NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 7 उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत् provide clear, step-by-step answers to every exercise and in-text question from the chapter उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत् of the NCERT textbook शारदा. Prepared by subject experts as per the latest NCERT (CBSE) syllabus for 2026-27, these NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit help you understand each concept, write exam-ready answers, and check your own solutions. You can read them online below or download the free Class 9 Sanskrit Chapter 7 question-answer PDF.
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 7 उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्
- Class: Class 9
- Subject: Sanskrit
- Chapter: Chapter 7 – उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्
- Textbook: शारदा (NCERT)
- Study material: NCERT Solutions – questions with answers, free PDF
These solutions answer all the exercise questions of Chapter 7 उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत् — including the in-text questions, short-answer and long-answer questions, and activities — with complete explanations so you can follow the method, not just the final answer. Read the full solutions below.
NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 7 उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत् View Download
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 7 PDF Download
You can read the NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 7 online above, or download the complete question-answer PDF to study उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत् offline at any time.
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 7 PDF Download Link – Click Here to Download Solutions PDF
Questions Covered in This Chapter
These NCERT Solutions answer all 47 questions of this chapter. The questions solved are:
- पाठस्य आरम्भे चित्रे यः संवादः दत्तः, तं लिखत तस्य आशयं च स्पष्टीकुरुत।
- ‘अन्यस्य धनं तृणम् इव गणनीयम्’ — अस्य वाक्यस्य आशयं भारतीयपरम्परायाः दृष्ट्या स्पष्टीकुरुत।
- माता पुत्राय कस्य ग्रन्थस्य कथां श्रावयति ? सा कथा कस्मात् तन्त्रात् स्वीकृता ?
- ‘उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्’ इति पाठस्य कथां स्वशब्देषु संस्कृतेन संक्षेपेण लिखत।
- कथायाः पात्राणां परिचयं दत्त्वा तेषां चरित्रं विश्लेषयत। ‘पापबुद्धेः व्यर्थपाण्डित्यम्’ इत्यस्य कः आशयः ?
- प्रथमस्य श्लोकस्य पदच्छेदम् अन्वयं शब्दार्थं भावं च लिखत — “देशान्तरेषु बहुविधभाषावेषादि येन न ज्ञातम्। भ्रमता धरणीपीठे तस्य फलं जन्मनो व्यर्थम्॥”
- द्वितीयस्य श्लोकस्य पदच्छेदम् अन्वयं शब्दार्थं भावं च लिखत — “विद्यां वित्तं शिल्पं तावन्नाप्नोति मानवः सम्यक्। यावद् व्रजति न भूमौ देशाद्देशान्तरं हृष्टः॥”
- तृतीयस्य श्लोकस्य पदच्छेदम् अन्वयं शब्दार्थं भावं च लिखत — “मातृवत्परदारेषु परद्रव्येषु लोष्ठवत्। आत्मवत्सर्वभूतेषु वीक्षन्ते धर्मबुद्धयः॥”
- चतुर्थस्य श्लोकस्य पदच्छेदम् अन्वयं शब्दार्थं भावं च लिखत — “आदित्यचन्द्रावनिलोऽनलश्च द्यौर्भूमिरापो हृदयं यमश्च। अहश्च रात्रिश्च उभे च संध्ये धर्मो हि जानाति नरस्य वृत्तम्॥”
- पाठस्य शीर्षकं यस्मात् गृहीतम्, तस्याः सूक्तेः पदच्छेदम् अन्वयं भावं च लिखत — “उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्।”
- ‘सर्वं शब्देन भासते’ इति तालिकायाः अन्तिमः स्तम्भः — ‘मातृभाषया अर्थं लिखत’ — रिक्तः अस्ति। पाठे प्रयुक्तानां शब्दानाम् अर्थान् ज्ञात्वा तं स्तम्भं पूरयत।
- ‘नित्यबहुवचनान्तशब्दाः’ के भवन्ति ? पाठे दत्तानाम् उदाहरणानां सूचीं लिखत, तथा च वदत यत् ‘आदित्यचन्द्रावनिलः…’ इति श्लोके कः शब्दः बहुवचने अस्ति, कस्मात् च।
- ‘प्रहृष्टमनाः पापबुद्धिः’ इत्यत्र विशेष्यपदं विशेषणपदं च किम् ? विशेषण-विशेष्ययोः मध्ये कीदृशः सम्बन्धः भवति ? पाठात् उदाहरणानि दत्त्वा स्पष्टीकुरुत। सर्वनामशब्दाः अपि कथं विशेषणानि भवन्ति ?
- नरस्य वृत्तं के जानन्ति ?
- धर्मबुद्धयः किं वीक्षन्ते ?
- कस्य जन्मनः फलं व्यर्थम् ?
- पापबुद्धिः स्वपितरं किम् उक्तवान् ?
- प्राज्ञः किं-किं चिन्तयेत् ?
- मानवः कदा विद्यां वित्तं शिल्पं च प्राप्नोति ?
- पापबुद्धिः किं चिन्तयित्वा देशान्तरं प्रस्थितः ?
- एनम् अपि वञ्चयित्वा सुखी भवामि।
- सर्वं धनं स्वीकृत्य स्वग्रामं गच्छावः।
- निशीथे अटव्यां गत्वा तत् सर्वं वित्तम् आनीतवान्।
- तत् आकर्ण्य सर्वे ते जनाः विस्मयोत्फुल्ललोचनाः सञ्जाताः।
- अहम् एतत् शमीकोटरं वह्निना प्रज्वालयामि।
- अधोलिखितानि वाक्यानि कः कं प्रति कथयति इति लिखत — (क) वत्स ! द्रुतं वद येन तद् द्रव्यं स्थिरं तिष्ठेत्। (ख) प्रातःकाले युवामस्माभिः सह तत्र वनप्रदेशं गच्छतम्। (ग) त्वया हृतम् एतद्धनं, नान्येन। (घ) भोः दुरात्मन् ! मा मैवं वद। (ङ) एतत् सर्वमपि पापबुद्धेः चेष्टितम्।
- राजपुरुषाः पापबुद्धिं दण्डितवन्तः।
- पापबुद्धिः अत्यधिकं धनं सम्पादितवान्।
- पापबुद्धिः वनदेवतायाः समीपम् आगतवान्।
- अत्रान्तरे पापबुद्धिः शिरस्ताडयन् उक्तवान्।
- सर्वे जनाः धर्मबुद्धिं प्रशंसितवन्तः।
- सूर्यः चन्द्रः ………… अग्निः आकाशः भूमिः जलं ………… यमः दिवसः रात्रिः प्रभातं सायं च मनुष्याणां सर्वविधं ………… जानन्ति। अतः वयं सर्वदा उत्तमं व्यवहारं कुर्मः। (व्यवहारं / पवनः / हृदयं)
- यः ………… न अटति, विविधदेशानां संस्कृतीः ………… च न जानाति, पृथिवीपृष्ठे तस्य जन्म ………… भाति। (भाषाः / व्यर्थं / अन्यदेशेषु)
- सज्जनाः सर्वासु नारीषु ………… इव, अन्येषां ………… मृत्पिण्डम् इव, सर्वेषु प्राणिषु च ………… इव चिन्तयन्ति। (द्रव्येषु / स्वयम् / मातरः)
- बुद्धिमान् मनुष्यः ………… मार्गान् समस्यादूरीकरणस्य ………… च ………… । (कौशलानि / कार्यसाधनस्य / जानीयात्)
- गुरुजनाज्ञया
- वनदेवता
- ………………… — विग्रहः दत्तः : वित्तस्य अभावात्
- बुद्धिप्रभावेण
- ………………… — विग्रहः दत्तः : धरण्याः पीठे
- राजकुले
- अधोलिखितानि वाक्यानि कथाक्रमानुसारं पुनः लिखत — (क) भवान् यदि मदुक्तप्रकारेण वदति तर्हि तद्धनं मयि स्थिरं तिष्ठति। (ख) ततस्तौ गुरुजनानाम् अनुमतिं प्राप्य शुभेऽहनि देशान्तरं प्रस्थितौ। (ग) द्वावपि गत्वा तत् स्थानं यावत् खनतः तावद् रिक्तं भाण्डं दृष्टवन्तौ। (घ) कस्मिंश्चिद्देशे धर्मबुद्धिः पापबुद्धिश्च द्वे मित्रे प्रतिवसतः स्म। (ङ) यथा द्वाभ्यां चिन्तितं तथैव भूमिं खनित्वा तत्रैव धनं निक्षिप्य स्वगृहं गतवन्तौ। (च) राजपुरुषाः पापबुद्धिं दण्डितवन्तः।
- ‘पञ्चतन्त्रम्’ इति ग्रन्थस्य परिचयं लिखत — तस्य लेखकः कः, तत्र कति तन्त्राणि, कानि च ? प्रस्तुतकथा कस्मात् तन्त्रात् स्वीकृता ?
- ‘क्तवतुप्रत्ययः’ इति व्याकरण-बिन्दुं सोदाहरणं स्पष्टीकुरुत। पुस्तके दत्तां सारणीं पूरयत तथा उदाहरणवाक्यानि लिखत।
- ‘तत्पुरुषसमासः’ किम् ? तस्य नामकरणं कथं भवति ? पुस्तके दत्तानि उदाहरणानि विभक्तिनामसहितं लिखत।
- पुस्तकालयात् पञ्चतन्त्रस्य पुस्तकं स्वीकृत्य एकां कथां पठत। तस्याः कथायाः सारांशं संस्कृतेन लिखित्वा कक्षायां श्रावयत।
- कक्षायां छात्राः अध्यापकस्य साहाय्येन कथाधारितस्य नाटकस्य प्रस्तुतिं कुर्वन्तु।
Chapter at a Glance
- पाठ-परिचय — पाठ का आरम्भ चित्र-संवाद से होता है। एक बालक कहता है — ‘मातः! पश्यतु, अद्य अहं मार्गे पतितं धनं प्राप्तवान्। एतेन धनेन बहूनि क्रीडनकानि क्रीणामि।’ माता उत्तर देती है — ‘न हि पुत्र! एतत् अन्यस्य श्रमार्जितं धनमस्ति, तस्मै एव प्रत्यर्पणीयम्। अन्यस्य धनं तृणम् इव गणनीयम्।’ बालक पूछता है कि दूसरे का धन तिनके के समान कैसे होता है, और माता उसे उत्तर देने के लिए पञ्चतन्त्र की एक कथा सुनाती है। यही कथा पूरा पाठ है — अर्थात् पाठ की भूमिका ही उसका प्रश्न है और कथा उसका उत्तर।
- विधा तथा स्रोत — यह कथा है, नाट्य-संवाद की शैली में लिखी हुई (पात्रों के नाम बाईं ओर और कोष्ठक में रङ्ग-सङ्केत)। पुस्तक स्वयं बताती है — ‘पञ्चतन्त्रं नीतिशिक्षाप्रदानां रोचकानां कथानां सङ्ग्रहः वर्तते। अस्य ग्रन्थस्य लेखकः विष्णुशर्मा अस्ति। … प्रस्तुतकथा मित्रभेदः इति प्रथमतन्त्रात् स्वीकृता।’ पञ्चतन्त्र के पाँच तन्त्र हैं — मित्रभेदः, मित्रसम्प्राप्तिः, काकोलूकीयम्, लब्धप्रणाशः तथा अपरीक्षितकारकम्।
- कथावस्तु — किसी देश में धर्मबुद्धि तथा पापबुद्धि नामक दो मित्र रहते थे। पापबुद्धि ने सोचा कि वह मूर्ख भी है और दरिद्रता से पीड़ित भी; अतः धर्मबुद्धि को साथ लेकर परदेश जाकर उसके सहारे धन कमाएगा और फिर उसे ठगकर सुखी होगा। दोनों गुरुजनों की अनुमति लेकर शुभ दिन परदेश गए और पापबुद्धि ने धर्मबुद्धि के प्रभाव से बहुत धन कमाया। लौटते समय पापबुद्धि के कहने पर दोनों ने सारा धन नगर के पास गहन वन में गाड़ दिया। रात में पापबुद्धि अकेला जाकर सारा धन निकाल लाया और गड्ढा भर दिया।
- कथा का मोड़ — कुछ दिन बाद वह धर्मबुद्धि को साथ ले गया; गड्ढा खोदने पर घड़ा खाली मिला। पापबुद्धि सिर पीटकर धर्मबुद्धि पर ही चोरी का आरोप लगाने लगा और राजकुल में निवेदन करने की धमकी दी। मामला धर्माधिकारी के पास गया। साक्षी कोई न होने से धर्माधिकारी ने वनदेवता से निर्णय कराना तय किया। पापबुद्धि ने रात में अपने पिता को शमी वृक्ष के महाकोटर में छिपा दिया, और सुबह पिता ने कोटर में से ‘धर्मबुद्धिना हृतम् एतद्धनम्’ कह दिया।
- निर्णय तथा मूल सन्देश — धर्मबुद्धि ने कोटर को जलाने योग्य वस्तुओं से घेरकर आग लगा दी; आधा जला हुआ, फटी आँखों वाला पापबुद्धि का पिता करुण विलाप करता बाहर निकला, सच बताकर मर गया। राजपुरुषों ने पापबुद्धि को दण्ड दिया और धर्मबुद्धि की प्रशंसा की। तब सब लोग बोले — ‘पापबुद्धेः व्यर्थपाण्डित्यात् पिता वह्निना घातितः। अतः साधूक्तम् — उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्। ’ अर्थात् बुद्धिमान् को केवल उपाय ही नहीं, उस उपाय से आने वाली विपत्ति भी पहले सोच लेनी चाहिए। यही पाठ का शीर्षक और यही उसका सन्देश है।
- पाठगत श्लोक — कथा में चार श्लोक तथा एक अर्धश्लोक हैं — (१) ‘देशान्तरेषु बहुविधभाषावेषादि येन न ज्ञातम्…’ तथा (२) ‘विद्यां वित्तं शिल्पं तावन्नाप्नोति मानवः सम्यक्…’ — दोनों देशाटन की महिमा कहते हैं; (३) ‘मातृवत्परदारेषु परद्रव्येषु लोष्ठवत्…’ — धर्मबुद्धि की सचाई का प्रमाण; (४) ‘आदित्यचन्द्रावनिलोऽनलश्च…’ — साक्षी-श्लोक, जो पापबुद्धि स्वयं वनदेवता के सामने पढ़ता है (और वही झूठ भी बोलता है — यही कथा की करारी विडम्बना है); तथा (५) शीर्षक-सूक्ति ‘उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्।’
- भाषिक विशेषताएँ — पूरी कथा नाट्यात्मक गद्य में है — छोटे संवाद, कोष्ठक में रङ्ग-सङ्केत (‘तथा करोति’, ‘इत्युक्त्वा मृतः’, ‘साश्चर्यम्’)। द्विवचन का प्रयोग असाधारण रूप से घना है, क्योंकि कथा में दो ही मुख्य पात्र हैं — गच्छावः, कुर्वः, आवाम्, आवाभ्याम्, द्वाभ्याम्, द्वावपि, प्रस्थितौ, गतवन्तौ, दृष्टवन्तौ, युवाम्, आवयोः। क्त्वा/ल्यप् तथा क्तवतु -प्रत्ययान्त पद पग-पग पर हैं — स्वीकृत्य, वञ्चयित्वा, खनित्वा, निक्षिप्य, परिवेष्ट्य, आकर्ण्य, प्राप्य, गतवान्, उक्तवान्, दण्डितवन्तः।
- व्याकरणिक बिंदु — पुस्तक इस पाठ में तीन बिन्दु दृढ़ कराती है — (क) क्तवतुप्रत्ययः (भूतकाल कर्तरि; पद विशेषण की तरह चलता है, अतः कर्ता के लिङ्ग-वचन के अनुसार रूप बदलता है — बालकः पठितवान् / बालिका पठितवती / मित्रं पठितवत्), (ख) तत्पुरुषसमासः (उत्तरपद-प्रधान; लुप्त विभक्ति के नाम से समास का नाम — शरणागतः द्वितीयातत्पुरुषः, देशभक्तः षष्ठीतत्पुरुषः आदि), तथा (ग) नित्यबहुवचनान्तशब्दाः (आपः, दाराः, लाजाः, अक्षतानि, प्राणाः, सिकताः आदि) और विशेषण-विशेष्य-सम्बन्ध (लिङ्ग, विभक्ति तथा वचन — तीनों में मेल)।
- अभ्यास क्या माँगता है — ‘अभ्यासाद् जायते सिद्धिः’ के सात प्रश्न हैं : (१) सात प्रश्नों के पूर्णवाक्य में उत्तर, (२) मोटे अक्षरों वाले पदों पर पाँच प्रश्नों का निर्माण, (३) पाँच वाक्यों में ‘कः कं प्रति कथयति’, (४) पाँच भूतकालिक वाक्यों का वर्तमानकाल में परिवर्तन, (५) श्लोकों के भावार्थ पर आधारित चार रिक्तस्थान-पूर्तियाँ, (६) छह पदों का विग्रह/मेलन तथा (७) छह वाक्यों का कथाक्रम-संयोजन। इसके ऊपर ‘यस्तु क्रियावान् मनुजः स विद्वान्’ में पञ्चतन्त्र की कोई एक कथा पढ़कर उसका संस्कृत सारांश सुनाना तथा कथा पर आधारित नाटक की प्रस्तुति करनी है।
How to Download NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 7 PDF
Follow these simple steps to get the उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत् questions-and-answers PDF from शारदा.
- Search NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 7 aglasem and open this page.
- Read the exercise questions with answers for उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत् shown above.
- Click the Download PDF link to save the उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत् solutions to your device.
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit – All Chapters
There are more chapters to study besides उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत् in Sanskrit. Here are the NCERT Solutions for all chapters of Class 9 Sanskrit.
- Chapter 1 सत्यं शिवं सुन्दरं संस्कृतम्
- Chapter 2 सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः
- Chapter 3 आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः
- Chapter 4 न खलु वयस्तेजसो हेतुः
- Chapter 5 एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी
- Chapter 6 मनःपूतं समाचरेत्
- Chapter 7 उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्
- Chapter 8 अन्नाद् आनन्दं प्रति
- Chapter 9 कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः
- Chapter 10 णमो अरिहन्ताणम्
- Chapter 11 वर्णोच्चारण-शिक्षा २
- Chapter 12 Parishisht 1 अन्वयः
- Chapter 13 Parishisht 2 समासः
- Chapter 14 Parishisht 3 वाच्यम्
- Chapter 15 Parishisht 4 शब्दरूपाणि
- Chapter 16 Parishisht 5 धातुरूपाणि
NCERT Solutions for Class 9 – All Subjects
Just like Chapter 7 of Sanskrit, you can get the exercise questions with answers for every other subject of Class 9. Here are the NCERT Solutions for all subjects of Class 9.
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 7 – An Overview
The key highlights of this study material are as follows.
| Aspects | Details |
|---|---|
| Class | Class 9 |
| Subject | Sanskrit |
| Chapter Number | Chapter 7 |
| Chapter Name | उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत् |
| Book Name | शारदा |
| Book By | NCERT (National Council of Educational Research and Training) |
| Educational Resource Here | NCERT Solutions of Class 9 Sanskrit Chapter 7 for all exercises |
| More Questions Answers of This Subject | NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit |
| Download Book Chapter | NCERT Book Class 9 Sanskrit |
| All Questions Answers For This Class | NCERT Solutions for Class 9 |
| Complete Solutions | NCERT Solutions |
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 7 उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत् – FAQs
What are the NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 7 उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्?
They are the complete, step-by-step answers to all the exercise and in-text questions of Chapter 7 उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत् from the NCERT Class 9 Sanskrit textbook शारदा, written by experts as per the latest NCERT syllabus.
How can I download the Class 9 Sanskrit Chapter 7 solutions PDF for free?
Open this page on aglasem, read the उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत् questions with answers, and click the “Download Solutions PDF” link. The Class 9 Sanskrit Chapter 7 NCERT Solutions PDF is completely free to download.
Are these NCERT Solutions as per the latest 2026-27 syllabus?
Yes. The NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 7 are based on the latest NCERT textbook शारदा and the current 2026-27 CBSE syllabus, so the questions and answers match what you study in class.
Where can I get NCERT Solutions for the other chapters of Class 9 Sanskrit?
You can find the answers to every chapter on the NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit page, and solutions for every subject on the NCERT Solutions for Class 9 page.
How do NCERT Solutions help in exam preparation?
They show the correct method to solve each question, help you write answers the way they are expected in exams, let you check and correct your own work, and save revision time — which together improve your marks in Class 9 Sanskrit.
If you have any queries on NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 7 उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्, then please ask in the comments below.