NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 15 Parishisht 4 शब्दरूपाणि – step-by-step answers to every exercise and in-text question of the chapter, as per the latest NCERT syllabus for 2027. Read them online or download the free question-answer PDF.
यह पृष्ठ शारदा (कक्षा ९) का परिशिष्टम् ४ — शब्दरूपाणि है — यह कोई पाठ नहीं, परिशिष्ट है, और पुस्तक इस पर कोई अभ्यास नहीं देती; यहाँ केवल शब्दरूपों की पूरी भरी हुई तालिकाएँ छपी हैं। पृष्ठ 184 से 198 तक पुस्तक अट्ठाईस व्यञ्जनान्त (हलन्त) शब्दों के पूरे रूप देती है — पुंलिङ्ग में ब्रह्मन्, गुणिन्, पथिन्, विद्वस्, चन्द्रमस्, पुंस्, वेधस्, सुहृद्, वणिज्, भिषज्; स्त्रीलिङ्ग में वाच्, त्वच्, स्रज्, रुज्, सरित्, विद्युत्, दिव्, दिश्; नपुंसकलिङ्ग में जगत्, नामन्, कर्मन्, चर्मन्, मनस्, तपस्, पयस्, शिरस्, छन्दस्, चक्षुष् — और अन्त में सुप्-प्रत्ययों की तालिका। छात्र इसे परीक्षा से पहले रूपावली दोहराने, अपने लिखे रूप की जाँच करने तथा किसी नए हलन्त शब्द का रूप अनुमान से बनाने के लिए काम में लेते हैं। नीचे हर शब्द के लिए पहले उसका मुख्य नियम और पुस्तक की पूरी तालिका है; ‘विस्तार से समझिए’ में उसकी पहचान, कारण और प्रयोग-वाक्य हैं; साथ में स्पष्ट रूप से चिह्नित «अभ्यास के लिए (स्वयं करें)» ब्लॉक भी हैं — वे पुस्तक के नहीं, स्वयं जाँच के लिए यहाँ जोड़े गए हैं।
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 15 Parishisht 4 शब्दरूपाणि PDF
All the answers are on this page below. The PDF also explains every answer – why it is right and how to check it – so download it for revision.
| Chapter | Download | |
|---|---|---|
| Solutions PDF | Parishisht 4 शब्दरूपाणि | View PDF |
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 15 Parishisht 4 शब्दरूपाणि – Questions and Answers
All questions of the chapter are answered below, in the order of the book – in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises. Each answer is written the way you would write it in the exam.
शब्दरूपाणि — यह परिशिष्ट क्या देता है — पृष्ठ 184परिशिष्ट का स्वरूप, उसमें छपे 28 शब्द तथा तालिका पढ़ने की विधि
परिशिष्टम् ४ (पृष्ठ 184–198) में केवल शब्दरूपों की तालिकाएँ हैं — अट्ठाईस व्यञ्जनान्त (हलन्त) शब्दों के पूरे रूप (पुंलिङ्ग १०, स्त्रीलिङ्ग ८, नपुंसकलिङ्ग १०) और अन्त में सुप्-प्रत्ययों की तालिका। यह पाठ नहीं, परिशिष्ट है; इसमें न श्लोक है, न कथा, न ‘अभ्यासाद् जायते सिद्धिः’ जैसा प्रश्न-खण्ड। सारी तालिकाएँ पूरी भरी छपी हैं, इसलिए यहाँ हल करने को कोई प्रश्न नहीं है।
परिशिष्ट में क्या-क्या छपा है —
| पृष्ठ | लिङ्ग | शब्दाः (कारान्त-सहित) |
|---|---|---|
| 184–185 | पुंलिङ्गम् | ब्रह्मन् · गुणिन् · पथिन् (सब ‘न्’ कारान्त) |
| 185–187 | पुंलिङ्गम् | विद्वस् · चन्द्रमस् · पुंस् · वेधस् (सब ‘स्’ कारान्त) |
| 187–188 | पुंलिङ्गम् | सुहृद् (‘द्’) · वणिज् · भिषज् (‘ज्’) |
| 189–190 | स्त्रीलिङ्गम् | वाच् · त्वच् (‘च्’) · स्रज् · रुज् (‘ज्’) |
| 191–192 | स्त्रीलिङ्गम् | सरित् · विद्युत् (‘त्’) · दिव् (‘व्’) · दिश् (‘श्’) |
| 193–194 | नपुंसकलिङ्गम् | जगत् (‘त्’) · नामन् · कर्मन् · चर्मन् (‘न्’) |
| 195–197 | नपुंसकलिङ्गम् | मनस् · तपस् · पयस् · शिरस् · छन्दस् (‘स्’) · चक्षुष् (‘ष्’) |
| 198 | तीनों लिङ्ग | सुप्-प्रत्ययाः — विभक्ति के मूल इक्कीस प्रत्यय |
विधि तीन चरणों की है — (क) शब्द का अन्तिम वर्ण देखिए, (ख) उसका लिङ्ग देखिए, (ग) उसी कारान्त-लिङ्ग वाली तालिका का साँचा लगाइए। परिशिष्ट में जो अट्ठाईस शब्द छपे हैं, वे उदाहरण-मात्र हैं; उनके साँचे पर सैकड़ों शब्द चलते हैं।
| नया शब्द | किस साँचे पर | क्यों | नमूना रूप |
|---|---|---|---|
| आत्मन् (पुं.) | ब्रह्मन् | ‘न्’ कारान्त पुंलिङ्ग, अन् वाला | आत्मा, आत्मानौ, आत्मानः |
| राजन् (पुं.) | ब्रह्मन् | वही साँचा; दुर्बल अङ्ग राज्ञ् | राजा, राजानौ, राजानः; राज्ञा |
| धनिन्, बलिन् (पुं.) | गुणिन् | ‘इन्’ प्रत्ययान्त | धनी, धनिनौ, धनिनः |
| विपद्, आपद् (स्त्री.) | सरित् | पदान्त द्/त् वाला स्त्रीलिङ्ग | विपद्/विपत्, विपदौ, विपदः |
| मरुत् (पुं.) | विद्युत् (लिङ्ग-भेद सहित) | ‘त्’ कारान्त | मरुत्, मरुतौ, मरुतः |
| यशस्, वयस्, वचस् (नपुं.) | तपस् / मनस् | ‘अस्’ अन्त वाला नपुंसक | यशः, यशसी, यशांसि |
| धनुष्, हविष् (नपुं.) | चक्षुष् | ‘उस्/इस्’ अन्त वाला नपुंसक | धनुः, धनुषी, धनूंषि |
| वर्मन्, जन्मन्, वेश्मन् (नपुं.) | कर्मन् | ‘मन्’ अन्त वाला नपुंसक (ण् केवल र्/ष् के बाद — जन्मनी, जन्मानि) | वर्म, वर्मणी, वर्माणि |
सुप्-प्रत्ययाः — विभक्ति के मूल प्रत्यय — पृष्ठ 198पुस्तक की अन्तिम तालिका : वे इक्कीस प्रत्यय जिनसे हर शब्दरूप बनता है
प्रातिपदिक (मूल शब्द) के आगे लगकर उसे वाक्य-योग्य पद बनाने वाले इक्कीस प्रत्ययों के समूह को सुप् कहते हैं। नाम इसी से बना है — पहला प्रत्यय सु, अन्तिम सुप्; ‘सु’ से ‘प्’ तक = सुप्। जिस शब्द में ये लगते हैं वह सुबन्त कहलाता है। सात विभक्तियाँ × तीन वचन = इक्कीस प्रत्यय।
| सुप्-प्रत्ययाः (पुंलिङ्गे स्त्रीलिङ्गे नपुंसकलिङ्गे च) — पृष्ठ 198 | |||
|---|---|---|---|
| विभक्तिः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
| प्रथमा | सु | औ | जस् |
| द्वितीया | अम् | औट् | शस् |
| तृतीया | टा | भ्याम् | भिस् |
| चतुर्थी | ङे | भ्याम् | भ्यस् |
| पञ्चमी | ङसि | भ्याम् | भ्यस् |
| षष्ठी | ङस् | ओस् | आम् |
| सप्तमी | ङि | ओस् | सुप् |
‘न्’ कारान्तः पुंलिङ्गः — ब्रह्मन्, गुणिन्, पथिन् — पृष्ठ 184–185पुंलिङ्गशब्दाः खण्ड के पहले तीन शब्द
‘ब्रह्मन्’ (ब्रह्मा) — ‘न्’ कारान्त पुंलिङ्ग। इसके तीन अङ्ग हैं : ब्रह्माण् (प्रथमा के तीनों वचन तथा द्वितीया एकवचन-द्विवचन), ब्रह्म (भ्याम्, भिस्, भ्यस्, सु से पहले) और ब्रह्मण् (शेष स्वरादि प्रत्ययों से पहले)। प्रथमा एकवचन ब्रह्मा, सम्बोधन हे ब्रह्मन्। पूरे रूप (पृष्ठ 184) :
| ‘न्’ कारान्तः पुंलिङ्गः ‘ब्रह्मन्’ शब्दः — पृष्ठ 184 | |||
|---|---|---|---|
| विभक्तिः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
| प्रथमा | ब्रह्मा | ब्रह्माणौ | ब्रह्माणः |
| द्वितीया | ब्रह्माणम् | ब्रह्माणौ | ब्रह्मणः |
| तृतीया | ब्रह्मणा | ब्रह्मभ्याम् | ब्रह्मभिः |
| चतुर्थी | ब्रह्मणे | ब्रह्मभ्याम् | ब्रह्मभ्यः |
| पञ्चमी | ब्रह्मणः | ब्रह्मभ्याम् | ब्रह्मभ्यः |
| षष्ठी | ब्रह्मणः | ब्रह्मणोः | ब्रह्मणाम् |
| सप्तमी | ब्रह्मणि | ब्रह्मणोः | ब्रह्मसु |
| सम्बोधनम् | हे ब्रह्मन् | हे ब्रह्माणौ | हे ब्रह्माणः |
‘गुणिन्’ (गुणवान्) — ‘इन्’-अन्त पुंलिङ्ग। अङ्ग प्रायः सर्वत्र गुणिन् रहता है। प्रथमा एकवचन में न् गिरकर इ दीर्घ — गुणी; भ्याम्, भिस्, भ्यस्, सु से पहले न् गिरता है — गुणिभ्याम्, गुणिभिः, गुणिषु। सम्बोधन हे गुणिन्। पूरे रूप (पृष्ठ 184) :
| ‘न्’ कारान्तः पुंलिङ्गः ‘गुणिन्’ शब्दः — पृष्ठ 184 | |||
|---|---|---|---|
| विभक्तिः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
| प्रथमा | गुणी | गुणिनौ | गुणिनः |
| द्वितीया | गुणिनम् | गुणिनौ | गुणिनः |
| तृतीया | गुणिना | गुणिभ्याम् | गुणिभिः |
| चतुर्थी | गुणिने | गुणिभ्याम् | गुणिभ्यः |
| पञ्चमी | गुणिनः | गुणिभ्याम् | गुणिभ्यः |
| षष्ठी | गुणिनः | गुणिनोः | गुणिनाम् |
| सप्तमी | गुणिनि | गुणिनोः | गुणिषु |
| सम्बोधनम् | हे गुणिन् | हे गुणिनौ | हे गुणिनः |
‘पथिन्’ (मार्ग) — अनियमित ‘न्’ कारान्त पुंलिङ्ग। तीन अङ्ग : पन्थान् (प्रथमा के तीनों वचन तथा द्वितीया एकवचन-द्विवचन; प्रथमा एकवचन पन्थाः), पथि (भ्याम्, भिस्, भ्यस्, सु से पहले) और पथ् (शेष स्वरादि प्रत्ययों से पहले — पथा, पथः, पथि)। सम्बोधन भी हे पन्थाः। पूरे रूप (पृष्ठ 185) :
| ‘न्’ कारान्तः पुंलिङ्गः ‘पथिन्’ शब्दः — पृष्ठ 185 | |||
|---|---|---|---|
| विभक्तिः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
| प्रथमा | पन्थाः | पन्थानौ | पन्थानः |
| द्वितीया | पन्थानम् | पन्थानौ | पथः |
| तृतीया | पथा | पथिभ्याम् | पथिभिः |
| चतुर्थी | पथे | पथिभ्याम् | पथिभ्यः |
| पञ्चमी | पथः | पथिभ्याम् | पथिभ्यः |
| षष्ठी | पथः | पथोः | पथाम् |
| सप्तमी | पथि | पथोः | पथिषु |
| सम्बोधनम् | हे पन्थाः | हे पन्थानौ | हे पन्थानः |
‘स्’ कारान्तः पुंलिङ्गः — विद्वस्, चन्द्रमस्, पुंस्, वेधस् — पृष्ठ 185–187पुंलिङ्गशब्दाः खण्ड के चार ‘स्’-अन्त शब्द
‘विद्वस्’ (विद्वान्) — ‘स्’ कारान्त पुंलिङ्ग। तीन अङ्ग : विद्वांस् (प्रथमा के तीनों वचन तथा द्वितीया एकवचन-द्विवचन; प्रथमा एकवचन विद्वान्), विद्वद् (भ्याम्, भिस्, भ्यस् से पहले; सु से पहले विद्वत्सु) और विदुष् (शेष स्वरादि प्रत्ययों से पहले)। सम्बोधन हे विद्वन्। पूरे रूप (पृष्ठ 185) :
| ‘स्’ कारान्तः पुंलिङ्गः ‘विद्वस्’ शब्दः — पृष्ठ 185 | |||
|---|---|---|---|
| विभक्तिः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
| प्रथमा | विद्वान् | विद्वांसौ | विद्वांसः |
| द्वितीया | विद्वांसम् | विद्वांसौ | विदुषः |
| तृतीया | विदुषा | विद्वद्भ्याम् | विद्वद्भिः |
| चतुर्थी | विदुषे | विद्वद्भ्याम् | विद्वद्भ्यः |
| पञ्चमी | विदुषः | विद्वद्भ्याम् | विद्वद्भ्यः |
| षष्ठी | विदुषः | विदुषोः | विदुषाम् |
| सप्तमी | विदुषि | विदुषोः | विद्वत्सु |
| सम्बोधनम् | हे विद्वन् | हे विद्वांसौ | हे विद्वांसः |
‘चन्द्रमस्’ (चन्द्रमा) — ‘अस्’-अन्त पुंलिङ्ग। प्रथमा एकवचन में ‘अ’ दीर्घ और स् का विसर्ग — चन्द्रमाः; भ्याम्, भिस्, भ्यस् से पहले ‘अस्’ का ‘ओ’ — चन्द्रमोभ्याम्, चन्द्रमोभिः; शेष सर्वत्र चन्द्रमस् ज्यों-का-त्यों (चन्द्रमसा, चन्द्रमसि, चन्द्रमस्सु)। सम्बोधन हे चन्द्रमः। पूरे रूप (पृष्ठ 186) :
| ‘स्’ कारान्तः पुंलिङ्गः ‘चन्द्रमस्’ शब्दः — पृष्ठ 186 | |||
|---|---|---|---|
| विभक्तिः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
| प्रथमा | चन्द्रमाः | चन्द्रमसौ | चन्द्रमसः |
| द्वितीया | चन्द्रमसम् | चन्द्रमसौ | चन्द्रमसः |
| तृतीया | चन्द्रमसा | चन्द्रमोभ्याम् | चन्द्रमोभिः |
| चतुर्थी | चन्द्रमसे | चन्द्रमोभ्याम् | चन्द्रमोभ्यः |
| पञ्चमी | चन्द्रमसः | चन्द्रमोभ्याम् | चन्द्रमोभ्यः |
| षष्ठी | चन्द्रमसः | चन्द्रमसोः | चन्द्रमसाम् |
| सप्तमी | चन्द्रमसि | चन्द्रमसोः | चन्द्रमस्सु |
| सम्बोधनम् | हे चन्द्रमः | हे चन्द्रमसौ | हे चन्द्रमसः |
‘पुंस्’ (पुरुष) — अनियमित ‘स्’ कारान्त पुंलिङ्ग। अङ्ग : पुमांस् (प्रथमा के तीनों वचन तथा द्वितीया एकवचन-द्विवचन; प्रथमा एकवचन पुमान्), पुं/पुम् (भ्याम्, भिस्, भ्यस् से पहले — पुंभ्याम्/पुम्भ्याम्, दोनों शुद्ध) और पुंस् (शेष — पुंसा, पुंसः, पुंसु)। सम्बोधन हे पुमन्। पूरे रूप (पृष्ठ 186) :
| ‘स्’ कारान्तः पुंलिङ्गः ‘पुंस्’ शब्दः — पृष्ठ 186 | |||
|---|---|---|---|
| विभक्तिः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
| प्रथमा | पुमान् | पुमांसौ | पुमांसः |
| द्वितीया | पुमांसम् | पुमांसौ | पुंसः |
| तृतीया | पुंसा | पुंभ्याम्, पुम्भ्याम् | पुंभिः, पुम्भिः |
| चतुर्थी | पुंसे | पुंभ्याम्, पुम्भ्याम् | पुंभ्यः, पुम्भ्यः |
| पञ्चमी | पुंसः | पुंभ्याम्, पुम्भ्याम् | पुंभ्यः, पुम्भ्यः |
| षष्ठी | पुंसः | पुंसोः | पुंसाम् |
| सप्तमी | पुंसि | पुंसोः | पुंसु |
| सम्बोधनम् | हे पुमन् | हे पुमांसौ | हे पुमांसः |
‘वेधस्’ (विधाता) — ‘अस्’-अन्त पुंलिङ्ग, चन्द्रमस् जैसा। प्रथमा एकवचन वेधाः; भ्याम्, भिस्, भ्यस् से पहले वेधो- (वेधोभ्याम्, वेधोभिः); शेष सर्वत्र वेधस् (वेधसा, वेधसि)। सप्तमी बहुवचन के दोनों रूप वेधःसु, वेधस्सु शुद्ध हैं। सम्बोधन हे वेधः। पूरे रूप (पृष्ठ 187) :
| ‘स्’ कारान्तः पुंलिङ्गः ‘वेधस्’ शब्दः — पृष्ठ 187 | |||
|---|---|---|---|
| विभक्तिः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
| प्रथमा | वेधाः | वेधसौ | वेधसः |
| द्वितीया | वेधसम् | वेधसौ | वेधसः |
| तृतीया | वेधसा | वेधोभ्याम् | वेधोभिः |
| चतुर्थी | वेधसे | वेधोभ्याम् | वेधोभ्यः |
| पञ्चमी | वेधसः | वेधोभ्याम् | वेधोभ्यः |
| षष्ठी | वेधसः | वेधसोः | वेधसाम् |
| सप्तमी | वेधसि | वेधसोः | वेधःसु, वेधस्सु |
| सम्बोधनम् | हे वेधः | हे वेधसौ | हे वेधसः |
‘द्’ तथा ‘ज्’ कारान्तः पुंलिङ्गः — सुहृद्, वणिज्, भिषज् — पृष्ठ 187–188पदान्त-परिवर्तन (जश्त्व–चर्त्व) दिखाने वाले तीन शब्द
‘सुहृद्’ (मित्र) — ‘द्’ कारान्त पुंलिङ्ग। अङ्ग सर्वत्र सुहृद् रहता है; केवल पदान्त द् बदलता है — प्रथमा व सम्बोधन एकवचन में सुहृद्, सुहृत् (दोनों शुद्ध), भ्याम्, भिस्, भ्यस् से पहले सुहृद्-, और सप्तमी बहुवचन सुहृत्सु। पूरे रूप (पृष्ठ 187) :
| ‘द्’ कारान्तः पुंलिङ्गः ‘सुहृद्’ शब्दः — पृष्ठ 187 | |||
|---|---|---|---|
| विभक्तिः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
| प्रथमा | सुहृद्, सुहृत् | सुहृदौ | सुहृदः |
| द्वितीया | सुहृदम् | सुहृदौ | सुहृदः |
| तृतीया | सुहृदा | सुहृद्भ्याम् | सुहृद्भिः |
| चतुर्थी | सुहृदे | सुहृद्भ्याम् | सुहृद्भ्यः |
| पञ्चमी | सुहृदः | सुहृद्भ्याम् | सुहृद्भ्यः |
| षष्ठी | सुहृदः | सुहृदोः | सुहृदाम् |
| सप्तमी | सुहृदि | सुहृदोः | सुहृत्सु |
| सम्बोधनम् | हे सुहृद्, हे सुहृत् | हे सुहृदौ | हे सुहृदः |
‘वणिज्’ (व्यापारी) — ‘ज्’ कारान्त पुंलिङ्ग। अङ्ग सर्वत्र वणिज्; पदान्त ज् कवर्ग में बदलता है — प्रथमा व सम्बोधन एकवचन वणिग्, वणिक्; भ्याम्, भिस्, भ्यस् से पहले वणिग्-; सप्तमी बहुवचन वणिक्षु। स्वरादि प्रत्ययों से पहले ज् बना रहता है (वणिजा, वणिजि)। पूरे रूप (पृष्ठ 188) :
| ‘ज्’ कारान्तः पुंलिङ्गः ‘वणिज्’ शब्दः — पृष्ठ 188 | |||
|---|---|---|---|
| विभक्तिः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
| प्रथमा | वणिग्, वणिक् | वणिजौ | वणिजः |
| द्वितीया | वणिजम् | वणिजौ | वणिजः |
| तृतीया | वणिजा | वणिग्भ्याम् | वणिग्भिः |
| चतुर्थी | वणिजे | वणिग्भ्याम् | वणिग्भ्यः |
| पञ्चमी | वणिजः | वणिग्भ्याम् | वणिग्भ्यः |
| षष्ठी | वणिजः | वणिजोः | वणिजाम् |
| सप्तमी | वणिजि | वणिजोः | वणिक्षु |
| सम्बोधनम् | हे वणिग्, हे वणिक् | हे वणिजौ | हे वणिजः |
‘भिषज्’ (वैद्य) — ‘ज्’ कारान्त पुंलिङ्ग, ठीक वणिज् जैसा। प्रथमा व सम्बोधन एकवचन भिषग्, भिषक्; भ्याम्, भिस्, भ्यस् से पहले भिषग्-; सप्तमी बहुवचन भिषक्षु; स्वरादि प्रत्ययों से पहले भिषज् (भिषजा, भिषजः)। पूरे रूप (पृष्ठ 188) :
| ‘ज्’ कारान्तः पुंलिङ्गः ‘भिषज्’ शब्दः — पृष्ठ 188 | |||
|---|---|---|---|
| विभक्तिः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
| प्रथमा | भिषग्, भिषक् | भिषजौ | भिषजः |
| द्वितीया | भिषजम् | भिषजौ | भिषजः |
| तृतीया | भिषजा | भिषग्भ्याम् | भिषग्भिः |
| चतुर्थी | भिषजे | भिषग्भ्याम् | भिषग्भ्यः |
| पञ्चमी | भिषजः | भिषग्भ्याम् | भिषग्भ्यः |
| षष्ठी | भिषजः | भिषजोः | भिषजाम् |
| सप्तमी | भिषजि | भिषजोः | भिषक्षु |
| सम्बोधनम् | हे भिषग्, हे भिषक् | हे भिषजौ | हे भिषजः |
स्त्रीलिङ्गरूपाणि — ‘च्’ तथा ‘ज्’ कारान्तः — वाच्, त्वच्, स्रज्, रुज् — पृष्ठ 189–190स्त्रीलिङ्गरूपाणि खण्ड का आरम्भ (पृष्ठ 189)
‘वाच्’ (वाणी) — ‘च्’ कारान्त स्त्रीलिङ्ग। अङ्ग सर्वत्र वाच्; पदान्त च् कवर्ग में बदलता है — प्रथमा व सम्बोधन एकवचन वाग्, वाक्; भ्याम्, भिस्, भ्यस् से पहले वाग्-; सप्तमी बहुवचन वाक्षु। स्वरादि प्रत्ययों से पहले च् बना रहता है (वाचा, वाचि)। पूरे रूप (पृष्ठ 189) :
| ‘च्’ कारान्तः स्त्रीलिङ्गः ‘वाच्’ शब्दः — पृष्ठ 189 | |||
|---|---|---|---|
| विभक्तिः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
| प्रथमा | वाग्, वाक् | वाचौ | वाचः |
| द्वितीया | वाचम् | वाचौ | वाचः |
| तृतीया | वाचा | वाग्भ्याम् | वाग्भिः |
| चतुर्थी | वाचे | वाग्भ्याम् | वाग्भ्यः |
| पञ्चमी | वाचः | वाग्भ्याम् | वाग्भ्यः |
| षष्ठी | वाचः | वाचोः | वाचाम् |
| सप्तमी | वाचि | वाचोः | वाक्षु |
| सम्बोधनम् | हे वाग्, हे वाक् | हे वाचौ | हे वाचः |
‘त्वच्’ (त्वचा, छाल) — ‘च्’ कारान्त स्त्रीलिङ्ग, वाच् जैसा। प्रथमा व सम्बोधन एकवचन त्वग्, त्वक्; भ्याम्, भिस्, भ्यस् से पहले त्वग्-; सप्तमी बहुवचन त्वक्षु; स्वरादि प्रत्ययों से पहले त्वच् (त्वचा, त्वचि)। पूरे रूप (पृष्ठ 189) :
| ‘च्’ कारान्तः स्त्रीलिङ्गः ‘त्वच्’ शब्दः — पृष्ठ 189 | |||
|---|---|---|---|
| विभक्तिः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
| प्रथमा | त्वग्, त्वक् | त्वचौ | त्वचः |
| द्वितीया | त्वचम् | त्वचौ | त्वचः |
| तृतीया | त्वचा | त्वग्भ्याम् | त्वग्भिः |
| चतुर्थी | त्वचे | त्वग्भ्याम् | त्वग्भ्यः |
| पञ्चमी | त्वचः | त्वग्भ्याम् | त्वग्भ्यः |
| षष्ठी | त्वचः | त्वचोः | त्वचाम् |
| सप्तमी | त्वचि | त्वचोः | त्वक्षु |
| सम्बोधनम् | हे त्वग्, हे त्वक् | हे त्वचौ | हे त्वचः |
‘स्रज्’ (माला) — ‘ज्’ कारान्त स्त्रीलिङ्ग। प्रथमा व सम्बोधन एकवचन स्रग्, स्रक्; भ्याम्, भिस्, भ्यस् से पहले स्रग्-; सप्तमी बहुवचन स्रक्षु; स्वरादि प्रत्ययों से पहले स्रज् (स्रजा, स्रजि)। पूरे रूप (पृष्ठ 190) :
| ‘ज्’ कारान्तः स्त्रीलिङ्गः ‘स्रज्’ शब्दः — पृष्ठ 190 | |||
|---|---|---|---|
| विभक्तिः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
| प्रथमा | स्रग्, स्रक् | स्रजौ | स्रजः |
| द्वितीया | स्रजम् | स्रजौ | स्रजः |
| तृतीया | स्रजा | स्रग्भ्याम् | स्रग्भिः |
| चतुर्थी | स्रजे | स्रग्भ्याम् | स्रग्भ्यः |
| पञ्चमी | स्रजः | स्रग्भ्याम् | स्रग्भ्यः |
| षष्ठी | स्रजः | स्रजोः | स्रजाम् |
| सप्तमी | स्रजि | स्रजोः | स्रक्षु |
| सम्बोधनम् | हे स्रग्, हे स्रक् | हे स्रजौ | हे स्रजः |
‘रुज्’ (रोग, पीड़ा) — ‘ज्’ कारान्त स्त्रीलिङ्ग, स्रज् जैसा। प्रथमा व सम्बोधन एकवचन रुग्, रुक्; भ्याम्, भिस्, भ्यस् से पहले रुग्-; सप्तमी बहुवचन रुक्षु; स्वरादि प्रत्ययों से पहले रुज् (रुजा, रुजि)। पूरे रूप (पृष्ठ 190) :
| ‘ज्’ कारान्तः स्त्रीलिङ्गः ‘रुज्’ शब्दः — पृष्ठ 190 | |||
|---|---|---|---|
| विभक्तिः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
| प्रथमा | रुग्, रुक् | रुजौ | रुजः |
| द्वितीया | रुजम् | रुजौ | रुजः |
| तृतीया | रुजा | रुग्भ्याम् | रुग्भिः |
| चतुर्थी | रुजे | रुग्भ्याम् | रुग्भ्यः |
| पञ्चमी | रुजः | रुग्भ्याम् | रुग्भ्यः |
| षष्ठी | रुजः | रुजोः | रुजाम् |
| सप्तमी | रुजि | रुजोः | रुक्षु |
| सम्बोधनम् | हे रुग्, हे रुक् | हे रुजौ | हे रुजः |
स्त्रीलिङ्गरूपाणि — ‘त्’, ‘व्’ तथा ‘श्’ कारान्तः — सरित्, विद्युत्, दिव्, दिश् — पृष्ठ 191–192स्त्रीलिङ्ग खण्ड के शेष चार शब्द
‘सरित्’ (नदी) — ‘त्’ कारान्त स्त्रीलिङ्ग। अङ्ग सर्वत्र सरित्; प्रथमा व सम्बोधन एकवचन सरिद्, सरित्; भ्याम्, भिस्, भ्यस् (मृदु भ्) से पहले सरिद्- (सरिद्भिः); पर कठोर ‘सु’ से पहले त् — सरित्सु। पूरे रूप (पृष्ठ 191) :
| ‘त्’ कारान्तः स्त्रीलिङ्गः ‘सरित्’ शब्दः — पृष्ठ 191 | |||
|---|---|---|---|
| विभक्तिः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
| प्रथमा | सरिद्, सरित् | सरितौ | सरितः |
| द्वितीया | सरितम् | सरितौ | सरितः |
| तृतीया | सरिता | सरिद्भ्याम् | सरिद्भिः |
| चतुर्थी | सरिते | सरिद्भ्याम् | सरिद्भ्यः |
| पञ्चमी | सरितः | सरिद्भ्याम् | सरिद्भ्यः |
| षष्ठी | सरितः | सरितोः | सरिताम् |
| सप्तमी | सरिति | सरितोः | सरित्सु |
| सम्बोधनम् | हे सरिद्, हे सरित् | हे सरितौ | हे सरितः |
‘विद्युत्’ (बिजली) — ‘त्’ कारान्त स्त्रीलिङ्ग, सरित् जैसा। प्रथमा व सम्बोधन एकवचन विद्युद्, विद्युत्; भ्याम्, भिस्, भ्यस् से पहले विद्युद्-; सप्तमी बहुवचन विद्युत्सु; स्वरादि प्रत्ययों से पहले विद्युत् (विद्युता, विद्युति)। पूरे रूप (पृष्ठ 191) :
| ‘त्’ कारान्तः स्त्रीलिङ्गः ‘विद्युत्’ शब्दः — पृष्ठ 191 | |||
|---|---|---|---|
| विभक्तिः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
| प्रथमा | विद्युद्, विद्युत् | विद्युतौ | विद्युतः |
| द्वितीया | विद्युतम् | विद्युतौ | विद्युतः |
| तृतीया | विद्युता | विद्युद्भ्याम् | विद्युद्भिः |
| चतुर्थी | विद्युते | विद्युद्भ्याम् | विद्युद्भ्यः |
| पञ्चमी | विद्युतः | विद्युद्भ्याम् | विद्युद्भ्यः |
| षष्ठी | विद्युतः | विद्युतोः | विद्युताम् |
| सप्तमी | विद्युति | विद्युतोः | विद्युत्सु |
| सम्बोधनम् | हे विद्युद्, हे विद्युत् | हे विद्युतौ | हे विद्युतः |
‘दिव्’ (आकाश, स्वर्ग) — अनियमित ‘व्’ कारान्त स्त्रीलिङ्ग। प्रथमा व सम्बोधन एकवचन द्यौः; भ्याम्, भिस्, भ्यस्, सु से पहले अङ्ग द्यु (द्युभ्याम्, द्युभिः, द्युषु); शेष स्वरादि प्रत्ययों से पहले दिव् (दिवौ, दिवम्, दिवा, दिवि)। पूरे रूप (पृष्ठ 192) :
| ‘व्’ कारान्तः स्त्रीलिङ्गः ‘दिव्’ शब्दः — पृष्ठ 192 | |||
|---|---|---|---|
| विभक्तिः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
| प्रथमा | द्यौः | दिवौ | दिवः |
| द्वितीया | दिवम् | दिवौ | दिवः |
| तृतीया | दिवा | द्युभ्याम् | द्युभिः |
| चतुर्थी | दिवे | द्युभ्याम् | द्युभ्यः |
| पञ्चमी | दिवः | द्युभ्याम् | द्युभ्यः |
| षष्ठी | दिवः | दिवोः | दिवाम् |
| सप्तमी | दिवि | दिवोः | द्युषु |
| सम्बोधनम् | हे द्यौः | हे दिवौ | हे दिवः |
‘दिश्’ (दिशा) — ‘श्’ कारान्त स्त्रीलिङ्ग। पदान्त श् कवर्ग में बदलता है — प्रथमा व सम्बोधन एकवचन दिग्, दिक्; भ्याम्, भिस्, भ्यस् से पहले दिग्-; सप्तमी बहुवचन दिक्षु। स्वरादि प्रत्ययों से पहले श् बना रहता है (दिशा, दिशि)। पूरे रूप (पृष्ठ 192) :
| ‘श्’ कारान्तः स्त्रीलिङ्गः ‘दिश्’ शब्दः — पृष्ठ 192 | |||
|---|---|---|---|
| विभक्तिः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
| प्रथमा | दिग्, दिक् | दिशौ | दिशः |
| द्वितीया | दिशम् | दिशौ | दिशः |
| तृतीया | दिशा | दिग्भ्याम् | दिग्भिः |
| चतुर्थी | दिशे | दिग्भ्याम् | दिग्भ्यः |
| पञ्चमी | दिशः | दिग्भ्याम् | दिग्भ्यः |
| षष्ठी | दिशः | दिशोः | दिशाम् |
| सप्तमी | दिशि | दिशोः | दिक्षु |
| सम्बोधनम् | हे दिग्, हे दिक् | हे दिशौ | हे दिशः |
नपुंसकलिङ्गरूपाणि — ‘त्’ तथा ‘न्’ कारान्तः — जगत्, नामन्, कर्मन्, चर्मन् — पृष्ठ 193–194नपुंसकलिङ्गरूपाणि खण्ड का आरम्भ (पृष्ठ 193)
नपुंसकलिङ्ग की तालिकाएँ पुंलिङ्ग-स्त्रीलिङ्ग से तीन ही बातों में भिन्न होती हैं। ये तीन बातें जान लेने पर आगे की दसों तालिकाएँ बहुत सरल हो जाती हैं।
| पहचान | नियम | उदाहरण |
|---|---|---|
| १. प्रथमा = द्वितीया | तीनों वचनों में प्रथमा और द्वितीया के रूप सर्वथा समान रहते हैं | जगत् / जगत्, कर्म / कर्म, मनः / मनः |
| २. द्विवचन में ‘ई’ | द्विवचन में ‘औ’ के स्थान पर ‘ई’ (शी आदेश) आता है | जगती, कर्मणी, मनसी, चक्षुषी |
| ३. बहुवचन में ‘इ’ तथा नुम्/दीर्घ | प्रथमा-द्वितीया बहुवचन ‘इ’ पर समाप्त होता है (जस्/शस् → शि); त्/स्/ष्-अन्त शब्दों में ‘नुम्’ (न्/ं) जुड़ता है, और अन्/अस्/उस् वाले शब्दों में उससे पहले का स्वर दीर्घ होता है | जगन्ति (नुम्); नामानि, कर्माणि (दीर्घ); मनांसि, चक्षूंषि (नुम् + दीर्घ) |
‘जगत्’ (संसार) — ‘त्’ कारान्त नपुंसकलिङ्ग। प्रथमा-द्वितीया : एकवचन जगद्, जगत्, द्विवचन जगती, बहुवचन जगन्ति (नुम्); भ्याम्, भिस्, भ्यस् से पहले जगद्-; सप्तमी बहुवचन जगत्सु; शेष में जगत् (जगता, जगति)। पूरे रूप (पृष्ठ 193) :
| ‘त्’ कारान्तः नपुंसकलिङ्गम् ‘जगत्’ शब्दः — पृष्ठ 193 | |||
|---|---|---|---|
| विभक्तिः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
| प्रथमा | जगद्, जगत् | जगती | जगन्ति |
| द्वितीया | जगद्, जगत् | जगती | जगन्ति |
| तृतीया | जगता | जगद्भ्याम् | जगद्भिः |
| चतुर्थी | जगते | जगद्भ्याम् | जगद्भ्यः |
| पञ्चमी | जगतः | जगद्भ्याम् | जगद्भ्यः |
| षष्ठी | जगतः | जगतोः | जगताम् |
| सप्तमी | जगति | जगतोः | जगत्सु |
| सम्बोधनम् | हे जगद्, हे जगत् | हे जगती | हे जगन्ति |
‘नामन्’ (नाम) — ‘न्’ कारान्त नपुंसकलिङ्ग। प्रथमा-द्वितीया : नाम, नाम्नी/नामनी, नामानि; भ्याम्, भिस्, भ्यस्, सु से पहले नाम- (नामभिः, नामसु); शेष स्वरादि प्रत्ययों से पहले नाम्न् (नाम्ना, नाम्नः; सप्तमी एकवचन नाम्नि/नामनि)। सम्बोधन हे नामन्, हे नाम। पूरे रूप (पृष्ठ 193) :
| ‘न्’ कारान्तः नपुंसकलिङ्गम् ‘नामन्’ शब्दः — पृष्ठ 193 | |||
|---|---|---|---|
| विभक्तिः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
| प्रथमा | नाम | नाम्नी, नामनी | नामानि |
| द्वितीया | नाम | नाम्नी, नामनी | नामानि |
| तृतीया | नाम्ना | नामभ्याम् | नामभिः |
| चतुर्थी | नाम्ने | नामभ्याम् | नामभ्यः |
| पञ्चमी | नाम्नः | नामभ्याम् | नामभ्यः |
| षष्ठी | नाम्नः | नाम्नोः | नाम्नाम् |
| सप्तमी | नाम्नि, नामनि | नाम्नोः | नामसु |
| सम्बोधनम् | हे नामन्, हे नाम | हे नाम्नी, हे नामनी | हे नामानि |
‘कर्मन्’ (कर्म) — ‘न्’ कारान्त नपुंसकलिङ्ग। प्रथमा-द्वितीया : कर्म, कर्मणी, कर्माणि; भ्याम्, भिस्, भ्यस्, सु से पहले कर्म- (कर्मभिः, कर्मसु); शेष स्वरादि प्रत्ययों से पहले कर्मण् (कर्मणा, कर्मणि) — र् के कारण न् का ण्। सम्बोधन हे कर्मन्, हे कर्म। पूरे रूप (पृष्ठ 194) :
| ‘न्’ कारान्तः नपुंसकलिङ्गम् ‘कर्मन्’ शब्दः — पृष्ठ 194 | |||
|---|---|---|---|
| विभक्तिः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
| प्रथमा | कर्म | कर्मणी | कर्माणि |
| द्वितीया | कर्म | कर्मणी | कर्माणि |
| तृतीया | कर्मणा | कर्मभ्याम् | कर्मभिः |
| चतुर्थी | कर्मणे | कर्मभ्याम् | कर्मभ्यः |
| पञ्चमी | कर्मणः | कर्मभ्याम् | कर्मभ्यः |
| षष्ठी | कर्मणः | कर्मणोः | कर्मणाम् |
| सप्तमी | कर्मणि | कर्मणोः | कर्मसु |
| सम्बोधनम् | हे कर्मन्, हे कर्म | हे कर्मणी | हे कर्माणि |
‘चर्मन्’ (चमड़ा) — ‘न्’ कारान्त नपुंसकलिङ्ग, ठीक कर्मन् जैसा। प्रथमा-द्वितीया : चर्म, चर्मणी, चर्माणि; भ्याम्, भिस्, भ्यस्, सु से पहले चर्म- (चर्मभिः, चर्मसु); शेष स्वरादि प्रत्ययों से पहले चर्मण् (चर्मणा, चर्मणि)। सम्बोधन हे चर्मन्, हे चर्म। पूरे रूप (पृष्ठ 194) :
| ‘न्’ कारान्तः नपुंसकलिङ्गम् ‘चर्मन्’ शब्दः — पृष्ठ 194 | |||
|---|---|---|---|
| विभक्तिः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
| प्रथमा | चर्म | चर्मणी | चर्माणि |
| द्वितीया | चर्म | चर्मणी | चर्माणि |
| तृतीया | चर्मणा | चर्मभ्याम् | चर्मभिः |
| चतुर्थी | चर्मणे | चर्मभ्याम् | चर्मभ्यः |
| पञ्चमी | चर्मणः | चर्मभ्याम् | चर्मभ्यः |
| षष्ठी | चर्मणः | चर्मणोः | चर्मणाम् |
| सप्तमी | चर्मणि | चर्मणोः | चर्मसु |
| सम्बोधनम् | हे चर्मन्, हे चर्म | हे चर्मणी | हे चर्माणि |
नपुंसकलिङ्गरूपाणि — ‘स्’ तथा ‘ष्’ कारान्तः — मनस्, तपस्, पयस्, शिरस्, छन्दस्, चक्षुष् — पृष्ठ 195–197परिशिष्ट की अन्तिम छह शब्दरूप-तालिकाएँ
‘मनस्’ (मन) — ‘अस्’-अन्त नपुंसकलिङ्ग। प्रथमा-द्वितीया : मनः, मनसी, मनांसि; भ्याम्, भिस्, भ्यस् से पहले ‘अस्’ का ‘ओ’ — मनोभ्याम्, मनोभिः, मनोभ्यः; सप्तमी बहुवचन मनःसु, मनस्सु; शेष सर्वत्र मनस् (मनसा, मनसि)। सम्बोधन हे मनः। पूरे रूप (पृष्ठ 195) :
| ‘स्’ कारान्तः नपुंसकलिङ्गम् ‘मनस्’ शब्दः — पृष्ठ 195 | |||
|---|---|---|---|
| विभक्तिः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
| प्रथमा | मनः | मनसी | मनांसि |
| द्वितीया | मनः | मनसी | मनांसि |
| तृतीया | मनसा | मनोभ्याम् | मनोभिः |
| चतुर्थी | मनसे | मनोभ्याम् | मनोभ्यः |
| पञ्चमी | मनसः | मनोभ्याम् | मनोभ्यः |
| षष्ठी | मनसः | मनसोः | मनसाम् |
| सप्तमी | मनसि | मनसोः | मनःसु, मनस्सु |
| सम्बोधनम् | हे मनः | हे मनसी | हे मनांसि |
‘तपस्’ (तप, तपस्या) — ‘अस्’-अन्त नपुंसकलिङ्ग, मनस् जैसा। प्रथमा-द्वितीया : तपः, तपसी, तपांसि; भ्याम्, भिस्, भ्यस् से पहले तपो- (तपोभिः); सप्तमी बहुवचन तपःसु, तपस्सु; शेष सर्वत्र तपस् (तपसा, तपसि)। पूरे रूप (पृष्ठ 195) :
| ‘स्’ कारान्तः नपुंसकलिङ्गम् ‘तपस्’ शब्दः — पृष्ठ 195 | |||
|---|---|---|---|
| विभक्तिः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
| प्रथमा | तपः | तपसी | तपांसि |
| द्वितीया | तपः | तपसी | तपांसि |
| तृतीया | तपसा | तपोभ्याम् | तपोभिः |
| चतुर्थी | तपसे | तपोभ्याम् | तपोभ्यः |
| पञ्चमी | तपसः | तपोभ्याम् | तपोभ्यः |
| षष्ठी | तपसः | तपसोः | तपसाम् |
| सप्तमी | तपसि | तपसोः | तपःसु, तपस्सु |
| सम्बोधनम् | हे तपः | हे तपसी | हे तपांसि |
‘पयस्’ (दूध, जल) — ‘अस्’-अन्त नपुंसकलिङ्ग, मनस् जैसा। प्रथमा-द्वितीया : पयः, पयसी, पयांसि; भ्याम्, भिस्, भ्यस् से पहले पयो- (पयोभिः); सप्तमी बहुवचन पयःसु, पयस्सु; शेष सर्वत्र पयस् (पयसा, पयसि)। पूरे रूप (पृष्ठ 196) :
| ‘स्’ कारान्तः नपुंसकलिङ्गम् ‘पयस्’ शब्दः — पृष्ठ 196 | |||
|---|---|---|---|
| विभक्तिः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
| प्रथमा | पयः | पयसी | पयांसि |
| द्वितीया | पयः | पयसी | पयांसि |
| तृतीया | पयसा | पयोभ्याम् | पयोभिः |
| चतुर्थी | पयसे | पयोभ्याम् | पयोभ्यः |
| पञ्चमी | पयसः | पयोभ्याम् | पयोभ्यः |
| षष्ठी | पयसः | पयसोः | पयसाम् |
| सप्तमी | पयसि | पयसोः | पयःसु, पयस्सु |
| सम्बोधनम् | हे पयः | हे पयसी | हे पयांसि |
‘शिरस्’ (सिर) — ‘अस्’-अन्त नपुंसकलिङ्ग, मनस् जैसा। प्रथमा-द्वितीया : शिरः, शिरसी, शिरांसि; भ्याम्, भिस्, भ्यस् से पहले शिरो- (शिरोभिः); सप्तमी बहुवचन शिरःसु, शिरस्सु; शेष सर्वत्र शिरस् (शिरसा, शिरसि)। पूरे रूप (पृष्ठ 196) :
| ‘स्’ कारान्तः नपुंसकलिङ्गम् ‘शिरस्’ शब्दः — पृष्ठ 196 | |||
|---|---|---|---|
| विभक्तिः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
| प्रथमा | शिरः | शिरसी | शिरांसि |
| द्वितीया | शिरः | शिरसी | शिरांसि |
| तृतीया | शिरसा | शिरोभ्याम् | शिरोभिः |
| चतुर्थी | शिरसे | शिरोभ्याम् | शिरोभ्यः |
| पञ्चमी | शिरसः | शिरोभ्याम् | शिरोभ्यः |
| षष्ठी | शिरसः | शिरसोः | शिरसाम् |
| सप्तमी | शिरसि | शिरसोः | शिरःसु, शिरस्सु |
| सम्बोधनम् | हे शिरः | हे शिरसी | हे शिरांसि |
‘छन्दस्’ (छन्द; वेद) — ‘अस्’-अन्त नपुंसकलिङ्ग, मनस् जैसा। प्रथमा-द्वितीया : छन्दः, छन्दसी, छन्दांसि; भ्याम्, भिस्, भ्यस् से पहले छन्दो- (छन्दोभिः); सप्तमी बहुवचन छन्दःसु, छन्दस्सु; शेष सर्वत्र छन्दस् (छन्दसा, छन्दसि)। पूरे रूप (पृष्ठ 197) :
| ‘स्’ कारान्तः नपुंसकलिङ्गम् ‘छन्दस्’ शब्दः — पृष्ठ 197 | |||
|---|---|---|---|
| विभक्तिः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
| प्रथमा | छन्दः | छन्दसी | छन्दांसि |
| द्वितीया | छन्दः | छन्दसी | छन्दांसि |
| तृतीया | छन्दसा | छन्दोभ्याम् | छन्दोभिः |
| चतुर्थी | छन्दसे | छन्दोभ्याम् | छन्दोभ्यः |
| पञ्चमी | छन्दसः | छन्दोभ्याम् | छन्दोभ्यः |
| षष्ठी | छन्दसः | छन्दसोः | छन्दसाम् |
| सप्तमी | छन्दसि | छन्दसोः | छन्दःसु, छन्दस्सु |
| सम्बोधनम् | हे छन्दः | हे छन्दसी | हे छन्दांसि |
‘चक्षुष्’ (आँख) — ‘उस्’-अन्त नपुंसकलिङ्ग (मूल चक्षुस्)। प्रथमा-द्वितीया : चक्षुः, चक्षुषी, चक्षूंषि; भ्याम्, भिस्, भ्यस् से पहले चक्षुर्- (चक्षुर्भ्याम्, चक्षुर्भिः — यहाँ ‘ओ’ नहीं बनता); सप्तमी बहुवचन चक्षुःषु, चक्षुष्षु; शेष सर्वत्र चक्षुष् (चक्षुषा, चक्षुषि)। पूरे रूप (पृष्ठ 197) :
| ‘ष्’ कारान्तः नपुंसकलिङ्गम् ‘चक्षुष्’ शब्दः — पृष्ठ 197 | |||
|---|---|---|---|
| विभक्तिः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
| प्रथमा | चक्षुः | चक्षुषी | चक्षूंषि |
| द्वितीया | चक्षुः | चक्षुषी | चक्षूंषि |
| तृतीया | चक्षुषा | चक्षुर्भ्याम् | चक्षुर्भिः |
| चतुर्थी | चक्षुषे | चक्षुर्भ्याम् | चक्षुर्भ्यः |
| पञ्चमी | चक्षुषः | चक्षुर्भ्याम् | चक्षुर्भ्यः |
| षष्ठी | चक्षुषः | चक्षुषोः | चक्षुषाम् |
| सप्तमी | चक्षुषि | चक्षुषोः | चक्षुःषु, चक्षुष्षु |
| सम्बोधनम् | हे चक्षुः | हे चक्षुषी | हे चक्षूंषि |
Chapter 15 of 16 – Sanskrit
- Previous: Chapter 14 Parishisht 3 वाच्यम्
- Next: Chapter 16 Parishisht 5 धातुरूपाणि
- All chapters: NCERT Solutions Class 9 Sanskrit
Also for This Chapter
NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 15 Parishisht 4 शब्दरूपाणि – Overview
| Class | Class 9 |
| Subject | Sanskrit |
| Chapter | 15 – Parishisht 4 शब्दरूपाणि |
| Session | 2027 |
| Format | Full answers on this page + PDF |
NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 15 – FAQs
Where can I download NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 15 Parishisht 4 शब्दरूपाणि PDF?
Read every answer on this page, or download the free PDF from the table at the top.
Is this for the 2027 session?
Yes, it follows the latest NCERT Class 9 Sanskrit book for 2027.
How many questions are solved in NCERT Class 9 Sanskrit Chapter 15?
All questions of the chapter – the in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises.
How should I use these solutions?
Read the chapter in the NCERT book first, attempt the questions yourself, then check your answers here.