NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 15 Parishisht 4 शब्दरूपाणि provide clear, step-by-step answers to every exercise and in-text question from the chapter Parishisht 4 शब्दरूपाणि of the NCERT textbook शारदा. Prepared by subject experts as per the latest NCERT (CBSE) syllabus for 2026-27, these NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit help you understand each concept, write exam-ready answers, and check your own solutions. You can read them online below or download the free Class 9 Sanskrit Chapter 15 question-answer PDF.
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 15 Parishisht 4 शब्दरूपाणि
- Class: Class 9
- Subject: Sanskrit
- Chapter: Chapter 15 – Parishisht 4 शब्दरूपाणि
- Textbook: शारदा (NCERT)
- Study material: NCERT Solutions – questions with answers, free PDF
These solutions answer all the exercise questions of Chapter 15 Parishisht 4 शब्दरूपाणि — including the in-text questions, short-answer and long-answer questions, and activities — with complete explanations so you can follow the method, not just the final answer. Read the full solutions below.
NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Parishisht 4 शब्दरूपाणि View Download
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 15 PDF Download
You can read the NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 15 online above, or download the complete question-answer PDF to study Parishisht 4 शब्दरूपाणि offline at any time.
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 15 PDF Download Link – Click Here to Download Solutions PDF
Questions Covered in This Chapter
These NCERT Solutions answer all 32 questions of this chapter. The questions solved are:
- परिशिष्टम् ४ ‘शब्दरूपाणि’ में क्या है, और इसमें अभ्यास क्यों नहीं है?
- किसी नए हलन्त शब्द का रूप बनाना हो तो किस तालिका के साँचे पर चलें?
- ‘सुप्’ किसे कहते हैं और पुस्तक की यह अन्तिम तालिका क्या बताती है?
- ‘ब्रह्मन्’ शब्दः — ‘न्’ कारान्तः पुंलिङ्गः (पृष्ठ 184)
- ‘गुणिन्’ शब्दः — ‘न्’ कारान्तः पुंलिङ्गः (पृष्ठ 184)
- ‘पथिन्’ शब्दः — ‘न्’ कारान्तः पुंलिङ्गः (पृष्ठ 185)
- ‘विद्वस्’ शब्दः — ‘स्’ कारान्तः पुंलिङ्गः (पृष्ठ 185)
- ‘चन्द्रमस्’ शब्दः — ‘स्’ कारान्तः पुंलिङ्गः (पृष्ठ 186)
- ‘पुंस्’ शब्दः — ‘स्’ कारान्तः पुंलिङ्गः (पृष्ठ 186)
- ‘वेधस्’ शब्दः — ‘स्’ कारान्तः पुंलिङ्गः (पृष्ठ 187)
- ‘सुहृद्’ शब्दः — ‘द्’ कारान्तः पुंलिङ्गः (पृष्ठ 187)
- ‘वणिज्’ शब्दः — ‘ज्’ कारान्तः पुंलिङ्गः (पृष्ठ 188)
- ‘भिषज्’ शब्दः — ‘ज्’ कारान्तः पुंलिङ्गः (पृष्ठ 188)
- ‘वाच्’ शब्दः — ‘च्’ कारान्तः स्त्रीलिङ्गः (पृष्ठ 189)
- ‘त्वच्’ शब्दः — ‘च्’ कारान्तः स्त्रीलिङ्गः (पृष्ठ 189)
- ‘स्रज्’ शब्दः — ‘ज्’ कारान्तः स्त्रीलिङ्गः (पृष्ठ 190)
- ‘रुज्’ शब्दः — ‘ज्’ कारान्तः स्त्रीलिङ्गः (पृष्ठ 190)
- ‘सरित्’ शब्दः — ‘त्’ कारान्तः स्त्रीलिङ्गः (पृष्ठ 191)
- ‘विद्युत्’ शब्दः — ‘त्’ कारान्तः स्त्रीलिङ्गः (पृष्ठ 191)
- ‘दिव्’ शब्दः — ‘व्’ कारान्तः स्त्रीलिङ्गः (पृष्ठ 192)
- ‘दिश्’ शब्दः — ‘श्’ कारान्तः स्त्रीलिङ्गः (पृष्ठ 192)
- नपुंसकलिङ्ग की तीन पहचानें — तालिका देखने से पहले
- ‘जगत्’ शब्दः — ‘त्’ कारान्तः नपुंसकलिङ्गम् (पृष्ठ 193)
- ‘नामन्’ शब्दः — ‘न्’ कारान्तः नपुंसकलिङ्गम् (पृष्ठ 193)
- ‘कर्मन्’ शब्दः — ‘न्’ कारान्तः नपुंसकलिङ्गम् (पृष्ठ 194)
- ‘चर्मन्’ शब्दः — ‘न्’ कारान्तः नपुंसकलिङ्गम् (पृष्ठ 194)
- ‘मनस्’ शब्दः — ‘स्’ कारान्तः नपुंसकलिङ्गम् (पृष्ठ 195)
- ‘तपस्’ शब्दः — ‘स्’ कारान्तः नपुंसकलिङ्गम् (पृष्ठ 195)
- ‘पयस्’ शब्दः — ‘स्’ कारान्तः नपुंसकलिङ्गम् (पृष्ठ 196)
- ‘शिरस्’ शब्दः — ‘स्’ कारान्तः नपुंसकलिङ्गम् (पृष्ठ 196)
- ‘छन्दस्’ शब्दः — ‘स्’ कारान्तः नपुंसकलिङ्गम् (पृष्ठ 197)
- ‘चक्षुष्’ शब्दः — ‘ष्’ कारान्तः नपुंसकलिङ्गम् (पृष्ठ 197)
Chapter at a Glance
- यह क्या है — ‘शब्दरूपाणि’ शारदा का चौथा परिशिष्ट है (पृष्ठ 184–198)। परिशिष्ट पाठ नहीं होता — उसमें न श्लोक होते हैं, न कथा, न अभ्यासाद् जायते सिद्धिः जैसा प्रश्न-खण्ड। यहाँ केवल सुबन्त रूपों की तालिकाएँ हैं, जिन्हें देखकर छात्र अपना लिखा हुआ रूप मिलाता है।
- केवल हलन्त शब्द — बड़ी बात यह है कि यह परिशिष्ट अजन्त (स्वरान्त) शब्द जैसे बालक, लता, मुनि, साधु, पितृ नहीं देता । वे कक्षा ६–८ में आ चुके हैं। यहाँ केवल व्यञ्जनान्त/हलन्त शब्द हैं — न्, स्, द्, ज्, च्, त्, व्, श्, ष् में समाप्त होने वाले — क्योंकि इन्हीं में विद्यार्थी सबसे अधिक भूल करता है।
- पुस्तक का क्रम — पहले पुंलिङ्गशब्दाः (पृष्ठ 184–188, दस शब्द), फिर स्त्रीलिङ्गरूपाणि (पृष्ठ 189–192, आठ शब्द), फिर नपुंसकलिङ्गरूपाणि (पृष्ठ 193–197, दस शब्द), और अन्त में पृष्ठ 198 पर सुप्-प्रत्ययाः की तालिका। हर तालिका में सात विभक्तियाँ तथा सम्बोधन × तीन वचन — कुल चौबीस खाने।
- तीन अङ्गों का सिद्धान्त — हलन्त शब्द का रूप याद करने का सूत्र यह है कि उसका अङ्ग तीन तरह का होता है — बलवत् (प्रथमा के तीनों वचन तथा द्वितीया के एकवचन-द्विवचन में, जैसे ब्रह्माण्, विद्वांस्, पुमांस्), मध्यम (भ्याम्, भिस्, भ्यस्, सु से पहले, जैसे ब्रह्म-, विद्वद्-, जगद्-) और दुर्बल (शेष स्वरादि प्रत्ययों से पहले, जैसे ब्रह्मण्, विदुष्, जगत्-)। यही एक विचार अट्ठाईस में से चौबीस तालिकाओं को समझा देता है।
- पदान्त-परिवर्तन — जहाँ शब्द वाक्य में अकेला पड़ता है (प्रथमा एकवचन, सम्बोधन) वहाँ अन्तिम व्यञ्जन जश्त्व/चर्त्व से बदलता है — वाच् → वाग्/वाक्, सुहृद् → सुहृद्/सुहृत्, दिश् → दिग्/दिक्, स्रज् → स्रग्/स्रक्। इसीलिए तालिका में वहाँ दो-दो रूप छपे हैं; दोनों शुद्ध हैं।
- सप्तमी बहुवचन की चतुराई — ‘सु’ प्रत्यय जोड़ते समय अन्तिम व्यञ्जन कठोर हो जाता है और स् प्रायः ष् बन जाता है : वाच् + सु = वाक्षु , दिश् + सु = दिक्षु , सरित् + सु = सरित्सु , विद्वस् + सु = विद्वत्सु । अस्-अन्त शब्दों में विसर्ग वाला और स् वाला — दोनों रूप चलते हैं : मनःसु / मनस्सु ।
- अस्-अन्त शब्दों का ओ — मनस्, तपस्, पयस्, शिरस्, छन्दस्, चन्द्रमस्, वेधस् जैसे शब्दों में भ्याम्, भिस्, भ्यस् से पहले ‘अस्’ का ‘ओ’ हो जाता है (रुत्व-उत्व-गुण) — मनोभिः, तपोभ्यः, शिरोभ्याम्, चन्द्रमोभिः । यही नियम ‘मनोरथ’, ‘तपोवन’, ‘पयोधर’ जैसे समस्तपदों में भी दिखता है।
- नपुंसकलिङ्ग की पहचान — नपुंसक में प्रथमा और द्वितीया के रूप सदा समान रहते हैं, द्विवचन में ‘ई’ (जगती, कर्मणी, मनसी) और बहुवचन में नुम् आगम + दीर्घ (जगन्ति, कर्माणि, मनांसि, चक्षूंषि)। यह पहचान परीक्षा में लिङ्ग बताने के काम आती है।
- इसका उपयोग कैसे करें — रूप रटने के बजाय पहले शब्द का अन्तिम वर्ण देखिए, फिर उसका लिङ्ग, फिर उसे नीचे की किसी तालिका के साँचे से मिलाइए — जैसे ‘शरद्’ को सरित् से, ‘मरुत्’ को विद्युत् से, ‘यशस्’ को तपस् से, ‘आत्मन्’ को ब्रह्मन् से, ‘वेधस्’ को चन्द्रमस् से। एक साँचा सीखकर दस शब्द बन जाते हैं।
How to Download NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 15 PDF
Follow these simple steps to get the Parishisht 4 शब्दरूपाणि questions-and-answers PDF from शारदा.
- Search NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 15 aglasem and open this page.
- Read the exercise questions with answers for Parishisht 4 शब्दरूपाणि shown above.
- Click the Download PDF link to save the Parishisht 4 शब्दरूपाणि solutions to your device.
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit – All Chapters
There are more chapters to study besides Parishisht 4 शब्दरूपाणि in Sanskrit. Here are the NCERT Solutions for all chapters of Class 9 Sanskrit.
- Chapter 1 सत्यं शिवं सुन्दरं संस्कृतम्
- Chapter 2 सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः
- Chapter 3 आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः
- Chapter 4 न खलु वयस्तेजसो हेतुः
- Chapter 5 एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी
- Chapter 6 मनःपूतं समाचरेत्
- Chapter 7 उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्
- Chapter 8 अन्नाद् आनन्दं प्रति
- Chapter 9 कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः
- Chapter 10 णमो अरिहन्ताणम्
- Chapter 11 वर्णोच्चारण-शिक्षा २
- Chapter 12 Parishisht 1 अन्वयः
- Chapter 13 Parishisht 2 समासः
- Chapter 14 Parishisht 3 वाच्यम्
- Chapter 15 Parishisht 4 शब्दरूपाणि
- Chapter 16 Parishisht 5 धातुरूपाणि
NCERT Solutions for Class 9 – All Subjects
Just like Chapter 15 of Sanskrit, you can get the exercise questions with answers for every other subject of Class 9. Here are the NCERT Solutions for all subjects of Class 9.
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 15 – An Overview
The key highlights of this study material are as follows.
| Aspects | Details |
|---|---|
| Class | Class 9 |
| Subject | Sanskrit |
| Chapter Number | Chapter 15 |
| Chapter Name | Parishisht 4 शब्दरूपाणि |
| Book Name | शारदा |
| Book By | NCERT (National Council of Educational Research and Training) |
| Educational Resource Here | NCERT Solutions of Class 9 Sanskrit Chapter 15 for all exercises |
| More Questions Answers of This Subject | NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit |
| Download Book Chapter | NCERT Book Class 9 Sanskrit |
| All Questions Answers For This Class | NCERT Solutions for Class 9 |
| Complete Solutions | NCERT Solutions |
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 15 Parishisht 4 शब्दरूपाणि – FAQs
What are the NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 15 Parishisht 4 शब्दरूपाणि?
They are the complete, step-by-step answers to all the exercise and in-text questions of Chapter 15 Parishisht 4 शब्दरूपाणि from the NCERT Class 9 Sanskrit textbook शारदा, written by experts as per the latest NCERT syllabus.
How can I download the Class 9 Sanskrit Chapter 15 solutions PDF for free?
Open this page on aglasem, read the Parishisht 4 शब्दरूपाणि questions with answers, and click the “Download Solutions PDF” link. The Class 9 Sanskrit Chapter 15 NCERT Solutions PDF is completely free to download.
Are these NCERT Solutions as per the latest 2026-27 syllabus?
Yes. The NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 15 are based on the latest NCERT textbook शारदा and the current 2026-27 CBSE syllabus, so the questions and answers match what you study in class.
Where can I get NCERT Solutions for the other chapters of Class 9 Sanskrit?
You can find the answers to every chapter on the NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit page, and solutions for every subject on the NCERT Solutions for Class 9 page.
How do NCERT Solutions help in exam preparation?
They show the correct method to solve each question, help you write answers the way they are expected in exams, let you check and correct your own work, and save revision time — which together improve your marks in Class 9 Sanskrit.
If you have any queries on NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 15 Parishisht 4 शब्दरूपाणि, then please ask in the comments below.