NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 16 Parishisht 5 धातुरूपाणि – step-by-step answers to every exercise and in-text question of the chapter, as per the latest NCERT syllabus for 2027. Read them online or download the free question-answer PDF.
यह पृष्ठ शारदा (कक्षा ९) का परिशिष्टम् ५ — धातुरूपाणि है — यह कोई पाठ नहीं, परिशिष्ट है, और पुस्तक इस पर कोई अभ्यास नहीं देती; यहाँ केवल क्रियारूपों की तालिकाएँ छपी हैं, हर तालिका तीनों पुरुष × तीनों वचन में पूरी भरी हुई, इसलिए ‘उत्तर कहाँ हैं’ ऐसा प्रश्न ही नहीं उठता। छपे पृष्ठ 199 से 206 तक पुस्तक पाँच धातुओं के रूप देती है — परस्मैपद में पठ् (लट्, लृट्, लङ्, लोट्, विधिलिङ् — और साथ ही उसका णिच्-प्रत्ययान्त प्रेरणार्थक रूप ‘पाठयति’), आत्मनेपद में वृधु तथा लभ् (दोनों पाँचों लकारों में, बीच में एक ‘वाक्येषु प्रयोगः’ तालिका सहित), और विशिष्टधातवः (आत्मनेपदिनः) शीर्षक के नीचे शीङ् तथा भुज् (दोनों पाँचों लकारों में)। कुल अट्ठाईस तालिकाएँ, छब्बीस भिन्न धातुरूपावलियाँ। छात्र इसे परीक्षा से पहले लकार दोहराने, अपने लिखे रूप की जाँच करने तथा किसी नई धातु का रूप उसी साँचे पर बनाने के लिए काम में लेते हैं। नीचे हर तालिका का नियम, पुस्तक की पूरी तालिका और प्रयोग-वाक्य दिए गए हैं; साथ में स्पष्ट रूप से चिह्नित «अभ्यास के लिए (स्वयं करें)» ब्लॉक भी हैं — वे पुस्तक के नहीं, स्वयं जाँच के लिए यहाँ जोड़े गए हैं।
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 16 Parishisht 5 धातुरूपाणि PDF
All the answers are on this page below. The PDF also explains every answer – why it is right and how to check it – so download it for revision.
| Chapter | Download | |
|---|---|---|
| Solutions PDF | Parishisht 5 धातुरूपाणि | View PDF |
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 16 Parishisht 5 धातुरूपाणि – Questions and Answers
All questions of the chapter are answered below, in the order of the book – in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises. Each answer is written the way you would write it in the exam.
धातुरूपाणि — यह परिशिष्ट क्या देता है — पृष्ठ 199परिशिष्ट का स्वरूप, उसमें छपी अट्ठाईस तालिकाएँ तथा उन्हें पढ़ने की विधि
उत्तर — परिशिष्ट ५ (पृष्ठ 199–206) में केवल धातुरूपों की अट्ठाईस तालिकाएँ हैं — पाँच धातुओं (पठ्, वृधु, लभ्, शीङ्, भुज्) के पाँच लकार (लट्, लृट्, लङ्, लोट्, विधिलिङ्), साथ में ‘पाठयति’ (णिच्) की लट् तालिका और ‘वृध्’ के वाक्य-प्रयोग की एक तालिका। यह पाठ नहीं, परिशिष्ट है; हर तालिका पूरी भरी छपी है, इसलिए पुस्तक इस पर कोई प्रश्न या अभ्यास नहीं देती।
परिशिष्ट में क्या-क्या छपा है —
| पृष्ठ | शीर्षक | धातु तथा तालिकाएँ |
|---|---|---|
| 199 | परस्मैपदिधातूनां लट्-लकारः णिच्-प्रत्ययान्तानां प्रयोगः (प्रेरणार्थे) | पठ् — साधारण लट् · ‘पठ् + णिच् = पठि’ का लट् (पाठयति) · एवमेव-सूची |
| 199–200 | परस्मैपदिधातूनां पञ्चसु लकारेषु प्रयोगाः | पठ् — लट् · लृट् · लङ् · लोट् · विधिलिङ् (पाँच तालिकाएँ) |
| 201–203 | आत्मनेपदीनां धातूनां पञ्चसु लकारेषु प्रयोगाः | वृधु तथा लभ् — पाँच-पाँच लकार (दस तालिकाएँ) + ‘वृध्’ के रूपों का वाक्येषु प्रयोगः + पाँच एवमेव-सूचियाँ |
| 204–206 | विशिष्टधातवः (आत्मनेपदिनः) | शीङ् तथा भुज् — पाँच-पाँच लकार (दस तालिकाएँ) |
उत्तर — पहले देखिए धातु परस्मैपदी है या आत्मनेपदी, फिर वह किस गण की है; उसी वर्ग की तालिका का साँचा लगाइए — सामान्य परस्मैपदी (गच्छति, लिखति) → पठ्; सामान्य आत्मनेपदी (सेवते, मोदते) → वृधु/लभ्; रुधादि (रुन्धे) → भुज्; प्रेरणार्थक (लेखयति) → पाठयति। पुस्तक की ‘एवमेव …’ सूचियाँ यही साँचे बताती हैं।
| नई धातु | किस साँचे पर | क्यों | नमूना रूप (लट् प्र.पु.एक.) |
|---|---|---|---|
| गम् (गच्छ्), लिख्, वद्, नम्, वस् | पठ् | परस्मैपदी, अङ्ग ‘अ’ पर समाप्त (भ्वादिगण; लिख् तुदादि है, पर उसका भी यही ‘अ’ वाला साँचा) | गच्छति, लिखति, वदति |
| सेव्, मोद्, याच्, शोभ्, वन्द् | वृधु / लभ् | भ्वादिगण, आत्मनेपदी | सेवते, मोदते, याचते |
| आस् (बैठना), ईश् (स्वामी होना) | शीङ् | अदादिगण, आत्मनेपदी, विकरण-रहित (पर शीङ् वाला गुण और ‘र्’ इनमें नहीं होता — आसते, ईशते) | आस्ते, ईष्टे |
| रुध्, छिद्, भिद्, युज् | भुज् | रुधादिगण — भीतर ‘न्’ (श्नम्) घुसता है | रुन्धे, छिन्ते, भिन्ते |
| लिख्, खाद्, दृश्, श्रु — प्रेरणा में | पाठयति (णिच्) | कराने के अर्थ में णिच् लगता है | लेखयति, खादयति, दर्शयति, श्रावयति |
णिच्-प्रत्ययान्तानां प्रयोगः (प्रेरणार्थे) — ‘पठ्’ धातुः — पृष्ठ 199परस्मैपदिधातूनां लट्-लकारः : पठति के सामने पाठयति
उत्तर — पठ् (भ्वादिगण, परस्मैपदी, अर्थ — पढ़ना), लट्-लकार (वर्तमान काल) के रूप :
| ‘पठ्’- धातुः — पृष्ठ 199 | |||
|---|---|---|---|
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
| प्रथमपुरुषः | पठति | पठतः | पठन्ति |
| मध्यमपुरुषः | पठसि | पठथः | पठथ |
| उत्तमपुरुषः | पठामि | पठावः | पठामः |
उत्तर — ‘पठ्’ में णिच् (प्रेरणा) लगने पर ‘अ’ की वृद्धि होकर अङ्ग पाठय बनता है और अर्थ ‘पढ़ना’ से ‘पढ़ाना’ हो जाता है; प्रत्यय वही (ति, तः, अन्ति …) रहते हैं। लट्-लकार के रूप :
| ‘पठ्’ + णिच् = पठि — लट्-लकारः — पृष्ठ 199 | |||
|---|---|---|---|
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
| प्रथमपुरुषः | पाठयति | पाठयतः | पाठयन्ति |
| मध्यमपुरुषः | पाठयसि | पाठयथः | पाठयथ |
| उत्तमपुरुषः | पाठयामि | पाठयावः | पाठयामः |
परस्मैपदिधातूनां पञ्चसु लकारेषु प्रयोगाः — ‘पठ्’ धातुः — पृष्ठ 199–200एक ही परस्मैपदी धातु के पाँचों लकार : लट्, लृट्, लङ्, लोट्, विधिलिङ्
उत्तर — ‘पठ्’ धातु, लट्-लकार (वर्तमान काल — ‘पढ़ता है’) के रूप :
| ‘पठ्’- धातुः, लट्-लकारः — पृष्ठ 199 | |||
|---|---|---|---|
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
| प्रथमपुरुषः | पठति | पठतः | पठन्ति |
| मध्यमपुरुषः | पठसि | पठथः | पठथ |
| उत्तमपुरुषः | पठामि | पठावः | पठामः |
उत्तर — ‘पठ्’ धातु, लृट्-लकार (भविष्यत् काल — ‘पढ़ेगा’)। पहचान — बीच में इष्य (पठ् + इ + स्य → पठिष्य)।
| ‘पठ्’- धातुः, लृट्-लकारः — पृष्ठ 200 | |||
|---|---|---|---|
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
| प्रथमपुरुषः | पठिष्यति | पठिष्यतः | पठिष्यन्ति |
| मध्यमपुरुषः | पठिष्यसि | पठिष्यथः | पठिष्यथ |
| उत्तमपुरुषः | पठिष्यामि | पठिष्यावः | पठिष्यामः |
उत्तर — ‘पठ्’ धातु, लङ्-लकार (भूत काल — ‘पढ़ा’)। पहचान — रूप के आगे अ (अट् आगम)।
| ‘पठ्’- धातुः, लङ्-लकारः — पृष्ठ 200 | |||
|---|---|---|---|
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
| प्रथमपुरुषः | अपठत् | अपठताम् | अपठन् |
| मध्यमपुरुषः | अपठः | अपठतम् | अपठत |
| उत्तमपुरुषः | अपठम् | अपठाव | अपठाम |
उत्तर — ‘पठ्’ धातु, लोट्-लकार (आज्ञा/प्रार्थना — ‘पढ़ो, पढ़े’)। जहाँ दो रूप छपे हैं (पठतु / पठतात्) वहाँ दोनों शुद्ध हैं; कोई एक लिखना पर्याप्त है।
| ‘पठ्’- धातुः, लोट्-लकारः — पृष्ठ 200 | |||
|---|---|---|---|
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
| प्रथमपुरुषः | पठतु / पठतात् | पठताम् | पठन्तु |
| मध्यमपुरुषः | पठ / पठतात् | पठतम् | पठत |
| उत्तमपुरुषः | पठानि | पठाव | पठाम |
उत्तर — ‘पठ्’ धातु, विधिलिङ्-लकार (विधि — ‘पढ़ना चाहिए’)। पहचान — बीच में ए। ध्यान दें : पठेत् (प्रथमपुरुष एकवचन) और पठेत (मध्यमपुरुष बहुवचन) अलग रूप हैं।
| ‘पठ्’- धातुः, विधिलिङ्-लकारः — पृष्ठ 200 | |||
|---|---|---|---|
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
| प्रथमपुरुषः | पठेत् | पठेताम् | पठेयुः |
| मध्यमपुरुषः | पठेः | पठेतम् | पठेत |
| उत्तमपुरुषः | पठेयम् | पठेव | पठेम |
आत्मनेपदीनां धातूनां पञ्चसु लकारेषु प्रयोगाः — लट्-लकारः — पृष्ठ 201‘वृधु’ तथा ‘लभ्’ का वर्तमान काल, और ‘वृध्’ के रूपों का वाक्येषु प्रयोगः
उत्तर — ‘वृधु’ (प्रयोग में वृध्; भ्वादिगण, आत्मनेपदी, अर्थ — बढ़ना), लट्-लकार। ऋ का गुण होकर अङ्ग वर्ध बनता है और आत्मनेपद के प्रत्यय (ते, एते, अन्ते …) लगते हैं :
| ‘वृधु’- धातुः, लट्-लकारः — पृष्ठ 201 | |||
|---|---|---|---|
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
| प्रथमपुरुषः | वर्धते | वर्धेते | वर्धन्ते |
| मध्यमपुरुषः | वर्धसे | वर्धेथे | वर्धध्वे |
| उत्तमपुरुषः | वर्धे | वर्धावहे | वर्धामहे |
उत्तर — ‘लभ्’ (भ्वादिगण, आत्मनेपदी, अर्थ — पाना), लट्-लकार; अङ्ग सर्वत्र लभ रहता है :
| ‘लभ्’- धातुः, लट्-लकारः — पृष्ठ 201 | |||
|---|---|---|---|
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
| प्रथमपुरुषः | लभते | लभेते | लभन्ते |
| मध्यमपुरुषः | लभसे | लभेथे | लभध्वे |
| उत्तमपुरुषः | लभे | लभावहे | लभामहे |
उत्तर — क्रिया का पुरुष और वचन कर्ता के पुरुष और वचन के अनुसार होता है — एक वृक्ष : वृक्षः वर्धते, दो : वृक्षौ वर्धेते, बहुत : वृक्षाः वर्धन्ते। पुस्तक की तालिका :
| ‘वृध्’- धातोः रूपाणां वाक्येषु प्रयोगः — पृष्ठ 201 | |||
|---|---|---|---|
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
| प्रथमपुरुषः | वृक्षः वर्धते। | वृक्षौ वर्धेते। | वृक्षाः वर्धन्ते। |
| मध्यमपुरुषः | त्वं वर्धसे। | युवां वर्धेथे। | यूयं वर्धध्वे। |
| उत्तमपुरुषः | अहं वर्धे। | आवां वर्धावहे। | वयं वर्धामहे। |
‘वृधु’ तथा ‘लभ्’ — लृट् एवं लङ्-लकारः — पृष्ठ 201–202आत्मनेपद का भविष्यत् और भूत काल, सेट्-अनिट् का भेद सहित
उत्तर — ‘वृधु’ धातु, लृट्-लकार (भविष्यत् — ‘बढ़ेगा’)। वृध् सेट् है, इसलिए ‘स्य’ से पहले ‘इ’ लगता है : वर्ध + इ + ष्य + ते = वर्धिष्यते।
| ‘वृधु’- धातुः, लृट्-लकारः — पृष्ठ 201 | |||
|---|---|---|---|
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
| प्रथमपुरुषः | वर्धिष्यते | वर्धिष्येते | वर्धिष्यन्ते |
| मध्यमपुरुषः | वर्धिष्यसे | वर्धिष्येथे | वर्धिष्यध्वे |
| उत्तमपुरुषः | वर्धिष्ये | वर्धिष्यावहे | वर्धिष्यामहे |
उत्तर — ‘लभ्’ धातु, लृट्-लकार। लभ् अनिट् है (‘इ’ नहीं लगता), और स् से पहले भ् का प् हो जाता है : लभ् + स्य + ते = लप्स्यते (‘लभिष्यते’ अशुद्ध)।
| ‘लभ्’- धातुः, लृट्-लकारः — पृष्ठ 202 | |||
|---|---|---|---|
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
| प्रथमपुरुषः | लप्स्यते | लप्स्येते | लप्स्यन्ते |
| मध्यमपुरुषः | लप्स्यसे | लप्स्येथे | लप्स्यध्वे |
| उत्तमपुरुषः | लप्स्ये | लप्स्यावहे | लप्स्यामहे |
उत्तर — ‘वृधु’ धातु, लङ्-लकार (भूत — ‘बढ़ा’)। आगे अट् आगम ‘अ’ और आत्मनेपद लङ् के प्रत्यय : अवर्धत।
| ‘वृधु’- धातुः, लङ्-लकारः — पृष्ठ 202 | |||
|---|---|---|---|
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
| प्रथमपुरुषः | अवर्धत | अवर्धेताम् | अवर्धन्त |
| मध्यमपुरुषः | अवर्धथाः | अवर्धेथाम् | अवर्धध्वम् |
| उत्तमपुरुषः | अवर्धे | अवर्धावहि | अवर्धामहि |
उत्तर — ‘लभ्’ धातु, लङ्-लकार — आगे ‘अ’, अङ्ग लभ अपरिवर्तित : अलभत। ध्यान दें : अलभे (मैंने पाया) और लभे (मैं पाता हूँ) में भेद केवल आगे के ‘अ’ का है।
| ‘लभ्’- धातुः, लङ्-लकारः — पृष्ठ 202 | |||
|---|---|---|---|
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
| प्रथमपुरुषः | अलभत | अलभेताम् | अलभन्त |
| मध्यमपुरुषः | अलभथाः | अलभेथाम् | अलभध्वम् |
| उत्तमपुरुषः | अलभे | अलभावहि | अलभामहि |
‘वृधु’ तथा ‘लभ्’ — लोट् एवं विधिलिङ्-लकारः — पृष्ठ 203आत्मनेपद की आज्ञा तथा विधि : वर्धताम्–वर्धै, लभेत–लभेरन्
उत्तर — ‘वृधु’ धातु, लोट्-लकार (आज्ञा/आशीर्वाद — ‘बढ़े’)। पहचान — ‘ताम्’ अन्त, और उत्तमपुरुष में ऐ (वर्धै, वर्धावहै, वर्धामहै)।
| ‘वृधु’- धातुः, लोट्-लकारः — पृष्ठ 203 | |||
|---|---|---|---|
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
| प्रथमपुरुषः | वर्धताम् | वर्धेताम् | वर्धन्ताम् |
| मध्यमपुरुषः | वर्धस्व | वर्धेथाम् | वर्धध्वम् |
| उत्तमपुरुषः | वर्धै | वर्धावहै | वर्धामहै |
उत्तर — ‘लभ्’ धातु, लोट्-लकार। मध्यमपुरुष एकवचन में स्व प्रत्यय लगता है — लभस्व (‘लभ’ अशुद्ध)।
| ‘लभ्’- धातुः, लोट्-लकारः — पृष्ठ 203 | |||
|---|---|---|---|
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
| प्रथमपुरुषः | लभताम् | लभेताम् | लभन्ताम् |
| मध्यमपुरुषः | लभस्व | लभेथाम् | लभध्वम् |
| उत्तमपुरुषः | लभै | लभावहै | लभामहै |
उत्तर — ‘वृधु’ धातु, विधिलिङ्-लकार (‘बढ़ना चाहिए’)। पहचान — बीच में ए; प्रथमपुरुष बहुवचन वर्धेरन् (‘-एरन्’ अन्त)।
| ‘वृधु’- धातुः, विधिलिङ्-लकारः — पृष्ठ 203 | |||
|---|---|---|---|
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
| प्रथमपुरुषः | वर्धेत | वर्धेयाताम् | वर्धेरन् |
| मध्यमपुरुषः | वर्धेथाः | वर्धेयाथाम् | वर्धेध्वम् |
| उत्तमपुरुषः | वर्धेय | वर्धेवहि | वर्धेमहि |
उत्तर — ‘लभ्’ धातु, विधिलिङ्-लकार (‘पाना चाहिए’) : लभेत। ध्यान दें : लभेत (विधिलिङ्, प्रथमपुरुष एकवचन) और लभेते (लट्, प्रथमपुरुष द्विवचन) अलग रूप हैं।
| ‘लभ्’- धातुः, विधिलिङ्-लकारः — पृष्ठ 203 | |||
|---|---|---|---|
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
| प्रथमपुरुषः | लभेत | लभेयाताम् | लभेरन् |
| मध्यमपुरुषः | लभेथाः | लभेयाथाम् | लभेध्वम् |
| उत्तमपुरुषः | लभेय | लभेवहि | लभेमहि |
विशिष्टधातवः (आत्मनेपदिनः) — ‘शीङ्’ धातुः — पृष्ठ 204–205अदादिगण की आत्मनेपदी धातु, जिसका अङ्ग शे और शय् — दो रूप लेता है
उत्तर — ‘शीङ्’ (अदादिगण, आत्मनेपदी, अर्थ — सोना), लट्-लकार। विकरण नहीं लगता; शी का गुण होकर अङ्ग शे, जो स्वर से पहले शय् बनता है; प्रथमपुरुष बहुवचन में ‘र्’ आगम — शेरते।
| ‘शीङ्’- धातुः, लट्-लकारः — पृष्ठ 204 | |||
|---|---|---|---|
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
| प्रथमपुरुषः | शेते | शयाते | शेरते |
| मध्यमपुरुषः | शेषे | शयाथे | शेध्वे |
| उत्तमपुरुषः | शये | शेवहे | शेमहे |
उत्तर — ‘शीङ्’ धातु, लृट्-लकार — अङ्ग सर्वत्र शयिष्य रहता है : शयिष्यते।
| ‘शीङ्’- धातुः, लृट्-लकारः — पृष्ठ 204 | |||
|---|---|---|---|
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
| प्रथमपुरुषः | शयिष्यते | शयिष्येते | शयिष्यन्ते |
| मध्यमपुरुषः | शयिष्यसे | शयिष्येथे | शयिष्यध्वे |
| उत्तमपुरुषः | शयिष्ये | शयिष्यावहे | शयिष्यामहे |
उत्तर — ‘शीङ्’ धातु, लङ्-लकार — आगे ‘अ’ : अशेत। दो विशेष रूप — प्रथमपुरुष बहुवचन अशेरत (‘र्’ आगम) और उत्तमपुरुष एकवचन अशयि।
| ‘शीङ्’- धातुः, लङ्-लकारः — पृष्ठ 204 | |||
|---|---|---|---|
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
| प्रथमपुरुषः | अशेत | अशयाताम् | अशेरत |
| मध्यमपुरुषः | अशेथाः | अशयाथाम् | अशेध्वम् |
| उत्तमपुरुषः | अशयि | अशेवहि | अशेमहि |
उत्तर — ‘शीङ्’ धातु, लोट्-लकार : शेताम्। विशेष रूप — शेरताम् (प्रथमपुरुष बहुवचन), शेष्व (मध्यमपुरुष एकवचन, स् का ष्) और उत्तमपुरुष में शयै, शयावहै, शयामहै।
| ‘शीङ्’- धातुः, लोट्-लकारः — पृष्ठ 204 | |||
|---|---|---|---|
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
| प्रथमपुरुषः | शेताम् | शयाताम् | शेरताम् |
| मध्यमपुरुषः | शेष्व | शयाथाम् | शेध्वम् |
| उत्तमपुरुषः | शयै | शयावहै | शयामहै |
उत्तर — ‘शीङ्’ धातु, विधिलिङ्-लकार (‘सोना चाहिए’) : शयीत। अङ्ग सर्वत्र शयी रहता है; चिह्न ‘ए’ नहीं, ई है।
| ‘शीङ्’- धातुः, विधिलिङ्-लकारः — पृष्ठ 205 | |||
|---|---|---|---|
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
| प्रथमपुरुषः | शयीत | शयीयाताम् | शयीरन् |
| मध्यमपुरुषः | शयीथाः | शयीयाथाम् | शयीध्वम् |
| उत्तमपुरुषः | शयीय | शयीवहि | शयीमहि |
विशिष्टधातवः (आत्मनेपदिनः) — ‘भुज्’ धातुः — पृष्ठ 205–206रुधादिगण की धातु, जिसके भीतर ‘न्’ (श्नम्) घुसकर भुनज्/भुञ्ज् बनाता है
उत्तर — ‘भुज्’ (रुधादिगण; ‘खाना’ अर्थ में आत्मनेपदी), लट्-लकार। धातु के भीतर ‘न्’ (श्नम्) घुसता है — अङ्ग भुञ्ज्; आगे कठोर व्यञ्जन हो तो भुङ्क् (भुङ्क्ते, भुङ्क्षे)।
| ‘भुज्’- धातुः, लट्-लकारः — पृष्ठ 205 | |||
|---|---|---|---|
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
| प्रथमपुरुषः | भुङ्क्ते | भुञ्जाते | भुञ्जते |
| मध्यमपुरुषः | भुङ्क्षे | भुञ्जाथे | भुङ्ग्ध्वे |
| उत्तमपुरुषः | भुञ्जे | भुञ्ज्वहे | भुञ्ज्महे |
उत्तर — ‘भुज्’ धातु, लृट्-लकार — यहाँ ‘न्’ (श्नम्) नहीं लगता; गुण होकर भोज्, और भोज् + स्य + ते → भोक्ष्यते (भुज् अनिट् है, ‘इ’ नहीं लगता)।
| ‘भुज्’- धातुः, लृट्-लकारः — पृष्ठ 205 | |||
|---|---|---|---|
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
| प्रथमपुरुषः | भोक्ष्यते | भोक्ष्येते | भोक्ष्यन्ते |
| मध्यमपुरुषः | भोक्ष्यसे | भोक्ष्येथे | भोक्ष्यध्वे |
| उत्तमपुरुषः | भोक्ष्ये | भोक्ष्यावहे | भोक्ष्यामहे |
उत्तर — ‘भुज्’ धातु, लङ्-लकार — लट् के रूपों के आगे ‘अ’ : अभुङ्क्त, अभुञ्जत; उत्तमपुरुष एकवचन अभुञ्जि।
| ‘भुज्’- धातुः, लङ्-लकारः — पृष्ठ 205 | |||
|---|---|---|---|
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
| प्रथमपुरुषः | अभुङ्क्त | अभुञ्जाताम् | अभुञ्जत |
| मध्यमपुरुषः | अभुङ्क्थाः | अभुञ्जाथाम् | अभुङ्ग्ध्वम् |
| उत्तमपुरुषः | अभुञ्जि | अभुञ्ज्वहि | अभुञ्ज्महि |
उत्तर — ‘भुज्’ धातु, लोट्-लकार : भुङ्क्ताम्। उत्तमपुरुष के तीनों रूपों में बलवत् अङ्ग भुनज् आता है — भुनजै, भुनजावहै, भुनजामहै (‘भुञ्जै’ अशुद्ध)।
| ‘भुज्’- धातुः, लोट्-लकारः — पृष्ठ 206 | |||
|---|---|---|---|
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
| प्रथमपुरुषः | भुङ्क्ताम् | भुञ्जाताम् | भुञ्जताम् |
| मध्यमपुरुषः | भुङ्क्ष्व | भुञ्जाथाम् | भुङ्ग्ध्वम् |
| उत्तमपुरुषः | भुनजै | भुनजावहै | भुनजामहै |
उत्तर — ‘भुज्’ धातु, विधिलिङ्-लकार (‘खाना चाहिए’) : भुञ्जीत। अङ्ग सर्वत्र भुञ्जी रहता है।
| ‘भुज्’- धातुः, विधिलिङ्-लकारः — पृष्ठ 206 | |||
|---|---|---|---|
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
| प्रथमपुरुषः | भुञ्जीत | भुञ्जीयाताम् | भुञ्जीरन् |
| मध्यमपुरुषः | भुञ्जीथाः | भुञ्जीयाथाम् | भुञ्जीध्वम् |
| उत्तमपुरुषः | भुञ्जीय | भुञ्जीवहि | भुञ्जीमहि |
पूरे परिशिष्ट का सार — तिङ्-प्रत्ययों की एक ही सारणी — पृष्ठ 199–206अट्ठाईस तालिकाओं में जो साझा है, वह एक जगह
उत्तर — तालिकाओं में बदलता केवल अङ्ग है (पठ, पाठय, वर्ध, लभ, शे/शय्, भुञ्ज्/भुनज्); प्रत्यय दस समूहों के हैं — पाँच लकार × दो पद। नीचे की सारणी पुस्तक की तालिकाओं से निकाली गई है (पुस्तक में अलग से नहीं छपी) :
| लकारः | पदम् | प्रथमपुरुषः (एक./द्वि./बहु.) | मध्यमपुरुषः | उत्तमपुरुषः |
|---|---|---|---|---|
| लट् | परस्मैपद | ति · तः · अन्ति | सि · थः · थ | मि · वः · मः |
| लट् | आत्मनेपद | ते · एते · अन्ते | से · एथे · ध्वे | ए · आवहे · आमहे |
| लृट् | परस्मैपद | स्यति · स्यतः · स्यन्ति | स्यसि · स्यथः · स्यथ | स्यामि · स्यावः · स्यामः |
| लृट् | आत्मनेपद | स्यते · स्येते · स्यन्ते | स्यसे · स्येथे · स्यध्वे | स्ये · स्यावहे · स्यामहे |
| लङ् | परस्मैपद | त् · ताम् · अन् | स् (→ विसर्ग) · तम् · त | अम् · व · म |
| लङ् | आत्मनेपद | त · एताम् · अन्त | थाः · एथाम् · ध्वम् | इ/ए · आवहि · आमहि |
| लोट् | परस्मैपद | तु/तात् · ताम् · अन्तु | — /तात् · तम् · त | आनि · आव · आम |
| लोट् | आत्मनेपद | ताम् · एताम् · अन्ताम् | स्व · एथाम् · ध्वम् | ऐ · आवहै · आमहै |
| विधिलिङ् | परस्मैपद | एत् · एताम् · एयुः | एः · एतम् · एत | एयम् · एव · एम |
| विधिलिङ् | आत्मनेपद | एत · एयाताम् · एरन् | एथाः · एयाथाम् · एध्वम् | एय · एवहि · एमहि |
उत्तर — पाँचों धातुओं के प्रथमपुरुष एकवचन रूप, पाँचों लकारों में (यह सारणी पुस्तक की तालिकाओं से बनाई गई है; पुस्तक में अलग से नहीं छपी) :
| धातुः (अर्थ) | पदम् | लट् | लृट् | लङ् | लोट् | विधिलिङ् |
|---|---|---|---|---|---|---|
| पठ् (पढ़ना) | परस्मैपद | पठति | पठिष्यति | अपठत् | पठतु | पठेत् |
| पठि (णिच् — पढ़ाना) | परस्मैपद | पाठयति | — | — | — | — |
| वृधु (बढ़ना) | आत्मनेपद | वर्धते | वर्धिष्यते | अवर्धत | वर्धताम् | वर्धेत |
| लभ् (पाना) | आत्मनेपद | लभते | लप्स्यते | अलभत | लभताम् | लभेत |
| शीङ् (सोना) | आत्मनेपद | शेते | शयिष्यते | अशेत | शेताम् | शयीत |
| भुज् (खाना) | आत्मनेपद | भुङ्क्ते | भोक्ष्यते | अभुङ्क्त | भुङ्क्ताम् | भुञ्जीत |
Chapter 16 of 16 – Sanskrit
- Previous: Chapter 15 Parishisht 4 शब्दरूपाणि
- All chapters: NCERT Solutions Class 9 Sanskrit
Also for This Chapter
NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 16 Parishisht 5 धातुरूपाणि – Overview
| Class | Class 9 |
| Subject | Sanskrit |
| Chapter | 16 – Parishisht 5 धातुरूपाणि |
| Session | 2027 |
| Format | Full answers on this page + PDF |
NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 16 – FAQs
Where can I download NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 16 Parishisht 5 धातुरूपाणि PDF?
Read every answer on this page, or download the free PDF from the table at the top.
Is this for the 2027 session?
Yes, it follows the latest NCERT Class 9 Sanskrit book for 2027.
How many questions are solved in NCERT Class 9 Sanskrit Chapter 16?
All questions of the chapter – the in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises.
How should I use these solutions?
Read the chapter in the NCERT book first, attempt the questions yourself, then check your answers here.