Skip to content

NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 15 Parishisht 4 शब्दरूपाणि (PDF) – 2027

NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 15 Parishisht 4 शब्दरूपाणि – step-by-step answers to every exercise and in-text question of the chapter, as per the latest NCERT syllabus for 2027. Read them online or download the free question-answer PDF.

यह पृष्ठ शारदा (कक्षा ९) का परिशिष्टम् ४ — शब्दरूपाणि है — यह कोई पाठ नहीं, परिशिष्ट है, और पुस्तक इस पर कोई अभ्यास नहीं देती; यहाँ केवल शब्दरूपों की पूरी भरी हुई तालिकाएँ छपी हैं। पृष्ठ 184 से 198 तक पुस्तक अट्ठाईस व्यञ्जनान्त (हलन्त) शब्दों के पूरे रूप देती है — पुंलिङ्ग में ब्रह्मन्, गुणिन्, पथिन्, विद्वस्, चन्द्रमस्, पुंस्, वेधस्, सुहृद्, वणिज्, भिषज्; स्त्रीलिङ्ग में वाच्, त्वच्, स्रज्, रुज्, सरित्, विद्युत्, दिव्, दिश्; नपुंसकलिङ्ग में जगत्, नामन्, कर्मन्, चर्मन्, मनस्, तपस्, पयस्, शिरस्, छन्दस्, चक्षुष् — और अन्त में सुप्-प्रत्ययों की तालिका। छात्र इसे परीक्षा से पहले रूपावली दोहराने, अपने लिखे रूप की जाँच करने तथा किसी नए हलन्त शब्द का रूप अनुमान से बनाने के लिए काम में लेते हैं। नीचे हर शब्द के लिए पहले उसका मुख्य नियम और पुस्तक की पूरी तालिका है; ‘विस्तार से समझिए’ में उसकी पहचान, कारण और प्रयोग-वाक्य हैं; साथ में स्पष्ट रूप से चिह्नित «अभ्यास के लिए (स्वयं करें)» ब्लॉक भी हैं — वे पुस्तक के नहीं, स्वयं जाँच के लिए यहाँ जोड़े गए हैं।

NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 15 Parishisht 4 शब्दरूपाणि PDF

All the answers are on this page below. The PDF also explains every answer – why it is right and how to check it – so download it for revision.

PDFChapterDownload
Solutions PDFParishisht 4 शब्दरूपाणिView PDF

NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 15 Parishisht 4 शब्दरूपाणि – Questions and Answers

All questions of the chapter are answered below, in the order of the book – in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises. Each answer is written the way you would write it in the exam.

शब्दरूपाणि — यह परिशिष्ट क्या देता है — पृष्ठ 184परिशिष्ट का स्वरूप, उसमें छपे 28 शब्द तथा तालिका पढ़ने की विधि

परिशिष्ट-परिचयः
१परिशिष्टम् ४ ‘शब्दरूपाणि’ में क्या है, और इसमें अभ्यास क्यों नहीं है?
उत्तर

परिशिष्टम् ४ (पृष्ठ 184–198) में केवल शब्दरूपों की तालिकाएँ हैं — अट्ठाईस व्यञ्जनान्त (हलन्त) शब्दों के पूरे रूप (पुंलिङ्ग १०, स्त्रीलिङ्ग ८, नपुंसकलिङ्ग १०) और अन्त में सुप्-प्रत्ययों की तालिका। यह पाठ नहीं, परिशिष्ट है; इसमें न श्लोक है, न कथा, न ‘अभ्यासाद् जायते सिद्धिः’ जैसा प्रश्न-खण्ड। सारी तालिकाएँ पूरी भरी छपी हैं, इसलिए यहाँ हल करने को कोई प्रश्न नहीं है।

परिशिष्ट में क्या-क्या छपा है —

पृष्ठलिङ्गशब्दाः (कारान्त-सहित)
184–185पुंलिङ्गम्ब्रह्मन् · गुणिन् · पथिन् (सब ‘न्’ कारान्त)
185–187पुंलिङ्गम्विद्वस् · चन्द्रमस् · पुंस् · वेधस् (सब ‘स्’ कारान्त)
187–188पुंलिङ्गम्सुहृद् (‘द्’) · वणिज् · भिषज् (‘ज्’)
189–190स्त्रीलिङ्गम्वाच् · त्वच् (‘च्’) · स्रज् · रुज् (‘ज्’)
191–192स्त्रीलिङ्गम्सरित् · विद्युत् (‘त्’) · दिव् (‘व्’) · दिश् (‘श्’)
193–194नपुंसकलिङ्गम्जगत् (‘त्’) · नामन् · कर्मन् · चर्मन् (‘न्’)
195–197नपुंसकलिङ्गम्मनस् · तपस् · पयस् · शिरस् · छन्दस् (‘स्’) · चक्षुष् (‘ष्’)
198तीनों लिङ्गसुप्-प्रत्ययाः — विभक्ति के मूल इक्कीस प्रत्यय
२किसी नए हलन्त शब्द का रूप बनाना हो तो किस तालिका के साँचे पर चलें?
उत्तर

विधि तीन चरणों की है — (क) शब्द का अन्तिम वर्ण देखिए, (ख) उसका लिङ्ग देखिए, (ग) उसी कारान्त-लिङ्ग वाली तालिका का साँचा लगाइए। परिशिष्ट में जो अट्ठाईस शब्द छपे हैं, वे उदाहरण-मात्र हैं; उनके साँचे पर सैकड़ों शब्द चलते हैं।

नया शब्दकिस साँचे परक्योंनमूना रूप
आत्मन् (पुं.)ब्रह्मन्‘न्’ कारान्त पुंलिङ्ग, अन् वालाआत्मा, आत्मानौ, आत्मानः
राजन् (पुं.)ब्रह्मन्वही साँचा; दुर्बल अङ्ग राज्ञ्राजा, राजानौ, राजानः; राज्ञा
धनिन्, बलिन् (पुं.)गुणिन्‘इन्’ प्रत्ययान्तधनी, धनिनौ, धनिनः
विपद्, आपद् (स्त्री.)सरित्पदान्त द्/त् वाला स्त्रीलिङ्गविपद्/विपत्, विपदौ, विपदः
मरुत् (पुं.)विद्युत् (लिङ्ग-भेद सहित)‘त्’ कारान्तमरुत्, मरुतौ, मरुतः
यशस्, वयस्, वचस् (नपुं.)तपस् / मनस्‘अस्’ अन्त वाला नपुंसकयशः, यशसी, यशांसि
धनुष्, हविष् (नपुं.)चक्षुष्‘उस्/इस्’ अन्त वाला नपुंसकधनुः, धनुषी, धनूंषि
वर्मन्, जन्मन्, वेश्मन् (नपुं.)कर्मन्‘मन्’ अन्त वाला नपुंसक (ण् केवल र्/ष् के बाद — जन्मनी, जन्मानि)वर्म, वर्मणी, वर्माणि

सुप्-प्रत्ययाः — विभक्ति के मूल प्रत्यय — पृष्ठ 198पुस्तक की अन्तिम तालिका : वे इक्कीस प्रत्यय जिनसे हर शब्दरूप बनता है

सुप्-प्रत्ययाः
१‘सुप्’ किसे कहते हैं और पुस्तक की यह अन्तिम तालिका क्या बताती है?
उत्तर

प्रातिपदिक (मूल शब्द) के आगे लगकर उसे वाक्य-योग्य पद बनाने वाले इक्कीस प्रत्ययों के समूह को सुप् कहते हैं। नाम इसी से बना है — पहला प्रत्यय सु, अन्तिम सुप्; ‘सु’ से ‘प्’ तक = सुप्। जिस शब्द में ये लगते हैं वह सुबन्त कहलाता है। सात विभक्तियाँ × तीन वचन = इक्कीस प्रत्यय।

सुप्-प्रत्ययाः (पुंलिङ्गे स्त्रीलिङ्गे नपुंसकलिङ्गे च) — पृष्ठ 198
विभक्तिःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमासुऔजस्
द्वितीयाअम्औट्शस्
तृतीयाटाभ्याम्भिस्
चतुर्थीङेभ्याम्भ्यस्
पञ्चमीङसिभ्याम्भ्यस्
षष्ठीङस्ओस्आम्
सप्तमीङिओस्सुप्

‘न्’ कारान्तः पुंलिङ्गः — ब्रह्मन्, गुणिन्, पथिन् — पृष्ठ 184–185पुंलिङ्गशब्दाः खण्ड के पहले तीन शब्द

पुंलिङ्गशब्दाः
१‘ब्रह्मन्’ शब्दः — ‘न्’ कारान्तः पुंलिङ्गः (पृष्ठ 184)
उत्तर

‘ब्रह्मन्’ (ब्रह्मा) — ‘न्’ कारान्त पुंलिङ्ग। इसके तीन अङ्ग हैं : ब्रह्माण् (प्रथमा के तीनों वचन तथा द्वितीया एकवचन-द्विवचन), ब्रह्म (भ्याम्, भिस्, भ्यस्, सु से पहले) और ब्रह्मण् (शेष स्वरादि प्रत्ययों से पहले)। प्रथमा एकवचन ब्रह्मा, सम्बोधन हे ब्रह्मन्। पूरे रूप (पृष्ठ 184) :

‘न्’ कारान्तः पुंलिङ्गः ‘ब्रह्मन्’ शब्दः — पृष्ठ 184
विभक्तिःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमाब्रह्माब्रह्माणौब्रह्माणः
द्वितीयाब्रह्माणम्ब्रह्माणौब्रह्मणः
तृतीयाब्रह्मणाब्रह्मभ्याम्ब्रह्मभिः
चतुर्थीब्रह्मणेब्रह्मभ्याम्ब्रह्मभ्यः
पञ्चमीब्रह्मणःब्रह्मभ्याम्ब्रह्मभ्यः
षष्ठीब्रह्मणःब्रह्मणोःब्रह्मणाम्
सप्तमीब्रह्मणिब्रह्मणोःब्रह्मसु
सम्बोधनम्हे ब्रह्मन्हे ब्रह्माणौहे ब्रह्माणः
२‘गुणिन्’ शब्दः — ‘न्’ कारान्तः पुंलिङ्गः (पृष्ठ 184)
उत्तर

‘गुणिन्’ (गुणवान्) — ‘इन्’-अन्त पुंलिङ्ग। अङ्ग प्रायः सर्वत्र गुणिन् रहता है। प्रथमा एकवचन में न् गिरकर इ दीर्घ — गुणी; भ्याम्, भिस्, भ्यस्, सु से पहले न् गिरता है — गुणिभ्याम्, गुणिभिः, गुणिषु। सम्बोधन हे गुणिन्। पूरे रूप (पृष्ठ 184) :

‘न्’ कारान्तः पुंलिङ्गः ‘गुणिन्’ शब्दः — पृष्ठ 184
विभक्तिःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमागुणीगुणिनौगुणिनः
द्वितीयागुणिनम्गुणिनौगुणिनः
तृतीयागुणिनागुणिभ्याम्गुणिभिः
चतुर्थीगुणिनेगुणिभ्याम्गुणिभ्यः
पञ्चमीगुणिनःगुणिभ्याम्गुणिभ्यः
षष्ठीगुणिनःगुणिनोःगुणिनाम्
सप्तमीगुणिनिगुणिनोःगुणिषु
सम्बोधनम्हे गुणिन्हे गुणिनौहे गुणिनः
३‘पथिन्’ शब्दः — ‘न्’ कारान्तः पुंलिङ्गः (पृष्ठ 185)
उत्तर

‘पथिन्’ (मार्ग) — अनियमित ‘न्’ कारान्त पुंलिङ्ग। तीन अङ्ग : पन्थान् (प्रथमा के तीनों वचन तथा द्वितीया एकवचन-द्विवचन; प्रथमा एकवचन पन्थाः), पथि (भ्याम्, भिस्, भ्यस्, सु से पहले) और पथ् (शेष स्वरादि प्रत्ययों से पहले — पथा, पथः, पथि)। सम्बोधन भी हे पन्थाः। पूरे रूप (पृष्ठ 185) :

‘न्’ कारान्तः पुंलिङ्गः ‘पथिन्’ शब्दः — पृष्ठ 185
विभक्तिःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमापन्थाःपन्थानौपन्थानः
द्वितीयापन्थानम्पन्थानौपथः
तृतीयापथापथिभ्याम्पथिभिः
चतुर्थीपथेपथिभ्याम्पथिभ्यः
पञ्चमीपथःपथिभ्याम्पथिभ्यः
षष्ठीपथःपथोःपथाम्
सप्तमीपथिपथोःपथिषु
सम्बोधनम्हे पन्थाःहे पन्थानौहे पन्थानः

‘स्’ कारान्तः पुंलिङ्गः — विद्वस्, चन्द्रमस्, पुंस्, वेधस् — पृष्ठ 185–187पुंलिङ्गशब्दाः खण्ड के चार ‘स्’-अन्त शब्द

पुंलिङ्गशब्दाः
१‘विद्वस्’ शब्दः — ‘स्’ कारान्तः पुंलिङ्गः (पृष्ठ 185)
उत्तर

‘विद्वस्’ (विद्वान्) — ‘स्’ कारान्त पुंलिङ्ग। तीन अङ्ग : विद्वांस् (प्रथमा के तीनों वचन तथा द्वितीया एकवचन-द्विवचन; प्रथमा एकवचन विद्वान्), विद्वद् (भ्याम्, भिस्, भ्यस् से पहले; सु से पहले विद्वत्सु) और विदुष् (शेष स्वरादि प्रत्ययों से पहले)। सम्बोधन हे विद्वन्। पूरे रूप (पृष्ठ 185) :

‘स्’ कारान्तः पुंलिङ्गः ‘विद्वस्’ शब्दः — पृष्ठ 185
विभक्तिःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमाविद्वान्विद्वांसौविद्वांसः
द्वितीयाविद्वांसम्विद्वांसौविदुषः
तृतीयाविदुषाविद्वद्भ्याम्विद्वद्भिः
चतुर्थीविदुषेविद्वद्भ्याम्विद्वद्भ्यः
पञ्चमीविदुषःविद्वद्भ्याम्विद्वद्भ्यः
षष्ठीविदुषःविदुषोःविदुषाम्
सप्तमीविदुषिविदुषोःविद्वत्सु
सम्बोधनम्हे विद्वन्हे विद्वांसौहे विद्वांसः
२‘चन्द्रमस्’ शब्दः — ‘स्’ कारान्तः पुंलिङ्गः (पृष्ठ 186)
उत्तर

‘चन्द्रमस्’ (चन्द्रमा) — ‘अस्’-अन्त पुंलिङ्ग। प्रथमा एकवचन में ‘अ’ दीर्घ और स् का विसर्ग — चन्द्रमाः; भ्याम्, भिस्, भ्यस् से पहले ‘अस्’ का ‘ओ’ — चन्द्रमोभ्याम्, चन्द्रमोभिः; शेष सर्वत्र चन्द्रमस् ज्यों-का-त्यों (चन्द्रमसा, चन्द्रमसि, चन्द्रमस्सु)। सम्बोधन हे चन्द्रमः। पूरे रूप (पृष्ठ 186) :

‘स्’ कारान्तः पुंलिङ्गः ‘चन्द्रमस्’ शब्दः — पृष्ठ 186
विभक्तिःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमाचन्द्रमाःचन्द्रमसौचन्द्रमसः
द्वितीयाचन्द्रमसम्चन्द्रमसौचन्द्रमसः
तृतीयाचन्द्रमसाचन्द्रमोभ्याम्चन्द्रमोभिः
चतुर्थीचन्द्रमसेचन्द्रमोभ्याम्चन्द्रमोभ्यः
पञ्चमीचन्द्रमसःचन्द्रमोभ्याम्चन्द्रमोभ्यः
षष्ठीचन्द्रमसःचन्द्रमसोःचन्द्रमसाम्
सप्तमीचन्द्रमसिचन्द्रमसोःचन्द्रमस्सु
सम्बोधनम्हे चन्द्रमःहे चन्द्रमसौहे चन्द्रमसः
३‘पुंस्’ शब्दः — ‘स्’ कारान्तः पुंलिङ्गः (पृष्ठ 186)
उत्तर

‘पुंस्’ (पुरुष) — अनियमित ‘स्’ कारान्त पुंलिङ्ग। अङ्ग : पुमांस् (प्रथमा के तीनों वचन तथा द्वितीया एकवचन-द्विवचन; प्रथमा एकवचन पुमान्), पुं/पुम् (भ्याम्, भिस्, भ्यस् से पहले — पुंभ्याम्/पुम्भ्याम्, दोनों शुद्ध) और पुंस् (शेष — पुंसा, पुंसः, पुंसु)। सम्बोधन हे पुमन्। पूरे रूप (पृष्ठ 186) :

‘स्’ कारान्तः पुंलिङ्गः ‘पुंस्’ शब्दः — पृष्ठ 186
विभक्तिःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमापुमान्पुमांसौपुमांसः
द्वितीयापुमांसम्पुमांसौपुंसः
तृतीयापुंसापुंभ्याम्, पुम्भ्याम्पुंभिः, पुम्भिः
चतुर्थीपुंसेपुंभ्याम्, पुम्भ्याम्पुंभ्यः, पुम्भ्यः
पञ्चमीपुंसःपुंभ्याम्, पुम्भ्याम्पुंभ्यः, पुम्भ्यः
षष्ठीपुंसःपुंसोःपुंसाम्
सप्तमीपुंसिपुंसोःपुंसु
सम्बोधनम्हे पुमन्हे पुमांसौहे पुमांसः
४‘वेधस्’ शब्दः — ‘स्’ कारान्तः पुंलिङ्गः (पृष्ठ 187)
उत्तर

‘वेधस्’ (विधाता) — ‘अस्’-अन्त पुंलिङ्ग, चन्द्रमस् जैसा। प्रथमा एकवचन वेधाः; भ्याम्, भिस्, भ्यस् से पहले वेधो- (वेधोभ्याम्, वेधोभिः); शेष सर्वत्र वेधस् (वेधसा, वेधसि)। सप्तमी बहुवचन के दोनों रूप वेधःसु, वेधस्सु शुद्ध हैं। सम्बोधन हे वेधः। पूरे रूप (पृष्ठ 187) :

‘स्’ कारान्तः पुंलिङ्गः ‘वेधस्’ शब्दः — पृष्ठ 187
विभक्तिःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमावेधाःवेधसौवेधसः
द्वितीयावेधसम्वेधसौवेधसः
तृतीयावेधसावेधोभ्याम्वेधोभिः
चतुर्थीवेधसेवेधोभ्याम्वेधोभ्यः
पञ्चमीवेधसःवेधोभ्याम्वेधोभ्यः
षष्ठीवेधसःवेधसोःवेधसाम्
सप्तमीवेधसिवेधसोःवेधःसु, वेधस्सु
सम्बोधनम्हे वेधःहे वेधसौहे वेधसः

‘द्’ तथा ‘ज्’ कारान्तः पुंलिङ्गः — सुहृद्, वणिज्, भिषज् — पृष्ठ 187–188पदान्त-परिवर्तन (जश्त्व–चर्त्व) दिखाने वाले तीन शब्द

पुंलिङ्गशब्दाः
१‘सुहृद्’ शब्दः — ‘द्’ कारान्तः पुंलिङ्गः (पृष्ठ 187)
उत्तर

‘सुहृद्’ (मित्र) — ‘द्’ कारान्त पुंलिङ्ग। अङ्ग सर्वत्र सुहृद् रहता है; केवल पदान्त द् बदलता है — प्रथमा व सम्बोधन एकवचन में सुहृद्, सुहृत् (दोनों शुद्ध), भ्याम्, भिस्, भ्यस् से पहले सुहृद्-, और सप्तमी बहुवचन सुहृत्सु। पूरे रूप (पृष्ठ 187) :

‘द्’ कारान्तः पुंलिङ्गः ‘सुहृद्’ शब्दः — पृष्ठ 187
विभक्तिःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमासुहृद्, सुहृत्सुहृदौसुहृदः
द्वितीयासुहृदम्सुहृदौसुहृदः
तृतीयासुहृदासुहृद्भ्याम्सुहृद्भिः
चतुर्थीसुहृदेसुहृद्भ्याम्सुहृद्भ्यः
पञ्चमीसुहृदःसुहृद्भ्याम्सुहृद्भ्यः
षष्ठीसुहृदःसुहृदोःसुहृदाम्
सप्तमीसुहृदिसुहृदोःसुहृत्सु
सम्बोधनम्हे सुहृद्, हे सुहृत्हे सुहृदौहे सुहृदः
२‘वणिज्’ शब्दः — ‘ज्’ कारान्तः पुंलिङ्गः (पृष्ठ 188)
उत्तर

‘वणिज्’ (व्यापारी) — ‘ज्’ कारान्त पुंलिङ्ग। अङ्ग सर्वत्र वणिज्; पदान्त ज् कवर्ग में बदलता है — प्रथमा व सम्बोधन एकवचन वणिग्, वणिक्; भ्याम्, भिस्, भ्यस् से पहले वणिग्-; सप्तमी बहुवचन वणिक्षु। स्वरादि प्रत्ययों से पहले ज् बना रहता है (वणिजा, वणिजि)। पूरे रूप (पृष्ठ 188) :

‘ज्’ कारान्तः पुंलिङ्गः ‘वणिज्’ शब्दः — पृष्ठ 188
विभक्तिःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमावणिग्, वणिक्वणिजौवणिजः
द्वितीयावणिजम्वणिजौवणिजः
तृतीयावणिजावणिग्भ्याम्वणिग्भिः
चतुर्थीवणिजेवणिग्भ्याम्वणिग्भ्यः
पञ्चमीवणिजःवणिग्भ्याम्वणिग्भ्यः
षष्ठीवणिजःवणिजोःवणिजाम्
सप्तमीवणिजिवणिजोःवणिक्षु
सम्बोधनम्हे वणिग्, हे वणिक्हे वणिजौहे वणिजः
३‘भिषज्’ शब्दः — ‘ज्’ कारान्तः पुंलिङ्गः (पृष्ठ 188)
उत्तर

‘भिषज्’ (वैद्य) — ‘ज्’ कारान्त पुंलिङ्ग, ठीक वणिज् जैसा। प्रथमा व सम्बोधन एकवचन भिषग्, भिषक्; भ्याम्, भिस्, भ्यस् से पहले भिषग्-; सप्तमी बहुवचन भिषक्षु; स्वरादि प्रत्ययों से पहले भिषज् (भिषजा, भिषजः)। पूरे रूप (पृष्ठ 188) :

‘ज्’ कारान्तः पुंलिङ्गः ‘भिषज्’ शब्दः — पृष्ठ 188
विभक्तिःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमाभिषग्, भिषक्भिषजौभिषजः
द्वितीयाभिषजम्भिषजौभिषजः
तृतीयाभिषजाभिषग्भ्याम्भिषग्भिः
चतुर्थीभिषजेभिषग्भ्याम्भिषग्भ्यः
पञ्चमीभिषजःभिषग्भ्याम्भिषग्भ्यः
षष्ठीभिषजःभिषजोःभिषजाम्
सप्तमीभिषजिभिषजोःभिषक्षु
सम्बोधनम्हे भिषग्, हे भिषक्हे भिषजौहे भिषजः

स्त्रीलिङ्गरूपाणि — ‘च्’ तथा ‘ज्’ कारान्तः — वाच्, त्वच्, स्रज्, रुज् — पृष्ठ 189–190स्त्रीलिङ्गरूपाणि खण्ड का आरम्भ (पृष्ठ 189)

स्त्रीलिङ्गरूपाणि
१‘वाच्’ शब्दः — ‘च्’ कारान्तः स्त्रीलिङ्गः (पृष्ठ 189)
उत्तर

‘वाच्’ (वाणी) — ‘च्’ कारान्त स्त्रीलिङ्ग। अङ्ग सर्वत्र वाच्; पदान्त च् कवर्ग में बदलता है — प्रथमा व सम्बोधन एकवचन वाग्, वाक्; भ्याम्, भिस्, भ्यस् से पहले वाग्-; सप्तमी बहुवचन वाक्षु। स्वरादि प्रत्ययों से पहले च् बना रहता है (वाचा, वाचि)। पूरे रूप (पृष्ठ 189) :

‘च्’ कारान्तः स्त्रीलिङ्गः ‘वाच्’ शब्दः — पृष्ठ 189
विभक्तिःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमावाग्, वाक्वाचौवाचः
द्वितीयावाचम्वाचौवाचः
तृतीयावाचावाग्भ्याम्वाग्भिः
चतुर्थीवाचेवाग्भ्याम्वाग्भ्यः
पञ्चमीवाचःवाग्भ्याम्वाग्भ्यः
षष्ठीवाचःवाचोःवाचाम्
सप्तमीवाचिवाचोःवाक्षु
सम्बोधनम्हे वाग्, हे वाक्हे वाचौहे वाचः
२‘त्वच्’ शब्दः — ‘च्’ कारान्तः स्त्रीलिङ्गः (पृष्ठ 189)
उत्तर

‘त्वच्’ (त्वचा, छाल) — ‘च्’ कारान्त स्त्रीलिङ्ग, वाच् जैसा। प्रथमा व सम्बोधन एकवचन त्वग्, त्वक्; भ्याम्, भिस्, भ्यस् से पहले त्वग्-; सप्तमी बहुवचन त्वक्षु; स्वरादि प्रत्ययों से पहले त्वच् (त्वचा, त्वचि)। पूरे रूप (पृष्ठ 189) :

‘च्’ कारान्तः स्त्रीलिङ्गः ‘त्वच्’ शब्दः — पृष्ठ 189
विभक्तिःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमात्वग्, त्वक्त्वचौत्वचः
द्वितीयात्वचम्त्वचौत्वचः
तृतीयात्वचात्वग्भ्याम्त्वग्भिः
चतुर्थीत्वचेत्वग्भ्याम्त्वग्भ्यः
पञ्चमीत्वचःत्वग्भ्याम्त्वग्भ्यः
षष्ठीत्वचःत्वचोःत्वचाम्
सप्तमीत्वचित्वचोःत्वक्षु
सम्बोधनम्हे त्वग्, हे त्वक्हे त्वचौहे त्वचः
३‘स्रज्’ शब्दः — ‘ज्’ कारान्तः स्त्रीलिङ्गः (पृष्ठ 190)
उत्तर

‘स्रज्’ (माला) — ‘ज्’ कारान्त स्त्रीलिङ्ग। प्रथमा व सम्बोधन एकवचन स्रग्, स्रक्; भ्याम्, भिस्, भ्यस् से पहले स्रग्-; सप्तमी बहुवचन स्रक्षु; स्वरादि प्रत्ययों से पहले स्रज् (स्रजा, स्रजि)। पूरे रूप (पृष्ठ 190) :

‘ज्’ कारान्तः स्त्रीलिङ्गः ‘स्रज्’ शब्दः — पृष्ठ 190
विभक्तिःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमास्रग्, स्रक्स्रजौस्रजः
द्वितीयास्रजम्स्रजौस्रजः
तृतीयास्रजास्रग्भ्याम्स्रग्भिः
चतुर्थीस्रजेस्रग्भ्याम्स्रग्भ्यः
पञ्चमीस्रजःस्रग्भ्याम्स्रग्भ्यः
षष्ठीस्रजःस्रजोःस्रजाम्
सप्तमीस्रजिस्रजोःस्रक्षु
सम्बोधनम्हे स्रग्, हे स्रक्हे स्रजौहे स्रजः
४‘रुज्’ शब्दः — ‘ज्’ कारान्तः स्त्रीलिङ्गः (पृष्ठ 190)
उत्तर

‘रुज्’ (रोग, पीड़ा) — ‘ज्’ कारान्त स्त्रीलिङ्ग, स्रज् जैसा। प्रथमा व सम्बोधन एकवचन रुग्, रुक्; भ्याम्, भिस्, भ्यस् से पहले रुग्-; सप्तमी बहुवचन रुक्षु; स्वरादि प्रत्ययों से पहले रुज् (रुजा, रुजि)। पूरे रूप (पृष्ठ 190) :

‘ज्’ कारान्तः स्त्रीलिङ्गः ‘रुज्’ शब्दः — पृष्ठ 190
विभक्तिःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमारुग्, रुक्रुजौरुजः
द्वितीयारुजम्रुजौरुजः
तृतीयारुजारुग्भ्याम्रुग्भिः
चतुर्थीरुजेरुग्भ्याम्रुग्भ्यः
पञ्चमीरुजःरुग्भ्याम्रुग्भ्यः
षष्ठीरुजःरुजोःरुजाम्
सप्तमीरुजिरुजोःरुक्षु
सम्बोधनम्हे रुग्, हे रुक्हे रुजौहे रुजः

स्त्रीलिङ्गरूपाणि — ‘त्’, ‘व्’ तथा ‘श्’ कारान्तः — सरित्, विद्युत्, दिव्, दिश् — पृष्ठ 191–192स्त्रीलिङ्ग खण्ड के शेष चार शब्द

स्त्रीलिङ्गरूपाणि
१‘सरित्’ शब्दः — ‘त्’ कारान्तः स्त्रीलिङ्गः (पृष्ठ 191)
उत्तर

‘सरित्’ (नदी) — ‘त्’ कारान्त स्त्रीलिङ्ग। अङ्ग सर्वत्र सरित्; प्रथमा व सम्बोधन एकवचन सरिद्, सरित्; भ्याम्, भिस्, भ्यस् (मृदु भ्) से पहले सरिद्- (सरिद्भिः); पर कठोर ‘सु’ से पहले त् — सरित्सु। पूरे रूप (पृष्ठ 191) :

‘त्’ कारान्तः स्त्रीलिङ्गः ‘सरित्’ शब्दः — पृष्ठ 191
विभक्तिःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमासरिद्, सरित्सरितौसरितः
द्वितीयासरितम्सरितौसरितः
तृतीयासरितासरिद्भ्याम्सरिद्भिः
चतुर्थीसरितेसरिद्भ्याम्सरिद्भ्यः
पञ्चमीसरितःसरिद्भ्याम्सरिद्भ्यः
षष्ठीसरितःसरितोःसरिताम्
सप्तमीसरितिसरितोःसरित्सु
सम्बोधनम्हे सरिद्, हे सरित्हे सरितौहे सरितः
२‘विद्युत्’ शब्दः — ‘त्’ कारान्तः स्त्रीलिङ्गः (पृष्ठ 191)
उत्तर

‘विद्युत्’ (बिजली) — ‘त्’ कारान्त स्त्रीलिङ्ग, सरित् जैसा। प्रथमा व सम्बोधन एकवचन विद्युद्, विद्युत्; भ्याम्, भिस्, भ्यस् से पहले विद्युद्-; सप्तमी बहुवचन विद्युत्सु; स्वरादि प्रत्ययों से पहले विद्युत् (विद्युता, विद्युति)। पूरे रूप (पृष्ठ 191) :

‘त्’ कारान्तः स्त्रीलिङ्गः ‘विद्युत्’ शब्दः — पृष्ठ 191
विभक्तिःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमाविद्युद्, विद्युत्विद्युतौविद्युतः
द्वितीयाविद्युतम्विद्युतौविद्युतः
तृतीयाविद्युताविद्युद्भ्याम्विद्युद्भिः
चतुर्थीविद्युतेविद्युद्भ्याम्विद्युद्भ्यः
पञ्चमीविद्युतःविद्युद्भ्याम्विद्युद्भ्यः
षष्ठीविद्युतःविद्युतोःविद्युताम्
सप्तमीविद्युतिविद्युतोःविद्युत्सु
सम्बोधनम्हे विद्युद्, हे विद्युत्हे विद्युतौहे विद्युतः
३‘दिव्’ शब्दः — ‘व्’ कारान्तः स्त्रीलिङ्गः (पृष्ठ 192)
उत्तर

‘दिव्’ (आकाश, स्वर्ग) — अनियमित ‘व्’ कारान्त स्त्रीलिङ्ग। प्रथमा व सम्बोधन एकवचन द्यौः; भ्याम्, भिस्, भ्यस्, सु से पहले अङ्ग द्यु (द्युभ्याम्, द्युभिः, द्युषु); शेष स्वरादि प्रत्ययों से पहले दिव् (दिवौ, दिवम्, दिवा, दिवि)। पूरे रूप (पृष्ठ 192) :

‘व्’ कारान्तः स्त्रीलिङ्गः ‘दिव्’ शब्दः — पृष्ठ 192
विभक्तिःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमाद्यौःदिवौदिवः
द्वितीयादिवम्दिवौदिवः
तृतीयादिवाद्युभ्याम्द्युभिः
चतुर्थीदिवेद्युभ्याम्द्युभ्यः
पञ्चमीदिवःद्युभ्याम्द्युभ्यः
षष्ठीदिवःदिवोःदिवाम्
सप्तमीदिविदिवोःद्युषु
सम्बोधनम्हे द्यौःहे दिवौहे दिवः
४‘दिश्’ शब्दः — ‘श्’ कारान्तः स्त्रीलिङ्गः (पृष्ठ 192)
उत्तर

‘दिश्’ (दिशा) — ‘श्’ कारान्त स्त्रीलिङ्ग। पदान्त श् कवर्ग में बदलता है — प्रथमा व सम्बोधन एकवचन दिग्, दिक्; भ्याम्, भिस्, भ्यस् से पहले दिग्-; सप्तमी बहुवचन दिक्षु। स्वरादि प्रत्ययों से पहले श् बना रहता है (दिशा, दिशि)। पूरे रूप (पृष्ठ 192) :

‘श्’ कारान्तः स्त्रीलिङ्गः ‘दिश्’ शब्दः — पृष्ठ 192
विभक्तिःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमादिग्, दिक्दिशौदिशः
द्वितीयादिशम्दिशौदिशः
तृतीयादिशादिग्भ्याम्दिग्भिः
चतुर्थीदिशेदिग्भ्याम्दिग्भ्यः
पञ्चमीदिशःदिग्भ्याम्दिग्भ्यः
षष्ठीदिशःदिशोःदिशाम्
सप्तमीदिशिदिशोःदिक्षु
सम्बोधनम्हे दिग्, हे दिक्हे दिशौहे दिशः

नपुंसकलिङ्गरूपाणि — ‘त्’ तथा ‘न्’ कारान्तः — जगत्, नामन्, कर्मन्, चर्मन् — पृष्ठ 193–194नपुंसकलिङ्गरूपाणि खण्ड का आरम्भ (पृष्ठ 193)

नपुंसकलिङ्गरूपाणि
१नपुंसकलिङ्ग की तीन पहचानें — तालिका देखने से पहले
उत्तर

नपुंसकलिङ्ग की तालिकाएँ पुंलिङ्ग-स्त्रीलिङ्ग से तीन ही बातों में भिन्न होती हैं। ये तीन बातें जान लेने पर आगे की दसों तालिकाएँ बहुत सरल हो जाती हैं।

पहचाननियमउदाहरण
१. प्रथमा = द्वितीयातीनों वचनों में प्रथमा और द्वितीया के रूप सर्वथा समान रहते हैंजगत् / जगत्, कर्म / कर्म, मनः / मनः
२. द्विवचन में ‘ई’द्विवचन में ‘औ’ के स्थान पर ‘ई’ (शी आदेश) आता हैजगती, कर्मणी, मनसी, चक्षुषी
३. बहुवचन में ‘इ’ तथा नुम्/दीर्घप्रथमा-द्वितीया बहुवचन ‘इ’ पर समाप्त होता है (जस्/शस् → शि); त्/स्/ष्-अन्त शब्दों में ‘नुम्’ (न्/ं) जुड़ता है, और अन्/अस्/उस् वाले शब्दों में उससे पहले का स्वर दीर्घ होता हैजगन्ति (नुम्); नामानि, कर्माणि (दीर्घ); मनांसि, चक्षूंषि (नुम् + दीर्घ)
२‘जगत्’ शब्दः — ‘त्’ कारान्तः नपुंसकलिङ्गम् (पृष्ठ 193)
उत्तर

‘जगत्’ (संसार) — ‘त्’ कारान्त नपुंसकलिङ्ग। प्रथमा-द्वितीया : एकवचन जगद्, जगत्, द्विवचन जगती, बहुवचन जगन्ति (नुम्); भ्याम्, भिस्, भ्यस् से पहले जगद्-; सप्तमी बहुवचन जगत्सु; शेष में जगत् (जगता, जगति)। पूरे रूप (पृष्ठ 193) :

‘त्’ कारान्तः नपुंसकलिङ्गम् ‘जगत्’ शब्दः — पृष्ठ 193
विभक्तिःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमाजगद्, जगत्जगतीजगन्ति
द्वितीयाजगद्, जगत्जगतीजगन्ति
तृतीयाजगताजगद्भ्याम्जगद्भिः
चतुर्थीजगतेजगद्भ्याम्जगद्भ्यः
पञ्चमीजगतःजगद्भ्याम्जगद्भ्यः
षष्ठीजगतःजगतोःजगताम्
सप्तमीजगतिजगतोःजगत्सु
सम्बोधनम्हे जगद्, हे जगत्हे जगतीहे जगन्ति
३‘नामन्’ शब्दः — ‘न्’ कारान्तः नपुंसकलिङ्गम् (पृष्ठ 193)
उत्तर

‘नामन्’ (नाम) — ‘न्’ कारान्त नपुंसकलिङ्ग। प्रथमा-द्वितीया : नाम, नाम्नी/नामनी, नामानि; भ्याम्, भिस्, भ्यस्, सु से पहले नाम- (नामभिः, नामसु); शेष स्वरादि प्रत्ययों से पहले नाम्न् (नाम्ना, नाम्नः; सप्तमी एकवचन नाम्नि/नामनि)। सम्बोधन हे नामन्, हे नाम। पूरे रूप (पृष्ठ 193) :

‘न्’ कारान्तः नपुंसकलिङ्गम् ‘नामन्’ शब्दः — पृष्ठ 193
विभक्तिःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमानामनाम्नी, नामनीनामानि
द्वितीयानामनाम्नी, नामनीनामानि
तृतीयानाम्नानामभ्याम्नामभिः
चतुर्थीनाम्नेनामभ्याम्नामभ्यः
पञ्चमीनाम्नःनामभ्याम्नामभ्यः
षष्ठीनाम्नःनाम्नोःनाम्नाम्
सप्तमीनाम्नि, नामनिनाम्नोःनामसु
सम्बोधनम्हे नामन्, हे नामहे नाम्नी, हे नामनीहे नामानि
४‘कर्मन्’ शब्दः — ‘न्’ कारान्तः नपुंसकलिङ्गम् (पृष्ठ 194)
उत्तर

‘कर्मन्’ (कर्म) — ‘न्’ कारान्त नपुंसकलिङ्ग। प्रथमा-द्वितीया : कर्म, कर्मणी, कर्माणि; भ्याम्, भिस्, भ्यस्, सु से पहले कर्म- (कर्मभिः, कर्मसु); शेष स्वरादि प्रत्ययों से पहले कर्मण् (कर्मणा, कर्मणि) — र् के कारण न् का ण्। सम्बोधन हे कर्मन्, हे कर्म। पूरे रूप (पृष्ठ 194) :

‘न्’ कारान्तः नपुंसकलिङ्गम् ‘कर्मन्’ शब्दः — पृष्ठ 194
विभक्तिःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमाकर्मकर्मणीकर्माणि
द्वितीयाकर्मकर्मणीकर्माणि
तृतीयाकर्मणाकर्मभ्याम्कर्मभिः
चतुर्थीकर्मणेकर्मभ्याम्कर्मभ्यः
पञ्चमीकर्मणःकर्मभ्याम्कर्मभ्यः
षष्ठीकर्मणःकर्मणोःकर्मणाम्
सप्तमीकर्मणिकर्मणोःकर्मसु
सम्बोधनम्हे कर्मन्, हे कर्महे कर्मणीहे कर्माणि
५‘चर्मन्’ शब्दः — ‘न्’ कारान्तः नपुंसकलिङ्गम् (पृष्ठ 194)
उत्तर

‘चर्मन्’ (चमड़ा) — ‘न्’ कारान्त नपुंसकलिङ्ग, ठीक कर्मन् जैसा। प्रथमा-द्वितीया : चर्म, चर्मणी, चर्माणि; भ्याम्, भिस्, भ्यस्, सु से पहले चर्म- (चर्मभिः, चर्मसु); शेष स्वरादि प्रत्ययों से पहले चर्मण् (चर्मणा, चर्मणि)। सम्बोधन हे चर्मन्, हे चर्म। पूरे रूप (पृष्ठ 194) :

‘न्’ कारान्तः नपुंसकलिङ्गम् ‘चर्मन्’ शब्दः — पृष्ठ 194
विभक्तिःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमाचर्मचर्मणीचर्माणि
द्वितीयाचर्मचर्मणीचर्माणि
तृतीयाचर्मणाचर्मभ्याम्चर्मभिः
चतुर्थीचर्मणेचर्मभ्याम्चर्मभ्यः
पञ्चमीचर्मणःचर्मभ्याम्चर्मभ्यः
षष्ठीचर्मणःचर्मणोःचर्मणाम्
सप्तमीचर्मणिचर्मणोःचर्मसु
सम्बोधनम्हे चर्मन्, हे चर्महे चर्मणीहे चर्माणि

नपुंसकलिङ्गरूपाणि — ‘स्’ तथा ‘ष्’ कारान्तः — मनस्, तपस्, पयस्, शिरस्, छन्दस्, चक्षुष् — पृष्ठ 195–197परिशिष्ट की अन्तिम छह शब्दरूप-तालिकाएँ

नपुंसकलिङ्गरूपाणि
१‘मनस्’ शब्दः — ‘स्’ कारान्तः नपुंसकलिङ्गम् (पृष्ठ 195)
उत्तर

‘मनस्’ (मन) — ‘अस्’-अन्त नपुंसकलिङ्ग। प्रथमा-द्वितीया : मनः, मनसी, मनांसि; भ्याम्, भिस्, भ्यस् से पहले ‘अस्’ का ‘ओ’ — मनोभ्याम्, मनोभिः, मनोभ्यः; सप्तमी बहुवचन मनःसु, मनस्सु; शेष सर्वत्र मनस् (मनसा, मनसि)। सम्बोधन हे मनः। पूरे रूप (पृष्ठ 195) :

‘स्’ कारान्तः नपुंसकलिङ्गम् ‘मनस्’ शब्दः — पृष्ठ 195
विभक्तिःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमामनःमनसीमनांसि
द्वितीयामनःमनसीमनांसि
तृतीयामनसामनोभ्याम्मनोभिः
चतुर्थीमनसेमनोभ्याम्मनोभ्यः
पञ्चमीमनसःमनोभ्याम्मनोभ्यः
षष्ठीमनसःमनसोःमनसाम्
सप्तमीमनसिमनसोःमनःसु, मनस्सु
सम्बोधनम्हे मनःहे मनसीहे मनांसि
२‘तपस्’ शब्दः — ‘स्’ कारान्तः नपुंसकलिङ्गम् (पृष्ठ 195)
उत्तर

‘तपस्’ (तप, तपस्या) — ‘अस्’-अन्त नपुंसकलिङ्ग, मनस् जैसा। प्रथमा-द्वितीया : तपः, तपसी, तपांसि; भ्याम्, भिस्, भ्यस् से पहले तपो- (तपोभिः); सप्तमी बहुवचन तपःसु, तपस्सु; शेष सर्वत्र तपस् (तपसा, तपसि)। पूरे रूप (पृष्ठ 195) :

‘स्’ कारान्तः नपुंसकलिङ्गम् ‘तपस्’ शब्दः — पृष्ठ 195
विभक्तिःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमातपःतपसीतपांसि
द्वितीयातपःतपसीतपांसि
तृतीयातपसातपोभ्याम्तपोभिः
चतुर्थीतपसेतपोभ्याम्तपोभ्यः
पञ्चमीतपसःतपोभ्याम्तपोभ्यः
षष्ठीतपसःतपसोःतपसाम्
सप्तमीतपसितपसोःतपःसु, तपस्सु
सम्बोधनम्हे तपःहे तपसीहे तपांसि
३‘पयस्’ शब्दः — ‘स्’ कारान्तः नपुंसकलिङ्गम् (पृष्ठ 196)
उत्तर

‘पयस्’ (दूध, जल) — ‘अस्’-अन्त नपुंसकलिङ्ग, मनस् जैसा। प्रथमा-द्वितीया : पयः, पयसी, पयांसि; भ्याम्, भिस्, भ्यस् से पहले पयो- (पयोभिः); सप्तमी बहुवचन पयःसु, पयस्सु; शेष सर्वत्र पयस् (पयसा, पयसि)। पूरे रूप (पृष्ठ 196) :

‘स्’ कारान्तः नपुंसकलिङ्गम् ‘पयस्’ शब्दः — पृष्ठ 196
विभक्तिःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमापयःपयसीपयांसि
द्वितीयापयःपयसीपयांसि
तृतीयापयसापयोभ्याम्पयोभिः
चतुर्थीपयसेपयोभ्याम्पयोभ्यः
पञ्चमीपयसःपयोभ्याम्पयोभ्यः
षष्ठीपयसःपयसोःपयसाम्
सप्तमीपयसिपयसोःपयःसु, पयस्सु
सम्बोधनम्हे पयःहे पयसीहे पयांसि
४‘शिरस्’ शब्दः — ‘स्’ कारान्तः नपुंसकलिङ्गम् (पृष्ठ 196)
उत्तर

‘शिरस्’ (सिर) — ‘अस्’-अन्त नपुंसकलिङ्ग, मनस् जैसा। प्रथमा-द्वितीया : शिरः, शिरसी, शिरांसि; भ्याम्, भिस्, भ्यस् से पहले शिरो- (शिरोभिः); सप्तमी बहुवचन शिरःसु, शिरस्सु; शेष सर्वत्र शिरस् (शिरसा, शिरसि)। पूरे रूप (पृष्ठ 196) :

‘स्’ कारान्तः नपुंसकलिङ्गम् ‘शिरस्’ शब्दः — पृष्ठ 196
विभक्तिःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमाशिरःशिरसीशिरांसि
द्वितीयाशिरःशिरसीशिरांसि
तृतीयाशिरसाशिरोभ्याम्शिरोभिः
चतुर्थीशिरसेशिरोभ्याम्शिरोभ्यः
पञ्चमीशिरसःशिरोभ्याम्शिरोभ्यः
षष्ठीशिरसःशिरसोःशिरसाम्
सप्तमीशिरसिशिरसोःशिरःसु, शिरस्सु
सम्बोधनम्हे शिरःहे शिरसीहे शिरांसि
५‘छन्दस्’ शब्दः — ‘स्’ कारान्तः नपुंसकलिङ्गम् (पृष्ठ 197)
उत्तर

‘छन्दस्’ (छन्द; वेद) — ‘अस्’-अन्त नपुंसकलिङ्ग, मनस् जैसा। प्रथमा-द्वितीया : छन्दः, छन्दसी, छन्दांसि; भ्याम्, भिस्, भ्यस् से पहले छन्दो- (छन्दोभिः); सप्तमी बहुवचन छन्दःसु, छन्दस्सु; शेष सर्वत्र छन्दस् (छन्दसा, छन्दसि)। पूरे रूप (पृष्ठ 197) :

‘स्’ कारान्तः नपुंसकलिङ्गम् ‘छन्दस्’ शब्दः — पृष्ठ 197
विभक्तिःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमाछन्दःछन्दसीछन्दांसि
द्वितीयाछन्दःछन्दसीछन्दांसि
तृतीयाछन्दसाछन्दोभ्याम्छन्दोभिः
चतुर्थीछन्दसेछन्दोभ्याम्छन्दोभ्यः
पञ्चमीछन्दसःछन्दोभ्याम्छन्दोभ्यः
षष्ठीछन्दसःछन्दसोःछन्दसाम्
सप्तमीछन्दसिछन्दसोःछन्दःसु, छन्दस्सु
सम्बोधनम्हे छन्दःहे छन्दसीहे छन्दांसि
६‘चक्षुष्’ शब्दः — ‘ष्’ कारान्तः नपुंसकलिङ्गम् (पृष्ठ 197)
उत्तर

‘चक्षुष्’ (आँख) — ‘उस्’-अन्त नपुंसकलिङ्ग (मूल चक्षुस्)। प्रथमा-द्वितीया : चक्षुः, चक्षुषी, चक्षूंषि; भ्याम्, भिस्, भ्यस् से पहले चक्षुर्- (चक्षुर्भ्याम्, चक्षुर्भिः — यहाँ ‘ओ’ नहीं बनता); सप्तमी बहुवचन चक्षुःषु, चक्षुष्षु; शेष सर्वत्र चक्षुष् (चक्षुषा, चक्षुषि)। पूरे रूप (पृष्ठ 197) :

‘ष्’ कारान्तः नपुंसकलिङ्गम् ‘चक्षुष्’ शब्दः — पृष्ठ 197
विभक्तिःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमाचक्षुःचक्षुषीचक्षूंषि
द्वितीयाचक्षुःचक्षुषीचक्षूंषि
तृतीयाचक्षुषाचक्षुर्भ्याम्चक्षुर्भिः
चतुर्थीचक्षुषेचक्षुर्भ्याम्चक्षुर्भ्यः
पञ्चमीचक्षुषःचक्षुर्भ्याम्चक्षुर्भ्यः
षष्ठीचक्षुषःचक्षुषोःचक्षुषाम्
सप्तमीचक्षुषिचक्षुषोःचक्षुःषु, चक्षुष्षु
सम्बोधनम्हे चक्षुःहे चक्षुषीहे चक्षूंषि

Chapter 15 of 16 – Sanskrit

Also for This Chapter

NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 15 Parishisht 4 शब्दरूपाणि – Overview

ClassClass 9
SubjectSanskrit
Chapter15 – Parishisht 4 शब्दरूपाणि
Session2027
FormatFull answers on this page + PDF

NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 15 – FAQs

Where can I download NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 15 Parishisht 4 शब्दरूपाणि PDF?

Read every answer on this page, or download the free PDF from the table at the top.

Is this for the 2027 session?

Yes, it follows the latest NCERT Class 9 Sanskrit book for 2027.

How many questions are solved in NCERT Class 9 Sanskrit Chapter 15?

All questions of the chapter – the in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises.

How should I use these solutions?

Read the chapter in the NCERT book first, attempt the questions yourself, then check your answers here.

Official website: ncert.nic.inNational Council of Educational Research and Training publishes date sheets, admit cards and results here
Visit

Ask a question

?

Loading comments…