Skip to content

NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 13 Parishisht 2 समासः (PDF) – 2027

NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 13 Parishisht 2 समासः – step-by-step answers to every exercise and in-text question of the chapter, as per the latest NCERT syllabus for 2027. Read them online or download the free question-answer PDF.

यह पृष्ठ शारदा (कक्षा ९) का परिशिष्टम् २ — समासः है — यह कोई पाठ नहीं, परिशिष्ट है, और पुस्तक इस पर कोई अभ्यास नहीं देती; हर तालिका पहले से भरी हुई छपी है। यह परिशिष्ट सिखाता है कि दो या अधिक अर्थवान् पद मिलकर एक पद कैसे बनते हैं — समास की परिभाषा, पूर्वपद-उत्तरपद, विग्रहवाक्य तथा उसके दो भेद (स्वपदविग्रह · अस्वपदविग्रह), केवलसमास और विशेषसमास का विभाजन, ‘कौन-सा समास है’ यह तय करने की समासस्य निर्णयः विधि चार साधित उदाहरणों के साथ, और फिर चारों विशेषसमास — तत्पुरुष (विभक्तितत्पुरुष षड्विध · कर्मधारय नवधा · द्विगु त्रिविध · नञ्-प्रभृति), द्वन्द्व (इतरेतर · समाहार), बहुव्रीहि (सामान्य षोढा · विशेष नवधा) तथा अव्ययीभाव (बीस भेद) — हर भेद के लिए समस्तपद और विग्रह की पूरी तालिका। छात्र इसे किसी पद का ‘विग्रहं कुरुत’ या ‘समासस्य नाम लिखत’ प्रकार का प्रश्न हल करने से पहले, तथा परीक्षा की पुनरावृत्ति में देखते हैं। नीचे पुस्तक की हर तालिका पूरी दी गई है, हर नियम की व्याख्या है, और साथ में स्पष्ट रूप से चिह्नित «अभ्यास के लिए (स्वयं करें)» ब्लॉक भी हैं — वे पुस्तक के नहीं, केवल स्वयं जाँच के लिए यहाँ जोड़े गए हैं।

NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 13 Parishisht 2 समासः PDF

All the answers are on this page below. The PDF also explains every answer – why it is right and how to check it – so download it for revision.

PDFChapterDownload
Solutions PDFParishisht 2 समासःView PDF

NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 13 Parishisht 2 समासः – Questions and Answers

All questions of the chapter are answered below, in the order of the book – in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises. Each answer is written the way you would write it in the exam.

समासः — यह परिशिष्ट क्या देता है, और समास की परिभाषा — पृष्ठ 167‘समसनं समासः भवति। समसनं नाम सङ्क्षेपणम् इत्यर्थः।’

परिशिष्ट-परिचयः
१परिशिष्टम् २ ‘समासः’ में क्या है, और इसमें अभ्यास क्यों नहीं है?
उत्तर

यह ‘समासः’ शारदा का परिशिष्ट है, पाठ नहीं (पृष्ठ 167–176)। इसमें समास की परिभाषा, विग्रह और उसके दो भेद, ‘कौन-सा समास है’ यह तय करने की विधि, तथा चारों विशेषसमासों — तत्पुरुष, द्वन्द्व, बहुव्रीहि, अव्ययीभाव — के भेदों की उदाहरण-तालिकाएँ हैं। पुस्तक इस पर कोई प्रश्न नहीं देती — हर तालिका पहले से भरी हुई है; इसलिए इस पृष्ठ के प्रश्न-उत्तर पुनरावृत्ति के लिए बनाए गए हैं।

इसमें क्रम से यह सब है —

पृष्ठविषय
167समास की परिभाषा · समास किन पदों में होता है · परस्पर अन्वय की शर्त · पूर्वपद-उत्तरपद
168समास के बाद विभक्ति की प्रक्रिया (सीतापतिः) · विग्रहवाक्य · विग्रह के दो भेद — स्वपदविग्रह, अस्वपदविग्रह
169मुख्यतया समास द्विविध — केवलसमास, विशेषसमास · विशेषसमास चतुर्धा · समासस्य निर्णयः · उदाहरण (१) और (२)
170उदाहरण (३) और (४) · तत्पुरुष तथा द्वन्द्व की एक-पंक्ति परिभाषा
171बहुव्रीहि तथा अव्ययीभाव की परिभाषा · विभक्तितत्पुरुषः षड्विधः तालिका · कर्मधारयसमासः नवधा तालिका (आरम्भ)
172कर्मधारय तालिका (शेष) · द्विगुः समासः त्रिविध तालिका · नञ्-प्रभृतिः तत्पुरुषसमासः तालिका
173द्वन्द्वसमासः — भेद-वृक्ष · इतरेतरद्वन्द्व तालिका · समाहारद्वन्द्व तालिका
174बहुव्रीहिसमासः — भेद-वृक्ष · सामान्यबहुव्रीहि (षोढा) तालिका · विशेषबहुव्रीहि (नवधा) तालिका (आरम्भ)
175विशेषबहुव्रीहि तालिका (शेष) · अव्ययीभावसमासः — परिभाषा तथा बीस भेदों की तालिका (आरम्भ)
176अव्ययीभाव तालिका (शेष, भेद १२–२०) — यहीं परिशिष्ट समाप्त
२समास किसे कहते हैं — पुस्तक की अपनी परिभाषा तथा ‘महापुरुषः’ का उदाहरण क्या है?
उत्तर

‘समसनं समासः भवति। समसनं नाम सङ्क्षेपणम्।’ अर्थात् समास = संक्षेपण। जब अर्थवान् दो, तीन या अनेक पद मिलकर एक पद बन जाते हैं, तो वह समास है। उदाहरण — ‘महा’ और ‘पुरुष’ दो अर्थवान् पद मिलकर एक पद महापुरुषः बनते हैं। पुस्तक के शब्दों में — ‘एवंविधानाम् अर्थवतां पदानाम् एकीभवनमेव समासः।’

३समास किन पदों के बीच होता है — सुबन्त, परस्पर अन्वय और द्वन्द्व की विशेषता क्या है?
उत्तर

(क) समास सामान्यतः सुबन्त (विभक्ति-युक्त नाम) पदों के बीच होता है, और एक बार में दो-दो सुबन्तों के बीच — सीतायाः पतिः = सीतापतिः।
(ख) द्वन्द्व में एक साथ बहुत-से सुबन्तों का समास होता है — हरिश्च हरश्च गुरुश्च = हरिहरगुरवः।
(ग) समास उन्हीं पदों में होता है जिनमें परस्पर अन्वय (सम्बन्ध) हो। ‘सः राज्ञः पुत्रः गच्छति’ में राजपुत्रः बनेगा; पर ‘भवति दर्शनं राज्ञः, पुत्रः कृषकस्य गच्छति’ में नहीं, क्योंकि यहाँ ‘राज्ञः’ का अन्वय ‘दर्शनम्’ से और ‘पुत्रः’ का ‘कृषकस्य’ से है।

४पूर्वपद और उत्तरपद क्या हैं — और समास बनने पर विभक्ति का क्या होता है?
उत्तर

पूर्वपद — समास में पहले प्रयुक्त पद; उत्तरपद — बाद में प्रयुक्त पद। सीतापतिः में ‘सीता’ पूर्वपद और ‘पतिः’ उत्तरपद है।
समास बनने पर दोनों पदों की विभक्तियाँ लुप्त हो जाती हैं और दोनों प्रातिपदिक रूप में रह जाते हैं; फिर पूरे समस्तपद के अन्त में एक बार विभक्ति लगती है —

चरणक्या होता है
१. विग्रहवाक्यसीतायाः पतिः
२. दोनों पद विभक्ति सहितसीता + ङस् + पति + सु
३. दोनों विभक्तियों का लोप= सीतापति  (ङस् तथा सु एतयोः लोपः) — अब यह केवल प्रातिपदिक है
४. समस्त पद से नयी विभक्तिसीतापति + सु = सीतापतिः

विग्रहवाक्यम् तथा उसके दो भेद — स्वपदविग्रह और अस्वपदविग्रह — पृष्ठ 168–169‘वृत्त्यर्थस्य अवबोधकं वाक्यं विग्रहः’

विग्रहः द्विधा
१विग्रहवाक्य किसे कहते हैं — पुस्तक की परिभाषा तथा उदाहरण क्या है?
उत्तर

‘वृत्त्यर्थस्य अवबोधकं वाक्यं विग्रहः।’ वृत्ति अर्थात् समास आदि; समास का अर्थ समझाने के लिए जो वाक्य कहा जाता है, वह विग्रहवाक्य है। उदाहरण — राष्ट्रनायकः समास (समस्तपद) है और राष्ट्रस्य नायकः उसका विग्रहवाक्य; यहाँ ‘राष्ट्र’ पूर्वपद और ‘नायकः’ उत्तरपद है।

२स्वपदविग्रह क्या है — नियम और उदाहरण दीजिए।
उत्तर

स्वपदविग्रहः — यदि समास का अर्थ समस्तपद में विद्यमान पदों से ही बताया जाए, तो वह स्वपदविग्रह है — ‘समासघटकपदसहितं वाक्यं स्वपदविग्रहः’ (स्वपदैः विग्रहः)। उदाहरण — सुदामा कृष्णसखा अस्ति; कृष्णस्य सखा = कृष्णसखा। यहाँ विग्रह में ‘कृष्ण’ और ‘सखा’ दोनों समास के ही पद हैं, केवल विभक्ति जोड़ी गई है।

३अस्वपदविग्रह क्या है — और नित्यसमास से उसका क्या सम्बन्ध है?
उत्तर

अस्वपदविग्रहः — यदि समास का अर्थ समस्तपद के पदों को छोड़कर अन्य पदों से बताया जाए, तो वह अस्वपदविग्रह है — ‘समासघटकपदरहितं वाक्यम् अस्वपदविग्रहः’; प्रायः एक पद समास का ही रहता है। उदाहरण — बालः यथामति कार्यं करोति; यथामति = मतिम् अनतिक्रम्य — ‘अनतिक्रम्य’ समास में नहीं है।
नित्यसमास से सम्बन्ध — ‘नित्यसमासे अस्वपदविग्रहः भवति’: जिस समास का विग्रह उसके अपने पदों से नहीं हो सकता (यथाशक्ति, प्रतिदिनम्), उसमें अस्वपदविग्रह ही होता है।

समास के मुख्य भेद — केवलसमासः तथा विशेषसमासः — पृष्ठ 169‘मुख्यतया समासः द्विविधः — १. केवलसमासः २. विशेषसमासः’

समासस्य भेदाः
१‘मुख्यतया समासः द्विविधः’ — केवलसमास किसे कहते हैं?
उत्तर

मुख्यतया समास दो प्रकार का है — १. केवलसमास २. विशेषसमास।
केवलसमासः — ‘तत्पुरुषादिसंज्ञाभिः विनिर्मुक्तः समाससंज्ञामात्रयुक्तः केवलसमासः।’ अर्थात् जिस समास को तत्पुरुष आदि कोई विशेष नाम नहीं मिलता, केवल ‘समास’ संज्ञा मिलती है, वह केवलसमास है। उदाहरण — पूर्वं भूतः = भूतपूर्वः।

२विशेषसमास कितने प्रकार का है — चारों का नाम, प्रधान पद और पहचान क्या है?
उत्तर

विशेषसमासः चतुर्धा — तत्पुरुष, द्वन्द्व, बहुव्रीहि, अव्ययीभाव। इन्हें प्रधान पद से पहचाना जाता है —

समासपुस्तक की परिभाषाप्रधान पदपुस्तक का उदाहरण
तत्पुरुषःप्रायः उत्तरपदार्थप्रधानः तत्पुरुषसमासःउत्तरपदरामस्य दूतः = रामदूतः (रामदूतः गच्छति)
द्वन्द्वःप्रायः उभयपदार्थप्रधानः द्वन्द्वसमासःदोनों पदराजेशश्च सुरेशश्च = राजेशसुरेशौ (राजेशसुरेशौ ग्रामं गच्छतः)
बहुव्रीहिःप्रायः अन्यपदार्थप्रधानः बहुव्रीहिसमासःकोई तीसरा (बाहर का) पदपुस्तकं हस्ते यस्य सः = पुस्तकहस्तः (बालकः)
अव्ययीभावःप्रायः पूर्वपदार्थप्रधानः अव्ययीभावसमासःपूर्वपद (जो अव्यय है)नगरस्य समीपम् = उपनगरम् (उपनगरं नदी प्रवहति)
याद रखने का सूत्र —
पूर्वपद प्रधान → अव्ययीभाव
उत्तरपद प्रधान → तत्पुरुष
दोनों प्रधान → द्वन्द्व
दोनों में से कोई नहीं, बाहर का पद प्रधान → बहुव्रीहि

समासस्य निर्णयः — कौन-सा समास है, यह कैसे तय करें — पृष्ठ 169–170‘यस्य पदस्य सम्बन्धः क्रियापदेन सह भवति तत् पदं प्रधानं भवति।’ · इस खण्ड का ‘अभ्यास के लिए (स्वयं करें)’ कार्ड पुस्तक का नहीं — जोड़ा गया अतिरिक्त अभ्यास है।

समासस्य निर्णयः
१पुस्तक समास पहचानने की कौन-सी विधि देती है — पूरा नियम क्रम से लिखिए।
उत्तर

पुस्तक की विधि (पृष्ठ 169) — (१) समस्तपद के पूर्वपद और उत्तरपद ठीक पहचानिए। (२) समस्तपद के साथ कोई क्रियापद जोड़िए। (३) देखिए कि क्रियापद का सीधा सम्बन्ध पूर्वपद से है या उत्तरपद से। (४) ‘यस्य पदस्य सम्बन्धः क्रियापदेन सह भवति तत् पदं प्रधानं भवति’ — और प्रधान पद से समास तय होता है —

निर्णय-सारणी —
क्रिया का सम्बन्ध उत्तरपद से → तत्पुरुष
क्रिया का सम्बन्ध दोनों पदों से → द्वन्द्व
क्रिया का सम्बन्ध किसी से नहीं, किसी बाहरी पद से → बहुव्रीहि
क्रिया का सम्बन्ध पूर्वपद से → अव्ययीभाव
२उदाहरणम् (१) रामदूतः तथा (२) राजेशसुरेशौ — पुस्तक का पूरा विवेचन क्या है?
उत्तर

(१) रामदूतः गच्छति — विग्रह ‘रामस्य दूतः गच्छति’। कः गच्छति? राम नहीं, दूत जाता है। क्रियापद का सीधा सम्बन्ध उत्तरपद ‘दूत’ से है, अतः उत्तरपदार्थ प्रधान → तत्पुरुष।
(२) राजेशसुरेशौ फलं खादतः — विग्रह ‘राजेशश्च सुरेशश्च फलं खादतः’। राजेशः खादति, सुरेशः अपि खादति — क्रियापद का सम्बन्ध दोनों पदों से है, अतः उभयपदार्थ प्रधान → द्वन्द्व।

३उदाहरणम् (३) पीताम्बरः तथा (४) उपनगरम् — पुस्तक का पूरा विवेचन क्या है?
उत्तर

(३) पीताम्बरः पश्यति — विग्रह ‘पीतम् अम्बरं यस्य सः (विष्णुः)’। न ‘पीत’ देखता है, न ‘अम्बर’; देखने वाला समास से बाहर का पद विष्णु है, अतः अन्यपदार्थ प्रधान → बहुव्रीहि।
(४) उपनगरं नदी प्रवहति — विग्रह ‘नगरस्य समीपे’। ‘नदी नगरस्य प्रवहति’ अन्वय नहीं बनता, ‘नदी समीपे प्रवहति’ बनता है; ‘समीप’ का अर्थ पूर्वपद ‘उप’ देता है, अतः पूर्वपदार्थ प्रधान → अव्ययीभाव।

४चारों समासों की पुस्तक-प्रदत्त परिभाषा तथा उदाहरण एक साथ दीजिए।
उत्तर

पुस्तक (पृष्ठ 170–171) चारों की एक-एक पंक्ति की परिभाषा उदाहरण सहित देती है —

समासःपुस्तक की परिभाषाउदाहरणम्
तत्पुरुषसमासःप्रायः उत्तरपदार्थप्रधानः तत्पुरुषसमासः। (पृष्ठ 171 पर पुनः — प्रायेण उत्तरपदार्थप्रधानः तत्पुरुषसमासः।)रामस्य दूतः = रामदूतः। रामदूतः गच्छति।
द्वन्द्वसमासःप्रायः उभयपदार्थप्रधानः द्वन्द्वसमासः।राजेशश्च सुरेशश्च = राजेशसुरेशौ (राजेशसुरेशौ ग्रामं गच्छतः)
बहुव्रीहिसमासःप्रायः अन्यपदार्थप्रधानः बहुव्रीहिसमासः।पुस्तकं हस्ते यस्य सः = पुस्तकहस्तः (बालकः)। कः सः पुस्तकहस्तः ?
अव्ययीभावसमासःप्रायः पूर्वपदार्थप्रधानः अव्ययीभावसमासः।नगरस्य समीपम् = उपनगरम् (उपनगरं नदी प्रवहति)
५अभ्यास के लिए (स्वयं करें) — निर्णय-विधि से समास पहचानिए :
१. ग्रामगतः  २. मातापितरौ  ३. चक्रपाणिः  ४. यथाशक्ति  ५. नीलकण्ठः  ६. पञ्चवटी
उत्तर

१. ग्रामगतः — ग्रामं गतः — उत्तरपद प्रधान → तत्पुरुष (द्वितीया)।
२. मातापितरौ — माता च पिता च — दोनों प्रधान → द्वन्द्व।
३. चक्रपाणिः — चक्रं पाणौ यस्य सः (विष्णुः) — अन्यपद प्रधान → बहुव्रीहि।
४. यथाशक्ति — शक्तिम् अनतिक्रम्य — पूर्वपद प्रधान → अव्ययीभाव।
५. नीलकण्ठः — वाक्य पर निर्भर: ‘नीलः कण्ठः’ → कर्मधारय; ‘नीलः कण्ठः यस्य सः (शिवः)’ → बहुव्रीहि।
६. पञ्चवटी — पञ्चानां वटानां समाहारः → समाहारद्विगु (तत्पुरुष का भेद)।

तत्पुरुषसमासः — विभक्तितत्पुरुषः षड्विधः — पृष्ठ 171‘प्रायेण उत्तरपदार्थप्रधानः तत्पुरुषसमासः।’ · इस खण्ड का ‘अभ्यास के लिए (स्वयं करें)’ कार्ड पुस्तक का नहीं — जोड़ा गया अतिरिक्त अभ्यास है।

विभक्तितत्पुरुषः
१तत्पुरुष समास की पहचान क्या है — प्रधान पद कौन-सा, और विग्रह कैसे बनता है?
उत्तर

‘प्रायेण उत्तरपदार्थप्रधानः तत्पुरुषसमासः।’ जिसमें उत्तरपद प्रधान हो, वह तत्पुरुष है — रामदूतः गच्छति (जाता ‘दूत’ है)। विग्रह में पूर्वपद पर अर्थ के अनुसार कोई विभक्ति लगती है — गृहगतः = गृहं गतः, नखभिन्नः = नखैः भिन्नः, वृक्षमूलम् = वृक्षस्य मूलम्। समस्तपद का लिङ्ग-वचन उत्तरपद के अनुसार होता है। पुस्तक तत्पुरुष के चार वर्ग देती है — विभक्तितत्पुरुष, कर्मधारय, द्विगु, नञ्-प्रभृति।

२विभक्तितत्पुरुष के छह भेद कौन-से हैं — पुस्तक की पूरी तालिका दीजिए।
उत्तर

पुस्तक (पृष्ठ 171) — विभक्तितत्पुरुषः षड्विधः। पूर्वपद पर जो विभक्ति है, उसी के नाम से भेद का नाम है —

क्र.संतत्पुरुषसमासःविग्रहवाक्यम्समासः (समस्तपदम्)
१.द्वितीयातत्पुरुषःगृहं गतःगृहगतः
२.तृतीयातत्पुरुषःनखैः भिन्नःनखभिन्नः
३.चतुर्थीतत्पुरुषःगवे हितम्गोहितम्
४.पञ्चमीतत्पुरुषःचोरात् भयम्चोरभयम्
५.षष्ठीतत्पुरुषःवृक्षस्य मूलम्वृक्षमूलम्
६.सप्तमीतत्पुरुषःकार्ये कुशलःकार्यकुशलः
३अभ्यास के लिए (स्वयं करें) — विभक्तितत्पुरुष :
(क) विग्रह कीजिए और भेद लिखिए — शरणागतः, धनहीनः, विद्यालयः, पापभीतः, देवालयः, आत्मविश्वासः।
(ख) समस्तपद बनाइए — सूर्यस्य किरणः, गृहे कार्यम्, मृत्योः भयम्, सर्पेण दष्टः, यज्ञाय शाला, सुखं प्राप्तः।
उत्तर

(क) विग्रह कीजिए और भेद का नाम लिखिए —

समस्तपदम्विग्रहःभेदःक्यों
शरणागतःशरणम् आगतःद्वितीयातत्पुरुष‘शरण को’ आया — कर्म
धनहीनःधनेन हीनःतृतीयातत्पुरुष‘धन से’ रहित — करण
विद्यालयःविद्यायै आलयःचतुर्थीतत्पुरुष‘विद्या के लिए’ घर — सम्प्रदान
पापभीतःपापात् भीतःपञ्चमीतत्पुरुष‘पाप से’ डरा — अपादान
देवालयःदेवस्य आलयःषष्ठीतत्पुरुष‘देव का’ घर — सम्बन्ध
आत्मविश्वासःआत्मनि विश्वासःसप्तमीतत्पुरुष‘अपने में’ विश्वास — अधिकरण

(ख) विग्रह से समस्तपद बनाइए —

१. सूर्यस्य किरणः = सूर्यकिरणः (षष्ठी)    २. गृहे कार्यम् = गृहकार्यम् (सप्तमी)    ३. मृत्योः भयम् = मृत्युभयम् (पञ्चमी)    ४. सर्पेण दष्टः = सर्पदष्टः (तृतीया)    ५. यज्ञाय शाला = यज्ञशाला (चतुर्थी)    ६. सुखं प्राप्तः = सुखप्राप्तः (द्वितीया)।

कर्मधारयसमासः — नवधा — पृष्ठ 171–172‘कर्मधारयसमासः अपि तत्पुरुषसमासान्तर्गतः भवति। कर्मधारयसमासः नवधा।’ · इस खण्ड का ‘अभ्यास के लिए (स्वयं करें)’ कार्ड पुस्तक का नहीं — जोड़ा गया अतिरिक्त अभ्यास है।

कर्मधारयः नवधा
१कर्मधारय किसे कहते हैं, और वह तत्पुरुष के भीतर क्यों गिना जाता है?
उत्तर

‘कर्मधारयसमासः अपि तत्पुरुषसमासान्तर्गतः भवति।’ कर्मधारय में दोनों पद एक ही विभक्ति में होते हैं (समानाधिकरण) और उनमें विशेषण-विशेष्य या उपमान-उपमेय का सम्बन्ध होता है — नीलः मेघः = नीलमेघः; मेघः इव श्यामः = मेघश्यामः। इसमें भी उत्तरपद प्रधान रहता है (नीलमेघः गर्जति — गरजता ‘मेघ’ है), इसलिए पुस्तक इसे तत्पुरुष के भीतर गिनती है।

२कर्मधारय के नौ भेद कौन-से हैं — पुस्तक की पूरी तालिका दीजिए।
उत्तर

पुस्तक (पृष्ठ 171–172) — कर्मधारयसमासः नवधा —

क्र.संकर्मधारयसमासःविग्रहवाक्यम्समासः (समस्तपदम्)
१.विशेषणपूर्वपदःनीलो मेघःनीलमेघः
२.विशेषणोत्तरपदःवैयाकरणः खसूचिःवैयाकरणखसूचिः
३.विशेषणोभयपदःशीतम् उष्णम्शीतोष्णम्
४.उपमानपूर्वपदःमेघ इव श्यामःमेघश्यामः
५.उपमानोत्तरपदःनरः व्याघ्रः इवनरव्याघ्रः
६.अवधारणापूर्वपदःविद्या इव धनम्विद्याधनम्
७.सम्भावनापूर्वपदःआम्रः इति वृक्षःआम्रवृक्षः
८.मध्यमपदलोपःशाकप्रियः पार्थिवःशाकपार्थिवः
९.मयूरव्यंसकादिःअन्यो देशःदेशान्तरम्
३अभ्यास के लिए (स्वयं करें) — कर्मधारय : विग्रह कीजिए और भेद बताइए (सावधान — इनमें एक पद कर्मधारय नहीं है) — महापुरुषः, पीताम्बरम्, कृष्णसर्पः, चन्द्रमुखी, मुखचन्द्रः, सिंहपुरुषः, पुरुषसिंहः, गङ्गानदी, स्नातानुलिप्तः।
उत्तर
समस्तपदम्विग्रहःकर्मधारय का भेद
महापुरुषःमहान् पुरुषःविशेषणपूर्वपदः
पीताम्बरम्पीतम् अम्बरम्विशेषणपूर्वपदः (ध्यान दीजिए — यही पद बहुव्रीहि में ‘पीताम्बरः = विष्णुः’ हो जाता है)
कृष्णसर्पःकृष्णः सर्पःविशेषणपूर्वपदः
चन्द्रमुखीचन्द्रः इव मुखं यस्याः सायह कर्मधारय नहीं, बहुव्रीहि है — क्योंकि प्रधान ‘वह स्त्री’ है
मुखचन्द्रःमुखम् एव चन्द्रःअवधारणापूर्वपदः (रूपक)
सिंहपुरुषःसिंहः इव पुरुषःउपमानपूर्वपदः
पुरुषसिंहःपुरुषः सिंहः इवउपमानोत्तरपदः
गङ्गानदीगङ्गा इति नदीसम्भावनापूर्वपदः
स्नातानुलिप्तःपूर्वं स्नातः पश्चात् अनुलिप्तःविशेषणोभयपदः

द्विगुः समासः तथा नञ्-प्रभृतिः तत्पुरुषसमासः — पृष्ठ 172‘द्विगुसमासः अपि तत्पुरुषस्यैव भेदः’ · ‘नञ्-समासः अपि तत्पुरुषस्यैव भेदः’ · इस खण्ड का ‘अभ्यास के लिए (स्वयं करें)’ कार्ड पुस्तक का नहीं — जोड़ा गया अतिरिक्त अभ्यास है।

द्विगुः त्रिविधःनञ्-प्रभृतिः
१द्विगु समास किसे कहते हैं — उसके तीन भेद और पुस्तक की तालिका दीजिए।
उत्तर

‘द्विगुसमासः अपि तत्पुरुषस्यैव भेदः। एषः त्रिविधः।’ जिस तत्पुरुष में पूर्वपद संख्यावाचक हो, वह द्विगु है। पुस्तक की तालिका —

क्र.संसमासःविग्रहवाक्यम्समस्तपदम्
१.समाहारद्विगुःत्रयाणां लोकानां समाहारःत्रिलोकी
२.तद्धितार्थद्विगुःषण्णां मातॄणाम् अपत्यम्षाण्मातुरः
३.उत्तरपदद्विगुःपञ्च गावः धनं यस्य सःपञ्चगवधनः
२नञ्-प्रभृति तत्पुरुष समास क्या है — पुस्तक की पूरी तालिका दीजिए।
उत्तर

‘नञ्-समासः अपि तत्पुरुषस्यैव भेदः।’ जिन तत्पुरुषों का पूर्वपद नञ् (अ / अन्), कु, गति, प्र आदि उपसर्ग, उपपद या एक भाग बताने वाला शब्द (अर्ध, पूर्व) हो, वे नञ्-प्रभृति तत्पुरुष हैं। पुस्तक की तालिका —

क्र.संसमासःविग्रहवाक्यम्समस्तपदम्
१.नञ्-तत्पुरुषःन धर्मःअधर्मः
२.कुतत्पुरुषःकुत्सितः पुत्रःकुपुत्रः
३.गतितत्पुरुषःअशुक्लं शुक्लं कृत्वाशुक्लीकृत्य
४.प्रादितत्पुरुषः१. प्रगतः आचार्यः
२. अतिक्रान्तः देवम्
३. निष्कान्तः वाराणस्याः
प्राचार्यः
अतिदेवः
निर्वाराणसिः
५.उपपदतत्पुरुषःकुम्भं करोति इतिकुम्भकारः
६.एकदेशीतत्पुरुषः१. अर्धं ग्रामस्य
२. अह्नः पूर्वम्
अर्धग्रामः
पूर्वाह्णः
३अभ्यास के लिए (स्वयं करें) — द्विगु तथा नञ्-प्रभृति : विग्रह कीजिए और भेद बताइए —
(क) त्रिभुवनम्, पञ्चवटी, सप्ताहः, चतुर्युगम्
(ख) असत्यम्, अनादिः, कुमार्गः, अतिमानवः, ग्रन्थकारः, अपराह्णः
उत्तर

(क) द्विगु —

समस्तपदम्विग्रहःटिप्पणी
त्रिभुवनम्त्रयाणां भुवनानां समाहारःसमाहारद्विगु — नपुंसक एकवचन
पञ्चवटीपञ्चानां वटानां समाहारःसमाहारद्विगु — ङीप् से स्त्रीलिङ्ग
सप्ताहःसप्तानाम् अह्नां समाहारःसमाहारद्विगु
चतुर्युगम्चतुर्णां युगानां समाहारःसमाहारद्विगु

(ख) नञ्-प्रभृति —

समस्तपदम्विग्रहःभेदः
असत्यम्न सत्यम्नञ्-तत्पुरुषः
अनादिःन आदिःनञ्-तत्पुरुषः (स्वर से पूर्व ‘अन्’)
कुमार्गःकुत्सितः मार्गःकुतत्पुरुषः
अतिमानवःअतिक्रान्तः मानवम्प्रादितत्पुरुषः
ग्रन्थकारःग्रन्थं करोति इतिउपपदतत्पुरुषः
अपराह्णःअह्नः अपरम्एकदेशीतत्पुरुषः

द्वन्द्वसमासः — इतरेतर तथा समाहार — पृष्ठ 173‘प्रायः उभयपदार्थप्रधानः द्वन्द्वसमासः। द्वन्द्वसमासस्य भेदद्वयम्।’ · इस खण्ड का ‘अभ्यास के लिए (स्वयं करें)’ कार्ड पुस्तक का नहीं — जोड़ा गया अतिरिक्त अभ्यास है।

द्वन्द्वः
१द्वन्द्व समास की पहचान क्या है, और पुस्तक का भेद-वृक्ष क्या दिखाता है?
उत्तर

‘प्रायः उभयपदार्थप्रधानः द्वन्द्वसमासः।’ जिसमें दोनों (या सब) पद प्रधान हों; विग्रह में हर पद के बाद ‘च’ आता है — रामश्च कृष्णश्च = रामकृष्णौ। पुस्तक के भेद-वृक्ष में दो भेद हैं — १. इतरेतरद्वन्द्व (क. द्विपद, ख. बहुपद) और २. समाहारद्वन्द्व (क. समाहार, ख. नित्यसमाहार)। इतरेतर में पद अलग-अलग गिने जाते हैं (द्विवचन / बहुवचन); समाहार में सब मिलकर एक समूह बनते हैं (नपुंसकलिङ्ग एकवचन)।

२इतरेतरद्वन्द्व तथा समाहारद्वन्द्व की पुस्तक की दोनों तालिकाएँ पूरी दीजिए।
उत्तर

१. इतरेतरद्वन्द्वसमासः — पुस्तक की तालिका ज्यों-की-त्यों —

क्र.सं.समासस्य नामविग्रहःसमासः (समस्तपदम्)
क.द्विपदद्वन्द्वसमासःरामश्च कृष्णश्चरामकृष्णौ
ख.बहुपदद्वन्द्वसमासःरामश्च कृष्णश्च सुरेशश्च गिरीशश्चरामकृष्णसुरेशगिरीशाः

२. समाहारद्वन्द्वसमासः — पुस्तक की तालिका ज्यों-की-त्यों —

क्र.सं.समासस्य नामविग्रहःसमासः (समस्तपदम्)
क.समाहारद्वन्द्वसमासःसंज्ञा च परिभाषा चसंज्ञापरिभाषम्
ख.नित्यसमाहारद्वन्द्वसमासःपाणी च पादौ चपाणिपादम्
३अभ्यास के लिए (स्वयं करें) — द्वन्द्व : समस्तपद बनाइए और भेद बताइए — माता च पिता च; सूर्यः च चन्द्रमाः च; धर्मः च अर्थः च कामः च मोक्षः च; अहिः च नकुलः च; मुखं च नासिका च; रात्रिः च दिवा च।
साथ ही बताइए — ‘हरिहरगुरवः’ (पृष्ठ 167) कौन-सा द्वन्द्व है?
उत्तर
विग्रहःसमस्तपदम्भेदः तथा कारण
माता च पिता चमातापितरौइतरेतर (द्विपद) — द्विवचन
सूर्यः च चन्द्रमाः चसूर्याचन्द्रमसौइतरेतर (द्विपद) — यह एक विशेष रूप है, ‘सूर्या’ में दीर्घ हो जाता है
धर्मः च अर्थः च कामः च मोक्षः चधर्मार्थकाममोक्षाःइतरेतर (बहुपद) — चार पद, अतः बहुवचन
अहिः च नकुलः चअहिनकुलम्समाहार — शत्रुता का जोड़ा, एकवचन नपुंसक
मुखं च नासिका चमुखनासिकम्नित्यसमाहार — शरीर के अङ्ग
रात्रिः च दिवा चरात्रिन्दिवम्समाहार — समय का समूह, एकवचन

स्वयं सोचिए — ‘हरिहरगुरवः’ (पृष्ठ 167 का उदाहरण) कौन-सा द्वन्द्व है और उसका विग्रह क्या है ?
उत्तर — विग्रह : हरिश्च हरश्च गुरुश्च। तीन पद हैं, अतः इतरेतर बहुपदद्वन्द्व, और समस्तपद बहुवचन ‘गुरवः’ में समाप्त होता है।

बहुव्रीहिसमासः — सामान्य (षोढा) तथा विशेष (नवधा) — पृष्ठ 174–175‘प्रायः अन्यपदार्थप्रधानः बहुव्रीहिः। बहुव्रीहिसमासः द्विधा।’ · इस खण्ड का ‘अभ्यास के लिए (स्वयं करें)’ कार्ड पुस्तक का नहीं — जोड़ा गया अतिरिक्त अभ्यास है।

बहुव्रीहिः
१बहुव्रीहि की पहचान क्या है — प्रधान पद कौन, और पुस्तक का भेद-वृक्ष क्या है?
उत्तर

‘प्रायः अन्यपदार्थप्रधानः बहुव्रीहिः।’ जिसमें न पूर्वपद प्रधान हो, न उत्तरपद, बल्कि समास से बाहर का अन्य पद प्रधान हो। उदाहरण — पुस्तकं हस्ते यस्य सः = पुस्तकहस्तः (बालकः); प्रधान न पुस्तक है, न हाथ, बल्कि वह बालक। विग्रह के अन्त में यस्य / येन / यस्मै … सः आता है। पुस्तक का भेद-वृक्ष — बहुव्रीहिसमासः द्विधा : १. सामान्यबहुव्रीहि (छह भेद), २. विशेषबहुव्रीहि (नौ भेद)।

२सामान्यबहुव्रीहि के छह भेद — पुस्तक की पूरी तालिका दीजिए।
उत्तर

पुस्तक — सामान्यबहुव्रीहिः पुनः षोढा। भेद का नाम विग्रह के सर्वनाम (यं, येन, यस्मै, यस्मात्, यस्य, यस्मिन्) की विभक्ति पर है; कोष्ठक का शब्द वह अन्यपद है जो प्रधान है —

क्र.सं.समासनामविग्रहःसमासः (समस्तपदम्)
१.द्वितीयार्थबहुव्रीहिःप्राप्तम् उदकं यं सःप्राप्तोदकः (ग्रामः)
२.तृतीयार्थबहुव्रीहिःपीतं क्षीरं येन सःपीतक्षीरः (शिशुः)
३.चतुर्थ्यर्थबहुव्रीहिःदत्तः पशुः यस्मै सःदत्तपशुः (शिवः)
४.पञ्चम्यर्थबहुव्रीहिःउद्धृतं जलं यस्मात् सःउद्धृतजलः (कूपः)
५.षष्ठ्यर्थबहुव्रीहिःपीतम् अम्बरं यस्य सःपीताम्बरः (विष्णुः)
६.सप्तम्यर्थबहुव्रीहिःबहूनि फलानि यस्मिन् सःबहुफलः (वृक्षः)
३विशेषबहुव्रीहि के नौ भेद — पुस्तक की पूरी तालिका दीजिए।
उत्तर

पुस्तक (पृष्ठ 174–175) — विशेषबहुव्रीहिसमासः नवधा —

क्र.सं.समासनामविग्रहःसमासः (समस्तपदम्)
१.व्यधिकरणः बहुव्रीहिःचक्रं पाणौ यस्य सःचक्रपाणिः
२.सङ्ख्योत्तरपदः बहुव्रीहिःविंशतेः समीपे ये सन्ति तेउपविंशाः
३.संख्योभयपदः बहुव्रीहिःद्वौ वा त्रयो वाद्वित्राः
४.सहपूर्वपदः बहुव्रीहिःशिष्येण सह वर्तत इतिसशिष्यः
५.व्यतिहारलक्षणः बहुव्रीहिःकेशेषु केशेषु गृहीत्वा इदं युद्धं प्रवृत्तम्केशाकेशि
६.दिगन्तराललक्षणः बहुव्रीहिःदक्षिणस्याः पूर्वस्याः दिशोः यदन्तरालम्दक्षिणपूर्वा
७.नञर्थ-बहुव्रीहिःअविद्यमानः पुत्रः यस्य सःअपुत्रः
८.प्रादिबहुव्रीहिःनिर्गता कृपा यस्मात् सःनिष्कृपः
९.उपमानपूर्वपदः बहुव्रीहिःगजस्य आननमिव आननं यस्य सःगजाननः
४अभ्यास के लिए (स्वयं करें) — बहुव्रीहि : विग्रह, अन्यपदार्थ और भेद बताइए — दशाननः, चन्द्रशेखरः, लम्बोदरः, निर्धनः, सपत्नीकः, अनपत्यः, दण्डादण्डि, उत्तरपश्चिमा।
फिर बताइए — ‘नीलकण्ठः’, ‘महात्मा’ और ‘पीताम्बरम्’ में कौन बहुव्रीहि है?
उत्तर
समस्तपदम्विग्रहःअन्यपदार्थः (कौन प्रधान)भेदः
दशाननःदश आननानि यस्य सःरावणःषष्ठ्यर्थ
चन्द्रशेखरःचन्द्रः शेखरे यस्य सःशिवःव्यधिकरण
लम्बोदरःलम्बम् उदरं यस्य सःगणेशःषष्ठ्यर्थ
निर्धनःनिर्गतं धनं यस्मात् सःकोई दरिद्र व्यक्तिप्रादि
सपत्नीकःपत्न्या सह वर्तते इतिवह पुरुषसहपूर्वपद
अनपत्यःअविद्यमानम् अपत्यं यस्य सःवह व्यक्तिनञर्थ
दण्डादण्डिदण्डैः दण्डैः प्रहृत्य इदं युद्धं प्रवृत्तम्वह युद्धव्यतिहारलक्षण
उत्तरपश्चिमाउत्तरस्याः पश्चिमायाः दिशोः यदन्तरालम्वह दिशा (वायव्य)दिगन्तराललक्षण

स्वयं जाँचिए — ‘नीलकण्ठः’, ‘महात्मा’ और ‘पीताम्बरम्’ — इनमें से कौन बहुव्रीहि है ?
उत्तर — नीलकण्ठः (नीलः कण्ठः यस्य सः = शिवः) और महात्मा (महान् आत्मा यस्य सः = वह महापुरुष) बहुव्रीहि हैं; पीताम्बरम् (पीतम् अम्बरम् = पीला वस्त्र) कर्मधारय है, क्योंकि यहाँ बात वस्त्र की ही हो रही है, किसी बाहर के व्यक्ति की नहीं।

अव्ययीभावसमासः — बीस भेदों की तालिका — पृष्ठ 175–176‘पूर्वपदार्थप्रधानः अव्ययीभावसमासः। अनव्ययम् अव्ययं भवति इति अव्ययीभावः।’ · इस खण्ड का ‘अभ्यास के लिए (स्वयं करें)’ कार्ड पुस्तक का नहीं — जोड़ा गया अतिरिक्त अभ्यास है।

अव्ययीभावः
१अव्ययीभाव समास किसे कहते हैं — नाम का अर्थ, पहचान और लिङ्ग-वचन का नियम क्या है?
उत्तर

‘पूर्वपदार्थप्रधानः अव्ययीभावसमासः।’ जिसमें पूर्वपद (प्रायः अव्यय या उपसर्ग) का अर्थ प्रधान हो। नाम का अर्थ — ‘अनव्ययम् अव्ययं भवति’: जो अव्यय नहीं था, वह समास बनकर अव्यय हो जाता है। उदाहरण — नगरस्य समीपम् = उपनगरम्। समस्तपद प्रायः नपुंसकलिङ्ग एकवचन में अव्यय बन जाता है, इसलिए उसका रूप नहीं बदलता। पुस्तक के अनुसार इसके लगभग तैंतीस भेद हैं; तालिका में प्रसिद्ध बीस दिए हैं।

२अव्ययीभाव के भेदों की पुस्तक की पूरी तालिका दीजिए — सभी बीस।
उत्तर

पुस्तक (पृष्ठ 175–176) की तालिका —

क्र.सं.समासनामविग्रहःसमासः (समस्तपदम्)
१.समीपार्थे अव्ययीभावःग्रामस्य समीपेउपग्रामम्
२.अभावार्थे अव्ययीभावःमशकानाम् अभावःनिर्मशकम्
३.योग्यतार्थे अव्ययीभावःरूपस्य योग्यम्अनुरूपम्
४.वीप्सार्थे अव्ययीभावःदिने दिनेप्रतिदिनम्
५.पदार्थ-अनतिवृत्त्यर्थे अव्ययीभावःशक्तिम् अनतिक्रम्ययथाशक्ति
६.मर्यादार्थे अव्ययीभावःआ मुक्तेःआमुक्ति (संसारः)
७.अभिविध्यर्थे अव्ययीभावःआ बालेभ्यःआबालम् (हरिभक्तिः)
८.आभिमुख्यार्थे अव्ययीभावःअग्निम् अभिअभ्यग्नि
९.मात्रार्थे अव्ययीभावःशाकस्य लेशःशाकप्रति
१०.अवधारणार्थे अव्ययीभावःयावन्तः श्लोकाःयावच्छलोकम् (अच्युतप्रणामाः)
११.पारेशब्दयुक्तः अव्ययीभावःपारे समुद्रस्यपारेसमुद्रम्
१२.मध्येशब्दयुक्तः अव्ययीभावःमध्ये गङ्गायाःमध्येगङ्गम्
१३.सादृश्यार्थे अव्ययीभावःसख्या सदृशःससखि
१४.सम्पत्त्यर्थे अव्ययीभावःक्षत्राणां सम्पत्तिःसक्षत्रम्
१५.साकल्यार्थे अव्ययीभावःतृणमपि अपरित्यज्यसतृणम्
१६.पश्चादर्थे अव्ययीभावःरामस्य पश्चात्अनुरामम्
१७.विभक्त्यर्थे अव्ययीभावःविद्यालये इतिअधिविद्यालयम्
१८.समृद्ध्यर्थे अव्ययीभावःधान्यानां समृद्धिःसुधान्यम्
१९.असम्प्रत्यर्थे अव्ययीभावःनिद्रा सम्प्रति न युज्यतेअतिनिद्रम्
२०.आनुपूर्व्यार्थे अव्ययीभावःज्येष्ठस्य आनुपूर्व्येणअनुज्येष्ठम्
३अभ्यास के लिए (स्वयं करें) — अव्ययीभाव :
(क) विग्रह कीजिए — प्रतिवर्षम्, यथामति, उपकूलम्, निर्भयम्, आजन्म, अधिहरि, अनुरथम्, यथाविधि।
(ख) पहचानिए, कौन अव्ययीभाव है — प्रतिदिनम्, प्राचार्यः, निष्कृपः, निर्मशकम्, सशिष्यः, सतृणम्।
उत्तर

(क) विग्रह कीजिए —

समस्तपदम्विग्रहःअर्थ
प्रतिवर्षम्वर्षे वर्षेहर वर्ष (वीप्सा)
यथामतिमतिम् अनतिक्रम्यबुद्धि के अनुसार
उपकूलम्कूलस्य समीपेकिनारे के पास
निर्भयम्भयस्य अभावःभय का अभाव
आजन्मआ जन्मनःजन्म से लेकर (मर्यादा)
अधिहरिहरौ इतिहरि के विषय में (विभक्त्यर्थ)
अनुरथम्रथस्य पश्चात्रथ के पीछे (पश्चादर्थ)
यथाविधिविधिम् अनतिक्रम्यविधि के अनुसार

(ख) पहचानिए — नीचे के पद अव्ययीभाव हैं या नहीं ?

१. प्रतिदिनम् — हाँ, अव्ययीभाव (वीप्सार्थ)।
२. प्राचार्यः — नहीं; यह प्रादितत्पुरुष है, क्योंकि प्रधान ‘आचार्य’ है और पद के सब रूप चलते हैं।
३. निष्कृपः — नहीं; यह प्रादिबहुव्रीहि है (निर्गता कृपा यस्मात् सः) — प्रधान वह व्यक्ति है।
४. निर्मशकम् — हाँ, अव्ययीभाव (अभावार्थ) — यहाँ प्रधान ‘अभाव’ अर्थात् पूर्वपद ‘निर्’ है।
५. सशिष्यः — नहीं; यह सहपूर्वपद बहुव्रीहि है (शिष्येण सह वर्तते इति) — प्रधान वह गुरु है।
६. सतृणम् — हाँ, अव्ययीभाव (साकल्यार्थ) — तिनके तक को न छोड़कर, अर्थात् सब कुछ सहित।

पूरे परिशिष्ट का सार — चारों समास एक दृष्टि में तथा स्वयं-अभ्यासपरीक्षा में ‘समासस्य विग्रहं कुरुत’ / ‘समासस्य नाम लिखत’ हल करने की तैयारी · इस खण्ड का ‘अभ्यास के लिए (स्वयं करें)’ कार्ड पुस्तक का नहीं — जोड़ा गया अतिरिक्त अभ्यास है।

पुनरावृत्तिः
१चारों समास एक दृष्टि में — तुलनात्मक तालिका दीजिए।
उत्तर
समासप्रधान पदविग्रह में क्या आता हैसमस्तपद का स्वभावउदाहरण
अव्ययीभावःपूर्वपद (अव्यय)समीपे · अभावः · अनतिक्रम्य · दिने दिनेनपुंसक, एकवचन, अव्यय — रूप नहीं बदलताउपनगरम्, यथाशक्ति, प्रतिदिनम्
तत्पुरुषःउत्तरपदपूर्वपद पर कोई विभक्ति (द्वितीया–सप्तमी)लिङ्ग-वचन उत्तरपद के अनुसाररामदूतः, वृक्षमूलम्, कार्यकुशलः
  • कर्मधारयःउत्तरपददोनों पद एक ही विभक्ति में; इव / एव / इतिवहीनीलमेघः, मेघश्यामः, आम्रवृक्षः
  • द्विगुःउत्तरपदपूर्वपद संख्यावाची; ‘समाहारः’प्रायः स्त्रीलिङ्ग या नपुंसक एकवचनत्रिलोकी, पञ्चवटी
  • नञ्-प्रभृतिःउत्तरपदपूर्वपद अ / कु / प्र / अति / निर् आदि, या उपपद + कृदन्तवहीअधर्मः, कुपुत्रः, कुम्भकारः
द्वन्द्वःदोनों (सब) पदप्रत्येक पद के बाद ‘च’इतरेतर — द्वि/बहुवचन · समाहार — नपुंसक एकवचनरामकृष्णौ, धर्मार्थकाममोक्षाः, पाणिपादम्
बहुव्रीहिःअन्यपद (बाहर का)अन्त में यस्य / येन / यस्मै / यस्मात् / यस्मिन् / यं … सःपूरा समास विशेषण बन जाता हैपीताम्बरः, चक्रपाणिः, दशाननः
एक पंक्ति में चारों —
पूर्वपद प्रधान → अव्ययीभाव  ·  उत्तरपद प्रधान → तत्पुरुष
दोनों प्रधान → द्वन्द्व  ·  अन्यपद प्रधान → बहुव्रीहि
२समास का प्रश्न हल करने की चरणबद्ध विधि क्या है, और छात्र कौन-सी भूलें सबसे अधिक करते हैं?
उत्तर

चरणबद्ध विधि —

चरणक्या कीजिएउदाहरण — ‘चन्द्रशेखरः’
१पद को पूर्वपद + उत्तरपद में तोड़िएचन्द्र + शेखर
२सम्भव हो तो पद के साथ एक क्रियापद जोड़कर वाक्य बना लीजिएचन्द्रशेखरः प्रसीदतु।
३पूछिए — क्रिया का सीधा सम्बन्ध किससे?न चन्द्र से, न शेखर से — शिव से
४उसी के अनुसार विग्रह लिखिएचन्द्रः शेखरे यस्य सः
५विग्रह में आए शब्द या विभक्ति से भेद का नाम निकालिए‘यस्य सः’ आया → बहुव्रीहि; दोनों पदों की विभक्ति अलग → व्यधिकरण
६बहुव्रीहि हो तो अन्यपद कोष्ठक में अवश्य लिखिए(शिवः)

सबसे अधिक होने वाली भूलें —

भूलक्यों होती हैबचाव
कर्मधारय को बहुव्रीहि लिख देना (या उलटा)पद एक जैसा दिखता है — पीताम्बरम् / पीताम्बरःविग्रह में ‘यस्य सः’ आया या नहीं — बस यही देखिए
विग्रह में विभक्ति गलत लगानाअर्थ सोचे बिना अनुमान सेपहले हिन्दी अर्थ बोलिए — ‘का / से / के लिए / में’ — वही विभक्ति है
द्वन्द्व में वचन गलतइतरेतर और समाहार का अन्तर नहीं जानाअलग-अलग गिने जाएँ → द्वि/बहुवचन; समूह हो → नपुंसक एकवचन
अव्ययीभाव को प्रादितत्पुरुष लिख देनादोनों में पूर्वपद उपसर्ग हैसमस्तपद के रूप चलते हैं या जमा हुआ है — यह देखिए
बहुव्रीहि में अन्यपद न लिखनाविग्रह ‘यस्य सः’ पर छोड़ देना‘सः’ कौन है — (विष्णुः), (शिवः), (रावणः) — अवश्य लिखिए
समास और सन्धि में भ्रमदोनों में पद जुड़ते दिखते हैंविभक्ति लुप्त हुई तो समास; केवल वर्ण मिले तो सन्धि
३अभ्यास के लिए (स्वयं करें) — मिश्रित :
(क) विग्रह कीजिए तथा समास का नाम लिखिए — राजपुरुषः, नीलोत्पलम्, त्रिफला, अनश्वः, शीतोष्णम्, विद्याधनम्, गजाननः, यथाशक्ति, कुम्भकारः, देशान्तरम्।
(ख) समस्तपद बनाइए — नखैः भिन्नः; संज्ञा च परिभाषा च; दश आननानि यस्य सः; दिने दिने; षण्णां मातॄणाम् अपत्यम्; द्वौ वा त्रयो वा; मशकानाम् अभावः; कार्ये कुशलः।
(ग) १. ‘भूतपूर्वः’ किस समास में आएगा? २. समास और सन्धि में तीन अन्तर बताइए। ३. नित्यसमास में स्वपदविग्रह क्यों नहीं होता?
उत्तर

(क) विग्रह कीजिए तथा समास का नाम लिखिए —

समस्तपदम्विग्रहःसमासस्य नाम
राजपुरुषःराज्ञः पुरुषःषष्ठीतत्पुरुषः
नीलोत्पलम्नीलम् उत्पलम्कर्मधारयः (विशेषणपूर्वपदः)
त्रिफलात्रयाणां फलानां समाहारःसमाहारद्विगुः
अनश्वःन अश्वःनञ्-तत्पुरुषः
शीतोष्णम्शीतम् उष्णम्कर्मधारयः (विशेषणोभयपदः) — पुस्तक की तालिका के अनुसार (यदि विग्रह ‘शीतं च उष्णं च’ किया जाए तो वही पद समाहारद्वन्द्व भी बनता है; पुस्तक ने इसे कर्मधारय में रखा है)
विद्याधनम्विद्या एव धनम्कर्मधारयः (अवधारणापूर्वपदः)
गजाननःगजस्य आननम् इव आननं यस्य सःउपमानपूर्वपदः बहुव्रीहिः — (गणेशः)
यथाशक्तिशक्तिम् अनतिक्रम्यअव्ययीभावः (पदार्थ-अनतिवृत्त्यर्थे)
कुम्भकारःकुम्भं करोति इतिउपपदतत्पुरुषः
देशान्तरम्अन्यः देशःकर्मधारयः (मयूरव्यंसकादिः)

(ख) विग्रह से समस्तपद बनाइए —

१. नखभिन्नः  २. संज्ञापरिभाषम्  ३. दशाननः  ४. प्रतिदिनम्  ५. षाण्मातुरः  ६. द्वित्राः  ७. निर्मशकम्  ८. कार्यकुशलः

(ग) उत्तर — १. केवलसमास — पूर्वं भूतः = भूतपूर्वः; इसे तत्पुरुषादि कोई विशेष नाम नहीं मिलता। २. सन्धि में वर्ण मिलते हैं, समास में पद; समास में भीतर की विभक्तियाँ लुप्त होती हैं; सन्धि का विच्छेद होता है, समास का विग्रह। ३. नित्यसमास का अर्थ उसके अपने पदों से नहीं खुलता, बाहर से पद लाना पड़ता है — यथाशक्ति = शक्तिम् अनतिक्रम्य।

Chapter 13 of 16 – Sanskrit

Also for This Chapter

NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 13 Parishisht 2 समासः – Overview

ClassClass 9
SubjectSanskrit
Chapter13 – Parishisht 2 समासः
Session2027
FormatFull answers on this page + PDF

NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 13 – FAQs

Where can I download NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 13 Parishisht 2 समासः PDF?

Read every answer on this page, or download the free PDF from the table at the top.

Is this for the 2027 session?

Yes, it follows the latest NCERT Class 9 Sanskrit book for 2027.

How many questions are solved in NCERT Class 9 Sanskrit Chapter 13?

All questions of the chapter – the in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises.

How should I use these solutions?

Read the chapter in the NCERT book first, attempt the questions yourself, then check your answers here.

Official website: ncert.nic.inNational Council of Educational Research and Training publishes date sheets, admit cards and results here
Visit

Ask a question

?

Loading comments…