Skip to content

NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 12 Parishisht 1 अन्वयः (PDF) – 2027

NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 12 Parishisht 1 अन्वयः – step-by-step answers to every exercise and in-text question of the chapter, as per the latest NCERT syllabus for 2027. Read them online or download the free question-answer PDF.

यह पृष्ठ शारदा (कक्षा ९) का परिशिष्टम् १ — अन्वयः है — यह कोई पाठ नहीं, परिशिष्ट (reference section) है, और पुस्तक इस पर कोई अभ्यास नहीं देती; पृष्ठ 161 से 166 तक न कोई प्रश्न-संख्या है, न रिक्त स्थान, न ‘अभ्यासाद् जायते सिद्धिः’ जैसा खण्ड — इसलिए यहाँ ‘उत्तर कहाँ हैं’ यह प्रश्न ही नहीं उठता। यह परिशिष्ट सिखाता है कि श्लोक के बिखरे हुए पदों को गद्य-क्रम में कैसे सजाया जाए — दो विधियाँ देता है, दण्डान्वयविधिः तथा खण्डान्वयविधिः, दोनों के स्मृति-श्लोक, खण्डान्वय के चार सहकारि-कारण आकाङ्क्षा, योग्यता, आसत्तिः, तात्पर्यम्, और दो पूरे साधित उदाहरण — ‘शास्त्राण्यधीत्यापि…’ श्लोक पर पदच्छेद → दण्डान्वय → विवरण → क्रमशः योजनम्, तथा ‘सम्पूर्णकुम्भो न करोति…’ श्लोक पर शिक्षक-छात्र प्रश्नोत्तर तालिका। छात्र इसे किसी भी श्लोक का अर्थ निकालने से पहले, तथा परीक्षा में ‘अन्वयं कुरुत’ प्रकार का प्रश्न हल करने से पहले देखते हैं। नीचे पुस्तक की हर तालिका पूरी दी गई है, हर नियम की व्याख्या है, और साथ में स्पष्ट रूप से चिह्नित «अभ्यास के लिए (स्वयं करें)» ब्लॉक भी हैं — वे पुस्तक के नहीं, केवल स्वयं जाँच के लिए यहाँ जोड़े गए हैं।

NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 12 Parishisht 1 अन्वयः PDF

All the answers are on this page below. The PDF also explains every answer – why it is right and how to check it – so download it for revision.

PDFChapterDownload
Solutions PDFParishisht 1 अन्वयःView PDF

NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 12 Parishisht 1 अन्वयः – Questions and Answers

All questions of the chapter are answered below, in the order of the book – in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises. Each answer is written the way you would write it in the exam.

अन्वयः — यह परिशिष्ट क्या देता है — पृष्ठ 161परिशिष्ट का स्वरूप, ‘अन्वय’ की आवश्यकता तथा दो विधियों का विभाजन

परिशिष्ट-परिचयः
१परिशिष्टम् १ ‘अन्वयः’ में क्या है, और इसमें अभ्यास क्यों नहीं है?
उत्तर

परिशिष्टम् १ ‘अन्वयः’ (पृष्ठ 161–166) पाठ नहीं, सहायक परिशिष्ट है। इसमें सिखाया गया है कि श्लोक के पदों को गद्य के स्वाभाविक क्रम में कैसे सजाया जाए। इसमें अन्वय की दो विधियाँ (दण्डान्वयः, खण्डान्वयः), दोनों के नियम-श्लोक, खण्डान्वय के चार सहकारि-कारण (आकाङ्क्षा, योग्यता, आसत्तिः, तात्पर्यम्) तथा दो हल किए हुए उदाहरण हैं।

अभ्यास क्यों नहीं — पुस्तक यहाँ केवल विधि सिखाती है, इसलिए इस पर कोई प्रश्न-खण्ड नहीं है। पृष्ठ 165–166 की प्रश्नोत्तर-तालिका भी दोनों ओर से भरी हुई छपी है — वह अभ्यास नहीं, आदर्श उदाहरण है।

२‘अन्वय’ की आवश्यकता क्यों पड़ती है — श्लोक में पदों का क्रम उलटा-पुलटा क्यों होता है?
उत्तर

कारण एक ही है — छन्द। पुस्तक का पहला ही वाक्य यह कहता है :

सामान्यतः श्लोकेषु कर्तृपदं कर्मपदं तृतीयादिविभक्त्यन्तं पदं क्रियापदं विशेषणादिकं च छन्दसः अनुगुणं पूर्वापरं भवितुमर्हति।
(हिन्दी — साधारणतः श्लोकों में कर्ता, कर्म, तृतीया आदि विभक्ति वाले पद, क्रिया और विशेषण आदि छन्द के अनुसार आगे-पीछे हो जाते हैं।)

इसी कारण पढ़ने वाले को पदों का परस्पर सम्बन्ध जोड़ने में कठिनाई होती है। पदों को गद्य के स्वाभाविक क्रम (कर्ता → कर्म → क्रिया) में सजाना ही अन्वय है; पुस्तक के अनुसार यह क्रम जानने के बाद ही श्लोक का अर्थ समझा जा सकता है — ‘तदनन्तरमेव श्लोकस्य अर्थमवगन्तुं शक्यते’।

३श्लोकान्वयविधि के कितने भेद हैं — पुस्तक का रेखाचित्र क्या दिखाता है?
उत्तर

श्लोकान्वयविधि के दो भेद हैं — १. दण्डान्वयविधिः तथा २. खण्डान्वयविधिः। पृष्ठ 161 का रेखाचित्र :

श्लोकान्वयविधिः१. दण्डान्वयविधिः२. खण्डान्वयविधिः

पुस्तक कहती है — ‘एतयोः विध्योः ज्ञानेन छात्राः श्लोके विद्यमानानां पदानां सम्बन्धं ज्ञात्वा श्लोकस्य अर्थं भावं च अवगन्तुं शक्नुवन्ति।’ अर्थात् इन दोनों विधियों को जानकर छात्र श्लोक के पदों का सम्बन्ध समझकर उसका अर्थ और भाव जान सकते हैं।

दण्डान्वयविधिः — नियम तथा स्मृति-श्लोक — पृष्ठ 161‘दण्डवत् अन्वयः दण्डान्वयः’ — पुस्तक का पहला विधि-खण्ड

दण्डान्वयविधिः
१दण्डान्वय किसे कहते हैं, और पुस्तक ने उसका नियम किस श्लोक में दिया है?
उत्तर

दण्डवत् अन्वयः दण्डान्वयः — जैसे दण्ड (लाठी) सीधा होता है, वैसे ही इसमें श्लोक के सब पद एक ही सीधे क्रम में, आरम्भ से अन्त तक, गद्य-रूप में सजा दिए जाते हैं; बीच में प्रश्न नहीं पूछे जाते।

नियम-श्लोक (पृष्ठ 161, लाल अक्षरों में छपा) —

आद्ये विशेषणं योज्यं विशेष्यं तदनन्तरम् ।
क्त्वा-णमुल्-ल्यप्-प्रभृत्येवं पूर्वं दण्डान्वये भवेत् ॥

अर्थ — पहले विशेषण और उसके बाद विशेष्य रखना चाहिए। क्त्वा, णमुल्, ल्यप् आदि प्रत्ययों वाले पद (जैसे गत्वा, अधीत्य) दण्डान्वय में मुख्य क्रिया से पहले रखे जाते हैं।

२दण्डान्वय करने की पूरी विधि क्या है — पुस्तक के गद्य-नियम क्रम से लिखिए।
उत्तर

पुस्तक (पृष्ठ 161) के अनुसार दण्डान्वय की विधि —

  1. मूल क्रम है : कर्ता → कर्म → क्रिया (‘प्राथमिकी वाक्यरचनाशैली’)।
  2. हर विशेषण अपने विशेष्य से पहले — कर्ता का विशेषण कर्ता से पहले, कर्म का विशेषण कर्म से पहले।
  3. अव्यय और कृदन्त पद उस पद के साथ रखें जिससे वे सम्बद्ध हैं।
  4. तृतीया आदि विभक्ति वाले पद अपने सम्बद्ध पद के पहले या बाद में जोड़ें।
  5. सर्वान्ते क्रियापदं लिखेत् — क्रियापद सबसे अन्त में लिखें।
  6. कर्ता या क्रिया श्लोक में न दिखे तो सोचकर स्वयं जोड़ें (अध्याहार)।
३अध्याहार क्या है — श्लोक में जो पद छपा ही नहीं, उसे जोड़ना उचित कैसे?
उत्तर

परिभाषा — श्लोक में कभी कर्ता या क्रिया छपती ही नहीं, पर उसके बिना वाक्य अधूरा रहता है। तब पाठक जो पद स्वयं जोड़ता है, वह अध्याहार कहलाता है; पुस्तक उस छिपे पद को ‘सुप्तं पदम्’ (सोया हुआ पद) कहती है और लिखती है — ‘अतः अस्माभिः सुप्तं पदम् योजनीयम् (अध्याहार्यम्)।’

पुस्तक का अपना उदाहरण (पृष्ठ 162, ‘विवरणम्’) —

श्लोक में जो छपा हैजो जिज्ञासा उठती हैअध्याहृत पद
शास्त्राणि अधीत्यापि मूर्खाः भवन्ति‘शास्त्राणि अधीत्यापि के मूर्खाः भवन्ति ?’ — कौन?(केचन) — कुछ लोग
यस्तु क्रियावान् पुरुषस्स विद्वान्‘क्रियापदं किमपि न प्रयुक्तम्’ — क्रिया है ही नहीं(भवति)
सुचिन्तितं चौषधमातुराणां…यह वाक्य पिछले वाक्य का दृष्टान्त है — जोड़ने वाला शब्द चाहिए(यथा) — जैसे

अध्याहृत (जोड़ा गया) पद कोष्ठक में लिखा जाता है, ताकि पता रहे कि वह श्लोक का अपना पद नहीं है।

दण्डान्वय — साधित उदाहरण : ‘शास्त्राण्यधीत्यापि…’ — पृष्ठ 162–163पुस्तक का पहला पूर्ण उदाहरण — पदच्छेदः → दण्डान्वयः → विवरणम् → क्रमशः योजनम्

साधितम् उदाहरणम्
१पुस्तक का उदाहरण-श्लोक तथा उसका पदच्छेद क्या है?
उत्तर

श्लोक (पृष्ठ 162, जैसा पुस्तक में छपा है) —

शास्त्राण्यधीत्यापि भवन्ति मूर्खाः यस्तु क्रियावान् पुरुषस्स विद्वान् ।
सुचिन्तितं चौषधमातुराणां न नाममात्रेण करोत्यरोगम् ॥

पदच्छेदः — शास्त्राणि, अधीत्य, अपि, भवन्ति, मूर्खाः, यः, तु, क्रियावान्, पुरुषः, सः, विद्वान्, सुचिन्तितं, च, औषधम्, आतुराणां, न, नाममात्रेण, करोति, अरोगम्। (उन्नीस पद)

२इसी श्लोक का दण्डान्वय तथा पुस्तक का ‘विवरणम्’ क्या है?
उत्तर

दण्डान्वयः (पृष्ठ 162, पुस्तक के शब्दों में) —

(केचन) शास्त्राणि अधीत्यापि मूर्खाः भवन्ति ।
यः क्रियावान् सः पुरुषः तु विद्वान् (भवति) ।
(यथा) सुचिन्तितम् औषधं नाममात्रेण आतुराणाम् अरोगं न करोति ।

विवरणम् (सार) — श्लोक में ‘केचन’ शब्द नहीं है, पर ‘शास्त्राणि अधीत्यापि के मूर्खाः भवन्ति ?’ यह जिज्ञासा उठती है; उत्तर श्लोक में नहीं है, इसलिए ‘सुप्तं पदम्’ (केचन) जोड़ा गया। ‘यस्तु क्रियावान् पुरुषस्स विद्वान्’ में क्रियापद नहीं है, पर वाक्य की पूर्ति के लिए क्रिया आवश्यक है, अतः (भवति) जोड़ा गया। इसी प्रकार (यथा) का भी अध्याहार हुआ — इससे श्लोक का पूरा अर्थ स्पष्ट होता है।

३‘क्रमशः योजनम्’ क्या है — पदों को संख्या देकर अन्वय कैसे बनाया जाता है?
उत्तर

क्रमशः योजनम् — पदच्छेद के बाद अध्यापक प्रश्न करते हुए श्लोक के हर पद को अन्वय-क्रम की संख्या देते हैं; फिर छात्र उन्हीं संख्याओं के क्रम से पद जोड़कर अन्वय बनाते हैं।

पुस्तक की संख्या-सूची (पृष्ठ 163) — उन्नीस पद, अन्वय के क्रम में —

१. शास्त्राणि२. अधीत्य३. अपि४. मूर्खाः
५. भवन्ति६. यः७. क्रियावान्८. सः
९. पुरुषः१०. तु११. विद्वान्१२. सुचिन्तितं
१३. औषधम्१४. नाममात्रेण१५. च१६. आतुराणां
१७. अरोगम्१८. न१९. करोति—

क्रमशः योजनम् (पुस्तक का उत्तर) —

(केचन) शास्त्राणि अधीत्य अपि मूर्खाः भवन्ति ।
यः क्रियावान् सः पुरुषः तु विद्वान् (भवति) ।
सुचिन्तितम् औषधं नाममात्रेण च आतुराणाम् अरोगं न करोति ।
४इस श्लोक का हिन्दी अर्थ तथा भाव क्या है?
उत्तर

अन्वयानुसार अर्थ —

अन्वयहिन्दी अर्थ
(केचन) शास्त्राणि अधीत्य अपि मूर्खाः भवन्ति।कुछ लोग शास्त्रों को पढ़कर भी मूर्ख ही रह जाते हैं।
यः क्रियावान् सः पुरुषः तु विद्वान् (भवति)।परन्तु जो पुरुष क्रियावान् (पढ़े हुए पर आचरण करने वाला) है, वही विद्वान् है।
(यथा) सुचिन्तितम् औषधं नाममात्रेण च आतुराणाम् अरोगं न करोति।जैसे भली-भाँति सोच-समझकर चुनी हुई औषधि भी केवल नाम लेने मात्र से रोगियों को नीरोग नहीं करती।

भावः — ज्ञान का मूल्य आचरण से है, केवल पढ़ लेने से नहीं। जैसे रोगी दवा का नाम रटता रहे और उसे खाए नहीं तो रोग नहीं जाता, वैसे ही जो शास्त्र पढ़कर उसे जीवन में उतारता नहीं, वह पढ़ा-लिखा तो है पर विद्वान् नहीं। विद्या का प्रमाण पुस्तक नहीं, व्यवहार है।

खण्डान्वयविधिः — नियम तथा दो स्मृति-श्लोक — पृष्ठ 163‘खण्डशः अन्वयः खण्डान्वयः’ — प्रश्नोत्तर से अन्वय बनाने की विधि

खण्डान्वयविधिः
१खण्डान्वय किसे कहते हैं, और पुस्तक ने उसके नियम किन श्लोकों में दिए हैं?
उत्तर

खण्डशः अन्वयः खण्डान्वयः — इसमें आरम्भ में ही पूरे श्लोक का अन्वय नहीं किया जाता, बल्कि प्रश्नोत्तर के द्वारा एक-एक पद (प्रतिपदम्) परस्पर जोड़ा जाता है; अन्त में पूरे श्लोक का अन्वय स्वयं बन जाता है।

नियम-श्लोक (पृष्ठ 163, दो श्लोक) —

कर्तृ-कर्म-क्रियास्तावच्छ्लोके योज्यास्ततः परम् ।
किमो रूपं पुरस्कृत्य तृतीयादीनि योजयेत् ॥

ल्यबन्तञ्च तुमुन्तञ्च क्त्वान्तं कर्मविभूषितम् ।
अन्वयस्थपदानाञ्च यथा लिङ्गविशेषणे ॥
२दण्डान्वय और खण्डान्वय — कब कौन-सा प्रयोग करें?
उत्तर

दोनों एक ही मंज़िल तक ले जाते हैं, रास्ता अलग है।

बिन्दुदण्डान्वयविधिःखण्डान्वयविधिः
व्युत्पत्तिदण्डवत् अन्वयःखण्डशः अन्वयः
प्रक्रियापूरे श्लोक का अन्वय एक साथ लिखा जाता है‘प्रतिपदं परस्परम् अन्वयः क्रियते’ — पद-दर-पद
माध्यमलेखनप्रश्नोत्तर संवाद
इकाईपूरा श्लोकएक-एक चरण (प्रथमचरणे, द्वितीयचरणे…)
नियम-श्लोकआद्ये विशेषणं योज्यम्… (एक श्लोक)कर्तृ-कर्म-क्रियास्तावत्… (दो श्लोक)
उपयोगउत्तर लिखते समय — अन्तिम रूप यही होता हैसमझते-सिखाते समय — कक्षा में तथा स्वयं सोचते हुए
पुस्तक का उदाहरणशास्त्राण्यधीत्यापि… (पृष्ठ 162–163)सम्पूर्णकुम्भो न करोति… (पृष्ठ 165–166)

कब कौन-सा — परीक्षा में ‘अन्वयं कुरुत’ का उत्तर दण्डान्वय के रूप में लिखिए — एक सीधे क्रम में, अध्याहृत पद कोष्ठक में। खण्डान्वय के प्रश्न उस अन्वय तक पहुँचने के लिए हैं — कक्षा में समझते-समझाते समय और स्वयं सोचते हुए।

चत्वारि सहकारि-कारणानि — आकाङ्क्षा · योग्यता · आसत्तिः · तात्पर्यम् — पृष्ठ 163–164‘श्लोकस्य अन्वयार्थम् अवबोधनार्थं च विशेषरूपेण चत्वारि सहकारि-कारणानि उक्तानि सन्ति’

सहकारि-कारणानि
१आकाङ्क्षा क्या है — और उससे प्रश्न कैसे बनते हैं?
उत्तर

परिभाषा (पुस्तक के शब्दों में) — ‘अपेक्षित-विषयस्य ज्ञाने इच्छा आकाङ्क्षा। पूर्वपदस्य अग्रिमपदस्य वा ज्ञाने इच्छा इत्यपि वक्तुं शक्नुमः।’ — जो बात अभी अधूरी है, उसे जानने की इच्छा ही आकाङ्क्षा है। एक पद सुनते ही मन अपने-आप पूछता है — ‘और?’

प्रश्न कैसे बनते हैं — (क) पूर्वपदस्य ज्ञाने इच्छा : श्लोक का क्रियापद सुनते ही जिज्ञासा होती है — ‘पठति’ सुनकर ‘कः पठति ?’ ‘किं पठति ?’ ‘कुत्र पठति ?’ ‘कदा पठति ?’ ‘कथं पठति ?’ ‘किं कृत्वा पठति ?’ आदि प्रश्न बनते हैं। (ख) अग्रिमपदस्य ज्ञाने इच्छा : ‘प्रथमान्तं पदं किम् ?’ ‘द्वितीयान्तं पदं किम् ?’ ‘तृतीयान्तं पदं किम् ?’ आदि।

२योग्यता क्या है — ‘गगने पुष्पं विकसति’ में क्या दोष है?
उत्तर

परिभाषा — ‘पदानां मध्ये परस्पर-सम्बन्धस्य पात्रता एव योग्यता।’ — दो पदों में परस्पर जुड़ने की पात्रता होनी चाहिए, तभी अन्वय बनेगा।

पुस्तक का उदाहरण — ‘गगने पुष्पं विकसति। अस्मिन् वाक्ये योग्यतायाः अभावः वर्तते। गगने पुष्पस्य असम्भवात्।’ — ‘आकाश में फूल खिलता है’ — वाक्य व्याकरण से ठीक है (कर्ता ‘पुष्पम्’, अधिकरण ‘गगने’, क्रिया ‘विकसति’), पर आकाश में फूल होता ही नहीं, इसलिए अर्थ नहीं बनता। यहाँ योग्यता का अभाव है।

३आसत्ति (सन्निधि) क्या है — पुस्तक ‘पञ्च निमेष’ की बात क्यों करती है?
उत्तर

परिभाषा — ‘पदानां परस्परं सामीप्यम् आसत्तिः (सन्निधिः)। एकस्य पदस्य कथनानन्तरम् अग्रिमपदम् अपि अनुक्षणं वदेत्। यदि न वदति तर्हि आसत्तिः न भवति।’ — एक पद बोलने के तुरन्त बाद अगला पद बोला जाए, तभी आसत्ति है।

पुस्तक का उदाहरण — ‘सः पुस्तकं पठति’ एक ही बार में बोला जाए तो पदों में सामीप्य है — यही आसत्ति है। यदि ‘सः’ कहकर अगला पद पाँच निमेष बाद अथवा कुछ समय पश्चात् बोला जाए, तो पदों में सामीप्य नहीं रहता और उनका परस्पर अन्वय भी नहीं बनता। ‘पञ्च निमेष’ की बात पुस्तक यही दिखाने के लिए करती है कि पदों के बीच लम्बा अन्तराल अन्वय तोड़ देता है।

४तात्पर्य क्या है — ‘शतायुर्भव’ का अर्थ ‘सौ वर्ष जियो’ क्यों नहीं है?
उत्तर

परिभाषा — ‘शब्दविशेषात् अर्थविशेषस्य ज्ञाने इच्छा एव तात्पर्यं भवति। शब्दस्य अर्थः सम्यक् ज्ञातव्यः, अन्यथा शब्दस्य अर्थः अनर्थः भवितुमर्हति। तेन अन्वयोऽपि सम्यक् भवितुं नार्हति।’ — शब्द से वक्ता का जो विशेष अभिप्राय है, उसे पकड़ना तात्पर्य है। अर्थ चूका तो अन्वय भी चूक जाएगा।

उदाहरण — ‘शतायुर्भव’ कहने का तात्पर्य ‘गिनकर सौ वर्ष जियो’ नहीं, अपितु ‘चिरञ्जीवी भव’ (दीर्घायु हो) है। वक्ता का ठीक अभिप्राय न पकड़ें तो अर्थ ‘अनर्थ’ बन जाता है और अन्वय भी ठीक नहीं होता।

आकाङ्क्षाविधिः — प्रश्न किस क्रम से पूछे जाएँ — पृष्ठ 165‘अत्र प्रश्नेषु प्रथमतः क्रियापदेन आकाङ्क्षाप्रश्नः क्रियते’

आकाङ्क्षाविधिः
१खण्डान्वय में प्रश्न किस क्रम से पूछे जाते हैं?
उत्तर

सबसे पहला प्रश्न सदा क्रियापद का होता है। पुस्तक कहती है — ‘अतः एषः विधिः आकाङ्क्षाविधिः इत्यपि उच्यते। अत्र प्रश्नेषु प्रथमतः क्रियापदेन आकाङ्क्षाप्रश्नः क्रियते।’

क्रम — पहले क्रियापद पूछा जाता है (‘क्रियापदं किम् ?’); फिर क्रिया के आधार पर कर्ता, कर्म, तृतीया आदि विभक्ति वाले पद, क्त्वान्त-ल्यबन्त पद तथा अव्यय आदि के विषय में प्रश्न पूछे जाते हैं। प्रश्न छोटे — दो, तीन या चार पदों के (‘लघुप्रश्नाः’) — होते हैं।

क्रमकिसके विषय में आकाङ्क्षाप्रश्न‘सा विद्यालयं गच्छति’ पर
१क्रियापदम्क्रियापदं किम् ?गच्छति
२कर्ताकः / का गच्छति ?सा गच्छति
३कर्मकिं / कुत्र गच्छति ?सा विद्यालयं गच्छति
४तृतीयादि विभक्त्यन्त पदकेन ? कस्मै ? कस्मात् ? कस्य ? कस्मिन् ?इस वाक्य में नहीं है
५क्त्वान्त / ल्यबन्त पदकिं कृत्वा ? किं गत्वा ?इस वाक्य में नहीं है
६अव्यय आदिकथम् ? कदा ? किमर्थम् ?इस वाक्य में नहीं है
२‘किम्’ शब्द के कौन-कौन से रूप प्रश्न बनाने में काम आते हैं?
उत्तर

स्मृति-श्लोक का आदेश है — ‘किमो रूपं पुरस्कृत्य तृतीयादीनि योजयेत्’। नीचे वही पूरी सूची है, विभक्ति-सहित। यह याद कर लेने पर किसी भी श्लोक का खण्डान्वय स्वयं किया जा सकता है।

प्रश्न-पदविभक्ति / कारकक्या ढूँढ़ता हैउदाहरण (परिशिष्ट के श्लोकों से)
कः / का / किम्प्रथमा — कर्ताक्रिया करने वालाकः न करोति ? — सम्पूर्णकुम्भः
कम् / काम् / किम्द्वितीया — कर्मजिस पर क्रिया होकिं न करोति ? — शब्दम्
केनतृतीया — करणसाधनकेन न करोति ? — नाममात्रेण
कस्मैचतुर्थी — सम्प्रदानजिसके लिएकस्मै ददाति ?
कस्मात् / कुतःपञ्चमी — अपादानजिससे अलग होनाकस्मात् पतति ?
कस्य / केषाम्षष्ठी — सम्बन्धकिसकाकेषाम् अरोगं करोति ? — आतुराणाम्
कस्मिन् / कुत्रसप्तमी — अधिकरणकहाँकुत्र पुष्पं विकसति ? — गगने
कीदृशः / कीदृशी / कीदृशम्विशेषणकैसाकीदृशः घटः ? — अर्धः
कथम्क्रियाविशेषणकिस प्रकारकथम् उपैति ? — नूनम्
कदाकालवाचककबकदा पठति ?
किमर्थम् / किं निमित्तम्प्रयोजनकिसलिएकिमर्थं पठति ?
किं कृत्वाक्त्वान्त / ल्यबन्तपहले क्या करकेकिं कृत्वा मूर्खाः भवन्ति ? — शास्त्राणि अधीत्य

खण्डान्वय — साधित उदाहरण : ‘सम्पूर्णकुम्भो न करोति…’ — पृष्ठ 165–166पुस्तक की प्रश्नोत्तर-तालिका — शिक्षकः प्रश्नान् करोति | छात्राः उत्तराणि वदन्ति

साधितम् उदाहरणम्
१पुस्तक का दूसरा उदाहरण-श्लोक तथा उसका पदच्छेद क्या है?
उत्तर

श्लोकः (पृष्ठ 165) —

सम्पूर्णकुम्भो न करोति शब्दमर्धो घटो घोषमुपैति नूनम् ।
विद्वान् कुलीनो न करोति गर्वमल्पो जनो जल्पति साट्टहासम् ॥

पदच्छेदः (पुस्तक के शब्दों में, अठारह पद) — सम्पूर्णकुम्भः, न, करोति, शब्दम्, अर्धः, घटः, घोषम्, उपैति, नूनम्, विद्वान्, कुलीनः, न, करोति, गर्वम्, अल्पः, जनः, जल्पति, साट्टहासम्।

२पुस्तक की खण्डान्वय-तालिका पूरी दीजिए — शिक्षक क्या पूछते हैं और छात्र क्या उत्तर देते हैं?
उत्तर

पृष्ठ 165–166 की खण्डान्वय-तालिका (पुस्तक में दोनों स्तम्भ भरे हुए छपे हैं) :

क्र.सं.शिक्षकः प्रश्नान् करोति।छात्राः उत्तराणि वदन्ति।
१प्रथमचरणे क्रियापदं किम् ?करोति।
२कः न करोति ?सम्पूर्णकुम्भः न करोति।
३सम्पूर्णकुम्भः किं न करोति ?सम्पूर्णकुम्भः शब्दं न करोति।
४द्वितीयचरणे क्रियापदं किम् ?उपैति।
५कः उपैति ?घटः उपैति।
६कीदृशः घटः उपैति ?अर्धः घटः उपैति।
७अर्धः घटः किम् उपैति ?अर्धः घटः घोषम् उपैति।
८अर्धः घटः घोषं कथम् उपैति ?अर्धः घटः घोषं नूनम् उपैति।
९तृतीयचरणे क्रियापदं किम् ?करोति।
१०कः न करोति ?विद्वान् न करोति।
११कीदृशः विद्वान् न करोति ?कुलीनः विद्वान् न करोति।
१२कुलीनः विद्वान् किं न करोति ?कुलीनः विद्वान् गर्वं न करोति।
१३चतुर्थचरणे क्रियापदं किम् ?जल्पति।
१४कः जल्पति ?जनः जल्पति।
१५कीदृशः जनः जल्पति ?अल्पः जनः जल्पति।
१६अल्पः जनः कथं जल्पति ?अल्पः जनः साट्टहासं जल्पति।
३तालिका से निकला पूरा अन्वय, अर्थ तथा भाव क्या है?
उत्तर

अन्वयः (पृष्ठ 166, पुस्तक का अन्तिम वाक्य) —

सम्पूर्णकुम्भः शब्दं न करोति । अर्धः घटः घोषं नूनम् उपैति ।
कुलीनः विद्वान् गर्वं न करोति । अल्पः जनः साट्टहासं जल्पति ॥

अर्थ —

अन्वयहिन्दी अर्थ
सम्पूर्णकुम्भः शब्दं न करोति।पूरा भरा हुआ घड़ा आवाज़ नहीं करता।
अर्धः घटः घोषं नूनम् उपैति।आधा भरा घड़ा निश्चय ही शोर करता है।
कुलीनः विद्वान् गर्वं न करोति।कुलीन (सुसंस्कृत) विद्वान् घमंड नहीं करता।
अल्पः जनः साट्टहासं जल्पति।ओछा (अल्पज्ञ) मनुष्य ठहाके लगाते हुए बकबक करता रहता है।

भावः — जिसमें सचमुच गुण है, वह चुप रहता है; जिसमें थोड़ा-सा है, वही शोर मचाता है। कवि ने घड़े का दृष्टान्त देकर यह बात कही है — भरा घड़ा छलकता नहीं।

४यह तालिका अभ्यास नहीं है तो छात्र इसका उपयोग कैसे करें?
उत्तर

इसे ‘हल’ नहीं करना, इसकी नक़ल पर चलना है। तालिका के दोनों स्तम्भ भरे हुए हैं, इसलिए इसमें कुछ लिखना शेष नहीं है। उपयोग की विधि यह है :

चरण १ — कोई भी श्लोक लीजिए और पहले उसका पदच्छेद कीजिए।
चरण २ — श्लोक को चार चरणों में बाँटिए।
चरण ३ — हर चरण पर बारी-बारी वही चार प्रश्न पूछिए — क्रियापदं किम् ? · कः ? · कीदृशः ? · किम् / कथम् / केन ?
चरण ४ — हर उत्तर में पिछला उत्तर दुहराइए, ताकि वाक्य बढ़ता जाए।
चरण ५ — हर चरण का अन्तिम उत्तर लिख लीजिए — चारों मिलकर पूरा अन्वय बन जाएँगे।

अन्वय करने की पूरी विधि — संक्षेप, सामान्य भूलें तथा स्वयं-अभ्यासपरिशिष्ट का सार — परीक्षा में ‘अन्वयं कुरुत’ हल करने की तैयारी · कार्ड ३ पुस्तक का नहीं, स्वयं-अभ्यास के लिए जोड़ा गया है

पुनरावृत्तिः
१किसी भी श्लोक का अन्वय करने के लिए क्रम से क्या-क्या करें?
उत्तर

छह चरण — यही पूरे परिशिष्ट का निचोड़ है।

चरणक्या करेंपुस्तक का आधार
१पदच्छेद कीजिए — सन्धि खोलकर सब पद अलग-अलग लिखिए।दोनों उदाहरणों में सबसे पहले यही है
२क्रियापद ढूँढ़िए — कितने वाक्य हैं, यह क्रियाओं की गिनती से पता चलता है।‘प्रथमतः क्रियापदेन आकाङ्क्षाप्रश्नः क्रियते’
३हर क्रिया का कर्ता (प्रथमान्त पद) और कर्म (द्वितीयान्त पद) जोड़िए।‘कर्तृ-कर्म-क्रियास्तावत् श्लोके योज्याः’
४विशेषण अपने विशेष्य से ठीक पहले रखिए; लिङ्ग-वचन-विभक्ति मिलाकर जाँचिए।‘आद्ये विशेषणं योज्यं विशेष्यं तदनन्तरम्’ · ‘यथा लिङ्गविशेषणे’
५तृतीयादि पद, क्त्वान्त/ल्यबन्त/तुमुन्नन्त तथा अव्यय अपने-अपने सम्बद्ध पद के साथ जमाइए; क्त्वान्त आदि क्रिया से पहले।‘किमो रूपं पुरस्कृत्य तृतीयादीनि योजयेत्’ · ‘क्त्वा-णमुल्-ल्यप्-प्रभृत्येवं पूर्वम्’
६क्रियापद अन्त में रखिए; कर्ता या क्रिया गायब हो तो अध्याहार करके कोष्ठक में जोड़िए।‘सर्वान्ते क्रियापदं लिखेत्’ · ‘सुप्तं पदम् योजनीयम्’
२अन्वय करते समय छात्र कौन-सी भूलें सबसे अधिक करते हैं?
उत्तर

सबसे अधिक होने वाली भूलें और उनका सुधार —

भूलअशुद्धशुद्धनियम
पदच्छेद किए बिना अन्वय शुरू कर देना‘शास्त्राण्यधीत्यापि’ को एक पद मान लेनाशास्त्राणि + अधीत्य + अपिपहले सन्धि-विच्छेद
क्रिया बीच में छोड़ देनासम्पूर्णकुम्भः न करोति शब्दम्सम्पूर्णकुम्भः शब्दं न करोतिसर्वान्ते क्रियापदं लिखेत्
विशेषण को विशेष्य से दूर रखनाअर्धः घोषं नूनं घटः उपैतिअर्धः घटः घोषं नूनम् उपैतिआद्ये विशेषणं योज्यम्
‘न’ को क्रिया से अलग कर देनान कुलीनः विद्वान् गर्वं करोतिकुलीनः विद्वान् गर्वं न करोतिनिषेध क्रिया से सटा रहता है
क्त्वान्त/ल्यबन्त को क्रिया के बाद रखनामूर्खाः भवन्ति शास्त्राणि अधीत्यशास्त्राणि अधीत्य मूर्खाः भवन्तिक्त्वा-णमुल्-ल्यप्-प्रभृत्येवं पूर्वम्
अध्याहृत पद बिना कोष्ठक के लिखनाकेचन शास्त्राणि अधीत्य…(केचन) शास्त्राणि अधीत्य…जोड़ा हुआ पद कोष्ठक में
अन्वय के बदले हिन्दी अर्थ लिख देना‘भरा घड़ा आवाज़ नहीं करता’सम्पूर्णकुम्भः शब्दं न करोतिअन्वय संस्कृत में ही होता है
यद्-तद् का जोड़ा तोड़ देनाक्रियावान् यः सः विद्वान्यः क्रियावान् सः पुरुषः तु विद्वान्‘यः’ वाला वाक्यांश पहले, ‘सः’ वाला बाद में
३अभ्यास के लिए (स्वयं करें) — निम्नलिखित श्लोकों तथा वाक्य का अन्वय कीजिए। (ये पुस्तक में नहीं हैं; केवल स्वयं जाँच के लिए जोड़े गए हैं।)
१. उद्योगिनं पुरुषसिंहमुपैति लक्ष्मीः
दैवेन देयमिति कापुरुषा वदन्ति ।
दैवं निहत्य कुरु पौरुषमात्मशक्त्या
यत्ने कृते यदि न सिध्यति कोऽत्र दोषः ॥
२. सङ्गः सर्वात्मना त्याज्यः स चेत् त्यक्तुं न शक्यते ।
स सद्भिः सह कर्तव्यः सन्तः सङ्गस्य भेषजम् ॥
३. केयूराणि न भूषयन्ति पुरुषं हारा न चन्द्रोज्ज्वलाः
न स्नानं न विलेपनं न कुसुमं नालङ्कृता मूर्धजाः ।
वाण्येका समलङ्करोति पुरुषं या संस्कृता धार्यते
क्षीयन्ते खलु भूषणानि सततं वाग्भूषणं भूषणम् ॥
४. ‘गुरुः शिष्याय ज्ञानं ददाति।’ (खण्डान्वय की विधि से)
उत्तर

१. अन्वयः — लक्ष्मीः उद्योगिनं पुरुषसिंहम् उपैति। कापुरुषाः ‘दैवेन देयम्’ इति वदन्ति। दैवं निहत्य आत्मशक्त्या पौरुषं कुरु। यत्ने कृते यदि न सिध्यति (तर्हि) अत्र कः दोषः ?

२. अन्वयः — सङ्गः सर्वात्मना त्याज्यः (अस्ति)। सः चेत् त्यक्तुं न शक्यते, (तर्हि) सः सद्भिः सह कर्तव्यः (अस्ति)। सन्तः सङ्गस्य भेषजम् (सन्ति)।

३. अन्वयः — केयूराणि पुरुषं न भूषयन्ति, चन्द्रोज्ज्वलाः हाराः न (भूषयन्ति), स्नानं न (भूषयति), विलेपनं न (भूषयति), कुसुमं न (भूषयति), अलङ्कृताः मूर्धजाः न (भूषयन्ति)। या संस्कृता धार्यते, (सा) एका वाणी पुरुषं समलङ्करोति। भूषणानि खलु क्षीयन्ते, वाग्भूषणं सततं भूषणम् (भवति)।

४. अन्वयः — गुरुः शिष्याय ज्ञानं ददाति। (प्रश्न-क्रम : क्रियापदं किम् ? → कः ददाति ? → गुरुः किं ददाति ? → गुरुः कस्मै ज्ञानं ददाति ?)

Chapter 12 of 16 – Sanskrit

NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 12 Parishisht 1 अन्वयः – Overview

ClassClass 9
SubjectSanskrit
Chapter12 – Parishisht 1 अन्वयः
Session2027
FormatFull answers on this page + PDF

NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 12 – FAQs

Where can I download NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 12 Parishisht 1 अन्वयः PDF?

Read every answer on this page, or download the free PDF from the table at the top.

Is this for the 2027 session?

Yes, it follows the latest NCERT Class 9 Sanskrit book for 2027.

How many questions are solved in NCERT Class 9 Sanskrit Chapter 12?

All questions of the chapter – the in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises.

How should I use these solutions?

Read the chapter in the NCERT book first, attempt the questions yourself, then check your answers here.

Official website: ncert.nic.inNational Council of Educational Research and Training publishes date sheets, admit cards and results here
Visit

Ask a question

?

Loading comments…