NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 1 सत्यं शिवं सुन्दरं संस्कृतम् provide clear, step-by-step answers to every exercise and in-text question from the chapter सत्यं शिवं सुन्दरं संस्कृतम् of the NCERT textbook शारदा. Prepared by subject experts as per the latest NCERT (CBSE) syllabus for 2026-27, these NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit help you understand each concept, write exam-ready answers, and check your own solutions. You can read them online below or download the free Class 9 Sanskrit Chapter 1 question-answer PDF.
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 1 सत्यं शिवं सुन्दरं संस्कृतम्
- Class: Class 9
- Subject: Sanskrit
- Chapter: Chapter 1 – सत्यं शिवं सुन्दरं संस्कृतम्
- Textbook: शारदा (NCERT)
- Study material: NCERT Solutions – questions with answers, free PDF
These solutions answer all the exercise questions of Chapter 1 सत्यं शिवं सुन्दरं संस्कृतम् — including the in-text questions, short-answer and long-answer questions, and activities — with complete explanations so you can follow the method, not just the final answer. Read the full solutions below.
NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 1 सत्यं शिवं सुन्दरं संस्कृतम् View Download
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 1 PDF Download
You can read the NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 1 online above, or download the complete question-answer PDF to study सत्यं शिवं सुन्दरं संस्कृतम् offline at any time.
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 1 PDF Download Link – Click Here to Download Solutions PDF
Questions Covered in This Chapter
These NCERT Solutions answer all 49 questions of this chapter. The questions solved are:
- गीतस्य आरम्भे यः गद्यांशः दत्तः, तस्य आशयं लिखत — “संस्कृतं भारतदेशस्य सम्पदस्ति। अस्मिन् भारतीयानां ज्ञानवैभवं सञ्चितमस्ति। संस्कृताध्ययनेन मानवः सुसंस्कृतः भवति। भारतीयभाषाणां सुचारुरूपेण अध्ययनार्थं संस्कृतं नितराम् अपेक्षितम् अस्ति। संस्कृताध्ययनेन किं किं साधितं भवति इति विषयम् अधिकृत्य कविना सुन्दरं गीतं प्रस्तुतम्।”
- प्रथमस्य श्लोकस्य पदच्छेदम् अन्वयं शब्दार्थं भावार्थं च लिखत — “भारतीयैकतासाधकं संस्कृतम् / भारतीयत्वसम्पादकं संस्कृतम् / ज्ञानपुञ्जप्रभादर्शकं संस्कृतम् / सर्वदानन्दसन्दोहदं संस्कृतम्॥ १॥”
- द्वितीयस्य श्लोकस्य पदच्छेदम् अन्वयं शब्दार्थं भावार्थं च लिखत — “सर्वमस्तिष्कसंस्कारकं संस्कृतम् / सर्ववाणीपरिष्कारकं संस्कृतम् / सत्पथप्रेरणादायकं संस्कृतम् / सद्गुणग्रामसन्धायकं संस्कृतम्॥ २॥”
- तृतीयस्य श्लोकस्य पदच्छेदम् अन्वयं शब्दार्थं भावार्थं च लिखत — “विश्वबन्धुत्वविस्तारकं संस्कृतम् / सर्वभूतैकताकारकं संस्कृतम् / सर्वतः शान्तिसंस्थापकं संस्कृतम् / पञ्चशीलप्रतिष्ठापकं संस्कृतम्॥ ३॥”
- चतुर्थस्य श्लोकस्य पदच्छेदम् अन्वयं शब्दार्थं भावार्थं च लिखत — “त्यागसन्तोषसेवाव्रतं संस्कृतम् / विश्वकल्याणनिष्ठायुतं संस्कृतम् / ज्ञानविज्ञानसम्मेलनं संस्कृतम् / भुक्तिमुक्तिद्वयोद्वेलनं संस्कृतम्॥ ४॥”
- पञ्चमस्य श्लोकस्य पदच्छेदम् अन्वयं शब्दार्थं भावार्थं च लिखत — “धर्मकामार्थमोक्षप्रदं संस्कृतम् / ऐहिकामुष्मिकोत्कर्षदं संस्कृतम् / कर्मदं ज्ञानदं भक्तिदं संस्कृतम् / सत्यनिष्ठं शिवं सुन्दरं संस्कृतम्॥ ५॥”
- षष्ठस्य श्लोकस्य पदच्छेदम् अन्वयं शब्दार्थं भावार्थं च लिखत — “शब्दलालित्यलीलावनं संस्कृतम् / चारुमाधुर्यधारागृहं संस्कृतम् / विश्वचेतश्चमत्कारकं संस्कृतम् / पूर्वजानां यशः स्मारकं संस्कृतम्॥ ६॥”
- ‘सर्वं शब्देन भासते’ इति तालिकायाः अन्तिमः स्तम्भः — ‘मातृभाषया अर्थं लिखत’ — रिक्तः अस्ति। पाठे प्रयुक्तानां शब्दानाम् अर्थान् ज्ञात्वा तं स्तम्भं पूरयत।
- अस्य गीतस्य रचयितुः परिचयं लिखत। तस्य काः कृतयः सुप्रसिद्धाः सन्ति ?
- छात्राः मिलित्वा पृथक् पृथक् पञ्चानां छात्राणां लघुसमूहान् निर्माय यति-गति-लयपूर्वकं गीतगानस्य अभ्यासं करिष्यन्ति।
- संस्कृतं कस्याः साधकम् ?
- सर्वदा संस्कृतं कस्य सन्दोहदम् ?
- संस्कृतं कस्य प्रेरणादायकम् ?
- संस्कृतं कासां परिष्कारकम् ?
- कस्य विस्तारकं संस्कृतम् ?
- सर्वतः कस्याः संस्थापकं संस्कृतम् ?
- कीदृशं व्रतं संस्कृतम् ?
- कयोः सम्मेलनं संस्कृतम् ?
- संस्कृतं कस्य चमत्कारकम् ?
- केषां यशः स्मारकं संस्कृतम् ?
- …………………… सम्पादकं संस्कृतम्।
- …………………… दर्शकं संस्कृतम्।
- …………………… संस्कारकं संस्कृतम्।
- कर्मदं …………………… भक्तिदं संस्कृतम्।
- सत्यनिष्ठं …………………… संस्कृतम्।
- शब्दलालित्य …………………… संस्कृतम्।
- मञ्जूषायाः पदम् उपयुज्य वाक्यं रचयत। — मञ्जूषा : वाणीपरिष्कारिका, एकता, सर्वतः, सेवा, सुन्दरम्, पूर्वजानाम्, सत्पथे प्रेरयितुम्, विश्वकल्याणाय, त्यागस्य, सन्तोषस्य, विश्वबन्धुत्वविस्तारकम्
- मञ्जूषायाः पदम् उपयुज्य वाक्यं रचयत।
- मञ्जूषायाः पदम् उपयुज्य वाक्यं रचयत।
- मञ्जूषायाः पदम् उपयुज्य वाक्यं रचयत।
- मञ्जूषायाः पदम् उपयुज्य वाक्यं रचयत।
- मञ्जूषायाः पदम् उपयुज्य वाक्यं रचयत।
- ज्ञानपुञ्जप्रभादर्शकम्
- सर्ववाणीपरिष्कारकम्
- विश्वबन्धुत्वविस्तारकम्
- सर्वभूतैकताकारकम्
- शान्तिसंस्थापकम्
- ज्ञानविज्ञानसम्मेलनम्
- विद्वांसः …………………… भवन्ति।
- सूर्यस्य …………………… सर्वेषां प्राणिनां कृते हितकरः भवति।
- ईश्वरं स्मृत्वा …………………… उपजायते।
- विद्यायाः …………………… अजरं भवति।
- प्रकृतेः शोभा …………………… विद्यते।
- यत्र …………………… एकनीडं भवति।
- अधोलिखितानां मेलनं कुरुत — (क) भारतीयैकतायाः (ख) सत्पथे (ग) त्यागसन्तोषसेवारूपम् (घ) ज्ञानपुञ्जप्रभायाः (ङ) विश्वबन्धुत्वस्य ॥ १. विस्तारकम् २. साधकम् ३. दर्शकम् ४. प्रेरणादायकम् ५. व्रतम्
- पञ्चशीलं किम् ? बौद्धधर्मे कानि पञ्च शीलानि सन्ति ? तेषाम् आचरणेन कः लाभः ?
- ‘स्वाध्यायान्मा प्रमदः’ खण्डे प्रदत्तानां त्रयाणां श्लोकानाम् अन्वयम् अर्थं भावं च लिखत — “एतद्देशप्रसूतस्य सकाशादग्रजन्मनः। स्वं स्वं चरित्रं शिक्षेरन् पृथिव्यां सर्वमानवाः॥ संस्कृतं संस्कृतेर्मूलं ज्ञानविज्ञानवारिधिः। वेदतत्त्वार्थसंजुष्टं लोकाऽऽलोककरं शिवम्॥ सत्याहिंसागुणैः श्रेष्ठा विश्वबन्धुत्वशिक्षिका। विश्वशान्तिसुखाधात्री भारतीया हि संस्कृतिः॥”
- “संस्कृताधारिता भारतीयैकता” इति एतं विषयम् आधृत्य एका भाषणप्रतियोगिता आयोजनीया। शिक्षकः भाषणप्रतियोगितायां निम्नाङ्कितानां बिन्दूनां समावेशं करिष्यति। (अङ्कयोजना — प्रवाहः, शुद्धता, शब्दकोषः)
- विश्वबन्धुत्वभावनायाः विकासाय के मार्गाः अवलम्बनीयाः इति विषयमधिकृत्य सहपाठिभिः सह आलोचनां कुरुत।
Chapter at a Glance
- पाठ-परिचय — पाठ का आरम्भ एक छोटे गद्यांश से होता है : ‘संस्कृतं भारतदेशस्य सम्पदस्ति। अस्मिन् भारतीयानां ज्ञानवैभवं सञ्चितमस्ति।’ अर्थात् संस्कृत भारत की सम्पत्ति है, इसी में भारतीयों का ज्ञानवैभव संचित है, संस्कृत पढ़ने से मनुष्य सुसंस्कृत बनता है, और भारतीय भाषाओं को भली-भाँति पढ़ने के लिए संस्कृत अत्यन्त अपेक्षित है। इसी विषय को लेकर कवि ने यह सुन्दर गीत रचा है।
- विधा तथा रचयिता — यह गीत है, कोई कथा या संवाद नहीं। छह श्लोकों की चारों पंक्तियाँ ‘…संस्कृतम्’ पर समाप्त होती हैं — यही आवृत्ति गीत को लय और बल देती है। रचयिता पण्डित वासुदेव-शास्त्री द्विवेदी ने सरल संस्कृत में अनेक ग्रन्थ लिखे और ‘परमार्थसुधा’ नामक संस्कृत-पत्रिका का सम्पादन भी किया।
- विषयवस्तु — छहों श्लोक संस्कृत के छह पक्षों को गिनाते हैं — (१) राष्ट्रीय एकता तथा भारतीयता, (२) मन-वाणी का संस्कार तथा सद्गुण, (३) विश्वबन्धुत्व, प्राणिमात्र की एकता, शान्ति एवं पञ्चशील, (४) त्याग-सन्तोष-सेवा का व्रत तथा ज्ञान-विज्ञान का मेल, (५) चारों पुरुषार्थ एवं इहलोक-परलोक दोनों का उत्कर्ष, (६) शब्द-सौन्दर्य, माधुर्य तथा पूर्वजों के यश की स्मृति।
- मूल सन्देश — संस्कृत केवल एक प्राचीन भाषा नहीं, वह संस्कृति की जड़ है। वह जोड़ती है (ऐक्य), शुद्ध करती है (संस्कार), फैलाती है (विश्वबन्धुत्व) और ऊपर उठाती है (उत्कर्ष) — इसीलिए कवि उसे ‘सत्यं शिवं सुन्दरम्’ कहता है : सत्य में निष्ठ, कल्याणकारी और मनोहर।
- भाषिक विशेषताएँ — पूरे गीत की भाषा समासबहुला है। प्रत्येक पंक्ति में एक लम्बा षष्ठी-तत्पुरुष समास है और उसके बाद ‘संस्कृतम्’ — इसीलिए अभ्यास का प्रश्न ६ समस्तपदों के विग्रह पर है। ‘संस्कृतम्’ की आवृत्ति से अनुप्रास तथा गीतात्मक ताल बनती है।
- व्याकरणिक बिंदु — गीत सन्धि का उत्तम अभ्यास कराता है — वृद्धि सन्धि (भारतीय + ऐकता → भारतीयैकता, सर्वभूत + एकता → सर्वभूतैकता), दीर्घ सन्धि (सर्वदा + आनन्द → सर्वदानन्द, ऐहिक + आमुष्मिक → ऐहिकामुष्मिक), गुण सन्धि (आमुष्मिक + उत्कर्षद → आमुष्मिकोत्कर्षद, द्वय + उद्वेलन → द्वयोद्वेलन) तथा विसर्गसन्धि/श्चुत्व (विश्वचेतः + चमत्कारकम् → विश्वचेतश्चमत्कारकम्)।
- कारक का अभ्यास — प्रश्न २ तथा ३ सीधे सम्बन्धे षष्ठी पर टिके हैं — ‘कस्याः साधकम्?’ का उत्तर स्त्रीलिङ्ग षष्ठी में (भारतीयैकतायाः), ‘कासां परिष्कारकम्?’ का बहुवचन षष्ठी में (सर्ववाणीनाम्), ‘कयोः सम्मेलनम्?’ का द्विवचन षष्ठी में (ज्ञानविज्ञानयोः)। प्रश्न का विभक्ति-रूप ही उत्तर का विभक्ति-रूप तय करता है।
- अतिरिक्त सामग्री — ‘स्वाध्यायान्मा प्रमदः’ में बौद्धधर्म के पञ्चशील (अस्तेयम्, अहिंसा, ब्रह्मचर्यम्, सत्यम्, मादकद्रव्याणां परिहारः) का परिचय है — यही तीसरे श्लोक के ‘पञ्चशीलप्रतिष्ठापकम्’ पद को स्पष्ट करता है; साथ में तीन श्लोक भी दिए हैं, जिनमें पहला मनुस्मृति का प्रसिद्ध श्लोक है।
- अभ्यास क्या माँगता है — एक शब्द में उत्तर, पूर्ण वाक्य में उत्तर, रिक्तस्थानपूर्ति, मञ्जूषा से छह वाक्यों की रचना, छह समस्तपदों का विग्रह, पर्यायपद चुनकर वाक्यपूर्ति तथा मेलन। इसके ऊपर ‘यस्तु क्रियावान् मनुजः स विद्वान्’ में ‘संस्कृताधारिता भारतीयैकता’ विषय पर भाषणप्रतियोगिता है, जिसका मूल्यांकन प्रवाहः, शुद्धता तथा शब्दकोषः — इन तीन बिन्दुओं की ५-अङ्कीय अङ्कयोजना से होगा।
How to Download NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 1 PDF
Follow these simple steps to get the सत्यं शिवं सुन्दरं संस्कृतम् questions-and-answers PDF from शारदा.
- Search NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 1 aglasem and open this page.
- Read the exercise questions with answers for सत्यं शिवं सुन्दरं संस्कृतम् shown above.
- Click the Download PDF link to save the सत्यं शिवं सुन्दरं संस्कृतम् solutions to your device.
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit – All Chapters
There are more chapters to study besides सत्यं शिवं सुन्दरं संस्कृतम् in Sanskrit. Here are the NCERT Solutions for all chapters of Class 9 Sanskrit.
- Chapter 1 सत्यं शिवं सुन्दरं संस्कृतम्
- Chapter 2 सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः
- Chapter 3 आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः
- Chapter 4 न खलु वयस्तेजसो हेतुः
- Chapter 5 एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी
- Chapter 6 मनःपूतं समाचरेत्
- Chapter 7 उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्
- Chapter 8 अन्नाद् आनन्दं प्रति
- Chapter 9 कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः
- Chapter 10 णमो अरिहन्ताणम्
- Chapter 11 वर्णोच्चारण-शिक्षा २
- Chapter 12 Parishisht 1 अन्वयः
- Chapter 13 Parishisht 2 समासः
- Chapter 14 Parishisht 3 वाच्यम्
- Chapter 15 Parishisht 4 शब्दरूपाणि
- Chapter 16 Parishisht 5 धातुरूपाणि
NCERT Solutions for Class 9 – All Subjects
Just like Chapter 1 of Sanskrit, you can get the exercise questions with answers for every other subject of Class 9. Here are the NCERT Solutions for all subjects of Class 9.
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 1 – An Overview
The key highlights of this study material are as follows.
| Aspects | Details |
|---|---|
| Class | Class 9 |
| Subject | Sanskrit |
| Chapter Number | Chapter 1 |
| Chapter Name | सत्यं शिवं सुन्दरं संस्कृतम् |
| Book Name | शारदा |
| Book By | NCERT (National Council of Educational Research and Training) |
| Educational Resource Here | NCERT Solutions of Class 9 Sanskrit Chapter 1 for all exercises |
| More Questions Answers of This Subject | NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit |
| Download Book Chapter | NCERT Book Class 9 Sanskrit |
| All Questions Answers For This Class | NCERT Solutions for Class 9 |
| Complete Solutions | NCERT Solutions |
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 1 सत्यं शिवं सुन्दरं संस्कृतम् – FAQs
What are the NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 1 सत्यं शिवं सुन्दरं संस्कृतम्?
They are the complete, step-by-step answers to all the exercise and in-text questions of Chapter 1 सत्यं शिवं सुन्दरं संस्कृतम् from the NCERT Class 9 Sanskrit textbook शारदा, written by experts as per the latest NCERT syllabus.
How can I download the Class 9 Sanskrit Chapter 1 solutions PDF for free?
Open this page on aglasem, read the सत्यं शिवं सुन्दरं संस्कृतम् questions with answers, and click the “Download Solutions PDF” link. The Class 9 Sanskrit Chapter 1 NCERT Solutions PDF is completely free to download.
Are these NCERT Solutions as per the latest 2026-27 syllabus?
Yes. The NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 1 are based on the latest NCERT textbook शारदा and the current 2026-27 CBSE syllabus, so the questions and answers match what you study in class.
Where can I get NCERT Solutions for the other chapters of Class 9 Sanskrit?
You can find the answers to every chapter on the NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit page, and solutions for every subject on the NCERT Solutions for Class 9 page.
How do NCERT Solutions help in exam preparation?
They show the correct method to solve each question, help you write answers the way they are expected in exams, let you check and correct your own work, and save revision time — which together improve your marks in Class 9 Sanskrit.
If you have any queries on NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 1 सत्यं शिवं सुन्दरं संस्कृतम्, then please ask in the comments below.