Skip to content

NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 14 Parishisht 3 वाच्यम् (PDF) – 2027

NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 14 Parishisht 3 वाच्यम् – step-by-step answers to every exercise and in-text question of the chapter, as per the latest NCERT syllabus for 2027. Read them online or download the free question-answer PDF.

यह पृष्ठ शारदा (कक्षा ९) का परिशिष्टम् ३ — वाच्यम् है — यह कोई पाठ नहीं, परिशिष्ट (reference section) है, और पुस्तक इस पर कोई अभ्यास नहीं देती; पृष्ठ 177 से 183 तक न कोई प्रश्न-संख्या है, न रिक्त स्थान, न ‘अभ्यासाद् जायते सिद्धिः’ जैसा कोई खण्ड — हर तालिका दोनों ओर (कर्तरि तथा कर्मणि/भावे) पूरी भरी हुई छपी है, इसलिए यहाँ ‘उत्तर कहाँ हैं’ यह प्रश्न ही नहीं उठता। यह परिशिष्ट वाच्य अर्थात् प्रयोग सिखाता है — कर्तरि प्रयोगः (कर्तृवाच्यम्), कर्मणि प्रयोगः (कर्मवाच्यम्) तथा भावे प्रयोगः (भाववाच्यम्); तीनों में कर्ता और कर्म किस विभक्ति में जाते हैं, क्रियापद किसका अनुसरण करता है, कर्तरि प्रयोग की पुरुषव्यवस्था, कर्मवाच्य का ‘यक्’ (य) प्रत्यय तथा आत्मनेपद, और वर्तमानकाल · भूतकाल (क्तवतु ↔ क्त) · विधिलिङ् (तव्यत् · अनीयर्) तथा अकर्मक धातुओं के भावे प्रयोग की पूरी वाक्य-परिवर्तन तालिकाएँ। छात्र इसे परीक्षा से पहले वाच्य दोहराने, ‘वाच्यपरिवर्तनं कुरुत’ प्रकार के प्रश्न हल करने तथा अपना बनाया हुआ रूप जाँचने के लिए काम में लेते हैं। नीचे हर खण्ड का नियम, पुस्तक की पूरी तालिका और उदाहरणों का विश्लेषण दिया गया है; साथ में स्पष्ट रूप से चिह्नित «अभ्यास के लिए (स्वयं करें)» ब्लॉक भी हैं — वे पुस्तक के नहीं, केवल स्वयं जाँच के लिए यहाँ जोड़े गए हैं।

NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 14 Parishisht 3 वाच्यम् PDF

All the answers are on this page below. The PDF also explains every answer – why it is right and how to check it – so download it for revision.

PDFChapterDownload
Solutions PDFParishisht 3 वाच्यम्View PDF

NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 14 Parishisht 3 वाच्यम् – Questions and Answers

All questions of the chapter are answered below, in the order of the book – in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises. Each answer is written the way you would write it in the exam.

वाच्यम् — यह परिशिष्ट क्या देता है, और वाच्य के तीन भेद — पृष्ठ 177‘वाच्यम् (प्रयोगः)’ — कर्तरि प्रयोगः · कर्मणि प्रयोगः · भावे प्रयोगः

परिशिष्ट-परिचयः
१परिशिष्टम् ३ ‘वाच्यम्’ में क्या-क्या है, और इसमें अभ्यास क्यों नहीं है?
उत्तर

‘वाच्यम्’ शारदा का तीसरा परिशिष्ट है (पृष्ठ 177–183), पाठ नहीं। इसमें वाच्य (प्रयोग) के तीन भेद — कर्तरि, कर्मणि, भावे — के नियम हैं, कर्तरि प्रयोग की पुरुषव्यवस्था है, और वर्तमानकाल, भूतकाल (क्तवतु ↔ क्त) तथा विधिलिङ् (तव्यत् · अनीयर्) की दोनों ओर पूरी भरी हुई परिवर्तन-तालिकाएँ हैं। अभ्यास इसलिए नहीं है कि पुस्तक स्वयं पृष्ठ 183 पर कहती है — ये विषय «सामान्यतया प्रदर्शिताः» हैं, अर्थात् केवल सामान्य रूप से दिखाए गए हैं; विस्तार के लिए छात्र अन्य ग्रन्थ देखें।

२वाच्य (प्रयोग) किसे कहते हैं — पुस्तक का भेद-वृक्ष क्या दिखाता है?
उत्तर

वाक्य में क्रियापद किसका अनुसरण करता है — कर्ता का, कर्म का, या किसी का नहीं (केवल क्रिया का भाव) — इसी व्यवस्था को वाच्य या प्रयोग कहते हैं। पुस्तक का भेद-वृक्ष इसके तीन भेद दिखाता है — कर्तरि प्रयोगः, कर्मणि प्रयोगः, भावे प्रयोगः। इन्हें क्रमशः कर्तृवाच्यम्, कर्मवाच्यम्, भाववाच्यम् भी कहते हैं — «एतानि कर्तृवाच्यं, कर्मवाच्यं, भाववाच्यं च इत्यपि कथ्यन्ते।»

वाच्यम् (प्रयोगः) कर्तरि प्रयोगः (कर्तृवाच्यम्) कर्मणि प्रयोगः (कर्मवाच्यम्) भावे प्रयोगः (भाववाच्यम्)
पृष्ठ 177 पर छपा वाच्य (प्रयोग) का भेद-वृक्ष — तीनों भेद और उनके दूसरे नाम।
३तीनों प्रयोगों में कर्ता, कर्म और क्रियापद का क्या होता है — एक तुलनात्मक तालिका दीजिए।
उत्तर

तीनों प्रयोगों में कर्ता, कर्म और क्रियापद की स्थिति (पुस्तक के पृष्ठ 177, 178 तथा 181 के नियम एक साथ):

बिन्दुकर्तरि प्रयोगः (कर्तृवाच्यम्)कर्मणि प्रयोगः (कर्मवाच्यम्)भावे प्रयोगः (भाववाच्यम्)
कर्ता किस विभक्ति मेंप्रथमा — बालकःतृतीया — बालकेनतृतीया — बालकेन
कर्म किस विभक्ति मेंद्वितीया — श्लोकम्प्रथमा — श्लोकःकर्म होता ही नहीं
क्रियापद किसका अनुसरण करेकर्ता काकर्म काकिसी का नहीं
क्रिया का पदपरस्मैपद या आत्मनेपद (धातु के अनुसार)सदा आत्मनेपदसदा आत्मनेपद
‘य’ (यक्) प्रत्ययनहीं लगतालगता है — पठ् + य + तेलगता है — हस् + य + ते
क्रिया का पुरुष-वचनकर्ता के अनुसारकर्म के अनुसारसदा प्रथमपुरुष एकवचन
किन धातुओं मेंसकर्मक तथा अकर्मक — दोनोंकेवल सकर्मककेवल अकर्मक
पुस्तक का उदाहरणबालकः श्लोकं पठति।बालकेन श्लोकः पठ्यते।तैः हस्यते।

कर्तृवाच्यम् — कर्तरि प्रयोगः के तीन नियम — पृष्ठ 177‘कर्तरि प्रयोगे कर्तृवाचकं पदं प्रथमाविभक्तौ भवति। … क्रियापदं कर्तृपदानुगुणं भवति।’ · इस खण्ड का अन्तिम कार्ड «अभ्यास के लिए (स्वयं करें)» पुस्तक का नहीं — स्वयं जाँच के लिए जोड़ा गया अभ्यास है।

कर्तृवाच्यम्
१कर्तरि प्रयोग के वे तीन नियम कौन-से हैं जो पुस्तक पृष्ठ 177 पर देती है?
उत्तर

कर्तरि प्रयोग के तीन नियम — (१) कर्ता प्रथमा विभक्ति में, (२) कर्म द्वितीया विभक्ति में, (३) क्रियापद कर्ता के अनुरूप, अर्थात् कर्ता के पुरुष और वचन में। कर्म से क्रियापद का कोई सम्बन्ध नहीं होता।

पुस्तक का नियम (संस्कृत)हिन्दी अर्थव्यवहार में इसका मतलब
कर्तरि प्रयोगे कर्तृवाचकं पदं ‘प्रथमाविभक्तौ’ भवति।कर्तरि प्रयोग में कर्ता का बोध कराने वाला पद प्रथमा विभक्ति में होता है।बालकः, सुनीता, आरक्षकाः — कर्ता पर कोई ‘द्वारा’ नहीं, सीधा प्रथमा।
कर्मवाचकं पदं ‘द्वितीयाविभक्तौ’ भवति।कर्म का बोध कराने वाला पद द्वितीया विभक्ति में होता है।श्लोकम्, कविताम्, चोरान् — ‘कर्मणि द्वितीया’ का सीधा प्रयोग।
क्रियापदं कर्तृपदानुगुणं भवति।क्रियापद कर्ता के अनुरूप होता है।कर्ता का पुरुष तथा वचन जो हो, क्रिया भी उसी पुरुष-वचन में — पठति / पठतः / पठन्ति।
२पुस्तक के ‘बालः चित्रं पश्यति’ और ‘बालः फलं खादति’ वाले उदाहरण क्या सिद्ध करते हैं?
उत्तर

ये उदाहरण सिद्ध करते हैं कि कर्तरि प्रयोग में क्रियापद कर्ता का अनुसरण करता है, कर्म का नहीं। कर्ता का वचन बदला (बालः / बालौ / बालाः) तो क्रिया भी बदली (पश्यति / पश्यतः / पश्यन्ति); कर्म का वचन बदला (फलं / फले / फलानि) तो क्रिया ‘खादति’ ही रही। अतः कर्तरि प्रयोग में कर्ता प्रधान है — «अतः अत्र कर्ता प्रधानः भवति।»

क : कर्ता का वचन बदला — क्रिया भी बदली
वचनकर्ता (प्रथमा)कर्म (द्वितीया)क्रियापद
एकवचनम्बालःचित्रम्पश्यति
द्विवचनम्बालौचित्रम्पश्यतः
बहुवचनम्बालाःचित्रम्पश्यन्ति
ख : कर्म का वचन बदला — क्रिया नहीं बदली
वचनकर्ता (प्रथमा)कर्म (द्वितीया)क्रियापद
एकवचनम्बालःफलम्खादति
द्विवचनम्बालःफलेखादति
बहुवचनम्बालःफलानिखादति
३अभ्यास के लिए (स्वयं करें) — कर्तृवाच्य (जोड़ा गया अभ्यास — पुस्तक में नहीं)
  1. ‘छात्रा ग्रन्थं पठति।’ — इसे द्विवचन तथा बहुवचन में बदलिए।
  2. ‘सैनिकः शत्रुं जयति।’ — कर्म को बहुवचन कीजिए। क्रिया बदलेगी या नहीं?
  3. ‘वानराः वृक्षान् आरोहन्ति।’ — कर्ता, कर्म और क्रियापद अलग-अलग बताइए।
  4. ‘बालिका पुष्पाणि चिनोति।’ में क्रियापद एकवचन में क्यों है, जबकि ‘पुष्पाणि’ बहुवचन है?
उत्तर
  1. छात्रे ग्रन्थं पठतः। छात्राः ग्रन्थं पठन्ति। (केवल कर्ता और क्रिया बदले; कर्म ‘ग्रन्थम्’ वैसा ही रहा।)
  2. सैनिकः शत्रून् जयति। क्रिया नहीं बदलेगी, क्योंकि कर्तरि प्रयोग में क्रियापद कर्ता का अनुसरण करता है, कर्म का नहीं।
  3. कर्ता — वानराः (प्रथमा बहुवचन), कर्म — वृक्षान् (द्वितीया बहुवचन), क्रियापद — आरोहन्ति (प्रथमपुरुष बहुवचन)।
  4. क्योंकि क्रिया कर्ता ‘बालिका’ (एकवचन) का अनुसरण करती है। ‘पुष्पाणि’ कर्म है, और «कर्मपदेन सह तस्य कोऽपि सम्बन्धः न भवति।»

कर्तरि प्रयोगे पुरुषव्यवस्था — मध्यम · उत्तम · प्रथम पुरुष — पृष्ठ 178‘कर्तरि प्रयोगे पुरुषव्यवस्था — प्रथमपुरुषः मध्यमपुरुषः उत्तमपुरुषः च।’ · इस खण्ड का अन्तिम कार्ड «अभ्यास के लिए (स्वयं करें)» पुस्तक का नहीं — स्वयं जाँच के लिए जोड़ा गया अभ्यास है।

पुरुषव्यवस्था
१मध्यमपुरुष तथा उत्तमपुरुष का नियम क्या है — पुस्तक के रंगीन उदाहरणों सहित बताइए।
उत्तर

कर्ता ‘त्वम् / युवाम् / यूयम्’ हो तो क्रियापद सदा मध्यमपुरुष में, और ‘अहम् / आवाम् / वयम्’ हो तो सदा उत्तमपुरुष में होता है — कर्ता के ही वचन (एक / द्वि / बहु) में।

पुरुषःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
मध्यमपुरुषःत्वं श्लोकं पठसि।युवां श्लोकं पठथः।यूयं श्लोकं पठथ।
उत्तमपुरुषःअहं श्लोकं पठामि।आवां श्लोकं पठावः।वयं श्लोकं पठामः।
२प्रथमपुरुष का नियम क्या है — पुस्तक की बारह-वाक्य वाली तालिका पूरी दीजिए।
उत्तर

कर्ता यदि ‘त्वम् / युवाम् / यूयम्’ या ‘अहम् / आवाम् / वयम्’ से भिन्न हो, तो क्रियापद सदा प्रथमपुरुष में — कर्ता के वचन के अनुसार — होता है। सः, सा, तौ, ते, ताः जैसे सर्वनाम और युवकः, बालिका जैसी सब संज्ञाएँ प्रथमपुरुष की हैं। पुस्तक की तालिका —

प्रकारएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
सर्वनाम (पुंलिङ्ग)सः श्लोकं पठति।तौ श्लोकं पठतः।ते श्लोकं पठन्ति।
सर्वनाम (स्त्रीलिङ्ग)सा श्लोकं पठति।ते श्लोकं पठतः।ताः श्लोकं पठन्ति।
संज्ञा (पुंलिङ्ग)युवकः श्लोकं पठति।युवकौ श्लोकं पठतः।युवकाः श्लोकं पठन्ति।
संज्ञा (स्त्रीलिङ्ग)बालिका श्लोकं पठति।बालिके श्लोकं पठतः।बालिकाः श्लोकं पठन्ति।
३अभ्यास के लिए (स्वयं करें) — पुरुष तथा वचन (जोड़ा गया अभ्यास — पुस्तक में नहीं)
  1. उचित क्रियापद चुनिए — ‘यूयं ग्रामं ______ (गच्छथ / गच्छन्ति / गच्छामः)।’
  2. ‘आवां पाठं स्मरावः।’ — इसका पुरुष तथा वचन बताइए।
  3. ‘नद्यः सागरं गच्छन्ति।’ — यह किस पुरुष का वाक्य है और क्यों?
  4. ‘बालिके श्लोकं पठतः।’ में ‘पठतः’ एकवचन क्यों नहीं है?
  5. ‘त्वं गीतं गायसि।’ को उत्तमपुरुष बहुवचन में बदलिए।
उत्तर
  1. गच्छथ — कर्ता ‘यूयम्’ है, अतः क्रिया मध्यमपुरुष बहुवचन में।
  2. उत्तमपुरुष, द्विवचन — कर्ता ‘आवाम्’ (हम दोनों) उत्तमपुरुष द्विवचन है।
  3. प्रथमपुरुष — ‘नद्यः’ न मध्यमपुरुष का सर्वनाम है, न उत्तमपुरुष का; इनसे भिन्न सब कर्ता प्रथमपुरुष में आते हैं।
  4. ‘बालिके’ स्त्रीलिङ्ग प्रथमा द्विवचन (दो बालिकाएँ) है, अतः क्रिया भी प्रथमपुरुष द्विवचन ‘पठतः’ है। इसे सम्बोधन एकवचन समझ लेना आम भूल है।
  5. वयं गीतं गायामः। (कर्ता त्वम् → वयम्, क्रिया गायसि → गायामः; कर्म ‘गीतम्’ वैसा ही।)

कर्मवाच्यम् / कर्मणि प्रयोगः — नियम तथा ‘यक्’ प्रत्यय — पृष्ठ 178–179‘कर्मणि प्रयोगे कर्तृपदं तृतीयाविभक्तौ भवति। कर्मपदं प्रथमाविभक्तौ भवति। क्रियापदं कर्मपदम् अनुसरति।’ · इस खण्ड का अन्तिम कार्ड «अभ्यास के लिए (स्वयं करें)» पुस्तक का नहीं — स्वयं जाँच के लिए जोड़ा गया अभ्यास है।

कर्मवाच्यम्
१कर्मणि प्रयोग के नियम क्या हैं — पुस्तक का पूरा विवेचन दीजिए।
उत्तर

कर्मणि प्रयोग में कर्ता तृतीया विभक्ति में और कर्म प्रथमा विभक्ति में होता है, तथा क्रियापद कर्म का अनुसरण करता है — कर्म जिस वचन में, क्रिया भी उसी वचन में। कर्ता से क्रिया का कोई सम्बन्ध नहीं रहता, इसलिए यहाँ कर्म प्रधान है। जैसे — बालकेन श्लोकः पठ्यते। बालकेन श्लोकाः पठ्यन्ते।

पुस्तक का नियम (संस्कृत)हिन्दी अर्थउदाहरण
कर्मणि प्रयोगे कर्तृपदं तृतीयाविभक्तौ भवति।कर्मणि प्रयोग में कर्ता तृतीया विभक्ति में होता है।बालकेन, तया, मित्रैः
कर्मपदं प्रथमाविभक्तौ भवति।कर्म प्रथमा विभक्ति में होता है।श्लोकः, कविता, चोराः
क्रियापदं कर्मपदम् अनुसरति।क्रियापद कर्म के अनुसार चलता है।श्लोकः पठ्यते / श्लोकाः पठ्यन्ते
२कर्मवाच्य की क्रिया कैसे बनती है — ‘यक्’ प्रत्यय तथा आत्मनेपद का नियम क्या है?
उत्तर

कर्मणि प्रयोग में धातु में ‘यक्’ (य) प्रत्यय जुड़ता है और उसके बाद आत्मनेपद का प्रत्यय लगता है; वर्तमानकाल में ‘ति’ के स्थान पर ‘ते’ आता है। गम् + य + ते = गम्यते, पठ् + य + ते = पठ्यते, लिख् + य + ते = लिख्यते।

वचनकर्तरि (परस्मैपद)कर्मणि (आत्मनेपद)क्या बदला
एकवचनम्पठतिपठ्यतेति → ते, बीच में ‘य’
द्विवचनम्पठतःपठ्येतेतः → एते
बहुवचनम्पठन्तिपठ्यन्तेअन्ति → अन्ते
३पुस्तक की पहली कर्तरि↔कर्मणि क्रियारूप-तालिका (पृष्ठ 179) पूरी दीजिए।
उत्तर

पृष्ठ 179 की पहली तालिका — बारह जोड़े (कर्तरि → कर्मणि):

तालिका १ — वर्तमानकाले कर्तरि तथा कर्मणि क्रियापदानि (पृष्ठ 179)
कर्तरिकर्मणिकर्तरिकर्मणि
पठतिपठ्यतेपिबतिपीयते
लिखतिलिख्यतेददातिदीयते
खादतिखाद्यतेनयतिनीयते
गच्छतिगम्यतेकरोतिक्रियते
त्यजतित्यज्यतेशृणोतिश्रूयते
पृच्छतिपृच्छ्यतेगायतिगीयते
४पुस्तक की दूसरी क्रियारूप-तालिका (पृष्ठ 179) पूरी दीजिए।
उत्तर

पृष्ठ 179 की दूसरी तालिका — बारह जोड़े (कर्तरि → कर्मणि):

तालिका २ — पृष्ठ 179
कर्तरिकर्मणिकर्तरिकर्मणि
जानातिज्ञायतेआरोहतिआरुह्यते
स्मरतिस्मर्यतेपश्यतिदृश्यते
वदति/वक्तिउद्यते/उच्यतेपरीक्षतेपरीक्ष्यते
क्षिपतिक्षिप्यतेसेवतेसेव्यते
प्राप्नोतिप्राप्यतेवन्दतेवन्द्यते
प्रणमतिप्रणम्यतेक्रीडतिक्रीड्यते
५पुस्तक की तीसरी क्रियारूप-तालिका (पृष्ठ 179) पूरी दीजिए — ये सब ‘अय’ वाली धातुएँ क्यों हैं?
उत्तर

तीसरी तालिका की सब धातुएँ ‘‑अयति’ वाली (चुरादि या णिजन्त) हैं; इनका कर्मणि बनाने के लिए ‘अयति’ हटाकर ‘यते’ जोड़ते हैं — प्रक्षालयति → प्रक्षाल्यते, गणयति → गण्यते।

तालिका ३ — पृष्ठ 179
कर्तरिकर्मणिकर्तरिकर्मणि
प्रक्षालयतिप्रक्षाल्यतेगणयतिगण्यते
चिन्तयतिचिन्त्यतेरचयतिरच्यते
पालयतिपाल्यतेताडयतिताड्यते
सूचयतिसूच्यतेकथयतिकथ्यते
पूजयतिपूज्यतेपाठयतिपाठ्यते
बोधयतिबोध्यतेपूजयतिपूज्यते
६अभ्यास के लिए (स्वयं करें) — ‘यक्’ प्रत्यय तथा कर्मणि क्रियारूप (जोड़ा गया अभ्यास — पुस्तक में नहीं)
  1. ‘य’ (यक्) वाले रूप बनाइए — नमति · हरति · वहति · भवति।
  2. ‘गच्छति’ का कर्मणि ‘गच्छ्यते’ क्यों नहीं होता?
  3. ‘शिक्षकः छात्रान् पाठयति।’ का कर्मवाच्य लिखिए।
  4. ‘पठ्यते’ के द्विवचन तथा बहुवचन रूप लिखिए।
  5. ‘सा गीतं गायति।’ को कर्मवाच्य में बदलिए और बताइए कि क्रिया एकवचन में क्यों रही।
उत्तर
  1. नम्यते · ह्रियते · उह्यते · भूयते। (हृ में ‘ऋ → रि’, वह् में ‘व → उ’। भू अकर्मक है, अतः ‘भूयते’ भावे प्रयोग का रूप है।)
  2. क्योंकि धातु ‘गम्’ है; ‘गच्छ्’ केवल कर्तरि का रूप है। अतः गम् + य + ते = गम्यते।
  3. शिक्षकेण छात्राः पाठ्यन्ते। (कर्म ‘छात्राः’ प्रथमा बहुवचन, अतः क्रिया भी बहुवचन।)
  4. पठ्येते (द्विवचन), पठ्यन्ते (बहुवचन)।
  5. तया गीतं गीयते। क्रिया अब कर्म ‘गीतम्’ (एकवचन) का अनुसरण करती है, कर्ता का नहीं।

वर्तमानकाले कर्तरि तथा कर्मणि — दस वाक्यों की तालिका — पृष्ठ 180‘अधः वर्तमानकाले कर्तरि कर्मणि च कतिचन वाक्यानि प्रदत्तानि सन्ति।’ · इस खण्ड का अन्तिम कार्ड «अभ्यास के लिए (स्वयं करें)» पुस्तक का नहीं — स्वयं जाँच के लिए जोड़ा गया अभ्यास है।

वाच्यपरिवर्तनम्
१पुस्तक की वर्तमानकाल वाली दस-वाक्य तालिका पूरी दीजिए (पृष्ठ 180)।
उत्तर

पृष्ठ 180 की तालिका — दस वाक्य, कर्तरि और कर्मणि दोनों में:

क्र.सं.कर्तरि प्रयोगः / कर्तृवाच्यम्कर्मणि प्रयोगः / कर्मवाच्यम्
१.बालकः श्लोकं पठति।बालकेन श्लोकः पठ्यते।
२.सा कवितां लिखति।तया कविता लिख्यते।
३.सुनीता फलानि खादति।सुनीतया फलानि खाद्यन्ते।
४.शिक्षकः ग्रन्थालयं गच्छति।शिक्षकेण ग्रन्थालयः गम्यते।
५.सः दुर्गुणान् त्यजति।तेन दुर्गुणाः त्यज्यन्ते।
६.अहम् इक्षुरसं पिबामि।मया इक्षुरसः पीयते।
७.सञ्जयः लेखनीः ददाति।सञ्जयेन लेखन्यः दीयन्ते।
८.आरक्षकाः चोरान् नयन्ति।आरक्षकैः चोराः नीयन्ते।
९.राधा पूजां करोति।राधया पूजा क्रियते।
१०.मित्राणि चलच्चित्रं पश्यन्ति।मित्रैः चलच्चित्रं दृश्यते।
२वाच्य-परिवर्तन की चरणबद्ध विधि क्या है, और क्या ये नियम सब कालों में लगते हैं?
उत्तर

हाँ, ये नियम सब कालों में लगते हैं — «कर्तरि प्रयोगस्य कर्मणि प्रयोगस्य पूर्वोक्ताः नियमाः वर्तमानादिषु सर्वेषु कालेषु अन्वयं प्राप्नुवन्ति।» केवल क्रियापद का रूप उस काल (लकार) के अनुसार बदलता है। वाच्य-परिवर्तन की विधि —

वाच्य-परिवर्तन के चार चरण —
चरण १ — कर्ता पहचानिए, उसे प्रथमा से तृतीया में कीजिए। (बालकः → बालकेन)
चरण २ — कर्म पहचानिए, उसे द्वितीया से प्रथमा में कीजिए। (श्लोकम् → श्लोकः)
चरण ३ — धातु में ‘य’ जोड़कर आत्मनेपद का प्रत्यय लगाइए। (पठ् + य + ते)
चरण ४ — क्रिया का वचन कर्म के अनुसार मिलाइए, पुरुष सामान्यतः प्रथमपुरुष। (श्लोकः → पठ्यते, श्लोकाः → पठ्यन्ते)
उत्तर — बालकेन श्लोकः पठ्यते।
३अभ्यास के लिए (स्वयं करें) — वर्तमानकाल का वाच्य-परिवर्तन (जोड़ा गया अभ्यास — पुस्तक में नहीं)
  1. कर्मवाच्य बनाइए — ‘छात्राः पाठं स्मरन्ति।’
  2. कर्मवाच्य बनाइए — ‘माता ओदनं पचति।’
  3. कर्तृवाच्य बनाइए — ‘तेन पुस्तकानि क्रीयन्ते।’
  4. कर्मवाच्य बनाइए — ‘वयं संस्कृतं पठामः।’
  5. भूल खोजिए — ‘बालकेन श्लोकाः पठ्यते।’
  6. ‘सः मां पश्यति।’ का कर्मवाच्य लिखिए।
उत्तर
  1. छात्रैः पाठः स्मर्यते। (कर्म ‘पाठः’ एकवचन, अतः क्रिया भी एकवचन।)
  2. मात्रा ओदनः पच्यते।
  3. सः पुस्तकानि क्रीणाति। (‘तेन’ → ‘सः’; ‘पुस्तकानि’ का द्वितीया रूप भी ‘पुस्तकानि’; क्रिया कर्ता के अनुसार एकवचन।)
  4. अस्माभिः संस्कृतं पठ्यते। (कर्म ‘संस्कृतम्’ एकवचन, अतः क्रिया प्रथमपुरुष एकवचन।)
  5. बालकेन श्लोकाः पठ्यन्ते। कर्म ‘श्लोकाः’ बहुवचन है, अतः क्रिया भी बहुवचन।
  6. तेन अहं दृश्ये। कर्म ‘माम्’ प्रथमा में ‘अहम्’ बना, अतः क्रिया उत्तमपुरुष एकवचन में गई।

भूतकाले ‘क्तवतु’ तथा ‘क्त’ प्रत्ययों का प्रयोग — पृष्ठ 180–181‘भूतकाले कर्तरि ‘क्तवतु’ प्रत्ययस्य कर्मणि ‘क्त’ प्रत्ययस्य च प्रयोगाः’ · इस खण्ड का अन्तिम कार्ड «अभ्यास के लिए (स्वयं करें)» पुस्तक का नहीं — स्वयं जाँच के लिए जोड़ा गया अभ्यास है।

क्तवतु ↔ क्त
१भूतकाल में कर्तृवाच्य और कर्मवाच्य कैसे बनते हैं — पुस्तक का नियम क्या है?
उत्तर

भूतकाल में कर्तृवाच्य के लिए ‘क्तवतु’ (‑तवान् / ‑तवती / ‑तवन्तः) और कर्मवाच्य के लिए ‘क्त’ (‑तः / ‑ता / ‑तम्) प्रत्यय लगता है। क्तवतु-रूप कर्ता के लिङ्ग-वचन के अनुसार होता है; क्त-रूप कर्म के लिङ्ग-वचन के अनुसार — «कर्मपदं यस्मिन् लिङ्गे, यस्मिन् वचने च भवति तस्मिन्नेव लिङ्गे, तस्मिन्नेव वचने च क्रियापदं भवति।» जैसे — सा कवितां लिखितवती। → तया कविता लिखिता।

बिन्दुकर्तरि — क्तवतुकर्मणि — क्त
प्रत्यय‑तवत् (तवान् · तवती · तवन्तः)‑त (तः · ता · तम् · ताः · तानि)
किससे लिङ्ग-वचन मिलेगाकर्ता सेकर्म से
कर्ता की विभक्तिप्रथमातृतीया
कर्म की विभक्तिद्वितीयाप्रथमा
उदाहरणसा कवितां लिखितवती।तया कविता लिखिता।
२भूतकाल की वह दस-वाक्य तालिका पूरी दीजिए (पृष्ठ 180–181)।
उत्तर

पृष्ठ 180–181 की तालिका — वही दस वाक्य भूतकाल में (कर्तरि में क्तवतु, कर्मणि में क्त):

क्र.सं.कर्तरि प्रयोगः / कर्तृवाच्यम् (क्तवतु)कर्मणि प्रयोगः / कर्मवाच्यम् (क्त)
१.बालकः श्लोकं पठितवान्।बालकेन श्लोकः पठितः।
२.सा कवितां लिखितवती।तया कविता लिखिता।
३.सुनीता फलानि खादितवती।सुनीतया फलानि खादितानि।
४.शिक्षकः ग्रन्थालयं गतवान्।शिक्षकेण ग्रन्थालयः गतः।
५.सः दुर्गुणान् त्यक्तवान्।तेन दुर्गुणाः त्यक्ताः।
६.अहम् इक्षुरसं पीतवान् / पीतवती।मया इक्षुरसः पीतः।
७.सञ्जयः लेखनीः दत्तवान्।सञ्जयेन लेखन्यः दत्ताः।
८.आरक्षकाः चोरान् नीतवन्तः।आरक्षकैः चोराः नीताः।
९.राधा पूजां कृतवती।राधया पूजा कृता।
१०.मित्राणि चलच्चित्रं दृष्टवन्तः।मित्रैः चलच्चित्रं दृष्टम्।
३अभ्यास के लिए (स्वयं करें) — भूतकाल में वाच्य-परिवर्तन (जोड़ा गया अभ्यास — पुस्तक में नहीं)
  1. कर्मवाच्य बनाइए — ‘रमा पत्रं लिखितवती।’
  2. कर्मवाच्य बनाइए — ‘बालकाः कथाः श्रुतवन्तः।’
  3. कर्तृवाच्य बनाइए — ‘तेन ग्रन्थः पठितः।’
  4. भूल सुधारिए — ‘सीतया पुष्पाणि दृष्टः।’
  5. ‘पीतवान्’ और ‘पीतः’ में मूल अन्तर एक वाक्य में बताइए।
उत्तर
  1. रमया पत्रं लिखितम्। (कर्म ‘पत्रम्’ नपुंसक एकवचन, अतः ‘लिखितम्’।)
  2. बालकैः कथाः श्रुताः। (‘कथाः’ स्त्रीलिङ्ग बहुवचन, अतः ‘श्रुताः’।)
  3. सः ग्रन्थं पठितवान्।
  4. सीतया पुष्पाणि दृष्टानि। ‘पुष्पाणि’ नपुंसक बहुवचन है।
  5. ‘पीतवान्’ कर्तृवाच्य का कृदन्त है और कर्ता का लिङ्ग-वचन लेता है; ‘पीतः’ कर्मवाच्य का कृदन्त है और कर्म का लिङ्ग-वचन लेता है।

विधिलिङ्-लकारः तथा ‘तव्यत्’-‘अनीयर्’ प्रत्यय — पृष्ठ 181‘विधिलिङ्-लकारस्य अर्थेषु एव कृदन्तेषु कर्मणि ‘तव्यत्’ ‘अनीयर्’ इत्येतयोः प्रयोगः भवति।’ · इस खण्ड का अन्तिम कार्ड «अभ्यास के लिए (स्वयं करें)» पुस्तक का नहीं — स्वयं जाँच के लिए जोड़ा गया अभ्यास है।

तव्यत् · अनीयर्
१विधिलिङ् में कर्मवाच्य कैसे बनता है — ‘तव्यत्’ और ‘अनीयर्’ का नियम क्या है?
उत्तर

विधिलिङ् (‘चाहिए’ वाले अर्थ) में कर्मवाच्य के लिए कृदन्त प्रत्यय ‘तव्यत्’ (‑तव्य) और ‘अनीयर्’ (‑अनीय) लगते हैं। कर्ता तृतीया में जाता है, कर्म प्रथमा में, और ये प्रत्यय कर्मपद के लिङ्ग-वचन के अनुसार चलते हैं। जैसे — महेशः आपणं गच्छेत्। → महेशेन आपणः गन्तव्यः / गमनीयः।

२पुस्तक की ‘तव्यत्’-‘अनीयर्’ तालिका पूरी दीजिए (पृष्ठ 181)।
उत्तर

पृष्ठ 181 की ‘तव्यत्’-‘अनीयर्’ तालिका (प्रत्यय कर्म के लिङ्ग-वचन में):

क्र.सं.कर्तरि प्रयोगः / कर्तृवाच्यम्कर्मणि प्रयोगः / कर्मवाच्यम्
१.महेशः आपणं गच्छेत्।महेशेन आपणः गन्तव्यः / गमनीयः
२.ताः मधुरं खादेयुः।ताभिः मधुरं खादितव्यम् / खादनीयम्
३.बालिका वृक्षान् पश्येत्।बालिकया वृक्षाः द्रष्टव्याः / दर्शनीयाः
४.छात्राः स्वाध्यायं कुर्युः।छात्रैः स्वाध्यायः कर्तव्यः / करणीयः
५.सः भगवद्गीतां पठेत्।तेन भगवद्गीता पठितव्या / पठनीया
३अभ्यास के लिए (स्वयं करें) — तव्यत् तथा अनीयर् (जोड़ा गया अभ्यास — पुस्तक में नहीं)
  1. दोनों प्रत्ययों से रूप बनाइए — श्रु · वद् · पूज्।
  2. कर्मवाच्य बनाइए — ‘बालकाः सत्यं वदेयुः।’
  3. कर्मवाच्य बनाइए — ‘सा कथाः लिखेत्।’
  4. भूल सुधारिए — ‘छात्रैः पाठाः पठितव्यम्।’
  5. ‘तेन जलं पातव्यम्।’ का कर्तृवाच्य लिखिए।
उत्तर
  1. श्रोतव्यः / श्रवणीयः; वक्तव्यः / वचनीयः; पूजयितव्यः / पूजनीयः।
  2. बालकैः सत्यं वक्तव्यम् / वचनीयम्। (कर्म ‘सत्यम्’ नपुंसक एकवचन।)
  3. तया कथाः लेखितव्याः / लेखनीयाः। (कर्म ‘कथाः’ स्त्रीलिङ्ग बहुवचन।)
  4. छात्रैः पाठाः पठितव्याः। कर्म ‘पाठाः’ पुंलिङ्ग बहुवचन है।
  5. सः जलं पिबेत्।

भाववाच्यम् / भावे प्रयोगः — अकर्मक धातुओं का प्रयोग — पृष्ठ 181–182‘भावप्रधानः प्रयोगः भावे प्रयोगः। ये अकर्मकधातवः सन्ति तेषां कर्तरि प्रयोगाः भावे प्रयोगाश्च भवन्ति।’ · इस खण्ड का अन्तिम कार्ड «अभ्यास के लिए (स्वयं करें)» पुस्तक का नहीं — स्वयं जाँच के लिए जोड़ा गया अभ्यास है।

भाववाच्यम्
१भावे प्रयोग किसे कहते हैं, और अकर्मक धातु क्या होती है — पुस्तक का पूरा विवेचन दीजिए।
उत्तर

भावप्रधान प्रयोग को भावे प्रयोग कहते हैं। जिन धातुओं के प्रयोग में कर्मपद की प्रसक्ति (सम्भावना) ही नहीं होती, वे अकर्मक धातु हैं — जैसे हस्, क्रीड्, शी। कर्म न होने से अकर्मक धातुओं के दो ही प्रयोग होते हैं — कर्तरि और भावे; कर्मणि प्रयोग नहीं होता। जैसे — ते हसन्ति। → तैः हस्यते।

२भावे प्रयोग में क्रियापद का रूप कैसा होता है — तीनों नियम बताइए।
उत्तर

भावे प्रयोग के तीन नियम (पृष्ठ 181–182):

पुस्तक का नियमहिन्दी अर्थउदाहरण
भावे प्रयोगे क्रियापदानां रूपाणि कर्मणि प्रयोगरूपवत् भवन्ति।भावे प्रयोग में क्रिया के रूप कर्मणि प्रयोग जैसे ही बनते हैं।हस् + यक् + ते = हस्यते
भावे प्रयोगे क्रियापदं सर्वदा प्रथमपुरुषस्य एकवचने एव भवति।भावे प्रयोग में क्रिया सदा प्रथमपुरुष एकवचन में ही रहती है।तैः हस्यते (‘हस्यन्ते’ कभी नहीं)
कृदन्तेषु यदा भावे प्रयोगः क्रियते तदा क्त-तव्यत्-अनीयर्-प्रत्ययान्तानि रूपाणि सर्वदा नपुंसकलिङ्गे प्रथमाविभक्तेः एकवचने एव भवन्ति।कृदन्त में भावे प्रयोग हो तो क्त, तव्यत् तथा अनीयर् के रूप सदा नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन में ही रहते हैं।तैः हसितम् · नर्तकैः नर्तितव्यम्
३लट्-लकार (वर्तमानकाल) में भावे प्रयोग की बारह-वाक्य तालिका पूरी दीजिए (पृष्ठ 182)।
उत्तर

पृष्ठ 182 की लट्-लकार भावे तालिका — बारह वाक्य (क्रिया सदा प्रथमपुरुष एकवचन):

क्र.सं.कर्तरि प्रयोगः / कर्तृवाच्यम्भावे प्रयोगः / भाववाच्यम्
१.ते हसन्ति।तैः हस्यते।
२.बालाः उद्याने क्रीडन्ति।बालैः उद्याने क्रीड्यते।
३.फलानि भूमौ पतन्ति।फलैः भूमौ पत्यते।
४.वाहनानि मार्गे तिष्ठन्ति।वाहनैः मार्गे स्थीयते।
५.सा उत्तिष्ठति।तया उत्थीयते।
६.वृद्धः आसने उपविशति।वृद्धेन आसने उपविश्यते।
७.नर्तकाः नृत्यन्ति।नर्तकैः नृत्यते।
८.बालिकाः प्रयतन्ते।बालिकाभिः प्रयत्यते।
९.शुनकः धावति।शुनकेन धाव्यते।
१०.वृक्षः वर्धते।वृक्षेण वृध्यते।
११.शिशुः शेते।शिशुना शय्यते।
१२.रुग्णः कासते।रुग्णेन कास्यते।
४पुस्तक कौन-सी अकर्मक धातुएँ सूची में देती है (पृष्ठ 182)?
उत्तर

पुस्तक ‘अध्ययनाय’ ये बीस अकर्मक क्रियापद देती है (पृष्ठ 182):

तालिका १ — पृष्ठ 182
क्रीडतिभषतिस्फुरतिरोदितिभवति
शोभतेमोदतेवर्ततेकम्पतेस्पर्धते
तालिका २ — पृष्ठ 182
विकसतिउपविशतिविश्वसितिनश्यतिगर्जति
लज्जतेप्लवतेस्पन्दतेवर्धतेत्वरते
५अभ्यास के लिए (स्वयं करें) — भावे प्रयोग (जोड़ा गया अभ्यास — पुस्तक में नहीं)
  1. भावे प्रयोग बनाइए — ‘शिशवः रुदन्ति।’
  2. भावे प्रयोग बनाइए — ‘सिंहः गर्जति।’
  3. ‘बालकेन पठ्यते’ और ‘बालकेन हस्यते’ — दोनों में क्या भेद है?
  4. भूल सुधारिए — ‘बालकैः क्रीड्यन्ते।’
  5. कर्तृवाच्य बनाइए — ‘तया नृत्यते।’
  6. ‘मया गम्यते’ का हिन्दी अर्थ लिखिए और बताइए कि यह कर्मणि है या भावे।
उत्तर
  1. शिशुभिः रुद्यते। (कर्ता तृतीया बहुवचन, क्रिया फिर भी एकवचन।)
  2. सिंहेन गर्ज्यते।
  3. पहला कर्मणि प्रयोग है, दूसरा भावे। पठ् सकर्मक है (कर्म छिपा है — ‘बालकेन पुस्तकं पठ्यते’); हस् अकर्मक है, उसका कर्म हो ही नहीं सकता।
  4. बालकैः क्रीड्यते। भावे प्रयोग में क्रिया सदा प्रथमपुरुष एकवचन।
  5. सा नृत्यति।
  6. ‘मुझसे जाया जाता है।’ कर्म न होने से यहाँ यह भावे प्रयोग है। गम् स्वयं सकर्मक है (गन्तव्य स्थान उसका कर्म है), इसलिए कर्म जुड़ते ही वाक्य कर्मणि हो जाता है — ‘मया ग्रामः गम्यते’, जैसे पुस्तक में ‘शिक्षकेण ग्रन्थालयः गम्यते’।

भूतकाल तथा विधिलिङ् में भावे प्रयोग — दो अन्तिम तालिकाएँ — पृष्ठ 183‘भूतकाले कर्तरि क्तवतुप्रत्ययान्ताः प्रयोगाः, भावे क्तप्रत्ययान्ताः प्रयोगाश्च’ · ‘कर्तरि विधिलिङ्-लकारस्य भावे ‘तव्यत्-अनीयर्’ प्रत्ययान्तयोः च प्रयोगाः’ · इस खण्ड का अन्तिम कार्ड «अभ्यास के लिए (स्वयं करें)» पुस्तक का नहीं — स्वयं जाँच के लिए जोड़ा गया अभ्यास है।

भावे कृदन्तः
१भूतकाल में भावे प्रयोग की तालिका पूरी दीजिए (पृष्ठ 183)।
उत्तर

पृष्ठ 183 — भूतकाल में कर्तरि क्तवतु-रूप और भावे क्त-रूप; भावे में क्त-रूप सदा नपुंसकलिङ्ग प्रथमा एकवचन (‑तम्) में रहता है:

क्र.सं.कर्तरि प्रयोगः / कर्तृवाच्यम् (क्तवतु)भावे प्रयोगः / भाववाच्यम् (क्त)
१.ते हसितवन्तः।तैः हसितम्।
२.बालाः उद्याने क्रीडितवन्तः।बालैः उद्याने क्रीडितम्।
३.फलानि भूमौ पतितवन्ति।फलैः भूमौ पतितम्।
४.वाहनानि मार्गे स्थितवन्ति।वाहनैः मार्गे स्थितम्।
५.सा उत्थितवती।तया उत्थितम्।
६.शिशुः शयितवान्।शिशुना शयितम्।
२विधिलिङ् में भावे प्रयोग की तालिका पूरी दीजिए (पृष्ठ 183)।
उत्तर

पृष्ठ 183 — विधिलिङ् का कर्तरि रूप और भावे में तव्यत् / अनीयर् रूप (सदा नपुंसकलिङ्ग प्रथमा एकवचन):

क्र.सं.कर्तरि प्रयोगः / कर्तृवाच्यम्भावे प्रयोगः / भाववाच्यम्
१.नर्तकाः नृत्येयुः।नर्तकैः नर्तितव्यम् / नर्तनीयम्
२.बालिकाः प्रयतेयुः।बालिकाभिः प्रयतितव्यम् / प्रयतनीयम्।
३.शुनकः धावेत्।शुनकेन धावितव्यम् / धावनीयम्।
४.वृक्षः वर्धेत।वृक्षेण वर्धितव्यम् / वर्धनीयम्।
५.वृद्धः आसने उपविशेत्।वृद्धेन आसने उपवेष्टव्यम् / उपवेशनीयम्।
६.रुग्णः कासेत।रुग्णेन कासितव्यम् / कासनीयम्।
३अभ्यास के लिए (स्वयं करें) — कृदन्त में भावे प्रयोग (जोड़ा गया अभ्यास — पुस्तक में नहीं)
  1. भावे प्रयोग बनाइए — ‘छात्राः हसितवन्तः।’
  2. भावे प्रयोग बनाइए — ‘बालिका उपविष्टवती।’
  3. ‘तया गतम्’ का कर्तृवाच्य लिखिए।
  4. भूल सुधारिए — ‘बालकैः क्रीडिताः।’
  5. तव्यत् तथा अनीयर् से भावे रूप बनाइए — हस् · शी · नृत्।
  6. ‘मया स्थातव्यम्’ और ‘मया ग्रामः गन्तव्यः’ — दोनों में प्रत्यय का अन्त अलग क्यों है?
उत्तर
  1. छात्रैः हसितम्।
  2. बालिकया उपविष्टम्।
  3. सा गतवती।
  4. बालकैः क्रीडितम्। भावे में क्त-रूप सदा नपुंसकलिङ्ग प्रथमा एकवचन में रहता है।
  5. हसितव्यम् / हसनीयम्; शयितव्यम् / शयनीयम्; नर्तितव्यम् / नर्तनीयम्।
  6. पहला भावे प्रयोग है (स्था अकर्मक), इसलिए ‘‑तव्यम्’ नपुंसक एकवचन; दूसरा कर्मणि प्रयोग है, इसलिए प्रत्यय कर्म ‘ग्रामः’ (पुंलिङ्ग एकवचन) के अनुसार ‘गन्तव्यः’।

पूरे परिशिष्ट का सार तथा पुस्तक की समापन-टिप्पणी — पृष्ठ 183«अस्मिन् परिशिष्टत्रये … छात्राः विस्तृताध्ययनार्थम् अन्यान् ग्रन्थान् परिशीलयेयुः।» · इस खण्ड का अन्तिम कार्ड «अभ्यास के लिए (स्वयं करें)» पुस्तक का नहीं — स्वयं जाँच के लिए जोड़ा गया अभ्यास है।

पुनरावृत्तिः
१तीनों वाच्य एक दृष्टि में — सब कालों और कृदन्तों की तुलनात्मक तालिका दीजिए।
उत्तर

तीनों वाच्य एक दृष्टि में — सकर्मक धातु (पठ्) से कर्तरि और कर्मणि, अकर्मक धातु (हस्) से कर्तरि और भावे:

रूप-प्रकारकर्तरि (सकर्मक)कर्मणिकर्तरि (अकर्मक)भावे
वर्तमान (लट्)बालकः श्लोकं पठति।बालकेन श्लोकः पठ्यते।बालकः हसति।बालकेन हस्यते।
भूत (कृदन्त)बालकः श्लोकं पठितवान्।बालकेन श्लोकः पठितः।बालकः हसितवान्।बालकेन हसितम्।
विधि (लिङ्)बालकः श्लोकं पठेत्।बालकेन श्लोकः पठितव्यः / पठनीयःबालकः हसेत्।बालकेन हसितव्यम् / हसनीयम्
कर्ता की विभक्तिप्रथमातृतीयाप्रथमातृतीया
कर्म की विभक्तिद्वितीयाप्रथमाकर्म है ही नहीं
क्रिया किसके अनुसारकर्ता केकर्म केकर्ता केकिसी के नहीं — सदा प्र.पु. एकवचन
कृदन्त का लिङ्ग-वचनकर्ता जैसाकर्म जैसाकर्ता जैसासदा नपुंसक, प्रथमा, एकवचन
२वाच्य पहचानने और बदलने में छात्र कौन-सी भूलें सबसे अधिक करते हैं?
उत्तर

सबसे अधिक होने वाली छह भूलें — अशुद्ध रूप, शुद्ध रूप और कारण:

अशुद्धशुद्धकारण
बालकेन श्लोकाः पठ्यते।बालकेन श्लोकाः पठ्यन्ते।कर्म बहुवचन है, अतः क्रिया भी बहुवचन — «क्रियापदं कर्मपदम् अनुसरति।»
बालकैः हस्यन्ते।बालकैः हस्यते।भावे प्रयोग में क्रिया सदा एकवचन।
बालकेन ग्रन्थालयः गच्छ्यते।बालकेन ग्रन्थालयः गम्यते।कर्मणि में गण-विकरण ‘गच्छ्’ हट जाता है, मूल धातु ‘गम्’ लौटती है।
तया कविता लिखितः।तया कविता लिखिता।क्त-प्रत्यय कर्म ‘कविता’ (स्त्रीलिङ्ग) का लिङ्ग लेता है, कर्ता का नहीं।
बालकः श्लोकः पठ्यते।बालकेन श्लोकः पठ्यते।कर्मणि में कर्ता तृतीया में जाता है, प्रथमा में नहीं रहता।
छात्रैः पाठाः पठितव्यम्।छात्रैः पाठाः पठितव्याः।तव्यत् भी कर्म के लिङ्ग-वचन पर चलता है।
३पृष्ठ 183 के अन्त में लाल रंग में छपी टिप्पणी क्या कहती है, और वह क्यों महत्त्वपूर्ण है?
उत्तर

टिप्पणी कहती है कि इन तीनों परिशिष्टों (अन्वय, समास, वाच्य) में ये विषय केवल सामान्य रूप से दिखाए गए हैं; विस्तृत अध्ययन के लिए छात्र अन्य ग्रन्थों का परिशीलन करें। यह इसलिए महत्त्वपूर्ण है कि इससे स्पष्ट होता है — ये परिशिष्ट सन्दर्भ-सामग्री हैं, सम्पूर्ण नहीं; इसीलिए इनमें अभ्यास नहीं है, और पुस्तक आगे पढ़ने की सलाह देती है।

पुस्तक का मूल पाठ —
«(अस्मिन् परिशिष्टत्रये श्लोकानाम् अन्वयक्रमाः समासाः प्रयोगाश्च इत्येते विचाराः सामान्यतया प्रदर्शिताः सन्ति। छात्राः विस्तृताध्ययनार्थम् अन्यान् ग्रन्थान् परिशीलयेयुः।)»
४अभ्यास के लिए (स्वयं करें) — मिश्रित पुनरावृत्ति (जोड़ा गया अभ्यास — पुस्तक में नहीं)
  1. प्रयोग का नाम बताइए — (क) ‘मया पत्रं लिख्यते।’ (ख) ‘तैः हस्यते।’ (ग) ‘सः पत्रं लिखति।’
  2. ‘अध्यापकः छात्रान् पाठयति।’ का कर्मवाच्य तथा भूतकाल का कर्तृवाच्य लिखिए।
  3. ‘सा कथां लिखति।’ को वर्तमान, भूत तथा विधि — तीनों के कर्मवाच्य में लिखिए।
  4. किन धातुओं का कर्मणि प्रयोग नहीं हो सकता — पठ् · हस् · लिख् · शी · दृश् · कास्?
  5. ‘वृद्धेन आसने उपविश्यते’ तथा ‘वृद्धेन आसने उपवेष्टव्यम्’ — अर्थ में क्या भेद है?
  6. भूल सुधारिए — ‘मित्रैः चलच्चित्रं दृश्यन्ते।’
  7. ‘शिशुः शेते’ का भावे प्रयोग वर्तमान, भूत तथा विधि में लिखिए।
उत्तर
  1. (क) कर्मणि (ख) भावे (ग) कर्तरि। (क) में कर्म ‘पत्रम्’ प्रथमा में; (ख) में कोई कर्म नहीं; (ग) में कर्ता प्रथमा, कर्म द्वितीया में।
  2. अध्यापकेन छात्राः पाठ्यन्ते। · अध्यापकः छात्रान् पाठितवान्।
  3. तया कथा लिख्यते। · तया कथा लिखिता। · तया कथा लेखितव्या / लेखनीया।
  4. हस्, शी, कास् — ये अकर्मक हैं (केवल कर्तरि और भावे)। पठ्, लिख्, दृश् सकर्मक हैं।
  5. पहला लट्-लकार का भावे प्रयोग है — ‘वृद्ध आसन पर बैठता है’; दूसरा तव्यत्-प्रत्ययान्त भावे प्रयोग है — ‘वृद्ध को आसन पर बैठना चाहिए’।
  6. मित्रैः चलच्चित्रं दृश्यते। कर्म ‘चलच्चित्रम्’ एकवचन है (पृष्ठ 180, पंक्ति १०)।
  7. शिशुना शय्यते। · शिशुना शयितम्। · शिशुना शयितव्यम् / शयनीयम्।

Chapter 14 of 16 – Sanskrit

Also for This Chapter

NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 14 Parishisht 3 वाच्यम् – Overview

ClassClass 9
SubjectSanskrit
Chapter14 – Parishisht 3 वाच्यम्
Session2027
FormatFull answers on this page + PDF

NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 14 – FAQs

Where can I download NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 14 Parishisht 3 वाच्यम् PDF?

Read every answer on this page, or download the free PDF from the table at the top.

Is this for the 2027 session?

Yes, it follows the latest NCERT Class 9 Sanskrit book for 2027.

How many questions are solved in NCERT Class 9 Sanskrit Chapter 14?

All questions of the chapter – the in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises.

How should I use these solutions?

Read the chapter in the NCERT book first, attempt the questions yourself, then check your answers here.

Official website: ncert.nic.inNational Council of Educational Research and Training publishes date sheets, admit cards and results here
Visit

Ask a question

?

Loading comments…