Skip to content

NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 7 उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत् (PDF) – 2027

NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 7 उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत् – step-by-step answers to every exercise and in-text question of the chapter, as per the latest NCERT syllabus for 2027. Read them online or download the free question-answer PDF.

उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत् शारदा (कक्षा ९) का सप्तमः पाठः है। यह कथा विधा की रचना है — पञ्चतन्त्र के प्रथम तन्त्र मित्रभेदः से ली गई धर्मबुद्धि-पापबुद्धि की प्रसिद्ध कथा, जिसके रचयिता विष्णुशर्मा हैं (यह परिचय पुस्तक स्वयं ‘स्वाध्यायान्मा प्रमदः’ में देती है)। पाठ का आरम्भ माता-पुत्र के एक चित्र-संवाद से होता है, फिर नाट्य-शैली में पूरी कथा चलती है और अन्त में वही सूक्ति आती है जो पाठ का शीर्षक है। कथा के भीतर चार श्लोक भी हैं। पाठ के साथ पुस्तक सर्वं शब्देन भासते (शब्दार्थ-तालिका, जिसका ‘मातृभाषया अर्थं लिखत’ स्तम्भ खाली छोड़ा गया है), अत्र इदम् अवधेयम् (नित्यबहुवचनान्तशब्दाः तथा विशेषण-विशेष्य-सम्बन्ध), स्वाध्यायान्मा प्रमदः (पञ्चतन्त्रम्, क्तवतुप्रत्ययः, तत्पुरुषसमासः) तथा यस्तु क्रियावान् मनुजः स विद्वान् (कथा-सारांश एवं नाट्य-प्रस्तुति) देती है। अभ्यास अभ्यासाद् जायते सिद्धिः शीर्षक के नीचे सात प्रश्नों में है — पूर्णवाक्येन उत्तर, प्रश्ननिर्माणम्, ‘कः कं प्रति कथयति’, भूतकालिक→वर्तमानकालिक वाक्य-परिवर्तन, श्लोकाधारित रिक्तस्थानपूर्ति, समस्तपदों का विग्रह/मेलन तथा कथाक्रम-संयोजन। इस पाठ में भावार्थः खण्ड नहीं है — क्योंकि पाठ गीत नहीं, कथा है।

NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 7 उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत् PDF

All the answers are on this page below. The PDF also explains every answer – why it is right and how to check it – so download it for revision.

PDFChapterDownload
Solutions PDFउपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्View PDF

पाठ का हिंदी अनुवाद

चित्र-संवादः — माता और पुत्र (पृष्ठ 79)
मातः ! पश्यतु, अद्य अहं मार्गे पतितं धनं प्राप्तवान्। एतेन धनेन बहूनि क्रीडनकानि क्रीणामि।
पुत्र — माँ! देखिए, आज मुझे रास्ते में गिरा हुआ धन मिला है। इस धन से मैं बहुत-से खिलौने खरीदूँगा।
न हि पुत्र ! एतत् अन्यस्य श्रमार्जितं धनमस्ति, तस्मै एव प्रत्यर्पणीयम्। अन्यस्य धनं तृणम् इव गणनीयम्।
माता — नहीं बेटा! यह किसी दूसरे का परिश्रम से कमाया हुआ धन है, इसे उसी को लौटा देना चाहिए। दूसरे के धन को तिनके के समान समझना चाहिए।
मातः ! अन्यस्य धनं तृणम् इव कथं भवति ?
पुत्र — माँ! दूसरे का धन तिनके के समान कैसे होता है?
एहि पुत्र ! अहं तुभ्यं पञ्चतन्त्रस्य काञ्चन कथां श्रावयामि यया त्वं स्वप्रश्नस्य उत्तरं प्राप्तुं शक्नोषि।
माता — आओ बेटा! मैं तुम्हें पञ्चतन्त्र की एक कथा सुनाती हूँ, जिससे तुम अपने प्रश्न का उत्तर पा सकोगे।
मातः ! तर्हि कृपया सत्वरं श्रावयतु।
पुत्र — माँ! तो कृपया जल्दी सुनाइए।
कथा — पापबुद्धि की योजना और परदेश-यात्रा (पृष्ठ 80)
कस्मिंश्चिद्देशे धर्मबुद्धिः पापबुद्धिश्च द्वे मित्रे प्रतिवसतः स्म।
किसी देश में धर्मबुद्धि और पापबुद्धि नाम के दो मित्र रहते थे।
अथ कदाचित्पापबुद्धिना चिन्तितं यदहं तावान्मूर्खो दरिद्रतया पीडितश्च।
एक बार पापबुद्धि ने सोचा कि मैं तो मूर्ख हूँ और दरिद्रता (गरीबी) से पीड़ित भी हूँ।
अत एनं धर्मबुद्धिं स्वीकृत्य अन्यं देशं गच्छामि, तत्र अस्य आश्रयणेन धनं सम्पादयामि, अनन्तरम् एनमपि वञ्चयित्वा सुखी भवामि इति।
इसलिए इस धर्मबुद्धि को साथ लेकर दूसरे देश जाऊँगा, वहाँ इसके सहारे धन कमाऊँगा और बाद में इसे भी ठगकर सुखी हो जाऊँगा।
अथान्यस्मिन् अहनि धर्मबुद्धिमुपेत्याह —
फिर दूसरे दिन (वह) धर्मबुद्धि के पास जाकर बोला —
पापबुद्धिः — भो मित्र ! यदा भवान् वृद्धः भवति तदा ‘बाल्ये यौवने वा मया एवं कृतम्’ इति वक्तुं योग्यं किं कार्यं स्मरति ?
पापबुद्धि — हे मित्र! जब आप बूढ़े होंगे, तब ‘बचपन में या जवानी में मैंने ऐसा किया था’ — यह कहने योग्य कौन-सा काम आपको याद होगा?
भवता अन्यः देशः न दृष्टः एव चेत् भवतः शिशून् अन्यदेशसम्बन्धे कां कथां वदिष्यति ? उक्तमेव —
यदि आपने दूसरा देश देखा ही नहीं, तो आप अपने बच्चों को दूसरे देश के बारे में कौन-सी कहानी सुनाएँगे? कहा भी गया है —
देशान्तरेषु बहुविधभाषावेषादि येन न ज्ञातम्।
भ्रमता धरणीपीठे तस्य फलं जन्मनो व्यर्थम्॥
जिसने धरती पर घूमते हुए दूसरे देशों की अनेक प्रकार की भाषाएँ, वेशभूषा आदि नहीं जानीं, उसके जन्म का फल व्यर्थ है।
एवमेव
इसी प्रकार (यह भी कहा गया है) —
विद्यां वित्तं शिल्पं तावन्नाप्नोति मानवः सम्यक्।
यावद् व्रजति न भूमौ देशाद्देशान्तरं हृष्टः॥
मनुष्य विद्या, धन और शिल्प (कला-कौशल) को तब तक भली-भाँति प्राप्त नहीं करता, जब तक वह प्रसन्न होकर धरती पर एक देश से दूसरे देश में नहीं जाता।
अतः आवां देशान्तरं गत्वा धनम् अर्जयित्वा आगच्छाव इति।
इसलिए हम दोनों परदेश जाकर, धन कमाकर लौट आएँ।
अथ तस्य तद्वचनमाकर्ण्य प्रहृष्टमनाः धर्मबुद्धिः आह – अस्तु तावत् गुरुजनाज्ञया गच्छावः।
तब उसकी वह बात सुनकर प्रसन्न मन वाला धर्मबुद्धि बोला — ठीक है, बड़ों की आज्ञा लेकर चलते हैं।
(ततस्तौ गुरुजनानामनुमतिं प्राप्य शुभेऽहनि देशान्तरं प्रस्थितौ। पापबुद्धिः धर्मबुद्धेः प्रभावेण प्रभूतं धनं सम्पादितवान्)
(तब वे दोनों बड़ों की अनुमति पाकर शुभ दिन परदेश के लिए चल पड़े। पापबुद्धि ने धर्मबुद्धि के प्रभाव से बहुत-सा धन कमाया।)
पापबुद्धिः — मित्र ! आवाभ्यामिदानीं प्रचुरं धनमुपार्जितम्। अत्रागत्य वर्षाणि व्यतीतानि, सर्वं धनं स्वीकृत्य स्वग्रामं गच्छावः।
पापबुद्धि — मित्र! अब हम दोनों ने बहुत धन कमा लिया है। यहाँ आए हुए कई वर्ष बीत गए, (अब) सारा धन लेकर अपने गाँव चलें।
धन को वन में गाड़ना और पापबुद्धि की चोरी (पृष्ठ 81–82)
धर्मबुद्धिः — अथ किम्। तथैवास्तु।
धर्मबुद्धि — और क्या! ऐसा ही हो।
(यदा तौ स्वनगरसमीपमागतवन्तौ तदा)
(जब वे दोनों अपने नगर के पास आ गए, तब)
पापबुद्धिः — भद्र ! एतत् सर्वं धनं गृहं प्रति नेतुं न उचितम्। अतः एतद् धनमत्रैव गहनारण्ये कुत्रापि भूमौ निक्षिप्य किञ्चिन्मात्रमादाय गृहं प्रविशावः।
पापबुद्धि — भले मित्र! यह सारा धन घर ले जाना उचित नहीं है। इसलिए इस धन को यहीं घने जंगल में कहीं भूमि में रखकर (गाड़कर) और थोड़ा-सा लेकर घर में प्रवेश करें।
धर्मबुद्धिः — सत्यमेवाभिहितं भवता, तथैव कुर्वः।
धर्मबुद्धि — आपने ठीक ही कहा, वैसा ही करते हैं।
यथा द्वाभ्यां चिन्तितं तथैव भूमिं खनित्वा तत्रैव धनं निक्षिप्य स्वगृहं गतवन्तौ।
जैसा दोनों ने सोचा था, वैसे ही भूमि खोदकर और वहीं धन रखकर वे दोनों अपने-अपने घर चले गए।
अन्यस्मिन्नहनि पापबुद्धिः निशीथे अटव्यां गत्वा तत्सर्वं वित्तं समादाय गर्तं पूरयित्वा स्वभवनं गतवान्।
दूसरे दिन पापबुद्धि आधी रात में जंगल में गया और वह सारा धन लेकर, गड्ढा भरकर अपने घर चला गया।
(अथ कतिचिद्दिनानन्तरम्)
(फिर कुछ दिनों के बाद)
पापबुद्धिः — सखे ! मम कुटुम्बे बहवः जनाः सन्ति, धनाभावात् कष्टम् अनुभवामि। अतः तत्र गत्वा किञ्चिन्मात्रं धनमानयावः।
पापबुद्धि — मित्र! मेरे परिवार में बहुत लोग हैं, धन की कमी के कारण मैं कष्ट उठा रहा हूँ। इसलिए वहाँ जाकर थोड़ा-सा धन ले आते हैं।
धर्मबुद्धिः — अस्तु मित्र ! गच्छावः।
धर्मबुद्धि — ठीक है मित्र! चलते हैं।
(अथ द्वावपि गत्वा तत्स्थानं यावत् खनतः तावद्रिक्तं भाण्डं दृष्टवन्तौ। अत्रान्तरे पापबुद्धिः शिरस्ताडयन् उक्तवान्)
(फिर दोनों ने जाकर जैसे ही उस स्थान को खोदा, वैसे ही उन्हें खाली घड़ा दिखाई दिया। इसी बीच पापबुद्धि सिर पीटते हुए बोला)
झगड़ा और धर्माधिकारी के पास (पृष्ठ 82)
पापबुद्धिः — भोः धर्मबुद्धे ! त्वयैवापहृतम् एतद्धनं, नान्येन। तत्प्रयच्छ मे तदर्धम्। अन्यथा अहं राजकुले निवेदयिष्यामि।
पापबुद्धि — अरे धर्मबुद्धि! यह धन तुमने ही चुराया है, किसी दूसरे ने नहीं। इसलिए मुझे उसका आधा भाग दे दो। नहीं तो मैं राजदरबार में शिकायत करूँगा।
धर्मबुद्धिः — भोः दुरात्मन् ! मा मैवं वद। धर्मबुद्धिः खल्वहम्। नैतत् चौरकर्म करोमि।
धर्मबुद्धि — अरे दुष्ट! ऐसा मत कहो, ऐसा मत कहो। मैं तो धर्मबुद्धि हूँ। मैं यह चोरी का काम नहीं करता।
मातृवत्परदारेषु परद्रव्येषु लोष्ठवत्।
आत्मवत्सर्वभूतेषु वीक्षन्ते धर्मबुद्धयः॥
धर्म में बुद्धि रखने वाले लोग पराई स्त्रियों को माता के समान, दूसरों के धन को पत्थर के टुकड़े के समान और सब प्राणियों को अपने समान देखते हैं।
(एवं द्वावपि विवदमानौ धर्माधिकारिणं निकषा गतौ)
(इस प्रकार झगड़ते हुए वे दोनों धर्माधिकारी (न्यायाधीश) के पास गए)
धर्माधिकारी — ननु न कोऽपि साक्षी युवाभ्यामन्यतरस्य चौरकर्मणः।
धर्माधिकारी — तुम दोनों में से किसी एक की चोरी का कोई भी गवाह नहीं है।
अतः यत्र मानुषप्रमाणम् अनुपलब्धं तत्र वनदेवता एव न्यायनिर्णयं करिष्यति। अतः प्रातःकाले युवामस्माभिः सह तत्र वनप्रदेशं गच्छतम्। तत्रैव निर्णयः भविष्यति।
इसलिए जहाँ मनुष्य का दिया प्रमाण (गवाही) नहीं मिलता, वहाँ वनदेवता ही न्याय का निर्णय करेंगी। अतः सुबह तुम दोनों हमारे साथ उस वन-प्रदेश में चलो। वहीं निर्णय होगा।
पापबुद्धि की चाल — पिता को शमी के कोटर में छिपाना (पृष्ठ 82–83)
(अत्रान्तरे पापबुद्धिः गृहं गत्वा स्वजनकं प्रबोधितवान्)
(इसी बीच पापबुद्धि ने घर जाकर अपने पिता को समझाया)
पापबुद्धिः — तात ! मया धर्मबुद्धेः प्रभूतः अर्थः चोरितः। भवान् यदि मदुक्तप्रकारेण वदति तर्हि तद्धनं मयि स्थिरं तिष्ठति, अन्यथास्माकं प्राणैः सह यास्यति।
पापबुद्धि — पिताजी! मैंने धर्मबुद्धि का बहुत-सा धन चुराया है। यदि आप मेरे बताए ढंग से बोलें, तो वह धन मेरे पास स्थिर रहेगा, नहीं तो (वह) हमारे प्राणों के साथ ही चला जाएगा।
पिता — वत्स ! द्रुतं वद,अहं किं करवाणि येन तद्द्रव्यं स्थिरं तिष्ठेत्।
पिता — बेटा! जल्दी बताओ, मैं क्या करूँ जिससे वह धन स्थिर रहे।
पापबुद्धिः — तात ! अस्ति वनप्रदेशे महाशमी नाम वृक्षः। तस्मिन् महाकोटरम् अस्ति। तत्र भवान्साम्प्रतमेव प्रविशतु।
पापबुद्धि — पिताजी! वन-प्रदेश में महाशमी नाम का एक पेड़ है। उसमें एक बड़ा खोखला (कोटर) है। आप अभी ही उसमें घुस जाइए।
ततः प्रभाते यदाहं सत्यश्रावणाय निवेदयामि, तदा भवता वक्तव्यं यद् धर्मबुद्धिः चौर इति।
फिर सुबह जब मैं (वनदेवता से) सच बताने की प्रार्थना करूँ, तब आपको कहना है कि धर्मबुद्धि चोर है।
(तथा कृते, प्रातःकाले स्नात्वा पापबुद्धिः धर्मबुद्धिना धर्माधिकारिणा च सह न्यायार्थं वनदेवतायाः समीपमुपागतः। अन्येऽपि सामाजिकाः तद्द्रष्टुमागताः)
(वैसा कर लेने पर सुबह स्नान करके पापबुद्धि, धर्मबुद्धि और धर्माधिकारी के साथ न्याय के लिए वनदेवता के पास पहुँचा। समाज के दूसरे लोग भी यह देखने के लिए आए।)
वनदेवता के सामने न्याय (पृष्ठ 83–84)
पापबुद्धिः — आदित्यचन्द्रावनिलोऽनलश्च द्यौर्भूमिरापो हृदयं यमश्च।
अहश्च रात्रिश्च उभे च संध्ये धर्मो हि जानाति नरस्य वृत्तम्॥
पापबुद्धि — सूर्य, चन्द्रमा, वायु, अग्नि, आकाश, पृथ्वी, जल, हृदय (अन्तरात्मा), यम, दिन, रात, दोनों सन्ध्याएँ (सुबह और शाम) और धर्म — ये सब मनुष्य के आचरण को जानते हैं।
भगवति वनदेवते ! आवयोर्मध्ये यः चौरः त्वं कथय।
हे भगवती वनदेवी! हम दोनों में से जो चोर है, (उसे) तुम बताओ।
पिता शमीकोटरस्थः — भोः ! शृणुत, शृणुत ! धर्मबुद्धिना हृतम् एतद्धनम्।
शमी के कोटर में बैठा पिता — अरे! सुनो, सुनो! यह धन धर्मबुद्धि ने चुराया है।
(तद् आकर्ण्य ते सर्वे जनाः विस्मयेन उत्फुल्ललोचनाः सञ्जाताः)
(यह सुनकर आश्चर्य से उन सब लोगों की आँखें फटी की फटी रह गईं)
सर्वे जनाः — धनापहरणदोषहेतोः शास्त्रविहितप्रकारेण धर्मबुद्धये दण्डः दातव्यः।
सब लोग — धन चुराने के अपराध के कारण धर्मबुद्धि को शास्त्र में बताए गए ढंग से दण्ड दिया जाना चाहिए।
धर्मबुद्धिः — इदं मिथ्याभाषितमस्ति। नाहं चोरितवान्। अहम् एतत् शमीकोटरं वह्निभोज्यद्रव्यैः परिवेष्ट्य वह्निना प्रज्वालयामि। (तथा करोति)
धर्मबुद्धि — यह झूठ कहा गया है। मैंने चोरी नहीं की। मैं शमी के इस कोटर को आग में जलने वाली वस्तुओं (घास-फूस, लकड़ी आदि) से घेरकर आग से जलाता हूँ। (वैसा ही करता है)
(अथ ज्वलति तस्मिन् शमीकोटरे अर्धदग्धशरीरः स्फुटितेक्षणः करुणं विलपन् पापबुद्धिपिता बहिरागतः)
(तब शमी के उस कोटर के जलने पर अधजले शरीर और नष्ट हुई आँखों वाला पापबुद्धि का पिता करुण विलाप करता हुआ बाहर निकला)
ततश्च
और तब —
जनाः — (साश्चर्यम्) भोः ! किमिदम् ? किमिदम् ?
लोग — (आश्चर्य के साथ) अरे! यह क्या? यह क्या?
पिता पापबुद्धेः — एतत् सर्वमपि पापबुद्धेः चेष्टितम्। (इत्युक्त्वा मृतः)
पापबुद्धि का पिता — यह सब पापबुद्धि की ही करतूत है। (ऐसा कहकर मर गया)
धर्माधिकारी — एष पापबुद्धिः दण्डनीयः।
धर्माधिकारी — यह पापबुद्धि दण्ड देने योग्य है।
(राजपुरुषाः नियमानुसारं पापबुद्धिं दण्डितवन्तः धर्मबुद्धिं प्रशंसितवन्तः च)
(राजपुरुषों (राजा के कर्मचारियों) ने नियम के अनुसार पापबुद्धि को दण्ड दिया और धर्मबुद्धि की प्रशंसा की)
सर्वे जनाः — भो धर्मबुद्धे ! त्वया सम्यक् कृतम्। पापबुद्धेः व्यर्थपाण्डित्यात् पिता वह्निना घातितः। अतः साधूक्तम् —
सब लोग — हे धर्मबुद्धि! तुमने ठीक किया। पापबुद्धि की व्यर्थ की चतुराई के कारण उसका पिता आग से मारा गया। इसलिए ठीक ही कहा गया है —
उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्।
बुद्धिमान् मनुष्य को (किसी काम का) उपाय सोचना चाहिए और उसी प्रकार उससे होने वाले अपाय (हानि या संकट) को भी सोचना चाहिए।
स्वाध्यायान्मा प्रमदः — पञ्चतन्त्रम् (पृष्ठ 90)
पञ्चतन्त्रम् — पञ्चतन्त्रं नीतिशिक्षाप्रदानां रोचकानां कथानां सङ्ग्रहः वर्तते। अस्य ग्रन्थस्य लेखकः विष्णुशर्मा अस्ति।
पञ्चतन्त्र — पञ्चतन्त्र नीति की शिक्षा देने वाली रोचक कथाओं का संग्रह है। इस ग्रन्थ के लेखक विष्णुशर्मा हैं।
पशुपक्षिणां कथामाध्यमेन नीतिशास्त्रस्य गहनतत्त्वमपि सरलतया अत्र शिक्षितम्। अस्मिन् ग्रन्थे कथाः पञ्चसु तन्त्रेषु विभक्ताः सन्ति।
पशु-पक्षियों की कथाओं के माध्यम से इसमें नीतिशास्त्र की गहरी बातें भी सरलता से सिखाई गई हैं। इस ग्रन्थ में कथाएँ पाँच तन्त्रों (भागों) में बँटी हुई हैं।
यथा — मित्रभेदः, मित्रसम्प्राप्तिः, काकोलूकीयम्, लब्धप्रणाशः, अपरीक्षितकारकं चेति। प्रस्तुतकथा मित्रभेदः इति प्रथमतन्त्रात् स्वीकृता।
जैसे — मित्रभेद, मित्रसम्प्राप्ति, काकोलूकीय, लब्धप्रणाश और अपरीक्षितकारक। यह कथा ‘मित्रभेद’ नामक पहले तन्त्र से ली गई है।

NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 7 उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत् – Questions and Answers

All questions of the chapter are answered below, in the order of the book – in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises. Each answer is written the way you would write it in the exam.

पाठ-परिचयः — चित्र-संवादः — पृष्ठ 79मातुः पुत्रस्य च संवादः — कथायाः भूमिका (पुस्तक के चित्र-संवाद पर आधारित अभ्यासार्थ जोड़े गए प्रश्न)

पाठ-परिचयः
प्र.1पाठस्य आरम्भे चित्रे यः संवादः दत्तः, तं लिखत तस्य आशयं च स्पष्टीकुरुत।
उत्तर

चित्रगतः संवादः —

पुत्रः — मातः! पश्यतु, अद्य अहं मार्गे पतितं धनं प्राप्तवान्। एतेन धनेन बहूनि क्रीडनकानि क्रीणामि।
माता — न हि पुत्र! एतत् अन्यस्य श्रमार्जितं धनमस्ति, तस्मै एव प्रत्यर्पणीयम्। अन्यस्य धनं तृणम् इव गणनीयम्।
पुत्रः — मातः! अन्यस्य धनं तृणम् इव कथं भवति ?
माता — एहि पुत्र! अहं तुभ्यं पञ्चतन्त्रस्य काञ्चन कथां श्रावयामि यया त्वं स्वप्रश्नस्य उत्तरं प्राप्तुं शक्नोषि।
पुत्रः — मातः! तर्हि कृपया सत्वरं श्रावयतु।

आशयः — पुत्रः मार्गे पतितं धनं प्राप्य क्रीडनकानि क्रेतुम् इच्छति। माता बोधयति यत् अन्यस्य श्रमार्जितं धनं तस्मै एव प्रत्यर्पणीयम्, परधनं तृणवत् गणनीयम्। ‘कथं तृणवत् ?’ इति प्रश्नस्य उत्तरं दातुं सा पञ्चतन्त्रस्य कथां श्रावयति — सा एव अस्य पाठस्य कथा।

प्र.2‘अन्यस्य धनं तृणम् इव गणनीयम्’ — अस्य वाक्यस्य आशयं भारतीयपरम्परायाः दृष्ट्या स्पष्टीकुरुत।
उत्तर

उत्तरम् — अन्यस्य श्रमेण अर्जितं धनं स्वकीयम् इव न मन्तव्यम्, अपि तु तृणवत् — मूल्यहीनम् — इति गणनीयम्। यः परधनं लोभेन गृह्णाति, सः धनं तु न रक्षति, स्वस्य धर्मम् अपि नाशयति।

(हिन्दी — दूसरे के परिश्रम से कमाया धन अपना नहीं मानना चाहिए; उसे तिनके के समान — मूल्यहीन — गिनना चाहिए। जो लोभवश पराया धन लेता है, वह धन तो बचा नहीं पाता, अपना धर्म भी खो देता है।)

प्र.3माता पुत्राय कस्य ग्रन्थस्य कथां श्रावयति ? सा कथा कस्मात् तन्त्रात् स्वीकृता ?
उत्तर

उत्तरम् — माता पुत्राय पञ्चतन्त्रस्य कथां श्रावयति। इयं कथा पञ्चतन्त्रस्य प्रथमतन्त्रात् ‘मित्रभेदः’ इति नाम्नः तन्त्रात् स्वीकृता। पञ्चतन्त्रस्य लेखकः विष्णुशर्मा अस्ति।

(हिन्दी — माता पुत्र को पञ्चतन्त्र की कथा सुनाती है। यह कथा पञ्चतन्त्र के प्रथम तन्त्र ‘मित्रभेद’ से ली गई है। पञ्चतन्त्र के लेखक विष्णुशर्मा हैं।)

कथा — धर्मबुद्धिः पापबुद्धिश्च — पृष्ठ 79–84कथावस्तु, पात्रपरिचयः तथा कथायाः सन्देशः (पाठ-बोध हेतु अभ्यासार्थ जोड़े गए प्रश्न)

कथा
प्र.1‘उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्’ इति पाठस्य कथां स्वशब्देषु संस्कृतेन संक्षेपेण लिखत।
उत्तर

कथासारः (संस्कृतेन) —

कस्मिंश्चिद् देशे धर्मबुद्धिः पापबुद्धिश्च द्वे मित्रे प्रतिवसतः स्म।
पापबुद्धिः अचिन्तयत् — ‘धर्मबुद्धिं स्वीकृत्य देशान्तरं गत्वा धनं सम्पादयामि, अनन्तरम् एनं वञ्चयित्वा सुखी भवामि’ इति।
सः धर्मबुद्धिं देशाटनस्य महत्त्वं बोधितवान्। तौ गुरुजनानाम् अनुमतिं प्राप्य शुभेऽहनि देशान्तरं प्रस्थितौ।
पापबुद्धिः धर्मबुद्धेः प्रभावेण प्रभूतं धनं सम्पादितवान्।
प्रत्यागमनकाले पापबुद्धेः वचनेन तौ सर्वं धनं गहनारण्ये भूमौ निक्षिप्य किञ्चिन्मात्रम् आदाय गृहं गतवन्तौ।
अनन्तरं पापबुद्धिः निशीथे एकाकी अटव्यां गत्वा तत्सर्वं वित्तं समादाय गर्तं पूरयित्वा स्वभवनं गतवान्।
कतिचिद् दिनानन्तरं द्वावपि तत्र गत्वा यावत् खनतः तावद् रिक्तं भाण्डं दृष्टवन्तौ।
पापबुद्धिः शिरः ताडयन् धर्मबुद्धिम् एव चौरम् अवदत्, राजकुले निवेदनस्य भयं च दर्शितवान्।
विवदमानौ तौ धर्माधिकारिणं निकषा गतौ। साक्षिणः अभावात् धर्माधिकारी वनदेवतायाः न्यायनिर्णयं निश्चितवान्।
पापबुद्धिः स्वपितरं शमीवृक्षस्य महाकोटरे निगूह्य मिथ्यासाक्ष्यं दापितवान्।
धर्मबुद्धिः तत् कोटरं वह्निभोज्यद्रव्यैः परिवेष्ट्य वह्निना प्रज्वालितवान्। अर्धदग्धशरीरः स्फुटितेक्षणः पापबुद्धेः पिता बहिरागत्य सत्यम् उक्त्वा मृतः।
राजपुरुषाः पापबुद्धिं दण्डितवन्तः धर्मबुद्धिं प्रशंसितवन्तः च।
सर्वे जनाः अवदन् — ‘पापबुद्धेः व्यर्थपाण्डित्यात् पिता वह्निना घातितः। अतः साधूक्तम् — उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्।’
प्र.2कथायाः पात्राणां परिचयं दत्त्वा तेषां चरित्रं विश्लेषयत। ‘पापबुद्धेः व्यर्थपाण्डित्यम्’ इत्यस्य कः आशयः ?
उत्तर

उत्तरम् — कथायां पञ्च पात्राणि सन्ति — धर्मबुद्धिः, पापबुद्धिः, पापबुद्धेः पिता, धर्माधिकारी, सर्वे जनाः (सामाजिकाः) च।

पात्रम्कः / काचरित्रस्य विशेषतापाठात् प्रमाणम्
धर्मबुद्धिःकथायाः नायकः, पापबुद्धेः मित्रम्सत्यनिष्ठः, विश्वासपात्रः, बुद्धिमान् — किन्तु दुष्टस्य मित्रस्य परीक्षां न कृतवान्‘धर्मबुद्धिः खल्वहम्। नैतत् चौरकर्म करोमि।’
पापबुद्धिःकथायाः खलनायकःलोभी, कपटी, आत्मनिन्दकः अपि (‘अहं मूर्खः’), किन्तु चातुर्येण गर्वितः‘एनमपि वञ्चयित्वा सुखी भवामि इति।’
पापबुद्धेः पितावृद्धः जनकःपुत्रस्नेहेन अन्धः; अधर्मे सहायकः भूत्वा स्वयं नष्टः; अन्ते सत्यवादी‘एतत् सर्वमपि पापबुद्धेः चेष्टितम्। (इत्युक्त्वा मृतः)’
धर्माधिकारीन्यायाधीशःविवेकी — साक्ष्यं विना निर्णयं न करोति, प्रचलितां प्रथाम् आश्रयति‘यत्र मानुषप्रमाणम् अनुपलब्धं तत्र वनदेवता एव न्यायनिर्णयं करिष्यति।’
सर्वे जनाःसामाजिकाःसमाजस्य विवेकः — प्रथमं भ्रान्ताः, अन्ते सत्यं ज्ञात्वा नीतिं घोषयन्ति‘अतः साधूक्तम् — उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्।’

‘व्यर्थपाण्डित्यम्’ इत्यस्य आशयः — यत् पाण्डित्यं केवलं कपटाय प्रयुज्यते, यस्य परिणामः पूर्वं न विचारितः, तत् पाण्डित्यं व्यर्थम् एव, प्रत्युत विनाशकम्।

(हिन्दी — ‘व्यर्थ पाण्डित्य’ का अर्थ है वह चतुराई जो केवल छल के लिए लगाई जाए और जिसका परिणाम पहले न सोचा जाए। ऐसी चतुराई बेकार ही नहीं, नाश करने वाली होती है।)

पाठगताः श्लोकाः — पृष्ठ 80–84चत्वारः श्लोकाः तथा शीर्षक-सूक्तिः — पदच्छेदः, अन्वयः, शब्दार्थः, हिन्दी अर्थः, भावः (अभ्यासार्थ जोड़े गए प्रश्न)

श्लोकव्याख्या
प्र.1प्रथमस्य श्लोकस्य पदच्छेदम् अन्वयं शब्दार्थं भावं च लिखत — “देशान्तरेषु बहुविधभाषावेषादि येन न ज्ञातम्। भ्रमता धरणीपीठे तस्य फलं जन्मनो व्यर्थम्॥”
उत्तर
देशान्तरेषु बहुविधभाषावेषादि येन न ज्ञातम्।
भ्रमता धरणीपीठे तस्य फलं जन्मनो व्यर्थम्॥

पदच्छेदः — देश-अन्तरेषु + बहुविध-भाषा-वेष-आदि + येन + न + ज्ञातम् + भ्रमता + धरणी-पीठे + तस्य + फलम् + जन्मनः + व्यर्थम्।

अन्वयः — धरणीपीठे भ्रमता येन देशान्तरेषु बहुविधभाषावेषादि न ज्ञातम्, तस्य जन्मनः फलं व्यर्थम् (अस्ति)।

पदम्शब्दार्थः
देशान्तरेषुअन्येषु देशेषु — दूसरे देशों में (देश + अन्तर = ‘दूसरा देश’)
बहुविधभाषावेषादिबहुविधाः भाषाः वेषाः आदयः च — अनेक प्रकार की भाषा, वेशभूषा आदि
येन न ज्ञातम्येन पुरुषेण न ज्ञातम् — जिसने नहीं जाना (कर्मणि प्रयोगः)
भ्रमताभ्रमन् (शतृ) इत्यस्य तृतीया — घूमते हुए (उसी ‘येन’ का विशेषण)
धरणीपीठेधरण्याः पीठे — पृथ्वी के तल पर, धरती पर
जन्मनः फलम्जन्म लेने का फल, जीवन की उपलब्धि
व्यर्थम्निष्फलम्, निरर्थकम् — बेकार

हिन्दी अर्थ — जिस मनुष्य ने धरती पर घूम-घूमकर दूसरे देशों की अनेक प्रकार की भाषाओं, वेशभूषा आदि को नहीं जाना, उसके जन्म का फल व्यर्थ है।

भावः — देशाटन से ही मनुष्य विविध देशों की भाषा, वेश और संस्कृति जानता है; जो यह नहीं जानता, उसका जन्म निष्फल है — इसलिए देशाटन करना चाहिए।

प्र.2द्वितीयस्य श्लोकस्य पदच्छेदम् अन्वयं शब्दार्थं भावं च लिखत — “विद्यां वित्तं शिल्पं तावन्नाप्नोति मानवः सम्यक्। यावद् व्रजति न भूमौ देशाद्देशान्तरं हृष्टः॥”
उत्तर
विद्यां वित्तं शिल्पं तावन्नाप्नोति मानवः सम्यक्।
यावद् व्रजति न भूमौ देशाद्देशान्तरं हृष्टः॥

पदच्छेदः — विद्याम् + वित्तम् + शिल्पम् + तावत् + न + आप्नोति + मानवः + सम्यक् + यावत् + व्रजति + न + भूमौ + देशात् + देश-अन्तरम् + हृष्टः।

अन्वयः — मानवः तावत् विद्यां वित्तं शिल्पं च सम्यक् न आप्नोति, यावत् (सः) हृष्टः (सन्) भूमौ देशात् देशान्तरं न व्रजति।

पदम्शब्दार्थः
विद्याम्ज्ञानम्, शास्त्रज्ञानम् — विद्या
वित्तम्धनम् — धन, सम्पत्ति
शिल्पम्कला, कौशलम् — हुनर, कारीगरी
तावत् … यावत्तब तक … जब तक (नित्यसम्बन्धी अव्ययद्वयम्)
आप्नोतिप्राप्नोति, लभते — पाता है (√आप्, लट्, प्र.पु.ए.व.)
सम्यक्सम्यक् रूपेण, पूर्णतया — भली-भाँति
व्रजतिगच्छति — जाता है (√व्रज्, लट्, प्र.पु.ए.व.)
हृष्टःप्रसन्नः, उत्साहयुक्तः — प्रसन्न होकर, उत्साह से भरा हुआ

हिन्दी अर्थ — मनुष्य विद्या, धन तथा कला (हुनर) को तब तक भली-भाँति नहीं पाता, जब तक वह प्रसन्न मन से पृथ्वी पर एक देश से दूसरे देश की यात्रा नहीं करता।

भावः — प्रसन्न मन से देश-देशान्तर की यात्रा करने पर ही मनुष्य विद्या, धन और कला (शिल्प) भली-भाँति प्राप्त करता है।

प्र.3तृतीयस्य श्लोकस्य पदच्छेदम् अन्वयं शब्दार्थं भावं च लिखत — “मातृवत्परदारेषु परद्रव्येषु लोष्ठवत्। आत्मवत्सर्वभूतेषु वीक्षन्ते धर्मबुद्धयः॥”
उत्तर
मातृवत्परदारेषु परद्रव्येषु लोष्ठवत्।
आत्मवत्सर्वभूतेषु वीक्षन्ते धर्मबुद्धयः॥

पदच्छेदः — मातृवत् + परदारेषु + परद्रव्येषु + लोष्ठवत् + आत्मवत् + सर्वभूतेषु + वीक्षन्ते + धर्मबुद्धयः।

अन्वयः — धर्मबुद्धयः परदारेषु मातृवत्, परद्रव्येषु लोष्ठवत्, सर्वभूतेषु च आत्मवत् वीक्षन्ते।

पदम्शब्दार्थः
मातृवत्मातुः इव — माता के समान (मातृ + वति प्रत्ययः)
परदारेषुपरेषां दारेषु — दूसरों की स्त्रियों में (‘दाराः’ नित्यबहुवचनान्त शब्द है)
परद्रव्येषुपरेषां द्रव्येषु — दूसरों के धन में
लोष्ठवत्पाषाणखण्डवत् — मिट्टी के ढेले / पत्थर के टुकड़े के समान
आत्मवत्आत्मनः इव — अपने ही समान
सर्वभूतेषुसर्वेषु प्राणिषु — सब प्राणियों में
वीक्षन्तेपश्यन्ति — देखते हैं (वि + √ईक्ष्, लट्, प्र.पु.ब.व., आत्मनेपदी)
धर्मबुद्धयःधार्मिकबुद्धियुक्ताः जनाः — धर्म-बुद्धि वाले लोग

हिन्दी अर्थ — धर्मबुद्धि वाले लोग दूसरों की स्त्रियों को माता के समान देखते हैं, दूसरों के धन को मिट्टी के ढेले के समान देखते हैं, और सब प्राणियों को अपने ही समान देखते हैं।

भावः — धर्मबुद्धि वाले लोग पराई स्त्री को माता, पराए धन को मिट्टी का ढेला और सब प्राणियों को अपने समान मानते हैं — यही सदाचार है।

प्र.4चतुर्थस्य श्लोकस्य पदच्छेदम् अन्वयं शब्दार्थं भावं च लिखत — “आदित्यचन्द्रावनिलोऽनलश्च द्यौर्भूमिरापो हृदयं यमश्च। अहश्च रात्रिश्च उभे च संध्ये धर्मो हि जानाति नरस्य वृत्तम्॥”
उत्तर
आदित्यचन्द्रावनिलोऽनलश्च द्यौर्भूमिरापो हृदयं यमश्च।
अहश्च रात्रिश्च उभे च संध्ये धर्मो हि जानाति नरस्य वृत्तम्॥

पदच्छेदः — आदित्य-चन्द्रौ + अनिलः + अनलः + च + द्यौः + भूमिः + आपः + हृदयम् + यमः + च + अहः + च + रात्रिः + च + उभे + च + संध्ये + धर्मः + हि + जानाति + नरस्य + वृत्तम्।

अन्वयः — आदित्यचन्द्रौ, अनिलः, अनलः, द्यौः, भूमिः, आपः, हृदयम्, यमः, अहः, रात्रिः, उभे संध्ये, धर्मः च — (एते सर्वे) हि नरस्य वृत्तं जानाति (जानन्ति)।

पदम्शब्दार्थःकिसका साक्षी
आदित्यःसूर्यःदिन का प्रत्यक्षदर्शी
चन्द्रःशशीरात का प्रत्यक्षदर्शी
अनिलःपवनः, वायुःजो सर्वत्र पहुँचता है
अनलःअग्निः, वह्निःयज्ञ तथा शपथ का साक्षी
द्यौःआकाशःऊपर से सब देखने वाला
भूमिःपृथिवीनीचे से सब सहने वाली
आपःजलम् (नित्यबहुवचनान्तः शब्दः)जीवन का आधार
हृदयम्अन्तःकरणम्भीतर बैठा सबसे कड़ा गवाह
यमःधर्मराजः, मृत्युदेवःअन्तिम न्यायाधीश
अहः, रात्रिः, उभे संध्येदिवसः, रजनी, प्रातःसन्ध्या सायंसन्ध्या चसमय के सब भाग
धर्मःसनातनः नियमःसबका आधार
वृत्तम्आचरणम्, चरित्रम्जो जाना जा रहा है

हिन्दी अर्थ — सूर्य, चन्द्रमा, वायु, अग्नि, आकाश, पृथ्वी, जल, हृदय, यम, दिन, रात, दोनों सन्ध्याएँ (प्रातः तथा सायं) और धर्म — ये सब मनुष्य के आचरण को जानते हैं।

भावः — मनुष्य का कोई आचरण छिपा नहीं रहता — प्रकृति, उसका हृदय और धर्म सब साक्षी हैं; अतः सदा सत्य आचरण करना चाहिए।

प्र.5पाठस्य शीर्षकं यस्मात् गृहीतम्, तस्याः सूक्तेः पदच्छेदम् अन्वयं भावं च लिखत — “उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्।”
उत्तर
उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्।

पदच्छेदः — उपायम् + चिन्तयेत् + प्राज्ञः + तथा + अपायम् + च + चिन्तयेत्।

अन्वयः — प्राज्ञः उपायं चिन्तयेत्, तथा अपायं च चिन्तयेत्।

पदम्शब्दार्थः
उपायम्साधनम्, युक्तिम् — काम बनाने का ढंग, तरकीब
अपायम्विघ्नम् — उससे आने वाली हानि, संकट, समस्या
प्राज्ञःबुद्धिमान्, विवेकी — समझदार व्यक्ति
चिन्तयेत्विचारयेत् — सोचना चाहिए (√चिन्त् + णिच्, विधिलिङ् लकार, प्र.पु.ए.व.)

हिन्दी अर्थ — बुद्धिमान् मनुष्य को (काम बनाने का) उपाय सोचना चाहिए, और साथ ही उस उपाय से आने वाली हानि भी सोचनी चाहिए।

भावः — बुद्धिमान् को कोई भी उपाय करने से पहले उससे होने वाली हानि (अपाय) भी सोच लेनी चाहिए; पापबुद्धि ने यह नहीं सोचा, इसलिए उसका नाश हुआ।

सर्वं शब्देन भासते — पृष्ठ 84–86शब्दार्थ-तालिका तथा ‘मातृभाषया अर्थं लिखत’ इति रिक्तस्तम्भस्य पूर्तिः

कार्यकलापः
प्र.1‘सर्वं शब्देन भासते’ इति तालिकायाः अन्तिमः स्तम्भः — ‘मातृभाषया अर्थं लिखत’ — रिक्तः अस्ति। पाठे प्रयुक्तानां शब्दानाम् अर्थान् ज्ञात्वा तं स्तम्भं पूरयत।
उत्तर

उत्तरम् — अन्तिम स्तम्भ हर विद्यार्थी अपनी मातृभाषा में भरेगा; नीचे वह हिन्दी में (नमूना) भरा गया है।

शब्दःअर्थःहिन्दीEnglishमातृभाषया अर्थम् (भरा हुआ — हिन्दी)
अटव्याम् (स्त्री.स.ए.व.)वनेजंगल मेंIn the forestवन में, घने जंगल के भीतर
अपायम् (पुं.द्वि.ए.व.)विघ्नम्समस्या / संकटProblemआने वाली हानि, अड़चन, विपत्ति
अहनि (अहन्, नपुं.स.ए.व.)दिवसेदिन के समयDuring the dayदिन में, किसी एक दिन
आपः (स्त्री.प्र.ब.व.)जलम्जलWaterपानी (यह शब्द सदा बहुवचन में ही चलता है)
उत्फुल्ललोचनाः (बहुव्रीहिः, पुं.प्र.ब.व.)उत्फुल्लानि लोचनानि येषां तेआश्चर्य से फटी हुई आँखों वालेWith surpriseजिनकी आँखें अचरज से खुली रह गई हों, चकित
खनित्वा (√खन् + क्त्वा)खननं कृत्वाखोद करHaving dugज़मीन खोदकर
द्यौः (स्त्री.प्र.ए.व.)आकाशःआकाशSkyआसमान, अन्तरिक्ष
धरणीपीठे (षष्ठी तत्पुरुषः, नपुं.स.ए.व.)धरण्याः पीठेधरती परOn the earthपृथ्वी के तल पर, इस धरती पर
निक्षिप्य (नि + √क्षिप् + ल्यप्)स्थापयित्वारखकरHaving keptडालकर, गाड़कर, रख देने के बाद
निशीथे (पुं.स.ए.व.)अर्धरात्रेआधी रात मेंAt midnightआधी रात के समय, निशीथ काल में
परिवेष्ट्य (परि + √वेष्ट् + ल्यप्)आवृत्यघेरकरEncirclingचारों ओर से लपेटकर, घेरा बनाकर
प्रहृष्टमनाः (बहुव्रीहिः, पुं.प्र.ए.व.)*प्रहृष्टं मनः यस्य सःप्रसन्न मन वालाJoyful mindedजिसका मन ख़ुशी से भरा हो, हर्षित
भाण्डम् (नपुं.द्वि.ए.व.)पात्रम्घड़े कोPotबरतन, घड़ा, मटका
यास्यति (√या + लृट्, प्र.पु.ए.व.)गमिष्यतिजाएगाWill goचला जाएगा (भविष्यकाल)
वञ्चयित्वा (√वञ्च् + क्त्वा)वञ्चनं कृत्वाठग करHaving Deceivedधोखा देकर, छलकर
वीक्षन्ते (वि + √ईक्ष्, लट्, प्र.पु.ब.व.)पश्यन्तिदेखते हैंSeeदेखते हैं, दृष्टि रखते हैं
व्रजति (√व्रज्, लट्, प्र.पु.ए.व.)गच्छतिजाता हैHe goesजाता है, यात्रा करता है
लोष्ठवत् (लोष्ठ + वत्)पाषाणखण्डवत्पत्थर के टुकड़े के समानLike a stoneमिट्टी के ढेले जैसा, बेकार
स्फुटितेक्षणः (बहुव्रीहिः, पुं.प्र.ए.व.)*स्फुटिते ईक्षणे यस्य सःनष्ट हुई आँखों वालाOne with damaged eyesजिसकी आँखें फूट गई हों

अत्र इदम् अवधेयम् — पृष्ठ 86–87१. नित्यबहुवचनान्तशब्दाः · २. विशेषणानि विशेष्याणि च (सर्वनामशब्दाः अपि विशेषणानि) (पुस्तक की ‘अत्र इदम् अवधेयम्’ पेटी पर आधारित अभ्यासार्थ जोड़े गए प्रश्न)

व्याकरणम्
प्र.1‘नित्यबहुवचनान्तशब्दाः’ के भवन्ति ? पाठे दत्तानाम् उदाहरणानां सूचीं लिखत, तथा च वदत यत् ‘आदित्यचन्द्रावनिलः…’ इति श्लोके कः शब्दः बहुवचने अस्ति, कस्मात् च।
उत्तर

उत्तरम् — ये शब्दाः केवलं बहुवचने एव प्रयुज्यन्ते, एकवचने द्विवचने वा न प्रयुज्यन्ते, ते नित्यबहुवचनान्तशब्दाः कथ्यन्ते। यद्यपि अर्थः एकवचनस्य इव भवति, तथापि रूपं सदा बहुवचनान्तम् एव भवति।

क्रमःशब्दःEnglishहिन्दी अर्थ
१आपःWaterजल — यही शब्द पाठ के श्लोक में आया है
२दाराःWifeपत्नी
३लाजाःPuffed Riceखील, लावा
४अक्षतानिRice-grainsअक्षत, साबुत चावल
५गृहाःWife / Houseघर (पुंलिङ्ग में नित्यबहुवचन)
६प्राणाःLife-forceप्राण
७असवःLife-forceप्राण, जीवनशक्ति
८वर्षाःRainवर्षा
९समाःRain*वर्ष (साल)
१०सिकताःSandबालू, रेत
११कतिHow manyकितने
१२यतिAs manyजितने
१३ततिSo manyउतने
१४त्रि-आरभ्य संख्याःNumbers from three onwardsत्रयः / तिस्रः / त्रीणि, चत्वारः / चतस्रः / चत्वारि, पञ्च, षट् इत्यादि

श्लोक-सम्बन्धी उत्तरम् — ‘आदित्यचन्द्रावनिलोऽनलश्च द्यौर्भूमिरापो हृदयं यमश्च’ इति श्लोके आपः इति शब्दः बहुवचने अस्ति; अनिलः, अनलः, द्यौः, भूमिः इति शब्दाः तु एकवचने विद्यन्ते। कारणम् — ‘आपः’ नित्यबहुवचनान्तः शब्दः, अतः जलम् एकम् एव सत् अपि तस्य रूपं बहुवचनम् एव भवति।

प्र.2‘प्रहृष्टमनाः पापबुद्धिः’ इत्यत्र विशेष्यपदं विशेषणपदं च किम् ? विशेषण-विशेष्ययोः मध्ये कीदृशः सम्बन्धः भवति ? पाठात् उदाहरणानि दत्त्वा स्पष्टीकुरुत। सर्वनामशब्दाः अपि कथं विशेषणानि भवन्ति ?
उत्तर

उत्तरम् — ‘प्रहृष्टमनाः पापबुद्धिः’ इत्यत्र पापबुद्धिः विशेष्यपदम्, प्रहृष्टमनाः च विशेषणपदम्। विशेषण-विशेष्ययोः मध्ये लिङ्ग-विभक्ति-वचन — इति त्रिविधः सम्बन्धः भवति, अर्थात् विशेषणं सदा विशेष्यस्य लिङ्गं, विभक्तिं वचनं च अनुसरति।

पुस्तक की अपनी तालिका (तीन प्रकार के सम्बन्ध) —

उदाहरणम् १उदाहरणम् २कः सम्बन्धःक्या बदला
नूतनं भवनम्नूतनः विद्यालयः(लिङ्ग सम्बन्धः)भवनम् नपुंसकलिङ्ग है तो ‘नूतनम्’, विद्यालयः पुंलिङ्ग है तो ‘नूतनः’
चतुरः बालःचतुराः बालाः(वचन सम्बन्धः)एक बालक → ‘चतुरः’, अनेक बालक → ‘चतुराः’
बुद्धिमती गृहिणीबुद्धिमत्या गृहिण्या(विभक्ति सम्बन्धः)प्रथमा → ‘बुद्धिमती’, तृतीया → ‘बुद्धिमत्या’

सर्वनामशब्दाः अपि विशेषणानि भवन्ति — यदा सर्वनामपदं संज्ञया सह प्रयुज्यते, तदा तत् विशेषणं भवति, विशेष्यस्य लिङ्ग-विभक्ति-वचनानि च अनुसरति। यथा पाठे —

पाठगतम् उदाहरणम्सर्वनाम (विशेषणम्)विशेष्यम्लिङ्ग · विभक्ति · वचन
एतेन धनेनएतेनधनेननपुंसकलिङ्ग · तृतीया · एकवचन
एनं धर्मबुद्धिम्एनम्धर्मबुद्धिम्पुंलिङ्ग · द्वितीया · एकवचन
यः चौरःयःचौरःपुंलिङ्ग · प्रथमा · एकवचन
तस्मिन् वृक्षेतस्मिन्वृक्षेपुंलिङ्ग · सप्तमी · एकवचन
कां कथाम्काम्कथाम्स्त्रीलिङ्ग · द्वितीया · एकवचन
एतत् चौरकर्मएतत्चौरकर्मनपुंसकलिङ्ग · प्रथमा/द्वितीया · एकवचन

पुस्तक की दूसरी तालिका —

एषः पिताएषा माताएतत् मित्रम्
कः समर्थः ?का चतुरा ?किम् उत्तमम् ?

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 87प्रश्न १ — अधोलिखितप्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखत

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
प्र.1 (क)नरस्य वृत्तं के जानन्ति ?
उत्तर

उत्तरम् — आदित्यः, चन्द्रः, अनिलः, अनलः, द्यौः, भूमिः, आपः, हृदयम्, यमः, अहः, रात्रिः, उभे संध्ये, धर्मः च — एते सर्वे नरस्य वृत्तं जानन्ति।

(हिन्दी — सूर्य, चन्द्रमा, वायु, अग्नि, आकाश, पृथ्वी, जल, हृदय, यम, दिन, रात, दोनों सन्ध्याएँ तथा धर्म — ये सब मनुष्य के आचरण को जानते हैं।)

प्र.1 (ख)धर्मबुद्धयः किं वीक्षन्ते ?
उत्तर

उत्तरम् — धर्मबुद्धयः परदारेषु मातृवत्, परद्रव्येषु लोष्ठवत्, सर्वभूतेषु च आत्मवत् वीक्षन्ते।

(हिन्दी — धर्मबुद्धि वाले लोग पराई स्त्रियों को माता के समान, पराए धन को मिट्टी के ढेले के समान और सब प्राणियों को अपने ही समान देखते हैं।)

प्र.1 (ग)कस्य जन्मनः फलं व्यर्थम् ?
उत्तर

उत्तरम् — येन धरणीपीठे भ्रमता देशान्तरेषु बहुविधभाषावेषादि न ज्ञातम्, तस्य जन्मनः फलं व्यर्थम् (भवति)।

(हिन्दी — जिसने धरती पर घूम-घूमकर दूसरे देशों की अनेक प्रकार की भाषाओं, वेशभूषा आदि को नहीं जाना, उसके जन्म का फल व्यर्थ होता है।)

प्र.1 (घ)पापबुद्धिः स्वपितरं किम् उक्तवान् ?
उत्तर

उत्तरम् — पापबुद्धिः स्वपितरम् उक्तवान् — “तात! मया धर्मबुद्धेः प्रभूतः अर्थः चोरितः। भवान् यदि मदुक्तप्रकारेण वदति तर्हि तद्धनं मयि स्थिरं तिष्ठति, अन्यथास्माकं प्राणैः सह यास्यति।” अपि च सः पितरं वनप्रदेशे स्थितस्य महाशमीवृक्षस्य महाकोटरे प्रवेष्टुं, प्रभाते च ‘धर्मबुद्धिः चौरः’ इति वक्तुम् आदिष्टवान्।

(हिन्दी — पापबुद्धि ने अपने पिता से कहा — ‘पिताजी! मैंने धर्मबुद्धि का बहुत-सा धन चुरा लिया है। यदि आप मेरे कहे अनुसार बोलेंगे तो वह धन मेरे पास टिका रहेगा, नहीं तो हमारे प्राणों के साथ ही चला जाएगा।’ आगे उसने पिता से कहा कि वे वन में स्थित महाशमी वृक्ष के बड़े कोटर में अभी जाकर बैठ जाएँ और सवेरे जब वह सत्य-श्रवण के लिए निवेदन करे, तब कह दें कि ‘धर्मबुद्धि चोर है’।)

प्र.1 (ङ)प्राज्ञः किं-किं चिन्तयेत् ?
उत्तर

उत्तरम् — प्राज्ञः उपायं चिन्तयेत्, तथा अपायं च चिन्तयेत्।

(हिन्दी — बुद्धिमान् मनुष्य को उपाय सोचना चाहिए और साथ ही उससे आने वाली हानि भी सोचनी चाहिए।)

प्र.1 (च)मानवः कदा विद्यां वित्तं शिल्पं च प्राप्नोति ?
उत्तर

उत्तरम् — मानवः तदा एव विद्यां वित्तं शिल्पं च सम्यक् प्राप्नोति, यदा सः हृष्टः (सन्) भूमौ देशात् देशान्तरं व्रजति।

(हिन्दी — मनुष्य विद्या, धन तथा कला को तभी भली-भाँति पाता है, जब वह प्रसन्न मन से पृथ्वी पर एक देश से दूसरे देश की यात्रा करता है।)

प्र.1 (छ)पापबुद्धिः किं चिन्तयित्वा देशान्तरं प्रस्थितः ?
उत्तर

उत्तरम् — पापबुद्धिः एवं चिन्तयित्वा देशान्तरं प्रस्थितः — “अहं तावान् मूर्खः दरिद्रतया पीडितश्च। अत एनं धर्मबुद्धिं स्वीकृत्य अन्यं देशं गच्छामि, तत्र अस्य आश्रयणेन धनं सम्पादयामि, अनन्तरम् एनमपि वञ्चयित्वा सुखी भवामि” इति।

(हिन्दी — पापबुद्धि ने यह सोचकर परदेश के लिए प्रस्थान किया — ‘मैं इतना मूर्ख हूँ और दरिद्रता से पीड़ित भी। इसलिए इस धर्मबुद्धि को साथ लेकर दूसरे देश जाता हूँ; वहाँ इसके सहारे धन कमाऊँगा और उसके बाद इसे भी ठगकर सुखी हो जाऊँगा।’)

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 87प्रश्न २ — अधोलिखितवाक्येषु स्थूलाक्षरपदानि आश्रित्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
प्र.2 (क)एनम् अपि वञ्चयित्वा सुखी भवामि।
उत्तर

प्रश्ननिर्माणम् — कम् अपि वञ्चयित्वा सुखी भवामि ?

(हिन्दी — किसको भी ठगकर सुखी होता हूँ ? — अर्थात् ‘एनम्’ के स्थान पर उसी विभक्ति-वचन का प्रश्नवाचक ‘कम्’ रखा गया।)

स्थूलपदम् — एनम् (एतद्/इदम् इत्यस्य द्वितीया · एकवचन · पुंलिङ्ग)
तत्स्थाने प्रश्नवाचकम् — किम् इत्यस्य द्वितीया एकवचन पुंलिङ्ग = कम्
शेषं वाक्यं यथावत् एव तिष्ठति।
प्र.2 (ख)सर्वं धनं स्वीकृत्य स्वग्रामं गच्छावः।
उत्तर

प्रश्ननिर्माणम् — सर्वं धनं स्वीकृत्य कुत्र गच्छावः ?

(हिन्दी — सारा धन लेकर हम दोनों कहाँ जाएँ ?)

स्थूलपदम् — स्वग्रामम् (स्थानवाचकम्, कर्मणि द्वितीया — गन्तव्य स्थान)
स्थानस्य प्रश्नवाचकम् अव्ययम् — कुत्र (कहाँ)
वैकल्पिकम् — कं ग्रामं गच्छावः ? (यदि ‘ग्राम’ शब्द पर ही बल देना हो)
प्र.2 (ग)निशीथे अटव्यां गत्वा तत् सर्वं वित्तम् आनीतवान्।
उत्तर

प्रश्ननिर्माणम् — कदा अटव्यां गत्वा तत् सर्वं वित्तम् आनीतवान् ?

(हिन्दी — कब जंगल में जाकर वह सारा धन ले आया ?)

स्थूलपदम् — निशीथे (कालवाचकम्, अधिकरणे सप्तमी — ‘आधी रात में’)
कालस्य प्रश्नवाचकम् अव्ययम् — कदा (कब)
वैकल्पिकम् — कस्मिन् काले अटव्यां गत्वा … ?
प्र.2 (घ)तत् आकर्ण्य सर्वे ते जनाः विस्मयोत्फुल्ललोचनाः सञ्जाताः।
उत्तर

प्रश्ननिर्माणम् — तत् आकर्ण्य सर्वे ते जनाः कीदृशाः सञ्जाताः ?

(हिन्दी — वह सुनकर वे सब लोग कैसे हो गए ?)

स्थूलपदम् — विस्मयोत्फुल्ललोचनाः (विशेषणम्, बहुव्रीहि समासः, पुं.प्र.ब.व.)
विग्रहः — विस्मयेन उत्फुल्लानि लोचनानि येषां ते
विशेषणस्य प्रश्नवाचकम् — कीदृशाः (पुंलिङ्ग · प्रथमा · बहुवचन)
प्र.2 (ङ)अहम् एतत् शमीकोटरं वह्निना प्रज्वालयामि।
उत्तर

प्रश्ननिर्माणम् — अहम् एतत् शमीकोटरं केन प्रज्वालयामि ?

(हिन्दी — मैं इस शमी वृक्ष के कोटर को किससे जलाता हूँ ?)

स्थूलपदम् — वह्निना (करणे तृतीया · एकवचन · पुंलिङ्ग)
नियमः — «साधकतमं करणम्» — जिस साधन से क्रिया की जाए, उसमें तृतीया
तत्स्थाने प्रश्नवाचकम् — केन (किम् इत्यस्य तृतीया एकवचन)

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 88प्रश्न ३ — अधोलिखितानि वाक्यानि कः कं प्रति कथयति इति लिखत

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
प्र.3अधोलिखितानि वाक्यानि कः कं प्रति कथयति इति लिखत — (क) वत्स ! द्रुतं वद येन तद् द्रव्यं स्थिरं तिष्ठेत्। (ख) प्रातःकाले युवामस्माभिः सह तत्र वनप्रदेशं गच्छतम्। (ग) त्वया हृतम् एतद्धनं, नान्येन। (घ) भोः दुरात्मन् ! मा मैवं वद। (ङ) एतत् सर्वमपि पापबुद्धेः चेष्टितम्।
उत्तर
क्रमःवाक्यम्कः (वक्ता)कं प्रति (श्रोता)प्रसङ्गः
(क)वत्स! द्रुतं वद येन तद् द्रव्यं स्थिरं तिष्ठेत्।पापबुद्धेः पितापापबुद्धिं प्रतिपुत्र घर आकर चोरी की बात बताता है; व्याकुल पिता झट पूछता है कि धन कैसे टिकेगा
(ख)प्रातःकाले युवामस्माभिः सह तत्र वनप्रदेशं गच्छतम्।धर्माधिकारीधर्मबुद्धिं पापबुद्धिं च (द्वौ) प्रतिसाक्षी न मिलने पर वनदेवता से निर्णय कराने का आदेश
(ग)त्वया हृतम् एतद्धनं, नान्येन।पापबुद्धिःधर्मबुद्धिं प्रतिघड़ा खाली मिलने पर सिर पीटते हुए झूठा आरोप
(घ)भोः दुरात्मन्! मा मैवं वद।धर्मबुद्धिःपापबुद्धिं प्रतिआरोप का प्रतिवाद — ‘धर्मबुद्धिः खल्वहम्’
(ङ)एतत् सर्वमपि पापबुद्धेः चेष्टितम्।पापबुद्धेः पितासर्वान् जनान् (धर्माधिकारिणं सामाजिकांश्च) प्रतिकोटर से जलकर बाहर निकलते हुए अन्तिम सत्य-वचन, और वह मर जाता है

पूर्णवाक्येन उत्तराणि —

  • (क) पापबुद्धेः पिता पापबुद्धिं प्रति कथयति। (पिता अपने पुत्र से कहता है।)
  • (ख) धर्माधिकारी धर्मबुद्धिं पापबुद्धिं च प्रति कथयति। (न्यायाधीश दोनों मित्रों से कहता है।)
  • (ग) पापबुद्धिः धर्मबुद्धिं प्रति कथयति। (पापबुद्धि धर्मबुद्धि से कहता है।)
  • (घ) धर्मबुद्धिः पापबुद्धिं प्रति कथयति। (धर्मबुद्धि पापबुद्धि से कहता है।)
  • (ङ) पापबुद्धेः पिता सर्वान् जनान् प्रति कथयति। (पापबुद्धि का पिता वहाँ उपस्थित सब लोगों से कहता है।)

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 88प्रश्न ४ — उदाहरणानुसारं भूतकालिकवाक्यानि वर्तमानकालिकवाक्येषु परिवर्तयत (उदाहरणम् — भवानपि मया सहैव प्रभूतं धनं प्राप्तवान्। → भवानपि मया सहैव प्रभूतं धनं प्राप्नोति।)

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
प्र.4 (क)राजपुरुषाः पापबुद्धिं दण्डितवन्तः।
उत्तर

वर्तमानकालिकवाक्यम् — राजपुरुषाः पापबुद्धिं दण्डयन्ति।

(हिन्दी — राजपुरुष पापबुद्धि को दण्ड देते हैं।)

भूतकालिकम् — दण्डितवन्तः (√दण्ड् + णिच् + क्तवतु, पुं.प्र.ब.व.)
वर्तमानकालिकम् — दण्डयन्ति (लट् लकार, प्रथमपुरुष, बहुवचन)
कर्ता ‘राजपुरुषाः’ बहुवचने अस्ति, अतः क्रिया अपि बहुवचने।
प्र.4 (ख)पापबुद्धिः अत्यधिकं धनं सम्पादितवान्।
उत्तर

वर्तमानकालिकवाक्यम् — पापबुद्धिः अत्यधिकं धनं सम्पादयति।

(हिन्दी — पापबुद्धि बहुत अधिक धन कमाता है।)

भूतकालिकम् — सम्पादितवान् (सम् + √पद् + णिच् + क्तवतु, पुं.प्र.ए.व.)
वर्तमानकालिकम् — सम्पादयति (लट्, प्रथमपुरुष, एकवचन)
कर्ता ‘पापबुद्धिः’ एकवचने, अतः क्रिया अपि एकवचने।
प्र.4 (ग)पापबुद्धिः वनदेवतायाः समीपम् आगतवान्।
उत्तर

वर्तमानकालिकवाक्यम् — पापबुद्धिः वनदेवतायाः समीपम् आगच्छति।

(हिन्दी — पापबुद्धि वनदेवता के पास आता है।)

भूतकालिकम् — आगतवान् (आ + √गम् + क्तवतु, पुं.प्र.ए.व.)
वर्तमानकालिकम् — आगच्छति (आ + √गम्, लट्, प्र.पु.ए.व.)
√गम् धातोः लट्-लकारे ‘गच्छ्’ इति आदेशः भवति — गच्छति, आगच्छति।
प्र.4 (घ)अत्रान्तरे पापबुद्धिः शिरस्ताडयन् उक्तवान्।
उत्तर

वर्तमानकालिकवाक्यम् — अत्रान्तरे पापबुद्धिः शिरस्ताडयन् वदति।

(हिन्दी — इसी बीच पापबुद्धि सिर पीटता हुआ कहता है।) — ‘ब्रवीति’ अथवा ‘कथयति’ भी शुद्ध हैं।

भूतकालिकम् — उक्तवान् (√वच् + क्तवतु; ‘वच्’ धातोः ‘उक्त’ इति रूपम्)
वर्तमानकालिकम् — वदति (√वद्, लट्, प्र.पु.ए.व.)
‘शिरस्ताडयन्’ इति शतृ-प्रत्ययान्त पदं यथावत् एव तिष्ठति — तत् कालं न सूचयति, अपि तु ‘साथ-साथ चलने वाली क्रिया’ सूचयति।
प्र.4 (ङ)सर्वे जनाः धर्मबुद्धिं प्रशंसितवन्तः।
उत्तर

वर्तमानकालिकवाक्यम् — सर्वे जनाः धर्मबुद्धिं प्रशंसन्ति।

(हिन्दी — सब लोग धर्मबुद्धि की प्रशंसा करते हैं।)

भूतकालिकम् — प्रशंसितवन्तः (प्र + √शंस् + क्तवतु, पुं.प्र.ब.व.)
वर्तमानकालिकम् — प्रशंसन्ति (प्र + √शंस्, लट्, प्र.पु.ब.व.)
‘धर्मबुद्धिम्’ — कर्मणि द्वितीया (संस्कृते ‘प्रशंसा करना’ सकर्मक क्रिया अस्ति)

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 89प्रश्न ५ — श्लोकानां भावार्थान् विचिन्त्य कोष्ठकात् समुचितपदैः रिक्तस्थानानि पूरयत

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
प्र.5 (क)सूर्यः चन्द्रः ………… अग्निः आकाशः भूमिः जलं ………… यमः दिवसः रात्रिः प्रभातं सायं च मनुष्याणां सर्वविधं ………… जानन्ति। अतः वयं सर्वदा उत्तमं व्यवहारं कुर्मः। (व्यवहारं / पवनः / हृदयं)
उत्तर

पूर्णं वाक्यम् — सूर्यः चन्द्रः पवनः अग्निः आकाशः भूमिः जलं हृदयं यमः दिवसः रात्रिः प्रभातं सायं च मनुष्याणां सर्वविधं व्यवहारं जानन्ति। अतः वयं सर्वदा उत्तमं व्यवहारं कुर्मः।

(हिन्दी — सूर्य, चन्द्रमा, पवन, अग्नि, आकाश, पृथ्वी, जल, हृदय, यम, दिन, रात, प्रातःकाल और सायंकाल — ये सब मनुष्यों के सब प्रकार के व्यवहार को जानते हैं। इसलिए हम सदा उत्तम व्यवहार करें।)

प्र.5 (ख)यः ………… न अटति, विविधदेशानां संस्कृतीः ………… च न जानाति, पृथिवीपृष्ठे तस्य जन्म ………… भाति। (भाषाः / व्यर्थं / अन्यदेशेषु)
उत्तर

पूर्णं वाक्यम् — यः अन्यदेशेषु न अटति, विविधदेशानां संस्कृतीः भाषाः च न जानाति, पृथिवीपृष्ठे तस्य जन्म व्यर्थं भाति।

(हिन्दी — जो दूसरे देशों में नहीं घूमता और विविध देशों की संस्कृतियों तथा भाषाओं को नहीं जानता, पृथ्वी के तल पर उसका जन्म व्यर्थ ही जान पड़ता है।)

प्र.5 (ग)सज्जनाः सर्वासु नारीषु ………… इव, अन्येषां ………… मृत्पिण्डम् इव, सर्वेषु प्राणिषु च ………… इव चिन्तयन्ति। (द्रव्येषु / स्वयम् / मातरः)
उत्तर

पूर्णं वाक्यम् — सज्जनाः सर्वासु नारीषु मातरः इव, अन्येषां द्रव्येषु मृत्पिण्डम् इव, सर्वेषु प्राणिषु च स्वयम् इव चिन्तयन्ति।

(हिन्दी — सज्जन लोग सब स्त्रियों में माताओं के समान, दूसरों के धन में मिट्टी के ढेले के समान और सब प्राणियों में स्वयं अपने ही समान विचार करते हैं।)

प्र.5 (घ)बुद्धिमान् मनुष्यः ………… मार्गान् समस्यादूरीकरणस्य ………… च ………… । (कौशलानि / कार्यसाधनस्य / जानीयात्)
उत्तर

पूर्णं वाक्यम् — बुद्धिमान् मनुष्यः कार्यसाधनस्य मार्गान् समस्यादूरीकरणस्य कौशलानि च जानीयात्।

(हिन्दी — बुद्धिमान् मनुष्य को काम बनाने के मार्ग तथा समस्या दूर करने के कौशल — दोनों जानने चाहिए।)

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 89प्रश्न ६ — उदाहरणं दृष्ट्वा अधोलिखितानां पदानां विग्रहं मेलनं वा कुरुत (उदाहरणम् — अर्थोपार्जनम् = अर्थस्य उपार्जनम्)

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
प्र.6 (क)गुरुजनाज्ञया
उत्तर

विग्रहः — गुरुजनानाम् आज्ञया। (हिन्दी — गुरुजनों की आज्ञा से।)

समस्तपदम् — गुरुजनाज्ञया
सन्धिविच्छेदः — गुरुजन + आज्ञया (अ + आ = आ, दीर्घ सन्धि)
समासः — षष्ठीतत्पुरुषः (लुप्त विभक्ति — षष्ठी ‘नाम्’)
पदस्य विभक्तिः — करणे तृतीया एकवचन (‘आज्ञा से’)
प्र.6 (ख)वनदेवता
उत्तर

विग्रहः — वनस्य देवता। (हिन्दी — वन की देवी / जंगल की अधिष्ठात्री देवता।)

समस्तपदम् — वनदेवता
विग्रहः — वनस्य देवता
समासः — षष्ठीतत्पुरुषः (लुप्त विभक्ति — षष्ठी ‘स्य’)
लिङ्गम् — स्त्रीलिङ्गम् (देवता), प्रथमा एकवचन
प्र.6 (ग)………………… — विग्रहः दत्तः : वित्तस्य अभावात्
उत्तर

समस्तपदम् — वित्ताभावात्। (हिन्दी — धन के अभाव से / धन न होने के कारण।)

विग्रहः — वित्तस्य अभावात्
समस्तपदम् — वित्ताभावात् (वित्त + अभावात् → अ + अ = आ, दीर्घ सन्धि)
समासः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः — हेतौ पञ्चमी (‘के कारण’)
प्र.6 (घ)बुद्धिप्रभावेण
उत्तर

विग्रहः — बुद्धेः प्रभावेण। (हिन्दी — बुद्धि के प्रभाव से।)

समस्तपदम् — बुद्धिप्रभावेण
विग्रहः — बुद्धेः प्रभावेण
समासः — षष्ठीतत्पुरुषः (लुप्त विभक्ति — षष्ठी)
‘बुद्धिः’ इकारान्त स्त्रीलिङ्गः → षष्ठी एकवचन बुद्धेः (मतिः → मतेः इव)
प्र.6 (ङ)………………… — विग्रहः दत्तः : धरण्याः पीठे
उत्तर

समस्तपदम् — धरणीपीठे। (हिन्दी — धरती पर / पृथ्वी के तल पर।)

विग्रहः — धरण्याः पीठे
समस्तपदम् — धरणीपीठे
समासः — षष्ठीतत्पुरुषः (पुस्तक की शब्दार्थ-तालिका स्वयं यही नाम देती है)
विभक्तिः — अधिकरणे सप्तमी, नपुंसकलिङ्ग एकवचन
प्र.6 (च)राजकुले
उत्तर

विग्रहः — राज्ञः कुले। (हिन्दी — राजा के कुल में / राजदरबार में।)

समस्तपदम् — राजकुले
विग्रहः — राज्ञः कुले
समासः — षष्ठीतत्पुरुषः
‘राजन्’ इति नकारान्तः पुंलिङ्गः → षष्ठी एकवचन राज्ञः; समासे तस्य ‘राज’ इति रूपम्
विभक्तिः — अधिकरणे सप्तमी एकवचन

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 89–90प्रश्न ७ — अधोलिखितानि वाक्यानि कथाक्रमानुसारं पुनः लिखत

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
प्र.7अधोलिखितानि वाक्यानि कथाक्रमानुसारं पुनः लिखत — (क) भवान् यदि मदुक्तप्रकारेण वदति तर्हि तद्धनं मयि स्थिरं तिष्ठति। (ख) ततस्तौ गुरुजनानाम् अनुमतिं प्राप्य शुभेऽहनि देशान्तरं प्रस्थितौ। (ग) द्वावपि गत्वा तत् स्थानं यावत् खनतः तावद् रिक्तं भाण्डं दृष्टवन्तौ। (घ) कस्मिंश्चिद्देशे धर्मबुद्धिः पापबुद्धिश्च द्वे मित्रे प्रतिवसतः स्म। (ङ) यथा द्वाभ्यां चिन्तितं तथैव भूमिं खनित्वा तत्रैव धनं निक्षिप्य स्वगृहं गतवन्तौ। (च) राजपुरुषाः पापबुद्धिं दण्डितवन्तः।
उत्तर

शुद्धः कथाक्रमः — (घ) → (ख) → (ङ) → (ग) → (क) → (च)।

१. कस्मिंश्चिद्देशे धर्मबुद्धिः पापबुद्धिश्च द्वे मित्रे प्रतिवसतः स्म। (घ)
२. ततस्तौ गुरुजनानाम् अनुमतिं प्राप्य शुभेऽहनि देशान्तरं प्रस्थितौ। (ख)
३. यथा द्वाभ्यां चिन्तितं तथैव भूमिं खनित्वा तत्रैव धनं निक्षिप्य स्वगृहं गतवन्तौ। (ङ)
४. द्वावपि गत्वा तत् स्थानं यावत् खनतः तावद् रिक्तं भाण्डं दृष्टवन्तौ। (ग)
५. भवान् यदि मदुक्तप्रकारेण वदति तर्हि तद्धनं मयि स्थिरं तिष्ठति। (क)
६. राजपुरुषाः पापबुद्धिं दण्डितवन्तः। (च)

स्वाध्यायान्मा प्रमदः — पृष्ठ 90–91१. पञ्चतन्त्रम् · २. क्तवतुप्रत्ययः (सारणी तथा उदाहरणवाक्यानि) · ३. तत्पुरुषसमासः (पुस्तक की ‘स्वाध्यायान्मा प्रमदः’ पेटी पर आधारित अभ्यासार्थ जोड़े गए प्रश्न)

स्वाध्यायान्मा प्रमदः
प्र.1‘पञ्चतन्त्रम्’ इति ग्रन्थस्य परिचयं लिखत — तस्य लेखकः कः, तत्र कति तन्त्राणि, कानि च ? प्रस्तुतकथा कस्मात् तन्त्रात् स्वीकृता ?
उत्तर

उत्तरम् — पञ्चतन्त्रं नीतिशिक्षाप्रदानां रोचकानां कथानां सङ्ग्रहः अस्ति। अस्य लेखकः विष्णुशर्मा। अस्मिन् ग्रन्थे पञ्च तन्त्राणि सन्ति — मित्रभेदः, मित्रसम्प्राप्तिः, काकोलूकीयम्, लब्धप्रणाशः, अपरीक्षितकारकं च। प्रस्तुतकथा प्रथमतन्त्रात् ‘मित्रभेदः’ इत्यस्मात् स्वीकृता।

(हिन्दी — पञ्चतन्त्र नीति की शिक्षा देने वाली रोचक कथाओं का संग्रह है। इसके लेखक विष्णुशर्मा हैं। पशु-पक्षियों की कथाओं के माध्यम से यहाँ नीतिशास्त्र के गहरे तत्त्व भी सरलता से सिखाए गए हैं। इस ग्रन्थ में कथाएँ पाँच तन्त्रों में बँटी हैं — मित्रभेद, मित्रसम्प्राप्ति, काकोलूकीय, लब्धप्रणाश तथा अपरीक्षितकारक। प्रस्तुत कथा पहले तन्त्र ‘मित्रभेद’ से ली गई है।)

प्र.2‘क्तवतुप्रत्ययः’ इति व्याकरण-बिन्दुं सोदाहरणं स्पष्टीकुरुत। पुस्तके दत्तां सारणीं पूरयत तथा उदाहरणवाक्यानि लिखत।
उत्तर

उत्तरम् — भूतकाल में कर्तृवाच्य का अर्थ बताने के लिए धातु में ‘क्तवतु’ प्रत्यय जोड़ा जाता है। क्तवतु-प्रत्ययान्त पद वाक्य में विशेषण की तरह प्रयुक्त होते हैं, इसलिए उनका लिङ्ग तथा वचन कर्ता के अनुसार तय होता है।

पुस्तक की सारणी (पूर्ण रूप में) —

धातुः + प्रत्ययःपुंलिङ्गेस्त्रीलिङ्गेनपुंसकलिङ्गे
पठ् + क्तवतुबालकः पठितवान्बालिका पठितवतीमित्रं पठितवत्
खाद् + क्तवतुबालकः खादितवान्बालिका खादितवतीमित्रं खादितवत्
कृ + क्तवतुबालकः कृतवान्बालिका कृतवतीमित्रं कृतवत्

पुस्तक के उदाहरणवाक्यानि —

क्रमःवाक्यम्क्तवतु-पदम्कर्ता (लिङ्ग · वचन)हिन्दी अर्थ
(क)ह्यः शिक्षकः पञ्च श्लोकान् पाठितवान्।पाठितवान्शिक्षकः — पुं. · ए.व.कल शिक्षक ने पाँच श्लोक पढ़ाए।
(ख)गतशनिवासरे छात्राः विद्यालयपरिसरे स्वच्छतां कृतवन्तः।कृतवन्तःछात्राः — पुं. · ब.व.पिछले शनिवार छात्रों ने विद्यालय-परिसर में सफ़ाई की।
(ग)माता प्रातः स्वल्पाहारं दत्तवती।दत्तवतीमाता — स्त्री. · ए.व.माता ने सवेरे अल्पाहार दिया।
(घ)गतवर्षे वार्षिकोत्सवे नवमकक्षायाः छात्राः नाटके अभिनीतवन्तः।अभिनीतवन्तःछात्राः — पुं. · ब.व.पिछले वर्ष वार्षिकोत्सव में नवीं कक्षा के छात्रों ने नाटक में अभिनय किया।
(ङ)गतसप्ताहे वयं जयपुरं गतवन्तः।गतवन्तःवयम् — उत्तम पुरुष · ब.व.पिछले सप्ताह हम जयपुर गए।
प्र.3‘तत्पुरुषसमासः’ किम् ? तस्य नामकरणं कथं भवति ? पुस्तके दत्तानि उदाहरणानि विभक्तिनामसहितं लिखत।
उत्तर

उत्तरम् — दो अथवा अनेक पदों को मिलाकर एक पद बनाना ‘समास’ कहलाता है। जिस समास में उत्तरपद प्रधान होता है, वह तत्पुरुष समास है। समास बनाते समय पूर्वपद की विभक्ति लुप्त हो जाती है, और जिस विभक्ति का लोप हुआ, उसी के नाम पर तत्पुरुष का नाम पड़ता है।

पुस्तक के उदाहरण —

विग्रहःसमस्तपदम्समासस्य नामलुप्त विभक्तिहिन्दी
शरणम् आगतःशरणागतःद्वितीयातत्पुरुषःद्वितीया (‘-म्’)शरण में आया हुआ
सुखेन अन्वितःसुखान्वितःतृतीयातत्पुरुषःतृतीया (‘-एन’)सुख से युक्त
छात्रेभ्यः हितम्छात्रहितम्चतुर्थीतत्पुरुषःचतुर्थी (‘-भ्यः’)छात्रों के लिए हितकर
रोगात् भयम्रोगभयम्पञ्चमीतत्पुरुषःपञ्चमी (‘-आत्’)रोग से भय
देशस्य भक्तःदेशभक्तःषष्ठीतत्पुरुषःषष्ठी (‘-स्य’)देश का भक्त
कार्ये कुशलःकार्यकुशलःसप्तमीतत्पुरुषःसप्तमी (‘-ए’)काम में कुशल

यस्तु क्रियावान् मनुजः स विद्वान् — पृष्ठ 91१. पञ्चतन्त्रस्य एकां कथां पठित्वा तस्याः सारांशं संस्कृतेन श्रावयत · २. कथाधारितस्य नाटकस्य प्रस्तुतिः

यस्तु क्रियावान् मनुजः स विद्वान्
प्र.1पुस्तकालयात् पञ्चतन्त्रस्य पुस्तकं स्वीकृत्य एकां कथां पठत। तस्याः कथायाः सारांशं संस्कृतेन लिखित्वा कक्षायां श्रावयत।
उत्तर

पञ्चतन्त्र की कोई भी कथा चुनी जा सकती है; नीचे एक नमूना उत्तर है।

आदर्श उत्तरम् (नमूना सारांश) — ‘बकाः नकुलश्च’ (मित्रभेदः इति प्रथमतन्त्रात्)

॥ बकाः नकुलश्च ॥

कस्मिंश्चिद् वने एकः महान् न्यग्रोधवृक्षः आसीत्। तस्मिन् वृक्षे बहवः बकाः निवसन्ति स्म।
तस्य एव वृक्षस्य कोटरे एकः कृष्णसर्पः वसति स्म। सः प्रतिदिनं बकानां शिशून् खादति स्म।
दुःखिताः बकाः एकं कुलीरकम् (कर्कटम्) उपायम् अपृच्छन्। कुलीरकः बकानां स्वाभाविकः शत्रुः आसीत्। सः उक्तवान् —
‘नकुलस्य बिलात् आरभ्य सर्पस्य कोटरपर्यन्तं मत्स्यखण्डान् स्थापयत। नकुलः तान् खादन् आगमिष्यति, सर्पं च हनिष्यति’ इति।

बकाः तथैव कृतवन्तः। नकुलः मत्स्यमार्गेण आगत्य कृष्णसर्पं हतवान्।
किन्तु ततः परं सः नकुलः वृक्षम् आरुह्य बकान् अपि खादितवान्।
बकैः उपायः चिन्तितः, किन्तु अपायः न चिन्तितः।

अत एव उक्तम् —
उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्।
पश्यतो बकमूर्खस्य नकुलेन हता बकाः॥
प्र.2कक्षायां छात्राः अध्यापकस्य साहाय्येन कथाधारितस्य नाटकस्य प्रस्तुतिं कुर्वन्तु।
उत्तर

यह समूह-कार्य है; पाठ पहले से नाट्य-शैली में है, अतः संवाद वहीं से लीजिए।

नमूना उत्तर (पटकथा — अन्तिम दृश्य का अंश)

पापबुद्धिः — (हस्तौ संयोज्य, उच्चैः साक्षिश्लोकं पठति — ‘आदित्यचन्द्रावनिलोऽनलश्च…’)
भगवति वनदेवते ! आवयोर्मध्ये यः चौरः, त्वं कथय।

पिता — (कोटरात् गम्भीरस्वरेण) भोः! शृणुत, शृणुत! धर्मबुद्धिना हृतम् एतद्धनम्।

धर्मबुद्धिः — (स्थिरः, शान्तः) इदं मिथ्याभाषितम् अस्ति। नाहं चोरितवान्। अहम् एतत् शमीकोटरं वह्निभोज्यद्रव्यैः परिवेष्ट्य वह्निना प्रज्वालयामि। (तथा करोति)

सूत्रधारः — अथ ज्वलति तस्मिन् शमीकोटरे अर्धदग्धशरीरः स्फुटितेक्षणः करुणं विलपन् पापबुद्धिपिता बहिरागतः।

जनाः — (साश्चर्यम्) भोः! किमिदम् ? किमिदम् ?

पिता — (क्षीणस्वरेण) एतत् सर्वमपि पापबुद्धेः चेष्टितम्। (इत्युक्त्वा मृतः)

धर्माधिकारी — (उत्थाय) एष पापबुद्धिः दण्डनीयः।

सर्वे जनाः — (समवेतस्वरेण) भो धर्मबुद्धे! त्वया सम्यक् कृतम्। पापबुद्धेः व्यर्थपाण्डित्यात् पिता वह्निना घातितः। अतः साधूक्तम् —
उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्।

(यवनिकापातः)

Chapter 7 of 16 – Sanskrit

Also for This Chapter

NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 7 उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत् – Overview

ClassClass 9
SubjectSanskrit
Chapter7 – उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्
Session2027
FormatFull answers on this page + PDF

NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 7 – FAQs

Where can I download NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 7 उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत् PDF?

Read every answer on this page, or download the free PDF from the table at the top.

Is this for the 2027 session?

Yes, it follows the latest NCERT Class 9 Sanskrit book for 2027.

How many questions are solved in NCERT Class 9 Sanskrit Chapter 7?

All questions of the chapter – the in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises.

How should I use these solutions?

Read the chapter in the NCERT book first, attempt the questions yourself, then check your answers here.

Official website: ncert.nic.inNational Council of Educational Research and Training publishes date sheets, admit cards and results here
Visit

Ask a question

?

Loading comments…