Skip to content

NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 16 Parishisht 5 धातुरूपाणि (PDF) – 2027

NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 16 Parishisht 5 धातुरूपाणि – step-by-step answers to every exercise and in-text question of the chapter, as per the latest NCERT syllabus for 2027. Read them online or download the free question-answer PDF.

यह पृष्ठ शारदा (कक्षा ९) का परिशिष्टम् ५ — धातुरूपाणि है — यह कोई पाठ नहीं, परिशिष्ट है, और पुस्तक इस पर कोई अभ्यास नहीं देती; यहाँ केवल क्रियारूपों की तालिकाएँ छपी हैं, हर तालिका तीनों पुरुष × तीनों वचन में पूरी भरी हुई, इसलिए ‘उत्तर कहाँ हैं’ ऐसा प्रश्न ही नहीं उठता। छपे पृष्ठ 199 से 206 तक पुस्तक पाँच धातुओं के रूप देती है — परस्मैपद में पठ् (लट्, लृट्, लङ्, लोट्, विधिलिङ् — और साथ ही उसका णिच्-प्रत्ययान्त प्रेरणार्थक रूप ‘पाठयति’), आत्मनेपद में वृधु तथा लभ् (दोनों पाँचों लकारों में, बीच में एक ‘वाक्येषु प्रयोगः’ तालिका सहित), और विशिष्टधातवः (आत्मनेपदिनः) शीर्षक के नीचे शीङ् तथा भुज् (दोनों पाँचों लकारों में)। कुल अट्ठाईस तालिकाएँ, छब्बीस भिन्न धातुरूपावलियाँ। छात्र इसे परीक्षा से पहले लकार दोहराने, अपने लिखे रूप की जाँच करने तथा किसी नई धातु का रूप उसी साँचे पर बनाने के लिए काम में लेते हैं। नीचे हर तालिका का नियम, पुस्तक की पूरी तालिका और प्रयोग-वाक्य दिए गए हैं; साथ में स्पष्ट रूप से चिह्नित «अभ्यास के लिए (स्वयं करें)» ब्लॉक भी हैं — वे पुस्तक के नहीं, स्वयं जाँच के लिए यहाँ जोड़े गए हैं।

NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 16 Parishisht 5 धातुरूपाणि PDF

All the answers are on this page below. The PDF also explains every answer – why it is right and how to check it – so download it for revision.

PDFChapterDownload
Solutions PDFParishisht 5 धातुरूपाणिView PDF

NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 16 Parishisht 5 धातुरूपाणि – Questions and Answers

All questions of the chapter are answered below, in the order of the book – in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises. Each answer is written the way you would write it in the exam.

धातुरूपाणि — यह परिशिष्ट क्या देता है — पृष्ठ 199परिशिष्ट का स्वरूप, उसमें छपी अट्ठाईस तालिकाएँ तथा उन्हें पढ़ने की विधि

परिशिष्ट-परिचयः
१परिशिष्टम् ५ ‘धातुरूपाणि’ में क्या है, और इसमें अभ्यास क्यों नहीं है?
उत्तर

उत्तर — परिशिष्ट ५ (पृष्ठ 199–206) में केवल धातुरूपों की अट्ठाईस तालिकाएँ हैं — पाँच धातुओं (पठ्, वृधु, लभ्, शीङ्, भुज्) के पाँच लकार (लट्, लृट्, लङ्, लोट्, विधिलिङ्), साथ में ‘पाठयति’ (णिच्) की लट् तालिका और ‘वृध्’ के वाक्य-प्रयोग की एक तालिका। यह पाठ नहीं, परिशिष्ट है; हर तालिका पूरी भरी छपी है, इसलिए पुस्तक इस पर कोई प्रश्न या अभ्यास नहीं देती।

परिशिष्ट में क्या-क्या छपा है —

पृष्ठशीर्षकधातु तथा तालिकाएँ
199परस्मैपदिधातूनां लट्-लकारः णिच्-प्रत्ययान्तानां प्रयोगः (प्रेरणार्थे)पठ् — साधारण लट् · ‘पठ् + णिच् = पठि’ का लट् (पाठयति) · एवमेव-सूची
199–200परस्मैपदिधातूनां पञ्चसु लकारेषु प्रयोगाःपठ् — लट् · लृट् · लङ् · लोट् · विधिलिङ् (पाँच तालिकाएँ)
201–203आत्मनेपदीनां धातूनां पञ्चसु लकारेषु प्रयोगाःवृधु तथा लभ् — पाँच-पाँच लकार (दस तालिकाएँ) + ‘वृध्’ के रूपों का वाक्येषु प्रयोगः + पाँच एवमेव-सूचियाँ
204–206विशिष्टधातवः (आत्मनेपदिनः)शीङ् तथा भुज् — पाँच-पाँच लकार (दस तालिकाएँ)
२किसी नई धातु का रूप बनाना हो तो किस तालिका के साँचे पर चलें?
उत्तर

उत्तर — पहले देखिए धातु परस्मैपदी है या आत्मनेपदी, फिर वह किस गण की है; उसी वर्ग की तालिका का साँचा लगाइए — सामान्य परस्मैपदी (गच्छति, लिखति) → पठ्; सामान्य आत्मनेपदी (सेवते, मोदते) → वृधु/लभ्; रुधादि (रुन्धे) → भुज्; प्रेरणार्थक (लेखयति) → पाठयति। पुस्तक की ‘एवमेव …’ सूचियाँ यही साँचे बताती हैं।

नई धातुकिस साँचे परक्योंनमूना रूप (लट् प्र.पु.एक.)
गम् (गच्छ्), लिख्, वद्, नम्, वस्पठ्परस्मैपदी, अङ्ग ‘अ’ पर समाप्त (भ्वादिगण; लिख् तुदादि है, पर उसका भी यही ‘अ’ वाला साँचा)गच्छति, लिखति, वदति
सेव्, मोद्, याच्, शोभ्, वन्द्वृधु / लभ्भ्वादिगण, आत्मनेपदीसेवते, मोदते, याचते
आस् (बैठना), ईश् (स्वामी होना)शीङ्अदादिगण, आत्मनेपदी, विकरण-रहित (पर शीङ् वाला गुण और ‘र्’ इनमें नहीं होता — आसते, ईशते)आस्ते, ईष्टे
रुध्, छिद्, भिद्, युज्भुज्रुधादिगण — भीतर ‘न्’ (श्नम्) घुसता हैरुन्धे, छिन्ते, भिन्ते
लिख्, खाद्, दृश्, श्रु — प्रेरणा मेंपाठयति (णिच्)कराने के अर्थ में णिच् लगता हैलेखयति, खादयति, दर्शयति, श्रावयति

णिच्-प्रत्ययान्तानां प्रयोगः (प्रेरणार्थे) — ‘पठ्’ धातुः — पृष्ठ 199परस्मैपदिधातूनां लट्-लकारः : पठति के सामने पाठयति

प्रेरणार्थे
१‘पठ्’ धातु के लट्-लकार (साधारण प्रयोग) के रूप लिखिए। — पृष्ठ 199
उत्तर

उत्तर — पठ् (भ्वादिगण, परस्मैपदी, अर्थ — पढ़ना), लट्-लकार (वर्तमान काल) के रूप :

‘पठ्’- धातुः — पृष्ठ 199
पुरुषःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमपुरुषःपठतिपठतःपठन्ति
मध्यमपुरुषःपठसिपठथःपठथ
उत्तमपुरुषःपठामिपठावःपठामः
२‘पठ्’ + णिच् = पठि — प्रेरणार्थक लट्-लकार के रूप लिखिए। — पृष्ठ 199
उत्तर

उत्तर — ‘पठ्’ में णिच् (प्रेरणा) लगने पर ‘अ’ की वृद्धि होकर अङ्ग पाठय बनता है और अर्थ ‘पढ़ना’ से ‘पढ़ाना’ हो जाता है; प्रत्यय वही (ति, तः, अन्ति …) रहते हैं। लट्-लकार के रूप :

‘पठ्’ + णिच् = पठि — लट्-लकारः — पृष्ठ 199
पुरुषःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमपुरुषःपाठयतिपाठयतःपाठयन्ति
मध्यमपुरुषःपाठयसिपाठयथःपाठयथ
उत्तमपुरुषःपाठयामिपाठयावःपाठयामः

परस्मैपदिधातूनां पञ्चसु लकारेषु प्रयोगाः — ‘पठ्’ धातुः — पृष्ठ 199–200एक ही परस्मैपदी धातु के पाँचों लकार : लट्, लृट्, लङ्, लोट्, विधिलिङ्

परस्मैपदम्
१‘पठ्’ धातु के लट्-लकार (वर्तमान काल) के रूप लिखिए। — पृष्ठ 199
उत्तर

उत्तर — ‘पठ्’ धातु, लट्-लकार (वर्तमान काल — ‘पढ़ता है’) के रूप :

‘पठ्’- धातुः, लट्-लकारः — पृष्ठ 199
पुरुषःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमपुरुषःपठतिपठतःपठन्ति
मध्यमपुरुषःपठसिपठथःपठथ
उत्तमपुरुषःपठामिपठावःपठामः
२‘पठ्’ धातु के लृट्-लकार (भविष्यत् काल) के रूप लिखिए। — पृष्ठ 200
उत्तर

उत्तर — ‘पठ्’ धातु, लृट्-लकार (भविष्यत् काल — ‘पढ़ेगा’)। पहचान — बीच में इष्य (पठ् + इ + स्य → पठिष्य)।

‘पठ्’- धातुः, लृट्-लकारः — पृष्ठ 200
पुरुषःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमपुरुषःपठिष्यतिपठिष्यतःपठिष्यन्ति
मध्यमपुरुषःपठिष्यसिपठिष्यथःपठिष्यथ
उत्तमपुरुषःपठिष्यामिपठिष्यावःपठिष्यामः
३‘पठ्’ धातु के लङ्-लकार (भूत काल) के रूप लिखिए। — पृष्ठ 200
उत्तर

उत्तर — ‘पठ्’ धातु, लङ्-लकार (भूत काल — ‘पढ़ा’)। पहचान — रूप के आगे अ (अट् आगम)।

‘पठ्’- धातुः, लङ्-लकारः — पृष्ठ 200
पुरुषःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमपुरुषःअपठत्अपठताम्अपठन्
मध्यमपुरुषःअपठःअपठतम्अपठत
उत्तमपुरुषःअपठम्अपठावअपठाम
४‘पठ्’ धातु के लोट्-लकार (आज्ञा तथा प्रार्थना) के रूप लिखिए। — पृष्ठ 200
उत्तर

उत्तर — ‘पठ्’ धातु, लोट्-लकार (आज्ञा/प्रार्थना — ‘पढ़ो, पढ़े’)। जहाँ दो रूप छपे हैं (पठतु / पठतात्) वहाँ दोनों शुद्ध हैं; कोई एक लिखना पर्याप्त है।

‘पठ्’- धातुः, लोट्-लकारः — पृष्ठ 200
पुरुषःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमपुरुषःपठतु / पठतात्पठताम्पठन्तु
मध्यमपुरुषःपठ / पठतात्पठतम्पठत
उत्तमपुरुषःपठानिपठावपठाम
५‘पठ्’ धातु के विधिलिङ्-लकार (‘चाहिए’ तथा सम्भावना) के रूप लिखिए। — पृष्ठ 200
उत्तर

उत्तर — ‘पठ्’ धातु, विधिलिङ्-लकार (विधि — ‘पढ़ना चाहिए’)। पहचान — बीच में ए। ध्यान दें : पठेत् (प्रथमपुरुष एकवचन) और पठेत (मध्यमपुरुष बहुवचन) अलग रूप हैं।

‘पठ्’- धातुः, विधिलिङ्-लकारः — पृष्ठ 200
पुरुषःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमपुरुषःपठेत्पठेताम्पठेयुः
मध्यमपुरुषःपठेःपठेतम्पठेत
उत्तमपुरुषःपठेयम्पठेवपठेम

आत्मनेपदीनां धातूनां पञ्चसु लकारेषु प्रयोगाः — लट्-लकारः — पृष्ठ 201‘वृधु’ तथा ‘लभ्’ का वर्तमान काल, और ‘वृध्’ के रूपों का वाक्येषु प्रयोगः

आत्मनेपदम्
१‘वृधु’ धातु के लट्-लकार के रूप लिखिए। — पृष्ठ 201
उत्तर

उत्तर — ‘वृधु’ (प्रयोग में वृध्; भ्वादिगण, आत्मनेपदी, अर्थ — बढ़ना), लट्-लकार। ऋ का गुण होकर अङ्ग वर्ध बनता है और आत्मनेपद के प्रत्यय (ते, एते, अन्ते …) लगते हैं :

‘वृधु’- धातुः, लट्-लकारः — पृष्ठ 201
पुरुषःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमपुरुषःवर्धतेवर्धेतेवर्धन्ते
मध्यमपुरुषःवर्धसेवर्धेथेवर्धध्वे
उत्तमपुरुषःवर्धेवर्धावहेवर्धामहे
२‘लभ्’ धातु के लट्-लकार के रूप लिखिए। — पृष्ठ 201
उत्तर

उत्तर — ‘लभ्’ (भ्वादिगण, आत्मनेपदी, अर्थ — पाना), लट्-लकार; अङ्ग सर्वत्र लभ रहता है :

‘लभ्’- धातुः, लट्-लकारः — पृष्ठ 201
पुरुषःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमपुरुषःलभतेलभेतेलभन्ते
मध्यमपुरुषःलभसेलभेथेलभध्वे
उत्तमपुरुषःलभेलभावहेलभामहे
३‘वृध्’ धातु के लट्-लकार के रूपों का वाक्यों में (कर्ता सहित) प्रयोग दिखाइए। — पृष्ठ 201
उत्तर

उत्तर — क्रिया का पुरुष और वचन कर्ता के पुरुष और वचन के अनुसार होता है — एक वृक्ष : वृक्षः वर्धते, दो : वृक्षौ वर्धेते, बहुत : वृक्षाः वर्धन्ते। पुस्तक की तालिका :

‘वृध्’- धातोः रूपाणां वाक्येषु प्रयोगः — पृष्ठ 201
पुरुषःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमपुरुषःवृक्षः वर्धते।वृक्षौ वर्धेते।वृक्षाः वर्धन्ते।
मध्यमपुरुषःत्वं वर्धसे।युवां वर्धेथे।यूयं वर्धध्वे।
उत्तमपुरुषःअहं वर्धे।आवां वर्धावहे।वयं वर्धामहे।

‘वृधु’ तथा ‘लभ्’ — लृट् एवं लङ्-लकारः — पृष्ठ 201–202आत्मनेपद का भविष्यत् और भूत काल, सेट्-अनिट् का भेद सहित

आत्मनेपदम्
१‘वृधु’ धातु के लृट्-लकार के रूप लिखिए। — पृष्ठ 201
उत्तर

उत्तर — ‘वृधु’ धातु, लृट्-लकार (भविष्यत् — ‘बढ़ेगा’)। वृध् सेट् है, इसलिए ‘स्य’ से पहले ‘इ’ लगता है : वर्ध + इ + ष्य + ते = वर्धिष्यते।

‘वृधु’- धातुः, लृट्-लकारः — पृष्ठ 201
पुरुषःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमपुरुषःवर्धिष्यतेवर्धिष्येतेवर्धिष्यन्ते
मध्यमपुरुषःवर्धिष्यसेवर्धिष्येथेवर्धिष्यध्वे
उत्तमपुरुषःवर्धिष्येवर्धिष्यावहेवर्धिष्यामहे
२‘लभ्’ धातु के लृट्-लकार के रूप लिखिए। — पृष्ठ 202
उत्तर

उत्तर — ‘लभ्’ धातु, लृट्-लकार। लभ् अनिट् है (‘इ’ नहीं लगता), और स् से पहले भ् का प् हो जाता है : लभ् + स्य + ते = लप्स्यते (‘लभिष्यते’ अशुद्ध)।

‘लभ्’- धातुः, लृट्-लकारः — पृष्ठ 202
पुरुषःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमपुरुषःलप्स्यतेलप्स्येतेलप्स्यन्ते
मध्यमपुरुषःलप्स्यसेलप्स्येथेलप्स्यध्वे
उत्तमपुरुषःलप्स्येलप्स्यावहेलप्स्यामहे
३‘वृधु’ धातु के लङ्-लकार के रूप लिखिए। — पृष्ठ 202
उत्तर

उत्तर — ‘वृधु’ धातु, लङ्-लकार (भूत — ‘बढ़ा’)। आगे अट् आगम ‘अ’ और आत्मनेपद लङ् के प्रत्यय : अवर्धत।

‘वृधु’- धातुः, लङ्-लकारः — पृष्ठ 202
पुरुषःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमपुरुषःअवर्धतअवर्धेताम्अवर्धन्त
मध्यमपुरुषःअवर्धथाःअवर्धेथाम्अवर्धध्वम्
उत्तमपुरुषःअवर्धेअवर्धावहिअवर्धामहि
४‘लभ्’ धातु के लङ्-लकार के रूप लिखिए। — पृष्ठ 202
उत्तर

उत्तर — ‘लभ्’ धातु, लङ्-लकार — आगे ‘अ’, अङ्ग लभ अपरिवर्तित : अलभत। ध्यान दें : अलभे (मैंने पाया) और लभे (मैं पाता हूँ) में भेद केवल आगे के ‘अ’ का है।

‘लभ्’- धातुः, लङ्-लकारः — पृष्ठ 202
पुरुषःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमपुरुषःअलभतअलभेताम्अलभन्त
मध्यमपुरुषःअलभथाःअलभेथाम्अलभध्वम्
उत्तमपुरुषःअलभेअलभावहिअलभामहि

‘वृधु’ तथा ‘लभ्’ — लोट् एवं विधिलिङ्-लकारः — पृष्ठ 203आत्मनेपद की आज्ञा तथा विधि : वर्धताम्–वर्धै, लभेत–लभेरन्

आत्मनेपदम्
१‘वृधु’ धातु के लोट्-लकार के रूप लिखिए। — पृष्ठ 203
उत्तर

उत्तर — ‘वृधु’ धातु, लोट्-लकार (आज्ञा/आशीर्वाद — ‘बढ़े’)। पहचान — ‘ताम्’ अन्त, और उत्तमपुरुष में ऐ (वर्धै, वर्धावहै, वर्धामहै)।

‘वृधु’- धातुः, लोट्-लकारः — पृष्ठ 203
पुरुषःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमपुरुषःवर्धताम्वर्धेताम्वर्धन्ताम्
मध्यमपुरुषःवर्धस्ववर्धेथाम्वर्धध्वम्
उत्तमपुरुषःवर्धैवर्धावहैवर्धामहै
२‘लभ्’ धातु के लोट्-लकार के रूप लिखिए। — पृष्ठ 203
उत्तर

उत्तर — ‘लभ्’ धातु, लोट्-लकार। मध्यमपुरुष एकवचन में स्व प्रत्यय लगता है — लभस्व (‘लभ’ अशुद्ध)।

‘लभ्’- धातुः, लोट्-लकारः — पृष्ठ 203
पुरुषःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमपुरुषःलभताम्लभेताम्लभन्ताम्
मध्यमपुरुषःलभस्वलभेथाम्लभध्वम्
उत्तमपुरुषःलभैलभावहैलभामहै
३‘वृधु’ धातु के विधिलिङ्-लकार के रूप लिखिए। — पृष्ठ 203
उत्तर

उत्तर — ‘वृधु’ धातु, विधिलिङ्-लकार (‘बढ़ना चाहिए’)। पहचान — बीच में ए; प्रथमपुरुष बहुवचन वर्धेरन् (‘-एरन्’ अन्त)।

‘वृधु’- धातुः, विधिलिङ्-लकारः — पृष्ठ 203
पुरुषःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमपुरुषःवर्धेतवर्धेयाताम्वर्धेरन्
मध्यमपुरुषःवर्धेथाःवर्धेयाथाम्वर्धेध्वम्
उत्तमपुरुषःवर्धेयवर्धेवहिवर्धेमहि
४‘लभ्’ धातु के विधिलिङ्-लकार के रूप लिखिए। — पृष्ठ 203
उत्तर

उत्तर — ‘लभ्’ धातु, विधिलिङ्-लकार (‘पाना चाहिए’) : लभेत। ध्यान दें : लभेत (विधिलिङ्, प्रथमपुरुष एकवचन) और लभेते (लट्, प्रथमपुरुष द्विवचन) अलग रूप हैं।

‘लभ्’- धातुः, विधिलिङ्-लकारः — पृष्ठ 203
पुरुषःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमपुरुषःलभेतलभेयाताम्लभेरन्
मध्यमपुरुषःलभेथाःलभेयाथाम्लभेध्वम्
उत्तमपुरुषःलभेयलभेवहिलभेमहि

विशिष्टधातवः (आत्मनेपदिनः) — ‘शीङ्’ धातुः — पृष्ठ 204–205अदादिगण की आत्मनेपदी धातु, जिसका अङ्ग शे और शय् — दो रूप लेता है

विशिष्टधातवः
१‘शीङ्’ धातु के लट्-लकार के रूप लिखिए। — पृष्ठ 204
उत्तर

उत्तर — ‘शीङ्’ (अदादिगण, आत्मनेपदी, अर्थ — सोना), लट्-लकार। विकरण नहीं लगता; शी का गुण होकर अङ्ग शे, जो स्वर से पहले शय् बनता है; प्रथमपुरुष बहुवचन में ‘र्’ आगम — शेरते।

‘शीङ्’- धातुः, लट्-लकारः — पृष्ठ 204
पुरुषःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमपुरुषःशेतेशयातेशेरते
मध्यमपुरुषःशेषेशयाथेशेध्वे
उत्तमपुरुषःशयेशेवहेशेमहे
२‘शीङ्’ धातु के लृट्-लकार के रूप लिखिए। — पृष्ठ 204
उत्तर

उत्तर — ‘शीङ्’ धातु, लृट्-लकार — अङ्ग सर्वत्र शयिष्य रहता है : शयिष्यते।

‘शीङ्’- धातुः, लृट्-लकारः — पृष्ठ 204
पुरुषःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमपुरुषःशयिष्यतेशयिष्येतेशयिष्यन्ते
मध्यमपुरुषःशयिष्यसेशयिष्येथेशयिष्यध्वे
उत्तमपुरुषःशयिष्येशयिष्यावहेशयिष्यामहे
३‘शीङ्’ धातु के लङ्-लकार के रूप लिखिए। — पृष्ठ 204
उत्तर

उत्तर — ‘शीङ्’ धातु, लङ्-लकार — आगे ‘अ’ : अशेत। दो विशेष रूप — प्रथमपुरुष बहुवचन अशेरत (‘र्’ आगम) और उत्तमपुरुष एकवचन अशयि।

‘शीङ्’- धातुः, लङ्-लकारः — पृष्ठ 204
पुरुषःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमपुरुषःअशेतअशयाताम्अशेरत
मध्यमपुरुषःअशेथाःअशयाथाम्अशेध्वम्
उत्तमपुरुषःअशयिअशेवहिअशेमहि
४‘शीङ्’ धातु के लोट्-लकार के रूप लिखिए। — पृष्ठ 204
उत्तर

उत्तर — ‘शीङ्’ धातु, लोट्-लकार : शेताम्। विशेष रूप — शेरताम् (प्रथमपुरुष बहुवचन), शेष्व (मध्यमपुरुष एकवचन, स् का ष्) और उत्तमपुरुष में शयै, शयावहै, शयामहै।

‘शीङ्’- धातुः, लोट्-लकारः — पृष्ठ 204
पुरुषःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमपुरुषःशेताम्शयाताम्शेरताम्
मध्यमपुरुषःशेष्वशयाथाम्शेध्वम्
उत्तमपुरुषःशयैशयावहैशयामहै
५‘शीङ्’ धातु के विधिलिङ्-लकार के रूप लिखिए। — पृष्ठ 205
उत्तर

उत्तर — ‘शीङ्’ धातु, विधिलिङ्-लकार (‘सोना चाहिए’) : शयीत। अङ्ग सर्वत्र शयी रहता है; चिह्न ‘ए’ नहीं, ई है।

‘शीङ्’- धातुः, विधिलिङ्-लकारः — पृष्ठ 205
पुरुषःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमपुरुषःशयीतशयीयाताम्शयीरन्
मध्यमपुरुषःशयीथाःशयीयाथाम्शयीध्वम्
उत्तमपुरुषःशयीयशयीवहिशयीमहि

विशिष्टधातवः (आत्मनेपदिनः) — ‘भुज्’ धातुः — पृष्ठ 205–206रुधादिगण की धातु, जिसके भीतर ‘न्’ (श्नम्) घुसकर भुनज्/भुञ्ज् बनाता है

विशिष्टधातवः
१‘भुज्’ धातु के लट्-लकार के रूप लिखिए। — पृष्ठ 205
उत्तर

उत्तर — ‘भुज्’ (रुधादिगण; ‘खाना’ अर्थ में आत्मनेपदी), लट्-लकार। धातु के भीतर ‘न्’ (श्नम्) घुसता है — अङ्ग भुञ्ज्; आगे कठोर व्यञ्जन हो तो भुङ्क् (भुङ्क्ते, भुङ्क्षे)।

‘भुज्’- धातुः, लट्-लकारः — पृष्ठ 205
पुरुषःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमपुरुषःभुङ्क्तेभुञ्जातेभुञ्जते
मध्यमपुरुषःभुङ्क्षेभुञ्जाथेभुङ्ग्ध्वे
उत्तमपुरुषःभुञ्जेभुञ्ज्वहेभुञ्ज्महे
२‘भुज्’ धातु के लृट्-लकार के रूप लिखिए। — पृष्ठ 205
उत्तर

उत्तर — ‘भुज्’ धातु, लृट्-लकार — यहाँ ‘न्’ (श्नम्) नहीं लगता; गुण होकर भोज्, और भोज् + स्य + ते → भोक्ष्यते (भुज् अनिट् है, ‘इ’ नहीं लगता)।

‘भुज्’- धातुः, लृट्-लकारः — पृष्ठ 205
पुरुषःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमपुरुषःभोक्ष्यतेभोक्ष्येतेभोक्ष्यन्ते
मध्यमपुरुषःभोक्ष्यसेभोक्ष्येथेभोक्ष्यध्वे
उत्तमपुरुषःभोक्ष्येभोक्ष्यावहेभोक्ष्यामहे
३‘भुज्’ धातु के लङ्-लकार के रूप लिखिए। — पृष्ठ 205
उत्तर

उत्तर — ‘भुज्’ धातु, लङ्-लकार — लट् के रूपों के आगे ‘अ’ : अभुङ्क्त, अभुञ्जत; उत्तमपुरुष एकवचन अभुञ्जि।

‘भुज्’- धातुः, लङ्-लकारः — पृष्ठ 205
पुरुषःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमपुरुषःअभुङ्क्तअभुञ्जाताम्अभुञ्जत
मध्यमपुरुषःअभुङ्क्थाःअभुञ्जाथाम्अभुङ्ग्ध्वम्
उत्तमपुरुषःअभुञ्जिअभुञ्ज्वहिअभुञ्ज्महि
४‘भुज्’ धातु के लोट्-लकार के रूप लिखिए। — पृष्ठ 206
उत्तर

उत्तर — ‘भुज्’ धातु, लोट्-लकार : भुङ्क्ताम्। उत्तमपुरुष के तीनों रूपों में बलवत् अङ्ग भुनज् आता है — भुनजै, भुनजावहै, भुनजामहै (‘भुञ्जै’ अशुद्ध)।

‘भुज्’- धातुः, लोट्-लकारः — पृष्ठ 206
पुरुषःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमपुरुषःभुङ्क्ताम्भुञ्जाताम्भुञ्जताम्
मध्यमपुरुषःभुङ्क्ष्वभुञ्जाथाम्भुङ्ग्ध्वम्
उत्तमपुरुषःभुनजैभुनजावहैभुनजामहै
५‘भुज्’ धातु के विधिलिङ्-लकार के रूप लिखिए। — पृष्ठ 206
उत्तर

उत्तर — ‘भुज्’ धातु, विधिलिङ्-लकार (‘खाना चाहिए’) : भुञ्जीत। अङ्ग सर्वत्र भुञ्जी रहता है।

‘भुज्’- धातुः, विधिलिङ्-लकारः — पृष्ठ 206
पुरुषःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमपुरुषःभुञ्जीतभुञ्जीयाताम्भुञ्जीरन्
मध्यमपुरुषःभुञ्जीथाःभुञ्जीयाथाम्भुञ्जीध्वम्
उत्तमपुरुषःभुञ्जीयभुञ्जीवहिभुञ्जीमहि

पूरे परिशिष्ट का सार — तिङ्-प्रत्ययों की एक ही सारणी — पृष्ठ 199–206अट्ठाईस तालिकाओं में जो साझा है, वह एक जगह

पुनरावृत्तिः
१पाँचों लकारों के परस्मैपद तथा आत्मनेपद प्रत्यय एक साथ कैसे याद करें?
उत्तर

उत्तर — तालिकाओं में बदलता केवल अङ्ग है (पठ, पाठय, वर्ध, लभ, शे/शय्, भुञ्ज्/भुनज्); प्रत्यय दस समूहों के हैं — पाँच लकार × दो पद। नीचे की सारणी पुस्तक की तालिकाओं से निकाली गई है (पुस्तक में अलग से नहीं छपी) :

लकारःपदम्प्रथमपुरुषः (एक./द्वि./बहु.)मध्यमपुरुषःउत्तमपुरुषः
लट्परस्मैपदति · तः · अन्तिसि · थः · थमि · वः · मः
लट्आत्मनेपदते · एते · अन्तेसे · एथे · ध्वेए · आवहे · आमहे
लृट्परस्मैपदस्यति · स्यतः · स्यन्तिस्यसि · स्यथः · स्यथस्यामि · स्यावः · स्यामः
लृट्आत्मनेपदस्यते · स्येते · स्यन्तेस्यसे · स्येथे · स्यध्वेस्ये · स्यावहे · स्यामहे
लङ्परस्मैपदत् · ताम् · अन्स् (→ विसर्ग) · तम् · तअम् · व · म
लङ्आत्मनेपदत · एताम् · अन्तथाः · एथाम् · ध्वम्इ/ए · आवहि · आमहि
लोट्परस्मैपदतु/तात् · ताम् · अन्तु— /तात् · तम् · तआनि · आव · आम
लोट्आत्मनेपदताम् · एताम् · अन्ताम्स्व · एथाम् · ध्वम्ऐ · आवहै · आमहै
विधिलिङ्परस्मैपदएत् · एताम् · एयुःएः · एतम् · एतएयम् · एव · एम
विधिलिङ्आत्मनेपदएत · एयाताम् · एरन्एथाः · एयाथाम् · एध्वम्एय · एवहि · एमहि
२पाँचों धातुओं के मुख्य रूप एक ही सारणी में — तुरन्त दोहराने के लिए
उत्तर

उत्तर — पाँचों धातुओं के प्रथमपुरुष एकवचन रूप, पाँचों लकारों में (यह सारणी पुस्तक की तालिकाओं से बनाई गई है; पुस्तक में अलग से नहीं छपी) :

धातुः (अर्थ)पदम्लट्लृट्लङ्लोट्विधिलिङ्
पठ् (पढ़ना)परस्मैपदपठतिपठिष्यतिअपठत्पठतुपठेत्
पठि (णिच् — पढ़ाना)परस्मैपदपाठयति————
वृधु (बढ़ना)आत्मनेपदवर्धतेवर्धिष्यतेअवर्धतवर्धताम्वर्धेत
लभ् (पाना)आत्मनेपदलभतेलप्स्यतेअलभतलभताम्लभेत
शीङ् (सोना)आत्मनेपदशेतेशयिष्यतेअशेतशेताम्शयीत
भुज् (खाना)आत्मनेपदभुङ्क्तेभोक्ष्यतेअभुङ्क्तभुङ्क्ताम्भुञ्जीत

Chapter 16 of 16 – Sanskrit

Also for This Chapter

NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 16 Parishisht 5 धातुरूपाणि – Overview

ClassClass 9
SubjectSanskrit
Chapter16 – Parishisht 5 धातुरूपाणि
Session2027
FormatFull answers on this page + PDF

NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 16 – FAQs

Where can I download NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 16 Parishisht 5 धातुरूपाणि PDF?

Read every answer on this page, or download the free PDF from the table at the top.

Is this for the 2027 session?

Yes, it follows the latest NCERT Class 9 Sanskrit book for 2027.

How many questions are solved in NCERT Class 9 Sanskrit Chapter 16?

All questions of the chapter – the in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises.

How should I use these solutions?

Read the chapter in the NCERT book first, attempt the questions yourself, then check your answers here.

Official website: ncert.nic.inNational Council of Educational Research and Training publishes date sheets, admit cards and results here
Visit

Ask a question

?

Loading comments…