NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 4 न खलु वयस्तेजसो हेतुः provide clear, step-by-step answers to every exercise and in-text question from the chapter न खलु वयस्तेजसो हेतुः of the NCERT textbook शारदा. Prepared by subject experts as per the latest NCERT (CBSE) syllabus for 2026-27, these NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit help you understand each concept, write exam-ready answers, and check your own solutions. You can read them online below or download the free Class 9 Sanskrit Chapter 4 question-answer PDF.
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 4 न खलु वयस्तेजसो हेतुः
- Class: Class 9
- Subject: Sanskrit
- Chapter: Chapter 4 – न खलु वयस्तेजसो हेतुः
- Textbook: शारदा (NCERT)
- Study material: NCERT Solutions – questions with answers, free PDF
These solutions answer all the exercise questions of Chapter 4 न खलु वयस्तेजसो हेतुः — including the in-text questions, short-answer and long-answer questions, and activities — with complete explanations so you can follow the method, not just the final answer. Read the full solutions below.
NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 4 न खलु वयस्तेजसो हेतुः View Download
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 4 PDF Download
You can read the NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 4 online above, or download the complete question-answer PDF to study न खलु वयस्तेजसो हेतुः offline at any time.
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 4 PDF Download Link – Click Here to Download Solutions PDF
Questions Covered in This Chapter
These NCERT Solutions answer all 55 questions of this chapter. The questions solved are:
- किं वयं जानीमः यत् देशाय स्वातन्त्र्यं प्रदातुं कियन्तः ज्ञाताः अज्ञाताः च क्रान्तिवीराः स्वतन्त्रतायज्ञे स्वीयपरिवारं स्वीयजीवनं च आहुतिरूपेण समर्पितवन्तः इति ?
- पाठस्य शीर्षकं ‘न खलु वयस्तेजसो हेतुः’ इत्यस्य कः अर्थः ? कथम् इदं शीर्षकं समुचितम् ?
- अधः प्रदत्तायाः तालिकायाः रिक्तं स्तम्भं ‘मातृभाषया अर्थं लिखत’ इति पूरयत।
- तालिकायां कोष्ठके प्रदत्तानां व्याकरण-सङ्केतानाम् (यथा — पुं.ष.ब.व., √चर् + क्तवतु, नञ् तत्पुरुषः) अर्थं स्पष्टीकुरुत।
- खुदीरामस्य जन्म कुत्र अभवत् ?
- खुदीरामः किमर्थं व्यथितः भवति स्म ?
- सत्येन्द्रनाथः किम् उपदिष्टवान् ?
- खुदीरामः कदा पर्यन्तं पादत्राणं न धरिष्यामि इति प्रतिज्ञातवान् ?
- किमर्थं न्यायाधीशः आङ्ग्लाः अधिकारिणः च चकिताः ?
- देशभक्तानां जीवनं राष्ट्राय समर्पितं भवति। (सत्यम् / असत्यम्)
- निर्दयः किङ्ग्ज़फोर्ड् बालान् अपि दण्डयति स्म। (सत्यम् / असत्यम्)
- खुदीरामस्य आक्रमणेन किङ्ग्ज़फोर्ड् मृतः। (सत्यम् / असत्यम्)
- खुदीरामः किङ्ग्ज़फोर्ड्महोदयस्य रथस्य उपरि विस्फोटकं क्षिप्तवान्। (सत्यम् / असत्यम्)
- खुदीरामः बालानां सङ्घटनं कृत्वा पदयात्राम् आयोजयति स्म। (सत्यम् / असत्यम्)
- (क) सप्तचत्वारिंशदधिक-नवदशशततमं वर्षम् (ख) अष्टाधिक-नवदशशततमं वर्षम् (ग) पञ्चाशदुत्तर-नवदशशततमं वर्षम् (घ) पञ्चाधिक-नवदशशततमं वर्षम् (ङ) नवाशीत्यधिक-अष्टादशशततमं वर्षम् — एतेषाम् अङ्कैः (१. १९०५ २. १८८९ ३. १९४७ ४. १९०८ ५. १९५०) सह मेलनं कुरुत।
- अधः प्रदत्तानि पदानि आधृत्य चित्रं दृष्ट्वा पञ्च वाक्यानि लिखत — उद्यानं, गृहाणि, पक्षिणः, पुष्पाणि, स्वच्छता, द्विचक्रिका, पर्वतः, वृक्षाः, सूर्यः, मेघाः।
- इत्यादयः
- सर्वेऽपि
- कश्चित्
- प्रत्येकम्
- वयस्तेजसः
- अचिरादेव
- देशस्य भक्ताः
- बालः च क्रान्तिवीरः च
- वज्रेण सदृशम्
- असेः धारा
- मृत्युः एव दण्डः
- न साधारणः
- निर्गता दया यस्मात् सः
- वन्दे मातरम् इत्यादयः घोषणाः भवन्ति स्म। (लङ्-लकारः)
- सत्येन्द्रनाथः खुदीरामम् उपादिशत्। (क्तवतु-प्रत्ययः)
- सः नवमीं कक्षां पूर्णां कर्तुं न शक्तवान्। (लङ्-लकारः)
- क्रान्तिवीराः आङ्ग्लानां मनसि आतङ्कम् अजनयन्। (स्म)
- प्रफुल्लः भुशुण्ड्या गोलिकाप्रहारं कृतवान्। (लङ्-लकारः)
- बालकः गच्छति।
- बालिका गच्छति।
- फलं खादतु।
- लेखनी लुप्ता।
- सः आगच्छेत्।
- सुभाषचन्द्रः वदति ……………… भवन्तः मह्यं रुधिरं यच्छन्तु अहं भवद्भ्यः स्वातन्त्र्यं प्रयच्छामि ……………… ।
- ……………… अर्जुनः भीष्मद्रोणादीन् अपश्यत् ……………… शोकं प्राप्नोत्।
- श्रीरामः भरतम् उक्तवान् ……………… जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी ……………… ।
- ……………… भरतः अयोध्यां प्राप्तवान् ……………… श्रीरामः तत्र नासीत्।
- ……………… खुदीरामाय मृत्युदण्डः उद्घोषितः ……………… सः प्रसन्नवदनः आसीत्।
- ……………… वृष्टिः भवति ……………… कृषकाः सन्तुष्टाः भवन्ति।
- ……………… खुदीरामः बालः ……………… सः देशकार्यं कृतवान्।
- ……………… कार्यं करोति ……………… फलं प्राप्नोति।
- प्रफुल्ल-खुदीरामाभ्यां ……………… विस्फोटकं प्रक्षिप्तम् ……………… किङ्ग्ज़फोर्डः न मृतः।
- ……………… अध्ययनं सुदृढं भवति ……………… ज्ञानं विकसितं भवति।
- ……………… खुदीरामः आङ्ग्लानां हस्तगतः ……………… सः ततः बहिरागतः।
- भगतसिंहः, मङ्गलपाण्डे, चन्द्रशेखरः, लक्ष्मीबाई, बालगङ्गाधरतिलकः इत्येतेषां क्रान्तिवीराणां जीवनचरितं संगृह्य ततः एकां घटनां कक्षायां वदत।
- पाठे विद्यमानानि अव्ययपदानि संगृह्य दश (१०) वाक्यानि रचयत।
- खुदीरामस्य जन्म नवाशीत्यधिके अष्टादशशततमे वर्षे (१८८९) दिसम्बरमासस्य तृतीये दिनाङ्के अभवत्। एवंप्रकारेण स्वविषये लिखन्तु — (क) मम जन्म … अभवत्। (ख) पितुः जन्म … अभवत्। (ग) मातुः जन्म … अभवत्। (घ) भ्रातुः जन्म … अभवत्। (ङ) भगिन्याः जन्म … अभवत्।
- पारा-अलम्पिकस् स्पर्धायां कस्यापि एकस्य यशस्विप्रतिभागिनः विषये शिक्षकस्य पुरतः कथां श्रावयत।
- नृत्यसङ्गीतादिक्षेत्रेषु कस्यापि एकस्य जनप्रियस्य कलाकारस्य विषये पञ्चवाक्यानि लिखित्वा शिक्षकान् दर्शयत ?
Chapter at a Glance
- पाठ-परिचय — यह पाठ किसी कथा या श्लोक-संग्रह का नहीं, अपितु एक ऐतिहासिक व्यक्ति के जीवनचरित का सरल संस्कृत गद्य है। आरम्भिक अनुच्छेद पाठक से सीधा प्रश्न करता है — ‘क्या हम जानते हैं कि कितने ज्ञात-अज्ञात क्रान्तिवीरों ने स्वतन्त्रता-यज्ञ में अपने परिवार और जीवन की आहुति दी?’ — और उत्तर स्वरूप एक ऐसे ही हुतात्मा, खुदीराम, का वृत्तान्त प्रस्तुत करता है।
- कथावस्तु (क) जन्म और बाल्यकाल — बङ्गप्रान्त के मेदिनीपुर जनपद के मोहोबनी-ग्राम में ३ दिसम्बर १८८९ को खुदीराम का जन्म हुआ। पिता त्रैलोक्यनाथ, माता लक्ष्मीप्रिया देवी। बाल्यकाल में ही माता-पिता दिवङ्गत हो गए, अतः बड़ी बहन अपरूपा देवी ने उनका पालन-पोषण किया। साधारण बालकों के समान खेल-कूद में उनका मन नहीं लगता था; देशवासियों पर होते अत्याचार देखकर वे व्यथित हो जाते थे।
- कथावस्तु (ख) बङ्गभङ्ग और आन्दोलन — वायसराय कर्जन ने बङ्गप्रान्त के वीरत्व को दबाने, उत्साह को नष्ट करने और देशभक्ति को कुचलने के लिए १९०५ में बङ्ग का पन्थ (सम्प्रदाय) पर आधारित विभाजन कर दिया। इससे न केवल बङ्ग में, पूरे देश में जनान्दोलन भड़क उठा — यही ‘बङ्गभङ्ग-आन्दोलन’ है। उस समय खुदीराम केवल पन्द्रह वर्ष के थे, फिर भी आन्दोलन में कूद पड़े और नवीं कक्षा भी पूरी न कर सके।
- कथावस्तु (ग) संगठन, प्रशिक्षण और प्रतिज्ञा — वे बालकों का संगठन बनाकर पदयात्रा निकालते, ‘वन्दे मातरम्’ की घोषणाएँ करते और लोकजागरण के पत्रक बाँटते थे। मित्र प्रफुल्ल के साथ गुप्तमण्डल के सञ्चालक सत्येन्द्रनाथ से मिले, जिन्होंने उपदेश दिया — “क्रान्तिकार्य करने के लिए शरीर वज्र-सा दृढ़, बुद्धि तलवार की धार-सी तीक्ष्ण और मन गङ्गाजल-सा निर्मल होना चाहिए।” राणाप्रताप के चरित्र से प्रेरित होकर खुदीराम ने प्रतिज्ञा की — ‘जब तक भारत आङ्ग्लशासन से मुक्त नहीं होगा, तब तक पादत्राण (जूते) नहीं पहनूँगा।’
- कथावस्तु (घ) मुज़फ़्फ़रनगर की घटना — कठोर दण्ड देने वाले न्यायिक अधिकारी किङ्ग्ज़फोर्ड के वध का उत्तरदायित्व प्रफुल्ल और खुदीराम ने लिया। २८-०४-१९०८ को उन्होंने उसके रथ पर विस्फोटक फेंका; किन्तु उस रथ में किङ्ग्ज़फोर्ड नहीं, केनेडी नामक अधिकारी की पत्नी और पुत्री थीं — वे मारी गईं और किङ्ग्ज़फोर्ड बच गया। भागते हुए दोनों पकड़े जाने लगे; प्रफुल्ल ने ‘वन्दे मातरम्’ कहकर स्वयं को गोली मार ली और हौतात्म्य से अमर हो गया।
- कथावस्तु (ङ) न्यायालय और बलिदान — पकड़े गए खुदीराम को न्यायालय ले जाया गया। वहाँ वकीलों के हर प्रश्न का उनका एक ही निश्चित उत्तर था — ‘वन्दे मातरम्’। न्यायाधीश ने निर्दयता से बालक को उद्बन्धन (फाँसी) का मृत्युदण्ड सुनाया। खुदीराम के मुख पर भय या दुःख नहीं, प्रसन्नता, शान्ति, तृप्ति और तेज था — यही देखकर न्यायाधीश तथा आङ्ग्ल अधिकारी चकित रह गए। ११-०८-१९०८ को बाल्य अवस्था में ही वे हुतात्मा हो गए।
- मूल सन्देश — शीर्षक ही निष्कर्ष है — ‘न खलु वयः तेजसः हेतुः’ = तेज (पराक्रम) का कारण आयु नहीं होती। पन्द्रह वर्ष का बालक भी राष्ट्र के लिए वह कर सकता है जो बड़े-बड़े नहीं कर पाते। साथ ही पाठ यह भी सिखाता है कि देशभक्तों का जीवन राष्ट्र को समर्पित होता है (‘यतोहि देशभक्तानां जीवनं राष्ट्राय समर्पितं भवति’) और ज्ञात के साथ-साथ अज्ञात बलिदानियों के प्रति भी कृतज्ञता रखनी चाहिए।
- भाषिक विशेषताएँ — भाषा सरल किन्तु संख्यावाची तथा समासबहुल है। संवत्सर संस्कृत की प्राचीन शैली में लिखे गए हैं — ‘नवाशीत्यधिक-अष्टादशशततमे वर्षे (१८८९)’, ‘अष्टाधिक-नवदशशततमे वर्षे (१९०८)’। अङ्ग्रेज़ी नामों का देवनागरीकरण (किङ्ग्ज़फोर्ड्, केनेडी, वायसरायः कर्जनः, एप्रिलमासः) तथा उपमाएँ (वज्रसदृशं शरीरम्, असिधारा इव तीक्ष्णा बुद्धिः, गङ्गाजलमिव निर्मलं मनः) पाठ की शोभा हैं।
- व्याकरणिक बिन्दु जिनका अभ्यास पाठ कराता है — (१) सन्धि — यण्, पूर्वरूप, विसर्ग-सन्धि, जश्त्व (इत्यादयः, सर्वेऽपि, कश्चित्, प्रत्येकम्, वयस्तेजसः, अचिरादेव); (२) समास — षष्ठी/तृतीया तत्पुरुष, नञ् तत्पुरुष, कर्मधारय तथा बहुव्रीहि; (३) भूतकाल के चार साधन — लङ्-लकारः, क्तवतु-प्रत्ययः, ‘स्म’-युक्त लट्, तथा क्त-प्रत्ययः; (४) ‘चित्’-प्रत्ययान्त अव्यय — कश्चित्, काचित्, किञ्चित्, कुत्रचित्, कदाचित् आदि, जो अर्थ में अनिश्चय का भाव लाते हैं; (५) युगल-अव्यय — यत्…इति, यदा…तदा, यावत्…तावत्, यद्यपि…तथापि।
- अभ्यास क्या माँगता है — ‘अभ्यासाद् जायते सिद्धिः’ के आठ प्रश्न पाठ-बोध (पूर्णवाक्येन उत्तर, सत्य/असत्य), संख्या-ज्ञान (संवत्सर-मेलनम्), सर्जनात्मक लेखन (चित्र देखकर पञ्च वाक्य) और व्याकरण (सन्धिच्छेद, समास, वाक्यपरिवर्तन, चित्-प्रत्यय) — तीनों प्रकार के कौशल जाँचते हैं। ‘स्वाध्यायान्मा प्रमदः’ में युगल-अव्ययों से रिक्तस्थान भरने हैं और ‘यस्तु क्रियावान् मनुजः स विद्वान्’ में पाँच परियोजना-कार्य हैं।
How to Download NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 4 PDF
Follow these simple steps to get the न खलु वयस्तेजसो हेतुः questions-and-answers PDF from शारदा.
- Search NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 4 aglasem and open this page.
- Read the exercise questions with answers for न खलु वयस्तेजसो हेतुः shown above.
- Click the Download PDF link to save the न खलु वयस्तेजसो हेतुः solutions to your device.
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit – All Chapters
There are more chapters to study besides न खलु वयस्तेजसो हेतुः in Sanskrit. Here are the NCERT Solutions for all chapters of Class 9 Sanskrit.
- Chapter 1 सत्यं शिवं सुन्दरं संस्कृतम्
- Chapter 2 सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः
- Chapter 3 आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः
- Chapter 4 न खलु वयस्तेजसो हेतुः
- Chapter 5 एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी
- Chapter 6 मनःपूतं समाचरेत्
- Chapter 7 उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्
- Chapter 8 अन्नाद् आनन्दं प्रति
- Chapter 9 कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः
- Chapter 10 णमो अरिहन्ताणम्
- Chapter 11 वर्णोच्चारण-शिक्षा २
- Chapter 12 Parishisht 1 अन्वयः
- Chapter 13 Parishisht 2 समासः
- Chapter 14 Parishisht 3 वाच्यम्
- Chapter 15 Parishisht 4 शब्दरूपाणि
- Chapter 16 Parishisht 5 धातुरूपाणि
NCERT Solutions for Class 9 – All Subjects
Just like Chapter 4 of Sanskrit, you can get the exercise questions with answers for every other subject of Class 9. Here are the NCERT Solutions for all subjects of Class 9.
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 4 – An Overview
The key highlights of this study material are as follows.
| Aspects | Details |
|---|---|
| Class | Class 9 |
| Subject | Sanskrit |
| Chapter Number | Chapter 4 |
| Chapter Name | न खलु वयस्तेजसो हेतुः |
| Book Name | शारदा |
| Book By | NCERT (National Council of Educational Research and Training) |
| Educational Resource Here | NCERT Solutions of Class 9 Sanskrit Chapter 4 for all exercises |
| More Questions Answers of This Subject | NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit |
| Download Book Chapter | NCERT Book Class 9 Sanskrit |
| All Questions Answers For This Class | NCERT Solutions for Class 9 |
| Complete Solutions | NCERT Solutions |
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 4 न खलु वयस्तेजसो हेतुः – FAQs
What are the NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 4 न खलु वयस्तेजसो हेतुः?
They are the complete, step-by-step answers to all the exercise and in-text questions of Chapter 4 न खलु वयस्तेजसो हेतुः from the NCERT Class 9 Sanskrit textbook शारदा, written by experts as per the latest NCERT syllabus.
How can I download the Class 9 Sanskrit Chapter 4 solutions PDF for free?
Open this page on aglasem, read the न खलु वयस्तेजसो हेतुः questions with answers, and click the “Download Solutions PDF” link. The Class 9 Sanskrit Chapter 4 NCERT Solutions PDF is completely free to download.
Are these NCERT Solutions as per the latest 2026-27 syllabus?
Yes. The NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 4 are based on the latest NCERT textbook शारदा and the current 2026-27 CBSE syllabus, so the questions and answers match what you study in class.
Where can I get NCERT Solutions for the other chapters of Class 9 Sanskrit?
You can find the answers to every chapter on the NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit page, and solutions for every subject on the NCERT Solutions for Class 9 page.
How do NCERT Solutions help in exam preparation?
They show the correct method to solve each question, help you write answers the way they are expected in exams, let you check and correct your own work, and save revision time — which together improve your marks in Class 9 Sanskrit.
If you have any queries on NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 4 न खलु वयस्तेजसो हेतुः, then please ask in the comments below.