Skip to content

NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 1 सत्यं शिवं सुन्दरं संस्कृतम् (PDF) – 2027

NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 1 सत्यं शिवं सुन्दरं संस्कृतम् – step-by-step answers to every exercise and in-text question of the chapter, as per the latest NCERT syllabus for 2027. Read them online or download the free question-answer PDF.

सत्यं शिवं सुन्दरं संस्कृतम् शारदा (कक्षा ९) का प्रथमः पाठः है। यह गीत विधा की रचना है — संस्कृतभाषा की महिमा गाने वाले छह श्लोक, जिनके रचयिता वाराणसी के ‘सार्वभौमसंस्कृतप्रचारकार्यालय’ के संस्थापक पण्डित वासुदेव-शास्त्री द्विवेदी हैं। पाठ के साथ पुस्तक स्वयं भावार्थः (श्लोकों का संस्कृत सारांश), सर्वं शब्देन भासते (शब्दार्थ-तालिका), अत्र इदम् अवधेयम् (कविकाव्यपरिचय), स्वाध्यायान्मा प्रमदः (पञ्चशील तथा तीन श्लोक) तथा यस्तु क्रियावान् मनुजः स विद्वान् (भाषणप्रतियोगिता एवं अङ्कयोजना) देती है। अभ्यास अभ्यासाद् जायते सिद्धिः शीर्षक के नीचे आठ प्रश्नों में है — गीतगायनम्, एकपदेन उत्तरम्, पूर्णवाक्येन उत्तराणि, रिक्तस्थानपूर्तिः, मञ्जूषापदैः वाक्यरचना, समस्तपदविग्रहः, पर्यायपदचयनम् तथा मेलनम्।

NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 1 सत्यं शिवं सुन्दरं संस्कृतम् PDF

All the answers are on this page below. The PDF also explains every answer – why it is right and how to check it – so download it for revision.

PDFChapterDownload
Solutions PDFसत्यं शिवं सुन्दरं संस्कृतम्View PDF

पाठ का हिंदी अनुवाद

सत्यं शिवं सुन्दरं संस्कृतम् (गद्यांश तथा गीत)
संस्कृतं भारतदेशस्य सम्पदस्ति। अस्मिन् भारतीयानां ज्ञानवैभवं सञ्चितमस्ति।
संस्कृत भारत देश की सम्पत्ति है। इसमें भारतीयों का ज्ञान-वैभव संचित है।
संस्कृताध्ययनेन मानवः सुसंस्कृतः भवति। भारतीयभाषाणां सुचारुरूपेण अध्ययनार्थं संस्कृतं नितराम् अपेक्षितम् अस्ति।
संस्कृत के अध्ययन से मनुष्य सुसंस्कृत बनता है। भारतीय भाषाओं के भली-भाँति अध्ययन के लिए संस्कृत अत्यन्त आवश्यक है।
संस्कृताध्ययनेन किं किं साधितं भवति इति विषयम् अधिकृत्य कविना सुन्दरं गीतं प्रस्तुतम्।
संस्कृत के अध्ययन से क्या-क्या सिद्ध होता है — इस विषय को लेकर कवि ने एक सुन्दर गीत प्रस्तुत किया है।
भारतीयैकतासाधकं संस्कृतम्
भारतीयत्वसम्पादकं संस्कृतम्
ज्ञानपुञ्जप्रभादर्शकं संस्कृतम्
सर्वदानन्दसन्दोहदं संस्कृतम् ॥ १ ॥
संस्कृत भारतीयों की एकता को सिद्ध करने वाली है, संस्कृत भारतीयता को उत्पन्न करने वाली है, संस्कृत ज्ञान के समूह का प्रकाश दिखाने वाली है, संस्कृत सदा आनन्द का समूह देने वाली है।
सर्वमस्तिष्कसंस्कारकं संस्कृतम्
सर्ववाणीपरिष्कारकं संस्कृतम्
सत्पथप्रेरणादायकं संस्कृतम्
सद्गुणग्रामसन्धायकं संस्कृतम् ॥ २ ॥
संस्कृत सबके मन-मस्तिष्क का संस्कार करने वाली है, संस्कृत सब वाणियों को शुद्ध (परिष्कृत) करने वाली है, संस्कृत सन्मार्ग पर चलने की प्रेरणा देने वाली है, संस्कृत सद्गुणों के समूह को जोड़ने वाली है।
विश्वबन्धुत्वविस्तारकं संस्कृतम्
सर्वभूतैकताकारकं संस्कृतम्
सर्वतः शान्तिसंस्थापकं संस्कृतम्
पञ्चशीलप्रतिष्ठापकं संस्कृतम् ॥ ३ ॥
संस्कृत विश्व-बन्धुत्व (सारे संसार के प्रति भाईचारे) का विस्तार करने वाली है, संस्कृत सब प्राणियों में एकता लाने वाली है, संस्कृत सब ओर शान्ति की स्थापना करने वाली है, संस्कृत पञ्चशील (सदाचार के पाँच नियमों) को प्रतिष्ठित करने वाली है।
त्यागसन्तोषसेवाव्रतं संस्कृतम्
विश्वकल्याणनिष्ठायुतं संस्कृतम्
ज्ञानविज्ञानसम्मेलनं संस्कृतम्
भुक्तिमुक्तिद्वयोद्वेलनं संस्कृतम् ॥ ४ ॥
संस्कृत त्याग, सन्तोष और सेवा का व्रत है, संस्कृत विश्व-कल्याण की निष्ठा से युक्त है, संस्कृत ज्ञान और विज्ञान का मेल है, संस्कृत भोग (सांसारिक सुख) और मोक्ष — दोनों का उत्थान करने वाली है।
धर्मकामार्थमोक्षप्रदं संस्कृतम्
ऐहिकामुष्मिकोत्कर्षदं संस्कृतम्
कर्मदं ज्ञानदं भक्तिदं संस्कृतम्
सत्यनिष्ठं शिवं सुन्दरं संस्कृतम् ॥ ५ ॥
संस्कृत धर्म, काम, अर्थ और मोक्ष (चारों पुरुषार्थ) देने वाली है, संस्कृत इस लोक और परलोक की उन्नति देने वाली है, संस्कृत कर्म (पुरुषार्थ), ज्ञान और भक्ति देने वाली है, संस्कृत सत्य में निष्ठा रखने वाली, कल्याणकारी और सुन्दर है।
शब्दलालित्यलीलावनं संस्कृतम्
चारुमाधुर्यधारागृहं संस्कृतम्
विश्वचेतश्चमत्कारकं संस्कृतम्
पूर्वजानां यशः स्मारकं संस्कृतम् ॥ ६ ॥
संस्कृत शब्दों की सुन्दरता का क्रीडा-उद्यान है, संस्कृत मनोहर मधुरता की धारा का घर है, संस्कृत संसार के मन को चमत्कृत (आश्चर्यचकित) करने वाली है, संस्कृत पूर्वजों के यश की याद दिलाने वाली है।
भावार्थः
१. संस्कृतभाषा भारतीयानाम् ऐक्यं साधयति, भारतीयत्वं सम्पादयति, ज्ञानसमूहस्य प्रभां दर्शयति, सर्वदा आनन्दस्य परम्परामेव जनयति च।
१. संस्कृत भाषा भारतीयों की एकता सिद्ध करती है, भारतीयता उत्पन्न करती है, ज्ञान के समूह का प्रकाश दिखाती है और सदा आनन्द की परम्परा ही उत्पन्न करती है।
२. संस्कृतं सर्वेषां जनानां मानसं शोधयति, वचनानि परिष्करोति, सन्मार्गं दर्शयति, सद्गुणानां समूहमेव उत्पादयति।
२. संस्कृत सब लोगों के मन को शुद्ध करती है, वचनों को परिष्कृत करती है, सन्मार्ग दिखाती है और सद्गुणों का समूह ही उत्पन्न करती है।
३. संस्कृतं विश्वबन्धुत्वं वर्धयति, सर्वेषां प्राणिनामपि ऐक्यं बोधयति, सर्वत्रापि शान्तिं प्रतिष्ठापयति, प्रसिद्धानां पञ्चानां शीलानां रीतिं गमयति।
३. संस्कृत विश्व-बन्धुत्व को बढ़ाती है, सभी प्राणियों की भी एकता का बोध कराती है, सब जगह शान्ति स्थापित करती है और प्रसिद्ध पाँच शीलों की रीति (मार्ग) समझाती है।
४. त्यागस्य, हर्षस्य, सेवाबुद्धेश्च व्रतं, प्रपञ्चस्य मङ्गलमेव कर्तव्यम् इति ज्ञानं, विज्ञानञ्च सङ्गमनीयम् इति विचारः, भोगस्य मोक्षस्य च मार्गः च संस्कृतेन लभ्यः।
४. त्याग, हर्ष (सन्तोष) और सेवा-भाव का व्रत; ‘संसार का मंगल ही करना चाहिए’ — यह ज्ञान; ‘(ज्ञान और) विज्ञान का मेल करना चाहिए’ — यह विचार; तथा भोग और मोक्ष का मार्ग — ये सब संस्कृत से प्राप्त होते हैं।
५. इहलोके परलोके च संस्कृतेन उत्कर्षः लभ्यते। धर्मस्य, कामानाम्, अर्थस्य, मोक्षस्यापि साधनानि संस्कृतेन लभ्यन्ते।
५. इस लोक में और परलोक में संस्कृत से उन्नति प्राप्त होती है। धर्म, काम, अर्थ और मोक्ष के साधन भी संस्कृत से प्राप्त होते हैं।
भक्तिम् आचरितुं ज्ञानं प्राप्तुं कर्म कर्तुं च संस्कृतं साधनम्। अतः संस्कृतं सत्यं शिवं सुन्दरं च अस्ति।
भक्ति का आचरण करने, ज्ञान प्राप्त करने और कर्म करने के लिए संस्कृत साधन है। इसलिए संस्कृत सत्य, शिव (कल्याणकारी) और सुन्दर है।
६. ललितपद्यानि संस्कृतवने वृक्षाः इव सन्ति। अन्वेषकस्य संस्कृतं माधुर्यस्य सौन्दर्यस्य शीतलगृहमिव आह्लादकम् अस्ति।
६. संस्कृत-रूपी वन में सुन्दर पद्य (श्लोक) वृक्षों के समान हैं। खोज करने वाले (जिज्ञासु) के लिए संस्कृत मधुरता और सौन्दर्य के शीतल घर के समान आनन्द देने वाली है।
संस्कृतस्य श्रवणेन अखिलस्यापि प्रपञ्चस्य जनाः चमत्कारं लभन्ते। अत एव एतादृशं संस्कृतम् अस्माकं भारतीयानां पूर्वजैः सम्पादितस्य कीर्तिराशेः द्योतकम् अस्ति।
संस्कृत को सुनकर सारे संसार के लोग चमत्कृत (आश्चर्यचकित) हो जाते हैं। इसीलिए ऐसी संस्कृत हम भारतीयों के पूर्वजों द्वारा अर्जित कीर्ति के भंडार को प्रकट करने वाली है।
अत्र इदम् अवधेयम् — कविकाव्यपरिचयः
वाराणस्यां विद्यमानस्य सार्वभौमसंस्कृतप्रचारकार्यालयस्य संस्थापकः पण्डितः वासुदेव-शास्त्रि-द्विवेदिमहाभागः गीतस्यास्य रचयिता।
वाराणसी में स्थित ‘सार्वभौम संस्कृत प्रचार कार्यालय’ के संस्थापक पण्डित वासुदेव शास्त्री द्विवेदी महोदय इस गीत के रचयिता हैं।
महाशयेन सरलसंस्कृतेन बहवो ग्रन्थाः विरचिताः, अपि च संस्कृतप्रचारार्थं विपुलं साहित्यं च प्रकाशितम्। परमार्थसुधा इति संस्कृतपत्रिका अपि एतेन सम्पाद्यते स्म।
इन महोदय ने सरल संस्कृत में बहुत-से ग्रन्थों की रचना की और संस्कृत के प्रचार के लिए बहुत-सा साहित्य भी प्रकाशित किया। ‘परमार्थसुधा’ नामक संस्कृत-पत्रिका का सम्पादन भी इन्होंने किया था।
सुरभारतीसन्देशः, स्वर्गीयसंस्कृतकविसम्मेलनं, भोजराज्ये संस्कृतसाम्राज्यं, कौत्सस्य गुरुदक्षिणा चेत्यादयो ग्रन्थाः अस्य कृतिषु सुप्रसिद्धाः सन्ति।
‘सुरभारतीसन्देशः’, ‘स्वर्गीयसंस्कृतकविसम्मेलनम्’, ‘भोजराज्ये संस्कृतसाम्राज्यम्’ और ‘कौत्सस्य गुरुदक्षिणा’ इत्यादि ग्रन्थ इनकी रचनाओं में सुप्रसिद्ध हैं।
स्वाध्यायान्मा प्रमदः — पञ्चशीलं किम्?
पञ्चशीलं किम्?
पञ्चशील क्या है?
बौद्धधर्मे सदाचरणस्य परिपालनाय पञ्च शीलानि सन्ति। येषामाचरणं मनुष्याणाम् अत्यन्तं लाभाय अस्ति। तेषां विवरणमस्ति —
बौद्ध धर्म में सदाचार के पालन के लिए पाँच शील (नियम) हैं, जिनका आचरण मनुष्यों के लिए अत्यन्त लाभदायक है। उनका विवरण (इस प्रकार) है —
१. अस्तेयम्
२. अहिंसा
३. ब्रह्मचर्यम्
४. सत्यम्
५. मादकद्रव्याणां परिहारः।
१. अस्तेय (चोरी न करना)
२. अहिंसा (किसी को कष्ट न देना)
३. ब्रह्मचर्य (संयम)
४. सत्य (सच बोलना)
५. मादक (नशीले) पदार्थों का त्याग।
एतद्देशप्रसूतस्य सकाशादग्रजन्मनः।
स्वं स्वं चरित्रं शिक्षेरन् पृथिव्यां सर्वमानवाः॥
पृथ्वी के सभी मनुष्य इस देश में जन्मे अग्रजन्मा (विद्वान ब्राह्मण) से अपना-अपना चरित्र (आचरण) सीखें।
संस्कृतं संस्कृतेर्मूलं ज्ञानविज्ञानवारिधिः।
वेदतत्त्वार्थसंजुष्टं लोकाऽऽलोककरं शिवम्॥
संस्कृत (भारतीय) संस्कृति का मूल है, ज्ञान-विज्ञान का सागर है, वेदों के तत्त्व और अर्थ से युक्त है, संसार को प्रकाश देने वाली और कल्याणकारी है।
सत्याहिंसागुणैः श्रेष्ठा विश्वबन्धुत्वशिक्षिका।
विश्वशान्तिसुखाधात्री भारतीया हि संस्कृतिः॥
भारतीय संस्कृति ही सत्य और अहिंसा के गुणों से श्रेष्ठ है, विश्व-बन्धुत्व की शिक्षा देने वाली है और संसार को शान्ति तथा सुख प्रदान करने वाली है।

NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 1 सत्यं शिवं सुन्दरं संस्कृतम् – Questions and Answers

All questions of the chapter are answered below, in the order of the book – in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises. Each answer is written the way you would write it in the exam.

पाठ-परिचयः — पृष्ठ 1गीतस्य प्रस्तावना — गद्यांशः — अतिरिक्त अभ्यास (पुस्तक की सामग्री पर आधारित प्रश्न)

पाठ-परिचयः
प्र.1गीतस्य आरम्भे यः गद्यांशः दत्तः, तस्य आशयं लिखत — “संस्कृतं भारतदेशस्य सम्पदस्ति। अस्मिन् भारतीयानां ज्ञानवैभवं सञ्चितमस्ति। संस्कृताध्ययनेन मानवः सुसंस्कृतः भवति। भारतीयभाषाणां सुचारुरूपेण अध्ययनार्थं संस्कृतं नितराम् अपेक्षितम् अस्ति। संस्कृताध्ययनेन किं किं साधितं भवति इति विषयम् अधिकृत्य कविना सुन्दरं गीतं प्रस्तुतम्।”
उत्तर

अस्य गद्यांशस्य आशयः — संस्कृतं भारतदेशस्य सम्पत् अस्ति, अस्यां भाषायाम् एव भारतीयानां ज्ञानवैभवं सञ्चितम् अस्ति। संस्कृताध्ययनेन मानवः सुसंस्कृतः भवति। अन्यासां भारतीयभाषाणां सम्यक् अध्ययनार्थमपि संस्कृतम् अत्यन्तम् आवश्यकम्। एतमेव विषयम् आधृत्य कविना इदं गीतं रचितम्।

(हिन्दी — संस्कृत भारत देश की सम्पत्ति है। इसी भाषा में भारतीयों का ज्ञानवैभव संचित है। संस्कृत के अध्ययन से मनुष्य सुसंस्कृत बनता है। भारतीय भाषाओं को भली-भाँति पढ़ने के लिए भी संस्कृत अत्यन्त अपेक्षित है। ‘संस्कृत पढ़ने से क्या-क्या सिद्ध होता है’ — इसी विषय को लेकर कवि ने यह सुन्दर गीत प्रस्तुत किया है।)

गीतम् — श्लोकानां भावार्थः — पृष्ठ 1–2षट् श्लोकाः — पदच्छेदः, अन्वयः, शब्दार्थः, हिन्दी अर्थः, भावः — अतिरिक्त अभ्यास (पुस्तक की सामग्री पर आधारित प्रश्न)

भावार्थः
प्र.1प्रथमस्य श्लोकस्य पदच्छेदम् अन्वयं शब्दार्थं भावार्थं च लिखत —
“भारतीयैकतासाधकं संस्कृतम्
भारतीयत्वसम्पादकं संस्कृतम्
ज्ञानपुञ्जप्रभादर्शकं संस्कृतम्
सर्वदानन्दसन्दोहदं संस्कृतम्॥ १॥”
उत्तर

पदच्छेदः — भारतीय-एकता-साधकम् + संस्कृतम् + भारतीयत्व-सम्पादकम् + संस्कृतम् + ज्ञान-पुञ्ज-प्रभा-दर्शकम् + संस्कृतम् + सर्वदा + आनन्द-सन्दोह-दम् + संस्कृतम्।

अन्वयः — संस्कृतं भारतीयैकतासाधकम् (अस्ति)। संस्कृतं भारतीयत्वसम्पादकम् (अस्ति)। संस्कृतं ज्ञानपुञ्जप्रभादर्शकम् (अस्ति)। संस्कृतं सर्वदा आनन्दसन्दोहदम् (अस्ति)।

पदम्शब्दार्थः
भारतीयैकतासाधकम्भारतीयानाम् ऐक्यस्य साधकम् — भारतीयों की एकता को सिद्ध करने वाली
भारतीयत्वसम्पादकम्भारतीयत्वं सम्पादयति इति — भारतीयता को अर्जित कराने वाली
पुञ्जःराशिः — समूह, ढेर
प्रभादीप्तिः — प्रकाश, आभा
ज्ञानपुञ्जप्रभादर्शकम्ज्ञानपुञ्जस्य प्रभां दर्शयति इति — ज्ञान-राशि की आभा दिखाने वाली
सर्वदासदैव — हमेशा
सन्दोहःसमूहः — समूह
सन्दोहदम्सन्दोहं ददाति इति — समूह को देने वाली

हिन्दी अर्थ — संस्कृत भारतीयों की एकता को सिद्ध करने वाली है; वही भारतीयता (भारतीय होने के भाव) को अर्जित कराने वाली है; वही ज्ञान की विशाल राशि की आभा दिखाने वाली है; और वही सदा आनन्द का समूह — अर्थात् आनन्द की अटूट परम्परा — देने वाली है।

भावार्थः (पुस्तक से) — संस्कृतभाषा भारतीयानाम् ऐक्यं साधयति, भारतीयत्वं सम्पादयति, ज्ञानसमूहस्य प्रभां दर्शयति, सर्वदा आनन्दस्य परम्परामेव जनयति च।

प्र.2द्वितीयस्य श्लोकस्य पदच्छेदम् अन्वयं शब्दार्थं भावार्थं च लिखत —
“सर्वमस्तिष्कसंस्कारकं संस्कृतम्
सर्ववाणीपरिष्कारकं संस्कृतम्
सत्पथप्रेरणादायकं संस्कृतम्
सद्गुणग्रामसन्धायकं संस्कृतम्॥ २॥”
उत्तर

पदच्छेदः — सर्व-मस्तिष्क-संस्कारकम् + संस्कृतम् + सर्व-वाणी-परिष्कारकम् + संस्कृतम् + सत्पथ-प्रेरणा-दायकम् + संस्कृतम् + सद्गुण-ग्राम-सन्धायकम् + संस्कृतम्।

अन्वयः — संस्कृतं सर्वमस्तिष्कसंस्कारकम् (अस्ति)। संस्कृतं सर्ववाणीपरिष्कारकम् (अस्ति)। संस्कृतं सत्पथप्रेरणादायकम् (अस्ति)। संस्कृतं सद्गुणग्रामसन्धायकम् (अस्ति)।

पदम्शब्दार्थः
मस्तिष्कम्मानसम्, बुद्धिः — मन, मस्तिष्क
संस्कारकम्संस्कारं करोति इति — संस्कार देने वाली, शुद्ध करने वाली
वाणीवचनम्, भाषा — वाणी
परिष्कारकम्संस्कारकम् — शुद्ध करने वाली, माँजने वाली
सत्पथःसन्मार्गः — सत्य का, अच्छाई का मार्ग
प्रेरणादायकम्प्रेरणां ददाति इति — प्रेरणा देने वाली
ग्रामःसमूहः — समूह (यहाँ ‘गाँव’ नहीं)
सन्धायकम्सन्धानं करोति इति — जोड़ने वाली, एकत्र करने वाली

हिन्दी अर्थ — संस्कृत सब लोगों के मस्तिष्क (मन) को संस्कारित करने वाली है; सबकी वाणी को परिष्कृत — शुद्ध और सुन्दर — करने वाली है; सन्मार्ग की ओर प्रेरणा देने वाली है; और सद्गुणों के समूह को एक साथ जोड़ने वाली है।

भावार्थः (पुस्तक से) — संस्कृतं सर्वेषां जनानां मानसं शोधयति, वचनानि परिष्करोति, सन्मार्गं दर्शयति, सद्गुणानां समूहमेव उत्पादयति।

प्र.3तृतीयस्य श्लोकस्य पदच्छेदम् अन्वयं शब्दार्थं भावार्थं च लिखत —
“विश्वबन्धुत्वविस्तारकं संस्कृतम्
सर्वभूतैकताकारकं संस्कृतम्
सर्वतः शान्तिसंस्थापकं संस्कृतम्
पञ्चशीलप्रतिष्ठापकं संस्कृतम्॥ ३॥”
उत्तर

पदच्छेदः — विश्व-बन्धुत्व-विस्तारकम् + संस्कृतम् + सर्व-भूत-एकता-कारकम् + संस्कृतम् + सर्वतः + शान्ति-संस्थापकम् + संस्कृतम् + पञ्च-शील-प्रतिष्ठापकम् + संस्कृतम्।

अन्वयः — संस्कृतं विश्वबन्धुत्वविस्तारकम् (अस्ति)। संस्कृतं सर्वभूतैकताकारकम् (अस्ति)। संस्कृतं सर्वतः शान्तिसंस्थापकम् (अस्ति)। संस्कृतं पञ्चशीलप्रतिष्ठापकम् (अस्ति)।

पदम्शब्दार्थः
विश्वबन्धुत्वम्विश्वस्य बन्धुत्वम् — सारे संसार से भाईचारा
विस्तारकम्विस्तारं करोति / वितनोति यत् — फैलाने वाली
सर्वभूतैकतासर्वेषां भूतानाम् (प्राणिनाम्) ऐक्यम् — सब प्राणियों की एकता
कारकम्करोति इति — करने वाली
सर्वतःसर्वत्र, सर्वप्रकारेण — सब ओर, हर तरफ़
संस्थापकम्संस्थापयति इति — भली-भाँति स्थापित करने वाली
पञ्चशीलम्प्रसिद्धानि पञ्च शीलानि — अस्तेय, अहिंसा, ब्रह्मचर्य, सत्य, मादकद्रव्य-परिहार
प्रतिष्ठापकम्प्रतिष्ठापयति इति — प्रतिष्ठित करने वाली

हिन्दी अर्थ — संस्कृत विश्वबन्धुत्व का विस्तार करने वाली है; समस्त प्राणियों में एकता का भाव उत्पन्न करने वाली है; सब ओर शान्ति की स्थापना करने वाली है; और पञ्चशील (पाँच सदाचारों) को प्रतिष्ठित करने वाली है।

भावार्थः (पुस्तक से) — संस्कृतं विश्वबन्धुत्वं वर्धयति, सर्वेषां प्राणिनामपि ऐक्यं बोधयति, सर्वत्रापि शान्तिं प्रतिष्ठापयति, प्रसिद्धानां पञ्चानां शीलानां रीतिं गमयति।

प्र.4चतुर्थस्य श्लोकस्य पदच्छेदम् अन्वयं शब्दार्थं भावार्थं च लिखत —
“त्यागसन्तोषसेवाव्रतं संस्कृतम्
विश्वकल्याणनिष्ठायुतं संस्कृतम्
ज्ञानविज्ञानसम्मेलनं संस्कृतम्
भुक्तिमुक्तिद्वयोद्वेलनं संस्कृतम्॥ ४॥”
उत्तर

पदच्छेदः — त्याग-सन्तोष-सेवा-व्रतम् + संस्कृतम् + विश्व-कल्याण-निष्ठा-युतम् + संस्कृतम् + ज्ञान-विज्ञान-सम्मेलनम् + संस्कृतम् + भुक्ति-मुक्ति-द्वय-उद्वेलनम् + संस्कृतम्।

अन्वयः — संस्कृतं त्यागसन्तोषसेवाव्रतम् (अस्ति)। संस्कृतं विश्वकल्याणनिष्ठायुतम् (अस्ति)। संस्कृतं ज्ञानविज्ञानसम्मेलनम् (अस्ति)। संस्कृतं भुक्तिमुक्तिद्वयोद्वेलनम् (अस्ति)।

पदम्शब्दार्थः
त्यागःदानम्, परित्यागः — छोड़ना, देना
सन्तोषःहर्षः, तृप्तिः — सन्तोष, तृप्ति
व्रतम्नियमः, सङ्कल्पः — व्रत, संकल्प
निष्ठायुतम्निष्ठया युतम् — निष्ठा से युक्त
सम्मेलनम्सङ्गमः, मिलनम् — मेल, संगम
भुक्तिःभोगः — सांसारिक भोग
मुक्तिःमोक्षः — मुक्ति, मोक्ष
उद्वेलनम्उदयकृत् (उद् + √वेल + ल्युट्) — उठाने वाला, उभारने वाला

हिन्दी अर्थ — संस्कृत त्याग, सन्तोष तथा सेवा का व्रत है; विश्व के कल्याण की निष्ठा से युक्त है; ज्ञान और विज्ञान — दोनों का संगम है; तथा भुक्ति (भोग) और मुक्ति (मोक्ष) — इन दोनों को ही ऊपर उठाने वाली है।

भावार्थः (पुस्तक से) — त्यागस्य, हर्षस्य, सेवाबुद्धेश्च व्रतं, प्रपञ्चस्य मङ्गलमेव कर्तव्यम् इति ज्ञानं, विज्ञानञ्च सङ्गमनीयम् इति विचारः, भोगस्य मोक्षस्य च मार्गः च संस्कृतेन लभ्यः।

प्र.5पञ्चमस्य श्लोकस्य पदच्छेदम् अन्वयं शब्दार्थं भावार्थं च लिखत —
“धर्मकामार्थमोक्षप्रदं संस्कृतम्
ऐहिकामुष्मिकोत्कर्षदं संस्कृतम्
कर्मदं ज्ञानदं भक्तिदं संस्कृतम्
सत्यनिष्ठं शिवं सुन्दरं संस्कृतम्॥ ५॥”
उत्तर

पदच्छेदः — धर्म-काम-अर्थ-मोक्ष-प्रदम् + संस्कृतम् + ऐहिक-आमुष्मिक-उत्कर्ष-दम् + संस्कृतम् + कर्मदम् + ज्ञानदम् + भक्तिदम् + संस्कृतम् + सत्यनिष्ठम् + शिवम् + सुन्दरम् + संस्कृतम्।

अन्वयः — संस्कृतं धर्मकामार्थमोक्षप्रदम् (अस्ति)। संस्कृतम् ऐहिकामुष्मिकोत्कर्षदम् (अस्ति)। संस्कृतं कर्मदं ज्ञानदं भक्तिदं च (अस्ति)। संस्कृतं सत्यनिष्ठं शिवं सुन्दरं च (अस्ति)।

पदम्शब्दार्थः
धर्म-काम-अर्थ-मोक्षचत्वारः पुरुषार्थाः — चार पुरुषार्थ
प्रदम्प्रयच्छति इति — देने वाली
ऐहिकम्इह लोके भवम्, संसारस्य — इस लोक का
आमुष्मिकम्परलोकस्य — परलोक का
उत्कर्षदम्उत्कर्षं ददाति इति — उन्नति देने वाली
कर्मदम्कर्म ददाति इति — पुरुषार्थ/सत्कर्म देने वाली
भक्तिदम्भक्तिं ददाति इति — भक्ति देने वाली
सत्यनिष्ठम्सत्ये निष्ठा यस्य तत् — सत्य में निष्ठा रखने वाली

हिन्दी अर्थ — संस्कृत धर्म, अर्थ, काम तथा मोक्ष — चारों पुरुषार्थों को देने वाली है; इस लोक और परलोक — दोनों में उत्कर्ष देने वाली है; कर्म देने वाली, ज्ञान देने वाली तथा भक्ति देने वाली है; और वह स्वयं सत्य में निष्ठ, कल्याणकारी (शिव) तथा सुन्दर है।

भावार्थः (पुस्तक से) — इहलोके परलोके च संस्कृतेन उत्कर्षः लभ्यते। धर्मस्य, कामानाम्, अर्थस्य, मोक्षस्यापि साधनानि संस्कृतेन लभ्यन्ते। भक्तिम् आचरितुं ज्ञानं प्राप्तुं कर्म कर्तुं च संस्कृतं साधनम्। अतः संस्कृतं सत्यं शिवं सुन्दरं च अस्ति।

प्र.6षष्ठस्य श्लोकस्य पदच्छेदम् अन्वयं शब्दार्थं भावार्थं च लिखत —
“शब्दलालित्यलीलावनं संस्कृतम्
चारुमाधुर्यधारागृहं संस्कृतम्
विश्वचेतश्चमत्कारकं संस्कृतम्
पूर्वजानां यशः स्मारकं संस्कृतम्॥ ६॥”
उत्तर

पदच्छेदः — शब्द-लालित्य-लीलावनम् + संस्कृतम् + चारु-माधुर्य-धारा-गृहम् + संस्कृतम् + विश्व-चेतः + चमत्कारकम् + संस्कृतम् + पूर्वजानाम् + यशः + स्मारकम् + संस्कृतम्।

अन्वयः — संस्कृतं शब्दलालित्यलीलावनम् (अस्ति)। संस्कृतं चारुमाधुर्यधारागृहम् (अस्ति)। संस्कृतं विश्वचेतश्चमत्कारकम् (अस्ति)। संस्कृतं पूर्वजानां यशः स्मारकम् (अस्ति)।

पदम्शब्दार्थः
लालित्यम्माधुर्यम्, सौकुमार्यम् — कोमलता, लालित्य
लीलावनम्लीलायाः वनम् — क्रीडा का उद्यान
चारुसुन्दरम् — मनोहर
माधुर्यधारामाधुर्यस्य धारा — मधुर रस की धारा
गृहम्आवासः, शीतलगृहम् — घर, आश्रय
विश्वचेतःविश्वस्य चेतः (चित्तम्) — संसार का मन
चमत्कारकम्चमत्कारं करोति इति — चकित करने वाली
स्मारकम्स्मारयति इति, द्योतकम् — स्मरण कराने वाली

हिन्दी अर्थ — संस्कृत शब्दों के लालित्य का क्रीडा-उद्यान है; मनोहर माधुर्य की धारा का घर है; समस्त संसार के चित्त को चमत्कृत कर देने वाली है; और पूर्वजों के यश की स्मारक — उनकी कीर्ति को याद दिलाने वाली — है।

भावार्थः (पुस्तक से) — ललितपद्यानि संस्कृतवने वृक्षाः इव सन्ति। अन्वेषकस्य संस्कृतं माधुर्यस्य सौन्दर्यस्य शीतलगृहमिव आह्लादकम् अस्ति। संस्कृतस्य श्रवणेन अखिलस्यापि प्रपञ्चस्य जनाः चमत्कारं लभन्ते। अत एव एतादृशं संस्कृतम् अस्माकं भारतीयानां पूर्वजैः सम्पादितस्य कीर्तिराशेः द्योतकम् अस्ति।

सर्वं शब्देन भासते — पृष्ठ 3–4शब्दार्थ-तालिका तथा ‘मातृभाषया अर्थं लिखत’ इति स्तम्भस्य पूर्तिः

कार्यकलापः
प्र.1‘सर्वं शब्देन भासते’ (पृष्ठ ३–४) इति तालिकायाः अन्तिमः स्तम्भः — ‘मातृभाषया अर्थं लिखत’ — रिक्तः अस्ति। प्रत्येकस्य शब्दस्य अर्थं मातृभाषया लिखित्वा तं स्तम्भं पूरयत।
शब्दःअर्थःहिन्दीEnglishमातृभाषया अर्थं लिखत
आमुष्मिकम् (नपुं.प्र.ए.व.)परलोकस्यपरलोक काOf the other world 
उत्कर्षदम् (नपुं.प्र.ए.व.)उत्कर्षं ददाति इतिउन्नति को देने वालीBestower of excellence 
उद्वेलनम् (उद् + √वेल + ल्युट्, नपुं.प्र.ए.व.)उदयकृत्उत्थान करने वालाAwakener 
ऐहिकम् (नपुं.प्र.ए.व.)इह लोके भवम्, संसारस्यसंसार काOf this world 
कर्मदम् (नपुं.प्र.ए.व.)कर्म ददाति इतिपुरुषार्थ को देने वालीBestower of righteous action 
चारु (नपुं.प्र.ए.व.)सुन्दरम्मनोहरBeautiful 
परिष्कारकम् (नपुं.प्र.ए.व.)संस्कारकम्शुद्ध करने वालीRefiner 
पुञ्जः (पुं.प्र.ए.व.)राशिःसमूहClump 
प्रभा (स्त्री.प्र.ए.व.)दीप्तिःप्रकाशLight 
भक्तिदम् (नपुं.प्र.ए.व.)भक्तिं ददाति इतिभक्ति को देने वालीBestower of Bhakti 
माधुर्यधारा (स्त्री.प्र.ए.व.)माधुर्यस्य धारा इतिमधुर रस की धाराFlow of Sweetness 
विस्तारकम् (नपुं.प्र.ए.व.)विस्तारं करोति / वितनोति यत्विस्तार करने वालीExpander 
लीलावनम् (नपुं.प्र.ए.व.)लीलायाः वनम्क्रीडा का उद्यानGarden for play 
सत्पथः (पुं.प्र.ए.व.)सन्मार्गःसत्य मार्गNoble Path 
सन्दोहः (पुं.प्र.ए.व.)समूहःसमूहGroup 
उत्तर

नमूना उत्तर (मातृभाषा हिन्दी) — अन्तिम स्तम्भ इस प्रकार भरा जाएगा :

शब्दःमातृभाषया अर्थः (हिन्दी)
आमुष्मिकम्परलोक-सम्बन्धी, मरने के बाद के लोक का
उत्कर्षदम्उन्नति देने वाला, ऊपर उठाने वाला
उद्वेलनम्उभारने वाला, जगाने वाला
ऐहिकम्इस लोक का, इसी जीवन से जुड़ा
कर्मदम्सत्कर्म की प्रेरणा देने वाला
चारुसुन्दर, मन को हरने वाला
परिष्कारकम्माँजकर निखारने वाला, शुद्ध करने वाला
पुञ्जःढेर, राशि
प्रभाआभा, चमक
भक्तिदम्भक्ति-भाव जगाने वाला
माधुर्यधारामिठास की बहती धारा
विस्तारकम्फैलाने वाला, बढ़ाने वाला
लीलावनम्खेलने का बगीचा
सत्पथःअच्छाई का रास्ता, सन्मार्ग
सन्दोहःसमुच्चय, ढेर

अत्र इदम् अवधेयम् — पृष्ठ 4कविकाव्यपरिचयः — पण्डितः वासुदेव-शास्त्री-द्विवेदी — अतिरिक्त अभ्यास (पुस्तक की सामग्री पर आधारित प्रश्न)

कविकाव्यपरिचयः
प्र.1अस्य गीतस्य रचयितुः परिचयं लिखत। तस्य काः कृतयः सुप्रसिद्धाः सन्ति ?
उत्तर

अस्य गीतस्य रचयिता वाराणस्यां विद्यमानस्य ‘सार्वभौमसंस्कृतप्रचारकार्यालयस्य’ संस्थापकः पण्डितः वासुदेव-शास्त्रि-द्विवेदिमहाभागः अस्ति। महाशयेन सरलसंस्कृतेन बहवः ग्रन्थाः विरचिताः, संस्कृतप्रचारार्थं विपुलं साहित्यं च प्रकाशितम्। ‘परमार्थसुधा’ इति संस्कृतपत्रिका अपि एतेन सम्पाद्यते स्म। सुरभारतीसन्देशः, स्वर्गीयसंस्कृतकविसम्मेलनम्, भोजराज्ये संस्कृतसाम्राज्यम्, कौत्सस्य गुरुदक्षिणा — इत्यादयः ग्रन्थाः अस्य कृतिषु सुप्रसिद्धाः सन्ति।

(हिन्दी — इस गीत के रचयिता वाराणसी में स्थित ‘सार्वभौम संस्कृत प्रचार कार्यालय’ के संस्थापक पण्डित वासुदेव-शास्त्री द्विवेदी जी हैं। उन्होंने सरल संस्कृत में अनेक ग्रन्थ लिखे और संस्कृत के प्रचार के लिए विपुल साहित्य प्रकाशित किया। ‘परमार्थसुधा’ नामक संस्कृत-पत्रिका का सम्पादन भी वे करते थे। ‘सुरभारतीसन्देशः’, ‘स्वर्गीयसंस्कृतकविसम्मेलनम्’, ‘भोजराज्ये संस्कृतसाम्राज्यम्’ तथा ‘कौत्सस्य गुरुदक्षिणा’ उनकी सुप्रसिद्ध कृतियाँ हैं।)

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 4प्रश्न १ — गीतगायनम् (यति-गति-लयपूर्वकम्)

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
प्र.1छात्राः मिलित्वा पृथक् पृथक् पञ्चानां छात्राणां लघुसमूहान् निर्माय यति-गति-लयपूर्वकं गीतगानस्य अभ्यासं करिष्यन्ति।
उत्तर

नमूना उत्तर (क्रियात्मक कार्य — कक्षा में गाकर किया जाता है) —

  1. पाँच-पाँच विद्यार्थियों का समूह; एक विद्यार्थी हर श्लोक की पहली पंक्ति आरम्भ करे, शेष चार साथ दोहराएँ।
  2. यतिः — हर पंक्ति में समास के बाद, ‘संस्कृतम्’ से पहले छोटा विराम।
  3. गतिः — चारों पंक्तियों की चाल एक-सी।
  4. लयः — हर पंक्ति के अन्तिम ‘संस्कृतम्’ पर ताल।
  5. संयुक्ताक्षर (ज्ञानपुञ्ज, सद्गुणग्राम, विश्वचेतश्चमत्कारकम्) स्पष्ट बोलें।

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 5प्रश्न २ — एकपदेन उत्तरं लिखत (यथा — ज्ञानपुञ्जप्रभादर्शकं किम् ? — संस्कृतम्)

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
प्र.2 (क)संस्कृतं कस्याः साधकम् ?
उत्तर

उत्तरम् — भारतीयैकतायाः। (हिन्दी — भारतीयों की एकता का।)

आधार (पाठ की पंक्ति) — भारतीयैकतासाधकं संस्कृतम् (श्लोक १)

प्र.2 (ख)सर्वदा संस्कृतं कस्य सन्दोहदम् ?
उत्तर

उत्तरम् — आनन्दस्य। (हिन्दी — आनन्द का।)

आधार (पाठ की पंक्ति) — सर्वदानन्दसन्दोहदं संस्कृतम् (श्लोक १)

प्र.2 (ग)संस्कृतं कस्य प्रेरणादायकम् ?
उत्तर

उत्तरम् — सत्पथस्य। (हिन्दी — सन्मार्ग का / सत्य के मार्ग का।)

आधार (पाठ की पंक्ति) — सत्पथप्रेरणादायकं संस्कृतम् (श्लोक २)

प्र.2 (घ)संस्कृतं कासां परिष्कारकम् ?
उत्तर

उत्तरम् — सर्ववाणीनाम्। (हिन्दी — सब वाणियों का / सबकी वाणी का।)

आधार (पाठ की पंक्ति) — सर्ववाणीपरिष्कारकं संस्कृतम् (श्लोक २)

प्र.2 (ङ)कस्य विस्तारकं संस्कृतम् ?
उत्तर

उत्तरम् — विश्वबन्धुत्वस्य। (हिन्दी — विश्वबन्धुत्व का / सारे संसार के भाईचारे का।)

आधार (पाठ की पंक्ति) — विश्वबन्धुत्वविस्तारकं संस्कृतम् (श्लोक ३)

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 5प्रश्न ३ — अधोलिखितप्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखत

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
प्र.3 (क)सर्वतः कस्याः संस्थापकं संस्कृतम् ?
उत्तर

उत्तरम् — संस्कृतं सर्वतः शान्तेः संस्थापकम् अस्ति। (हिन्दी — संस्कृत सब ओर शान्ति की स्थापना करने वाली है।)

आधार (पाठ की पंक्ति) — सर्वतः शान्तिसंस्थापकं संस्कृतम् (श्लोक ३)

प्र.3 (ख)कीदृशं व्रतं संस्कृतम् ?
उत्तर

उत्तरम् — संस्कृतं त्यागसन्तोषसेवाव्रतम् अस्ति। अर्थात् — संस्कृतं त्यागस्य, सन्तोषस्य, सेवायाः च व्रतम् अस्ति। (हिन्दी — संस्कृत त्याग, सन्तोष तथा सेवा का व्रत है।)

आधार (पाठ की पंक्ति) — त्यागसन्तोषसेवाव्रतं संस्कृतम् (श्लोक ४)

प्र.3 (ग)कयोः सम्मेलनं संस्कृतम् ?
उत्तर

उत्तरम् — संस्कृतं ज्ञानविज्ञानयोः सम्मेलनम् अस्ति। (हिन्दी — संस्कृत ज्ञान और विज्ञान — दोनों का संगम है।)

आधार (पाठ की पंक्ति) — ज्ञानविज्ञानसम्मेलनं संस्कृतम् (श्लोक ४)

प्र.3 (घ)संस्कृतं कस्य चमत्कारकम् ?
उत्तर

उत्तरम् — संस्कृतं विश्वचेतसः चमत्कारकम् अस्ति। (हिन्दी — संस्कृत समस्त संसार के चित्त को चमत्कृत करने वाली है।)

आधार (पाठ की पंक्ति) — विश्वचेतश्चमत्कारकं संस्कृतम् (श्लोक ६)

प्र.3 (ङ)केषां यशः स्मारकं संस्कृतम् ?
उत्तर

उत्तरम् — संस्कृतं पूर्वजानां यशः स्मारकम् अस्ति। (हिन्दी — संस्कृत हमारे पूर्वजों के यश की स्मारक है।)

आधार (पाठ की पंक्ति) — पूर्वजानां यशः स्मारकं संस्कृतम् (श्लोक ६)

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 5प्रश्न ४ — रिक्तस्थानानि पूरयन्तु (यथा — सर्वभूतैकता-कारकं संस्कृतम्।)

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
प्र.4 (क)…………………… सम्पादकं संस्कृतम्।
उत्तर

उत्तरम् — भारतीयत्वसम्पादकं संस्कृतम्। (हिन्दी — संस्कृत भारतीयता को अर्जित कराने वाली है।)

आधार — ‘भारतीयत्वसम्पादकं संस्कृतम्’ (श्लोक १, पंक्ति २)

प्र.4 (ख)…………………… दर्शकं संस्कृतम्।
उत्तर

उत्तरम् — ज्ञानपुञ्जप्रभादर्शकं संस्कृतम्। (हिन्दी — संस्कृत ज्ञान-राशि की आभा दिखाने वाली है।)

आधार — ‘ज्ञानपुञ्जप्रभादर्शकं संस्कृतम्’ (श्लोक १, पंक्ति ३)

प्र.4 (ग)…………………… संस्कारकं संस्कृतम्।
उत्तर

उत्तरम् — सर्वमस्तिष्कसंस्कारकं संस्कृतम्। (हिन्दी — संस्कृत सबके मस्तिष्क को संस्कारित करने वाली है।)

आधार — ‘सर्वमस्तिष्कसंस्कारकं संस्कृतम्’ (श्लोक २, पंक्ति १)

प्र.4 (घ)कर्मदं …………………… भक्तिदं संस्कृतम्।
उत्तर

उत्तरम् — कर्मदं ज्ञानदं भक्तिदं संस्कृतम्। (हिन्दी — संस्कृत कर्म देने वाली, ज्ञान देने वाली तथा भक्ति देने वाली है।)

आधार — ‘कर्मदं ज्ञानदं भक्तिदं संस्कृतम्’ (श्लोक ५, पंक्ति ३)

प्र.4 (ङ)सत्यनिष्ठं …………………… संस्कृतम्।
उत्तर

उत्तरम् — सत्यनिष्ठं शिवं सुन्दरं संस्कृतम्। (हिन्दी — संस्कृत सत्य में निष्ठ, कल्याणकारी तथा सुन्दर है।)

आधार — ‘सत्यनिष्ठं शिवं सुन्दरं संस्कृतम्’ (श्लोक ५, पंक्ति ४)

प्र.4 (च)शब्दलालित्य …………………… संस्कृतम्।
उत्तर

उत्तरम् — शब्दलालित्यलीलावनं संस्कृतम्। (हिन्दी — संस्कृत शब्दों के लालित्य का क्रीडा-उद्यान है।)

आधार — ‘शब्दलालित्यलीलावनं संस्कृतम्’ (श्लोक ६, पंक्ति १)

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 6प्रश्न ५ — मञ्जूषायाः पदानि उपयुज्य षड् वाक्यानि रचयत (यथा — वाणीपरिष्कारिका संस्कृत-भाषा भवति।)

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
प्र.5 (क)मञ्जूषायाः पदानि उपयुज्य वाक्यं रचयत।
मञ्जूषा — वाणीपरिष्कारिका, एकता, सर्वतः, सेवा, सुन्दरम्, पूर्वजानाम्, सत्पथे प्रेरयितुम्, विश्वकल्याणाय, त्यागस्य, सन्तोषस्य, विश्वबन्धुत्वविस्तारकम्
(यथा — वाणीपरिष्कारिका संस्कृत-भाषा भवति।)
उत्तर

वाक्यम् — संस्कृतेन भारतीयानाम् एकता भवति। (हिन्दी — संस्कृत से भारतीयों की एकता होती है।)

प्र.5 (ख)मञ्जूषायाः पदानि उपयुज्य वाक्यं रचयत।
मञ्जूषा — वाणीपरिष्कारिका, एकता, सर्वतः, सेवा, सुन्दरम्, पूर्वजानाम्, सत्पथे प्रेरयितुम्, विश्वकल्याणाय, त्यागस्य, सन्तोषस्य, विश्वबन्धुत्वविस्तारकम्
उत्तर

वाक्यम् — संस्कृतं सर्वतः शान्तिं संस्थापयति। (हिन्दी — संस्कृत सब ओर शान्ति की स्थापना करती है।)

प्र.5 (ग)मञ्जूषायाः पदानि उपयुज्य वाक्यं रचयत।
मञ्जूषा — वाणीपरिष्कारिका, एकता, सर्वतः, सेवा, सुन्दरम्, पूर्वजानाम्, सत्पथे प्रेरयितुम्, विश्वकल्याणाय, त्यागस्य, सन्तोषस्य, विश्वबन्धुत्वविस्तारकम्
उत्तर

वाक्यम् — त्यागस्य सन्तोषस्य सेवायाः च व्रतं संस्कृतम् अस्ति। (हिन्दी — संस्कृत त्याग, सन्तोष और सेवा का व्रत है।)

प्र.5 (घ)मञ्जूषायाः पदानि उपयुज्य वाक्यं रचयत।
मञ्जूषा — वाणीपरिष्कारिका, एकता, सर्वतः, सेवा, सुन्दरम्, पूर्वजानाम्, सत्पथे प्रेरयितुम्, विश्वकल्याणाय, त्यागस्य, सन्तोषस्य, विश्वबन्धुत्वविस्तारकम्
उत्तर

वाक्यम् — संस्कृतं जनान् सत्पथे प्रेरयितुं शक्नोति। (हिन्दी — संस्कृत लोगों को सन्मार्ग पर प्रेरित कर सकती है।)

प्र.5 (ङ)मञ्जूषायाः पदानि उपयुज्य वाक्यं रचयत।
मञ्जूषा — वाणीपरिष्कारिका, एकता, सर्वतः, सेवा, सुन्दरम्, पूर्वजानाम्, सत्पथे प्रेरयितुम्, विश्वकल्याणाय, त्यागस्य, सन्तोषस्य, विश्वबन्धुत्वविस्तारकम्
उत्तर

वाक्यम् — विश्वकल्याणाय संस्कृतस्य अध्ययनम् आवश्यकम् अस्ति। (हिन्दी — विश्व के कल्याण के लिए संस्कृत का अध्ययन आवश्यक है।)

प्र.5 (च)मञ्जूषायाः पदानि उपयुज्य वाक्यं रचयत।
मञ्जूषा — वाणीपरिष्कारिका, एकता, सर्वतः, सेवा, सुन्दरम्, पूर्वजानाम्, सत्पथे प्रेरयितुम्, विश्वकल्याणाय, त्यागस्य, सन्तोषस्य, विश्वबन्धुत्वविस्तारकम्
उत्तर

वाक्यम् — विश्वबन्धुत्वविस्तारकं संस्कृतं पूर्वजानां सुन्दरं यशःस्मारकम् अस्ति। (हिन्दी — विश्वबन्धुत्व को फैलाने वाली संस्कृत हमारे पूर्वजों का सुन्दर यश-स्मारक है।)

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 6प्रश्न ६ — समस्तपदानां विग्रहं कुरुत (यथा — भारतीयैकतासाधकम् = भारतीयैकतायाः साधकम्)

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
प्र.6 (क)ज्ञानपुञ्जप्रभादर्शकम्
उत्तर

विग्रहः — ज्ञानपुञ्जप्रभायाः दर्शकम्। (विस्तार से — ज्ञानस्य पुञ्जः = ज्ञानपुञ्जः; ज्ञानपुञ्जस्य प्रभा = ज्ञानपुञ्जप्रभा; ज्ञानपुञ्जप्रभायाः दर्शकम् = ज्ञानपुञ्जप्रभादर्शकम्।)

(हिन्दी — ज्ञान की राशि की आभा को दिखाने वाला।)

प्र.6 (ख)सर्ववाणीपरिष्कारकम्
उत्तर

विग्रहः — सर्ववाणीनां परिष्कारकम्। (विस्तार से — सर्वाः च ताः वाण्यः = सर्ववाण्यः; सर्ववाणीनां परिष्कारकम्।)

(हिन्दी — सब वाणियों को शुद्ध करने वाला।)

प्र.6 (ग)विश्वबन्धुत्वविस्तारकम्
उत्तर

विग्रहः — विश्वबन्धुत्वस्य विस्तारकम्। (विस्तार से — विश्वस्य बन्धुत्वम् = विश्वबन्धुत्वम्; विश्वबन्धुत्वस्य विस्तारकम्।)

(हिन्दी — विश्वबन्धुत्व का विस्तार करने वाला।)

प्र.6 (घ)सर्वभूतैकताकारकम्
उत्तर

विग्रहः — सर्वभूतैकतायाः कारकम्। (विस्तार से — सर्वाणि च तानि भूतानि = सर्वभूतानि; सर्वभूतानाम् एकता = सर्वभूतैकता; सर्वभूतैकतायाः कारकम्।)

(हिन्दी — समस्त प्राणियों की एकता को करने वाला।)

प्र.6 (ङ)शान्तिसंस्थापकम्
उत्तर

विग्रहः — शान्तेः संस्थापकम्। (हिन्दी — शान्ति की स्थापना करने वाला।)

प्र.6 (च)ज्ञानविज्ञानसम्मेलनम्
उत्तर

विग्रहः — ज्ञानविज्ञानयोः सम्मेलनम्। (अथवा — ज्ञानस्य विज्ञानस्य च सम्मेलनम्।)

(हिन्दी — ज्ञान और विज्ञान — दोनों का मेल।)

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 6–7प्रश्न ७ — प्रदत्तमञ्जूषातः पर्यायपदानि चित्वा रिक्तस्थाने लिखत (मञ्जूषा : उल्लासः, किरणः, जगत्, अनुपमा, तेजोराशयः, मानम्)

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
प्र.7 (क)विद्वांसः …………………… भवन्ति।
(मञ्जूषा — उल्लासः, किरणः, जगत्, अनुपमा, तेजोराशयः, मानम्)
उत्तर

उत्तरम् — विद्वांसः तेजोराशयः भवन्ति। (हिन्दी — विद्वान् तेज के पुञ्ज होते हैं।)

कारण — कर्ता ‘विद्वांसः’ व क्रिया ‘भवन्ति’ बहुवचन हैं; मञ्जूषा में बहुवचन पद केवल ‘तेजोराशयः’ है।

प्र.7 (ख)सूर्यस्य …………………… सर्वेषां प्राणिनां कृते हितकरः भवति।
(मञ्जूषा — उल्लासः, किरणः, जगत्, अनुपमा, तेजोराशयः, मानम्)
उत्तर

उत्तरम् — सूर्यस्य किरणः सर्वेषां प्राणिनां कृते हितकरः भवति। (हिन्दी — सूर्य की किरण सब प्राणियों के लिए हितकारी होती है।)

कारण — सूर्य की ‘किरण’ ही हितकारी है, और विशेषण ‘हितकरः’ पुंलिङ्ग है — ‘किरणः’ भी पुंलिङ्ग।

प्र.7 (ग)ईश्वरं स्मृत्वा …………………… उपजायते।
(मञ्जूषा — उल्लासः, किरणः, जगत्, अनुपमा, तेजोराशयः, मानम्)
उत्तर

उत्तरम् — ईश्वरं स्मृत्वा उल्लासः उपजायते। (हिन्दी — ईश्वर का स्मरण करके आनन्द उत्पन्न होता है।)

कारण — ईश्वर-स्मरण से मन में ‘उल्लास’ (आनन्द) उत्पन्न होता है।

प्र.7 (घ)विद्यायाः …………………… अजरं भवति।
(मञ्जूषा — उल्लासः, किरणः, जगत्, अनुपमा, तेजोराशयः, मानम्)
उत्तर

उत्तरम् — विद्यायाः मानम् अजरं भवति। (हिन्दी — विद्या का सम्मान कभी बूढ़ा नहीं होता / सदा बना रहता है।)

कारण — ‘अजरम्’ नपुंसकलिङ्ग है; ‘विद्या का मान (सम्मान)’ ही सार्थक अर्थ देता है।

प्र.7 (ङ)प्रकृतेः शोभा …………………… विद्यते।
(मञ्जूषा — उल्लासः, किरणः, जगत्, अनुपमा, तेजोराशयः, मानम्)
उत्तर

उत्तरम् — प्रकृतेः शोभा अनुपमा विद्यते। (हिन्दी — प्रकृति की शोभा अनुपम — जिसकी कोई उपमा न हो, ऐसी — है।)

कारण — ‘शोभा’ स्त्रीलिङ्ग है; मञ्जूषा में स्त्रीलिङ्ग विशेषण केवल ‘अनुपमा’ है।

प्र.7 (च)यत्र …………………… एकनीडं भवति।
(मञ्जूषा — उल्लासः, किरणः, जगत्, अनुपमा, तेजोराशयः, मानम्)
उत्तर

उत्तरम् — यत्र जगत् एकनीडं भवति। (हिन्दी — जहाँ सारा संसार एक घोंसला बन जाता है।)

कारण — ‘जहाँ सारा जगत् एक घोंसला बन जाए’ — ‘एकनीडम्’ के साथ ‘जगत्’ (नपुं.) ही बैठता है।

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 7प्रश्न ८ — अधोलिखितानां मेलनं कुरुत

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
प्र.8अधोलिखितानां मेलनं कुरुत —
‘क’ स्तम्भः‘ख’ स्तम्भः
(क) भारतीयैकतायाः१. विस्तारकम्
(ख) सत्पथे२. साधकम्
(ग) त्यागसन्तोषसेवारूपम्३. दर्शकम्
(घ) ज्ञानपुञ्जप्रभायाः४. प्रेरणादायकम्
(ङ) विश्वबन्धुत्वस्य५. व्रतम्
उत्तर

शुद्धं मेलनम् — (क)–२, (ख)–४, (ग)–५, (घ)–३, (ङ)–१।

‘क’ स्तम्भः‘ख’ स्तम्भः
(क) भारतीयैकतायाः२. साधकम्
(ख) सत्पथे४. प्रेरणादायकम्
(ग) त्यागसन्तोषसेवारूपम्५. व्रतम्
(घ) ज्ञानपुञ्जप्रभायाः३. दर्शकम्
(ङ) विश्वबन्धुत्वस्य१. विस्तारकम्

स्वाध्यायान्मा प्रमदः — पृष्ठ 7पञ्चशीलं किम् ? तथा त्रयः श्लोकाः — अतिरिक्त अभ्यास (पुस्तक की सामग्री पर आधारित प्रश्न)

स्वाध्यायान्मा प्रमदः
प्र.1पञ्चशीलं किम् ? बौद्धधर्मे कानि पञ्च शीलानि सन्ति ? तेषाम् आचरणेन कः लाभः ?
उत्तर

उत्तरम् — बौद्धधर्मे सदाचरणस्य परिपालनाय पञ्च शीलानि सन्ति, येषाम् आचरणं मनुष्याणाम् अत्यन्तं लाभाय अस्ति। तानि सन्ति — अस्तेयम्, अहिंसा, ब्रह्मचर्यम्, सत्यम्, मादकद्रव्याणां परिहारः च।

(हिन्दी — बौद्ध धर्म में सदाचरण के पालन के लिए पाँच शील हैं, जिनका आचरण मनुष्यों के लिए अत्यन्त लाभकारी है। वे हैं — चोरी न करना, अहिंसा, ब्रह्मचर्य, सत्य तथा नशीले पदार्थों का त्याग।)

प्र.2‘स्वाध्यायान्मा प्रमदः’ खण्डे प्रदत्तानां त्रयाणां श्लोकानाम् अन्वयम् अर्थं भावं च लिखत —
“एतद्देशप्रसूतस्य सकाशादग्रजन्मनः।
स्वं स्वं चरित्रं शिक्षेरन् पृथिव्यां सर्वमानवाः॥
संस्कृतं संस्कृतेर्मूलं ज्ञानविज्ञानवारिधिः।
वेदतत्त्वार्थसंजुष्टं लोकाऽऽलोककरं शिवम्॥
सत्याहिंसागुणैः श्रेष्ठा विश्वबन्धुत्वशिक्षिका।
विश्वशान्तिसुखाधात्री भारतीया हि संस्कृतिः॥”
उत्तर

श्लोकः १

अन्वयः — पृथिव्यां सर्वमानवाः एतद्देशप्रसूतस्य अग्रजन्मनः सकाशात् स्वं स्वं चरित्रं शिक्षेरन्।

अर्थः — इस देश (भारत) में उत्पन्न श्रेष्ठ पुरुष के समीप से पृथ्वी के सभी मनुष्य अपना-अपना चरित्र सीखें।

श्लोकः २

अन्वयः — संस्कृतं संस्कृतेः मूलम् (अस्ति), ज्ञानविज्ञानवारिधिः (अस्ति), वेदतत्त्वार्थसंजुष्टं लोकालोककरं शिवं च (अस्ति)।

अर्थः — संस्कृत संस्कृति की जड़ है, ज्ञान और विज्ञान का समुद्र है, वेद के तत्त्व तथा अर्थ से भरी हुई है, संसार को आलोकित करने वाली और कल्याणकारी है।

श्लोकः ३

अन्वयः — भारतीया संस्कृतिः हि सत्याहिंसागुणैः श्रेष्ठा, विश्वबन्धुत्वशिक्षिका, विश्वशान्तिसुखाधात्री च (अस्ति)।

अर्थः — भारतीय संस्कृति सत्य तथा अहिंसा के गुणों के कारण श्रेष्ठ है; वही विश्वबन्धुत्व की शिक्षिका है; और वही विश्व की शान्ति तथा सुख को धारण करने वाली — पोषण करने वाली — है।

भावः — भारत में जन्मे विद्वानों से संसार चरित्र सीखे; संस्कृत ही उस संस्कृति का मूल और ज्ञान-विज्ञान का सागर है; और उससे बनी भारतीय संस्कृति सत्य-अहिंसा से विश्वबन्धुत्व तथा विश्वशान्ति देती है।

यस्तु क्रियावान् मनुजः स विद्वान् — पृष्ठ 8१. ‘संस्कृताधारिता भारतीयैकता’ इति विषये भाषणप्रतियोगिता (अङ्कयोजनासहिता) · २. विश्वबन्धुत्वविकासस्य मार्गाणाम् आलोचना

यस्तु क्रियावान् मनुजः स विद्वान्
प्र.1“संस्कृताधारिता भारतीयैकता” इति एतं विषयम् आधृत्य एका भाषणप्रतियोगिता आयोजनीया। शिक्षकः भाषणप्रतियोगितायां निम्नाङ्कितानां बिन्दूनां समावेशं करिष्यति।
अङ्कयोजना५४३२१
प्रवाहःप्रवाहपूर्वकं संवादं करोति।केषुचित् बिन्दुषु विरामं करोति परन्तु सः संचारं न बाधते।केषुचित् बिन्दुषु विरामं करोति यः संचारं बाधते।कदाचित् प्रायः विरामं करोति येन संचारः कठिनः भवति।संचार एव न जायते।
शुद्धतायोग्यवाक्य-संरचनाअत्यल्पाः व्याकरण-दोषाःनैमित्तिक-व्याकरण-दोषाःत्रुटिपूर्ण-वाक्य-संरचनाःवाक्य-संरचना एव न जायमाना अस्ति।
शब्दकोषःप्रासंगिक-शब्दकोशस्य विविधतायाः उपयोगःशब्दावल्यां विविधतायाः उपयोगःप्रासङ्गिक–सीमित-शब्दकोशस्य उपयोगःसीमितशब्दकोशस्य उपयोगःद्वित्राः एव शब्दाः प्रयुक्ताः।
उत्तर

नमूना भाषण —

॥ संस्कृताधारिता भारतीयैकता ॥

माननीयाः अध्यापकाः, प्रियाः सहपाठिनः, सर्वेभ्यः नमस्कारः।
अद्य अहं ‘संस्कृताधारिता भारतीयैकता’ इति विषये किञ्चित् वक्तुम् इच्छामि।

संस्कृतं भारतदेशस्य सम्पत् अस्ति। अस्यां भाषायाम् एव अस्माकं ज्ञानवैभवं सञ्चितम् अस्ति।
अस्माकं देशे भाषाः बह्व्यः सन्ति — हिन्दी, मराठी, बाङ्ग्ला, तेलुगु, कन्नडम्, तमिऴम्, गुर्जरी, ओड़िआ इत्यादयः।
किन्तु आसां सर्वासां भाषाणां शब्दभण्डारः प्रायः संस्कृतात् एव आगतः।
यदा कश्चन बङ्गदेशीयः ‘विद्यालयः’ इति वदति, यदा च कश्चन कन्नडभाषी ‘मित्रम्’ इति वदति, तदा उभौ अपि संस्कृतम् एव वदतः।
अतः एव कविः गायति — ‘भारतीयैकतासाधकं संस्कृतम्’।

न केवलं शब्दाः, अपि तु विचाराः अपि सामान्याः सन्ति।
‘वसुधैव कुटुम्बकम्’, ‘सर्वे भवन्तु सुखिनः’, ‘सत्यमेव जयते’ — एतानि वाक्यानि संस्कृतात् एव निःसृतानि,
एतानि च कश्मीरतः कन्याकुमारीपर्यन्तं सर्वैः भारतीयैः समानरूपेण मन्यन्ते।
रामायणं महाभारतं च देशस्य प्रत्येकस्मिन् प्रदेशे स्वभाषया गीयेते — कथा एका, भाषाः अनेकाः।
इयम् एव अस्माकं वास्तविकी एकता।

अतः वयं सर्वे प्रतिज्ञां कुर्मः — वयं संस्कृतं पठिष्यामः, संस्कृतेन वदिष्यामः, संस्कृतस्य सुभाषितानि च स्मरिष्यामः।
यतः संस्कृतं सत्यं शिवं सुन्दरं च अस्ति।

एतावत् एव। धन्यवादः।
प्र.2विश्वबन्धुत्वभावनायाः विकासाय के मार्गाः अवलम्बनीयाः इति विषयमधिकृत्य सहपाठिभिः सह आलोचनां कुरुत।
उत्तर

नमूना उत्तर (चर्चा का निष्कर्ष) —

विश्वबन्धुत्वभावनायाः विकासाय अस्माभिः त्रयः मार्गाः अवलम्बनीयाः इति वयं निश्चितवन्तः —
प्रथमम् — अन्येषां भाषाणां संस्कृतीनां च आदरः करणीयः, यतः निन्दया न कदापि बन्धुत्वं जायते।
द्वितीयम् — ‘वसुधैव कुटुम्बकम्’ इति भावः केवलं कण्ठस्थः न भवेत्, अपि तु आचरणे दृश्येत — अतः प्रतिमासम् एकः सेवादिवसः आयोजनीयः।
तृतीयम् — सर्वेषु भूतेषु दया करणीया; पक्षिभ्यः जलं, वृक्षेभ्यः रक्षणं च देयम्।
यतः यत्र सर्वे प्राणिनः सुखिनः भवन्ति, तत्र एव जगत् एकनीडं भवति।

Chapter 1 of 16 – Sanskrit

Also for This Chapter

NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 1 सत्यं शिवं सुन्दरं संस्कृतम् – Overview

ClassClass 9
SubjectSanskrit
Chapter1 – सत्यं शिवं सुन्दरं संस्कृतम्
Session2027
FormatFull answers on this page + PDF

NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 1 – FAQs

Where can I download NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 1 सत्यं शिवं सुन्दरं संस्कृतम् PDF?

Read every answer on this page, or download the free PDF from the table at the top.

Is this for the 2027 session?

Yes, it follows the latest NCERT Class 9 Sanskrit book for 2027.

How many questions are solved in NCERT Class 9 Sanskrit Chapter 1?

All questions of the chapter – the in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises.

How should I use these solutions?

Read the chapter in the NCERT book first, attempt the questions yourself, then check your answers here.

Official website: ncert.nic.inNational Council of Educational Research and Training publishes date sheets, admit cards and results here
Visit

Ask a question

?

Loading comments…