
| व्रजति (√व्रज्, लट्, प्र.पु.ए.व.) | गच्छति | जाता है | He goes | जाता है, यात्रा करता है |
| लोष्ठवत् (लोष्ठ + वत्) | पाषाणखण्डवत् | पत्थर के टुकड़े के समान | Like a stone | मिट्टी के ढेले जैसा, बेकार |
| स्फुटितेक्षणः (बहुव्रीहिः, पुं.प्र.ए.व.)* | स्फुटिते ईक्षणे यस्य सः | नष्ट हुई आँखों वाला | One with damaged eyes | जिसकी आँखें फूट गई हों |
अत्र इदम् अवधेयम् — पृष्ठ 86–87१. नित्यबहुवचनान्तशब्दाः · २. विशेषणानि विशेष्याणि च (सर्वनामशब्दाः अपि विशेषणानि) (पुस्तक की ‘अत्र इदम् अवधेयम्’ पेटी पर आधारित अभ्यासार्थ जोड़े गए प्रश्न)
उत्तरम् — ये शब्दाः केवलं बहुवचने एव प्रयुज्यन्ते, एकवचने द्विवचने वा न प्रयुज्यन्ते, ते नित्यबहुवचनान्तशब्दाः कथ्यन्ते। यद्यपि अर्थः एकवचनस्य इव भवति, तथापि रूपं सदा बहुवचनान्तम् एव भवति।
| क्रमः | शब्दः | English | हिन्दी अर्थ |
|---|---|---|---|
| १ | आपः | Water | जल — यही शब्द पाठ के श्लोक में आया है |
| २ | दाराः | Wife | पत्नी |
| ३ | लाजाः | Puffed Rice | खील, लावा |
| ४ | अक्षतानि | Rice-grains | अक्षत, साबुत चावल |
| ५ | गृहाः | Wife / House | घर (पुंलिङ्ग में नित्यबहुवचन) |
| ६ | प्राणाः | Life-force | प्राण |
| ७ | असवः | Life-force | प्राण, जीवनशक्ति |
| ८ | वर्षाः | Rain | वर्षा |
| ९ | समाः | Rain* | वर्ष (साल) |
| १० | सिकताः | Sand | बालू, रेत |
| ११ | कति | How many | कितने |
| १२ | यति | As many | जितने |
| १३ | तति | So many | उतने |
| १४ | त्रि-आरभ्य संख्याः | Numbers from three onwards | त्रयः / तिस्रः / त्रीणि, चत्वारः / चतस्रः / चत्वारि, पञ्च, षट् इत्यादि |
श्लोक-सम्बन्धी उत्तरम् — ‘आदित्यचन्द्रावनिलोऽनलश्च द्यौर्भूमिरापो हृदयं यमश्च’ इति श्लोके आपः इति शब्दः बहुवचने अस्ति; अनिलः, अनलः, द्यौः, भूमिः इति शब्दाः तु एकवचने विद्यन्ते। कारणम् — ‘आपः’ नित्यबहुवचनान्तः शब्दः, अतः जलम् एकम् एव सत् अपि तस्य रूपं बहुवचनम् एव भवति।
उत्तरम् — ‘प्रहृष्टमनाः पापबुद्धिः’ इत्यत्र पापबुद्धिः विशेष्यपदम्, प्रहृष्टमनाः च विशेषणपदम्। विशेषण-विशेष्ययोः मध्ये लिङ्ग-विभक्ति-वचन — इति त्रिविधः सम्बन्धः भवति, अर्थात् विशेषणं सदा विशेष्यस्य लिङ्गं, विभक्तिं वचनं च अनुसरति।
पुस्तक की अपनी तालिका (तीन प्रकार के सम्बन्ध) —
| उदाहरणम् १ | उदाहरणम् २ | कः सम्बन्धः | क्या बदला |
|---|---|---|---|
| नूतनं भवनम् | नूतनः विद्यालयः | (लिङ्ग सम्बन्धः) | भवनम् नपुंसकलिङ्ग है तो ‘नूतनम्’, विद्यालयः पुंलिङ्ग है तो ‘नूतनः’ |
| चतुरः बालः | चतुराः बालाः | (वचन सम्बन्धः) | एक बालक → ‘चतुरः’, अनेक बालक → ‘चतुराः’ |
| बुद्धिमती गृहिणी | बुद्धिमत्या गृहिण्या | (विभक्ति सम्बन्धः) | प्रथमा → ‘बुद्धिमती’, तृतीया → ‘बुद्धिमत्या’ |
सर्वनामशब्दाः अपि विशेषणानि भवन्ति — यदा सर्वनामपदं संज्ञया सह प्रयुज्यते, तदा तत् विशेषणं भवति, विशेष्यस्य लिङ्ग-विभक्ति-वचनानि च अनुसरति। यथा पाठे —
| पाठगतम् उदाहरणम् | सर्वनाम (विशेषणम्) | विशेष्यम् | लिङ्ग · विभक्ति · वचन |
|---|---|---|---|
| एतेन धनेन | एतेन | धनेन | नपुंसकलिङ्ग · तृतीया · एकवचन |
| एनं धर्मबुद्धिम् | एनम् | धर्मबुद्धिम् | पुंलिङ्ग · द्वितीया · एकवचन |
| यः चौरः | यः | चौरः | पुंलिङ्ग · प्रथमा · एकवचन |
| तस्मिन् वृक्षे | तस्मिन् | वृक्षे | पुंलिङ्ग · सप्तमी · एकवचन |
| कां कथाम् | काम् | कथाम् | स्त्रीलिङ्ग · द्वितीया · एकवचन |
| एतत् चौरकर्म | एतत् | चौरकर्म | नपुंसकलिङ्ग · प्रथमा/द्वितीया · एकवचन |
पुस्तक की दूसरी तालिका —
| एषः पिता | एषा माता | एतत् मित्रम् |
| कः समर्थः ? | का चतुरा ? | किम् उत्तमम् ? |
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 87प्रश्न १ — अधोलिखितप्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखत
उत्तरम् — आदित्यः, चन्द्रः, अनिलः, अनलः, द्यौः, भूमिः, आपः, हृदयम्, यमः, अहः, रात्रिः, उभे संध्ये, धर्मः च — एते सर्वे नरस्य वृत्तं जानन्ति।
(हिन्दी — सूर्य, चन्द्रमा, वायु, अग्नि, आकाश, पृथ्वी, जल, हृदय, यम, दिन, रात, दोनों सन्ध्याएँ तथा धर्म — ये सब मनुष्य के आचरण को जानते हैं।)
उत्तरम् — धर्मबुद्धयः परदारेषु मातृवत्, परद्रव्येषु लोष्ठवत्, सर्वभूतेषु च आत्मवत् वीक्षन्ते।
(हिन्दी — धर्मबुद्धि वाले लोग पराई स्त्रियों को माता के समान, पराए धन को मिट्टी के ढेले के समान और सब प्राणियों को अपने ही समान देखते हैं।)
उत्तरम् — येन धरणीपीठे भ्रमता देशान्तरेषु बहुविधभाषावेषादि न ज्ञातम्, तस्य जन्मनः फलं व्यर्थम् (भवति)।
(हिन्दी — जिसने धरती पर घूम-घूमकर दूसरे देशों की अनेक प्रकार की भाषाओं, वेशभूषा आदि को नहीं जाना, उसके जन्म का फल व्यर्थ होता है।)
उत्तरम् — पापबुद्धिः स्वपितरम् उक्तवान् — “तात! मया धर्मबुद्धेः प्रभूतः अर्थः चोरितः। भवान् यदि मदुक्तप्रकारेण वदति तर्हि तद्धनं मयि स्थिरं तिष्ठति, अन्यथास्माकं प्राणैः सह यास्यति।” अपि च सः पितरं वनप्रदेशे स्थितस्य महाशमीवृक्षस्य महाकोटरे प्रवेष्टुं, प्रभाते च ‘धर्मबुद्धिः चौरः’ इति वक्तुम् आदिष्टवान्।
(हिन्दी — पापबुद्धि ने अपने पिता से कहा — ‘पिताजी! मैंने धर्मबुद्धि का बहुत-सा धन चुरा लिया है। यदि आप मेरे कहे अनुसार बोलेंगे तो वह धन मेरे पास टिका रहेगा, नहीं तो हमारे प्राणों के साथ ही चला जाएगा।’ आगे उसने पिता से कहा कि वे वन में स्थित महाशमी वृक्ष के बड़े कोटर में अभी जाकर बैठ जाएँ और सवेरे जब वह सत्य-श्रवण के लिए निवेदन करे, तब कह दें कि ‘धर्मबुद्धि चोर है’।)
उत्तरम् — प्राज्ञः उपायं चिन्तयेत्, तथा अपायं च चिन्तयेत्।
(हिन्दी — बुद्धिमान् मनुष्य को उपाय सोचना चाहिए और साथ ही उससे आने वाली हानि भी सोचनी चाहिए।)
उत्तरम् — मानवः तदा एव विद्यां वित्तं शिल्पं च सम्यक् प्राप्नोति, यदा सः हृष्टः (सन्) भूमौ देशात् देशान्तरं व्रजति।
(हिन्दी — मनुष्य विद्या, धन तथा कला को तभी भली-भाँति पाता है, जब वह प्रसन्न मन से पृथ्वी पर एक देश से दूसरे देश की यात्रा करता है।)
उत्तरम् — पापबुद्धिः एवं चिन्तयित्वा देशान्तरं प्रस्थितः — “अहं तावान् मूर्खः दरिद्रतया पीडितश्च। अत एनं धर्मबुद्धिं स्वीकृत्य अन्यं देशं गच्छामि, तत्र अस्य आश्रयणेन धनं सम्पादयामि, अनन्तरम् एनमपि वञ्चयित्वा सुखी भवामि” इति।
(हिन्दी — पापबुद्धि ने यह सोचकर परदेश के लिए प्रस्थान किया — ‘मैं इतना मूर्ख हूँ और दरिद्रता से पीड़ित भी। इसलिए इस धर्मबुद्धि को साथ लेकर दूसरे देश जाता हूँ; वहाँ इसके सहारे धन कमाऊँगा और उसके बाद इसे भी ठगकर सुखी हो जाऊँगा।’)
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 87प्रश्न २ — अधोलिखितवाक्येषु स्थूलाक्षरपदानि आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत
प्रश्ननिर्माणम् — कम् अपि वञ्चयित्वा सुखी भवामि ?
(हिन्दी — किसको भी ठगकर सुखी होता हूँ ? — अर्थात् ‘एनम्’ के स्थान पर उसी विभक्ति-वचन का प्रश्नवाचक ‘कम्’ रखा गया।)
तत्स्थाने प्रश्नवाचकम् — किम् इत्यस्य द्वितीया एकवचन पुंलिङ्ग = कम्
शेषं वाक्यं यथावत् एव तिष्ठति।
प्रश्ननिर्माणम् — सर्वं धनं स्वीकृत्य कुत्र गच्छावः ?
(हिन्दी — सारा धन लेकर हम दोनों कहाँ जाएँ ?)
स्थानस्य प्रश्नवाचकम् अव्ययम् — कुत्र (कहाँ)
वैकल्पिकम् — कं ग्रामं गच्छावः ? (यदि ‘ग्राम’ शब्द पर ही बल देना हो)
प्रश्ननिर्माणम् — कदा अटव्यां गत्वा तत् सर्वं वित्तम् आनीतवान् ?
(हिन्दी — कब जंगल में जाकर वह सारा धन ले आया ?)
कालस्य प्रश्नवाचकम् अव्ययम् — कदा (कब)
वैकल्पिकम् — कस्मिन् काले अटव्यां गत्वा … ?
प्रश्ननिर्माणम् — तत् आकर्ण्य सर्वे ते जनाः कीदृशाः सञ्जाताः ?
(हिन्दी — वह सुनकर वे सब लोग कैसे हो गए ?)
विग्रहः — विस्मयेन उत्फुल्लानि लोचनानि येषां ते
विशेषणस्य प्रश्नवाचकम् — कीदृशाः (पुंलिङ्ग · प्रथमा · बहुवचन)
प्रश्ननिर्माणम् — अहम् एतत् शमीकोटरं केन प्रज्वालयामि ?
(हिन्दी — मैं इस शमी वृक्ष के कोटर को किससे जलाता हूँ ?)
नियमः — «साधकतमं करणम्» — जिस साधन से क्रिया की जाए, उसमें तृतीया
तत्स्थाने प्रश्नवाचकम् — केन (किम् इत्यस्य तृतीया एकवचन)
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 88प्रश्न ३ — अधोलिखितानि वाक्यानि कः कं प्रति कथयति इति लिखत
| क्रमः | वाक्यम् | कः (वक्ता) | कं प्रति (श्रोता) | प्रसङ्गः |
|---|---|---|---|---|
| (क) | वत्स! द्रुतं वद येन तद् द्रव्यं स्थिरं तिष्ठेत्। | पापबुद्धेः पिता | पापबुद्धिं प्रति | पुत्र घर आकर चोरी की बात बताता है; व्याकुल पिता झट पूछता है कि धन कैसे टिकेगा |
| (ख) | प्रातःकाले युवामस्माभिः सह तत्र वनप्रदेशं गच्छतम्। | धर्माधिकारी | धर्मबुद्धिं पापबुद्धिं च (द्वौ) प्रति | साक्षी न मिलने पर वनदेवता से निर्णय कराने का आदेश |
| (ग) | त्वया हृतम् एतद्धनं, नान्येन। | पापबुद्धिः | धर्मबुद्धिं प्रति | घड़ा खाली मिलने पर सिर पीटते हुए झूठा आरोप |
| (घ) | भोः दुरात्मन्! मा मैवं वद। | धर्मबुद्धिः | पापबुद्धिं प्रति | आरोप का प्रतिवाद — ‘धर्मबुद्धिः खल्वहम्’ |
| (ङ) | एतत् सर्वमपि पापबुद्धेः चेष्टितम्। | पापबुद्धेः पिता | सर्वान् जनान् (धर्माधिकारिणं सामाजिकांश्च) प्रति | कोटर से जलकर बाहर निकलते हुए अन्तिम सत्य-वचन, और वह मर जाता है |
पूर्णवाक्येन उत्तराणि —
- (क) पापबुद्धेः पिता पापबुद्धिं प्रति कथयति। (पिता अपने पुत्र से कहता है।)
- (ख) धर्माधिकारी धर्मबुद्धिं पापबुद्धिं च प्रति कथयति। (न्यायाधीश दोनों मित्रों से कहता है।)
- (ग) पापबुद्धिः धर्मबुद्धिं प्रति कथयति। (पापबुद्धि धर्मबुद्धि से कहता है।)
- (घ) धर्मबुद्धिः पापबुद्धिं प्रति कथयति। (धर्मबुद्धि पापबुद्धि से कहता है।)
- (ङ) पापबुद्धेः पिता सर्वान् जनान् प्रति कथयति। (पापबुद्धि का पिता वहाँ उपस्थित सब लोगों से कहता है।)
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 88प्रश्न ४ — उदाहरणानुसारं भूतकालिकवाक्यानि वर्तमानकालिकवाक्येषु परिवर्तयत (उदाहरणम् — भवानपि मया सहैव प्रभूतं धनं प्राप्तवान्। → भवानपि मया सहैव प्रभूतं धनं प्राप्नोति।)
वर्तमानकालिकवाक्यम् — राजपुरुषाः पापबुद्धिं दण्डयन्ति।
(हिन्दी — राजपुरुष पापबुद्धि को दण्ड देते हैं।)
वर्तमानकालिकम् — दण्डयन्ति (लट् लकार, प्रथमपुरुष, बहुवचन)
कर्ता ‘राजपुरुषाः’ बहुवचने अस्ति, अतः क्रिया अपि बहुवचने।
वर्तमानकालिकवाक्यम् — पापबुद्धिः अत्यधिकं धनं सम्पादयति।
(हिन्दी — पापबुद्धि बहुत अधिक धन कमाता है।)
वर्तमानकालिकम् — सम्पादयति (लट्, प्रथमपुरुष, एकवचन)
कर्ता ‘पापबुद्धिः’ एकवचने, अतः क्रिया अपि एकवचने।
वर्तमानकालिकवाक्यम् — पापबुद्धिः वनदेवतायाः समीपम् आगच्छति।
(हिन्दी — पापबुद्धि वनदेवता के पास आता है।)
वर्तमानकालिकम् — आगच्छति (आ + √गम्, लट्, प्र.पु.ए.व.)
√गम् धातोः लट्-लकारे ‘गच्छ्’ इति आदेशः भवति — गच्छति, आगच्छति।
वर्तमानकालिकवाक्यम् — अत्रान्तरे पापबुद्धिः शिरस्ताडयन् वदति।
(हिन्दी — इसी बीच पापबुद्धि सिर पीटता हुआ कहता है।) — ‘ब्रवीति’ अथवा ‘कथयति’ भी शुद्ध हैं।
वर्तमानकालिकम् — वदति (√वद्, लट्, प्र.पु.ए.व.)
‘शिरस्ताडयन्’ इति शतृ-प्रत्ययान्त पदं यथावत् एव तिष्ठति — तत् कालं न सूचयति, अपि तु ‘साथ-साथ चलने वाली क्रिया’ सूचयति।
वर्तमानकालिकवाक्यम् — सर्वे जनाः धर्मबुद्धिं प्रशंसन्ति।
(हिन्दी — सब लोग धर्मबुद्धि की प्रशंसा करते हैं।)
वर्तमानकालिकम् — प्रशंसन्ति (प्र + √शंस्, लट्, प्र.पु.ब.व.)
‘धर्मबुद्धिम्’ — कर्मणि द्वितीया (संस्कृते ‘प्रशंसा करना’ सकर्मक क्रिया अस्ति)
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 89प्रश्न ५ — श्लोकानां भावार्थान् विचिन्त्य कोष्ठकात् समुचितपदैः रिक्तस्थानानि पूरयत
पूर्णं वाक्यम् — सूर्यः चन्द्रः पवनः अग्निः आकाशः भूमिः जलं हृदयं यमः दिवसः रात्रिः प्रभातं सायं च मनुष्याणां सर्वविधं व्यवहारं जानन्ति। अतः वयं सर्वदा उत्तमं व्यवहारं कुर्मः।
(हिन्दी — सूर्य, चन्द्रमा, पवन, अग्नि, आकाश, पृथ्वी, जल, हृदय, यम, दिन, रात, प्रातःकाल और सायंकाल — ये सब मनुष्यों के सब प्रकार के व्यवहार को जानते हैं। इसलिए हम सदा उत्तम व्यवहार करें।)
पूर्णं वाक्यम् — यः अन्यदेशेषु न अटति, विविधदेशानां संस्कृतीः भाषाः च न जानाति, पृथिवीपृष्ठे तस्य जन्म व्यर्थं भाति।
(हिन्दी — जो दूसरे देशों में नहीं घूमता और विविध देशों की संस्कृतियों तथा भाषाओं को नहीं जानता, पृथ्वी के तल पर उसका जन्म व्यर्थ ही जान पड़ता है।)
पूर्णं वाक्यम् — सज्जनाः सर्वासु नारीषु मातरः इव, अन्येषां द्रव्येषु मृत्पिण्डम् इव, सर्वेषु प्राणिषु च स्वयम् इव चिन्तयन्ति।
(हिन्दी — सज्जन लोग सब स्त्रियों में माताओं के समान, दूसरों के धन में मिट्टी के ढेले के समान और सब प्राणियों में स्वयं अपने ही समान विचार करते हैं।)
पूर्णं वाक्यम् — बुद्धिमान् मनुष्यः कार्यसाधनस्य मार्गान् समस्यादूरीकरणस्य कौशलानि च जानीयात्।
(हिन्दी — बुद्धिमान् मनुष्य को काम बनाने के मार्ग तथा समस्या दूर करने के कौशल — दोनों जानने चाहिए।)
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 89प्रश्न ६ — उदाहरणं दृष्ट्वा अधोलिखितानां पदानां विग्रहं मेलनं वा कुरुत (उदाहरणम् — अर्थोपार्जनम् = अर्थस्य उपार्जनम्)
विग्रहः — गुरुजनानाम् आज्ञया। (हिन्दी — गुरुजनों की आज्ञा से।)
सन्धिविच्छेदः — गुरुजन + आज्ञया (अ + आ = आ, दीर्घ सन्धि)
समासः — षष्ठीतत्पुरुषः (लुप्त विभक्ति — षष्ठी ‘नाम्’)
पदस्य विभक्तिः — करणे तृतीया एकवचन (‘आज्ञा से’)
विग्रहः — वनस्य देवता। (हिन्दी — वन की देवी / जंगल की अधिष्ठात्री देवता।)
विग्रहः — वनस्य देवता
समासः — षष्ठीतत्पुरुषः (लुप्त विभक्ति — षष्ठी ‘स्य’)
लिङ्गम् — स्त्रीलिङ्गम् (देवता), प्रथमा एकवचन
समस्तपदम् — वित्ताभावात्। (हिन्दी — धन के अभाव से / धन न होने के कारण।)
समस्तपदम् — वित्ताभावात् (वित्त + अभावात् → अ + अ = आ, दीर्घ सन्धि)
समासः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः — हेतौ पञ्चमी (‘के कारण’)
विग्रहः — बुद्धेः प्रभावेण। (हिन्दी — बुद्धि के प्रभाव से।)
विग्रहः — बुद्धेः प्रभावेण
समासः — षष्ठीतत्पुरुषः (लुप्त विभक्ति — षष्ठी)
‘बुद्धिः’ इकारान्त स्त्रीलिङ्गः → षष्ठी एकवचन बुद्धेः (मतिः → मतेः इव)
समस्तपदम् — धरणीपीठे। (हिन्दी — धरती पर / पृथ्वी के तल पर।)
समस्तपदम् — धरणीपीठे
समासः — षष्ठीतत्पुरुषः (पुस्तक की शब्दार्थ-तालिका स्वयं यही नाम देती है)
विभक्तिः — अधिकरणे सप्तमी, नपुंसकलिङ्ग एकवचन
विग्रहः — राज्ञः कुले। (हिन्दी — राजा के कुल में / राजदरबार में।)
विग्रहः — राज्ञः कुले
समासः — षष्ठीतत्पुरुषः
‘राजन्’ इति नकारान्तः पुंलिङ्गः → षष्ठी एकवचन राज्ञः; समासे तस्य ‘राज’ इति रूपम्
विभक्तिः — अधिकरणे सप्तमी एकवचन
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 89–90प्रश्न ७ — अधोलिखितानि वाक्यानि कथाक्रमानुसारं पुनः लिखत
शुद्धः कथाक्रमः — (घ) → (ख) → (ङ) → (ग) → (क) → (च)।
२. ततस्तौ गुरुजनानाम् अनुमतिं प्राप्य शुभेऽहनि देशान्तरं प्रस्थितौ। (ख)
३. यथा द्वाभ्यां चिन्तितं तथैव भूमिं खनित्वा तत्रैव धनं निक्षिप्य स्वगृहं गतवन्तौ। (ङ)
४. द्वावपि गत्वा तत् स्थानं यावत् खनतः तावद् रिक्तं भाण्डं दृष्टवन्तौ। (ग)
५. भवान् यदि मदुक्तप्रकारेण वदति तर्हि तद्धनं मयि स्थिरं तिष्ठति। (क)
६. राजपुरुषाः पापबुद्धिं दण्डितवन्तः। (च)
स्वाध्यायान्मा प्रमदः — पृष्ठ 90–91१. पञ्चतन्त्रम् · २. क्तवतुप्रत्ययः (सारणी तथा उदाहरणवाक्यानि) · ३. तत्पुरुषसमासः (पुस्तक की ‘स्वाध्यायान्मा प्रमदः’ पेटी पर आधारित अभ्यासार्थ जोड़े गए प्रश्न)
उत्तरम् — पञ्चतन्त्रं नीतिशिक्षाप्रदानां रोचकानां कथानां सङ्ग्रहः अस्ति। अस्य लेखकः विष्णुशर्मा। अस्मिन् ग्रन्थे पञ्च तन्त्राणि सन्ति — मित्रभेदः, मित्रसम्प्राप्तिः, काकोलूकीयम्, लब्धप्रणाशः, अपरीक्षितकारकं च। प्रस्तुतकथा प्रथमतन्त्रात् ‘मित्रभेदः’ इत्यस्मात् स्वीकृता।
(हिन्दी — पञ्चतन्त्र नीति की शिक्षा देने वाली रोचक कथाओं का संग्रह है। इसके लेखक विष्णुशर्मा हैं। पशु-पक्षियों की कथाओं के माध्यम से यहाँ नीतिशास्त्र के गहरे तत्त्व भी सरलता से सिखाए गए हैं। इस ग्रन्थ में कथाएँ पाँच तन्त्रों में बँटी हैं — मित्रभेद, मित्रसम्प्राप्ति, काकोलूकीय, लब्धप्रणाश तथा अपरीक्षितकारक। प्रस्तुत कथा पहले तन्त्र ‘मित्रभेद’ से ली गई है।)
उत्तरम् — भूतकाल में कर्तृवाच्य का अर्थ बताने के लिए धातु में ‘क्तवतु’ प्रत्यय जोड़ा जाता है। क्तवतु-प्रत्ययान्त पद वाक्य में विशेषण की तरह प्रयुक्त होते हैं, इसलिए उनका लिङ्ग तथा वचन कर्ता के अनुसार तय होता है।
पुस्तक की सारणी (पूर्ण रूप में) —
| धातुः + प्रत्ययः | पुंलिङ्गे | स्त्रीलिङ्गे | नपुंसकलिङ्गे |
|---|---|---|---|
| पठ् + क्तवतु | बालकः पठितवान् | बालिका पठितवती | मित्रं पठितवत् |
| खाद् + क्तवतु | बालकः खादितवान् | बालिका खादितवती | मित्रं खादितवत् |
| कृ + क्तवतु | बालकः कृतवान् | बालिका कृतवती | मित्रं कृतवत् |
पुस्तक के उदाहरणवाक्यानि —
| क्रमः | वाक्यम् | क्तवतु-पदम् | कर्ता (लिङ्ग · वचन) | हिन्दी अर्थ |
|---|---|---|---|---|
| (क) | ह्यः शिक्षकः पञ्च श्लोकान् पाठितवान्। | पाठितवान् | शिक्षकः — पुं. · ए.व. | कल शिक्षक ने पाँच श्लोक पढ़ाए। |
| (ख) | गतशनिवासरे छात्राः विद्यालयपरिसरे स्वच्छतां कृतवन्तः। | कृतवन्तः | छात्राः — पुं. · ब.व. | पिछले शनिवार छात्रों ने विद्यालय-परिसर में सफ़ाई की। |
| (ग) | माता प्रातः स्वल्पाहारं दत्तवती। | दत्तवती | माता — स्त्री. · ए.व. | माता ने सवेरे अल्पाहार दिया। |
| (घ) | गतवर्षे वार्षिकोत्सवे नवमकक्षायाः छात्राः नाटके अभिनीतवन्तः। | अभिनीतवन्तः | छात्राः — पुं. · ब.व. | पिछले वर्ष वार्षिकोत्सव में नवीं कक्षा के छात्रों ने नाटक में अभिनय किया। |
| (ङ) | गतसप्ताहे वयं जयपुरं गतवन्तः। | गतवन्तः | वयम् — उत्तम पुरुष · ब.व. | पिछले सप्ताह हम जयपुर गए। |
उत्तरम् — दो अथवा अनेक पदों को मिलाकर एक पद बनाना ‘समास’ कहलाता है। जिस समास में उत्तरपद प्रधान होता है, वह तत्पुरुष समास है। समास बनाते समय पूर्वपद की विभक्ति लुप्त हो जाती है, और जिस विभक्ति का लोप हुआ, उसी के नाम पर तत्पुरुष का नाम पड़ता है।
पुस्तक के उदाहरण —
| विग्रहः | समस्तपदम् | समासस्य नाम | लुप्त विभक्ति | हिन्दी |
|---|---|---|---|---|
| शरणम् आगतः | शरणागतः | द्वितीयातत्पुरुषः | द्वितीया (‘-म्’) | शरण में आया हुआ |
| सुखेन अन्वितः | सुखान्वितः | तृतीयातत्पुरुषः | तृतीया (‘-एन’) | सुख से युक्त |
| छात्रेभ्यः हितम् | छात्रहितम् | चतुर्थीतत्पुरुषः | चतुर्थी (‘-भ्यः’) | छात्रों के लिए हितकर |
| रोगात् भयम् | रोगभयम् | पञ्चमीतत्पुरुषः | पञ्चमी (‘-आत्’) | रोग से भय |
| देशस्य भक्तः | देशभक्तः | षष्ठीतत्पुरुषः | षष्ठी (‘-स्य’) | देश का भक्त |
| कार्ये कुशलः | कार्यकुशलः | सप्तमीतत्पुरुषः | सप्तमी (‘-ए’) | काम में कुशल |
यस्तु क्रियावान् मनुजः स विद्वान् — पृष्ठ 91१. पञ्चतन्त्रस्य एकां कथां पठित्वा तस्याः सारांशं संस्कृतेन श्रावयत · २. कथाधारितस्य नाटकस्य प्रस्तुतिः
पञ्चतन्त्र की कोई भी कथा चुनी जा सकती है; नीचे एक नमूना उत्तर है।
आदर्श उत्तरम् (नमूना सारांश) — ‘बकाः नकुलश्च’ (मित्रभेदः इति प्रथमतन्त्रात्)
कस्मिंश्चिद् वने एकः महान् न्यग्रोधवृक्षः आसीत्। तस्मिन् वृक्षे बहवः बकाः निवसन्ति स्म।
तस्य एव वृक्षस्य कोटरे एकः कृष्णसर्पः वसति स्म। सः प्रतिदिनं बकानां शिशून् खादति स्म।
दुःखिताः बकाः एकं कुलीरकम् (कर्कटम्) उपायम् अपृच्छन्। कुलीरकः बकानां स्वाभाविकः शत्रुः आसीत्। सः उक्तवान् —
‘नकुलस्य बिलात् आरभ्य सर्पस्य कोटरपर्यन्तं मत्स्यखण्डान् स्थापयत। नकुलः तान् खादन् आगमिष्यति, सर्पं च हनिष्यति’ इति।
बकाः तथैव कृतवन्तः। नकुलः मत्स्यमार्गेण आगत्य कृष्णसर्पं हतवान्।
किन्तु ततः परं सः नकुलः वृक्षम् आरुह्य बकान् अपि खादितवान्।
बकैः उपायः चिन्तितः, किन्तु अपायः न चिन्तितः।
अत एव उक्तम् —
उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्।
पश्यतो बकमूर्खस्य नकुलेन हता बकाः॥
यह समूह-कार्य है; पाठ पहले से नाट्य-शैली में है, अतः संवाद वहीं से लीजिए।
नमूना उत्तर (पटकथा — अन्तिम दृश्य का अंश)
भगवति वनदेवते ! आवयोर्मध्ये यः चौरः, त्वं कथय।
पिता — (कोटरात् गम्भीरस्वरेण) भोः! शृणुत, शृणुत! धर्मबुद्धिना हृतम् एतद्धनम्।
धर्मबुद्धिः — (स्थिरः, शान्तः) इदं मिथ्याभाषितम् अस्ति। नाहं चोरितवान्। अहम् एतत् शमीकोटरं वह्निभोज्यद्रव्यैः परिवेष्ट्य वह्निना प्रज्वालयामि। (तथा करोति)
सूत्रधारः — अथ ज्वलति तस्मिन् शमीकोटरे अर्धदग्धशरीरः स्फुटितेक्षणः करुणं विलपन् पापबुद्धिपिता बहिरागतः।
जनाः — (साश्चर्यम्) भोः! किमिदम् ? किमिदम् ?
पिता — (क्षीणस्वरेण) एतत् सर्वमपि पापबुद्धेः चेष्टितम्। (इत्युक्त्वा मृतः)
धर्माधिकारी — (उत्थाय) एष पापबुद्धिः दण्डनीयः।
सर्वे जनाः — (समवेतस्वरेण) भो धर्मबुद्धे! त्वया सम्यक् कृतम्। पापबुद्धेः व्यर्थपाण्डित्यात् पिता वह्निना घातितः। अतः साधूक्तम् —
उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्।
(यवनिकापातः)
Chapter 7 of 16 – Sanskrit
- Previous: Chapter 6 मनःपूतं समाचरेत्
- Next: Chapter 8 अन्नाद् आनन्दं प्रति
- All chapters: NCERT Solutions Class 9 Sanskrit
Also for This Chapter
NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 7 उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत् – Overview
| Class | Class 9 |
| Subject | Sanskrit |
| Chapter | 7 – उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत् |
| Session | 2027 |
| Format | Full answers on this page + PDF |
NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 7 – FAQs
Where can I download NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 7 उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत् PDF?
Read every answer on this page, or download the free PDF from the table at the top.
Is this for the 2027 session?
Yes, it follows the latest NCERT Class 9 Sanskrit book for 2027.
How many questions are solved in NCERT Class 9 Sanskrit Chapter 7?
All questions of the chapter – the in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises.
How should I use these solutions?
Read the chapter in the NCERT book first, attempt the questions yourself, then check your answers here.