Skip to content

NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 4 न खलु वयस्तेजसो हेतुः (PDF) – 2027

NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 4 न खलु वयस्तेजसो हेतुः – step-by-step answers to every exercise and in-text question of the chapter, as per the latest NCERT syllabus for 2027. Read them online or download the free question-answer PDF.

न खलु वयस्तेजसो हेतुः शारदा (कक्षा ९) का चतुर्थः पाठः है। यह गद्य-पाठ है — बालक्रान्तिवीर खुदीराम बोस (१८८९–१९०८) का संक्षिप्त जीवनवृत्तान्त, जो अमृत महोत्सव के सन्दर्भ में ज्ञात-अज्ञात क्रान्तिवीरों के स्मरण से आरम्भ होता है। पाठ का शीर्षक ही उसका सन्देश है — आयु तेज का कारण नहीं होती। पाठ के अन्त में सर्वं शब्देन भासते (शब्दार्थ-तालिका, जिसका ‘मातृभाषया अर्थं लिखत’ स्तम्भ रिक्त है), फिर अभ्यासाद् जायते सिद्धिः के आठ प्रश्न — पूर्णवाक्येन उत्तर, सत्यम्/असत्यम्, संवत्सर-मेलनम्, चित्रवर्णनम्, सन्धिच्छेदः, विग्रह से समस्तपद, भूतकाल-वाक्यपरिवर्तनम् तथा ‘चित्’-प्रत्ययान्त पद — और अन्त में स्वाध्यायान्मा प्रमदः (युगल-अव्ययपद) तथा यस्तु क्रियावान् मनुजः स विद्वान् (परियोजना-कार्य) दिए गए हैं।

NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 4 न खलु वयस्तेजसो हेतुः PDF

All the answers are on this page below. The PDF also explains every answer – why it is right and how to check it – so download it for revision.

PDFChapterDownload
Solutions PDFन खलु वयस्तेजसो हेतुःView PDF

पाठ का हिंदी अनुवाद

प्रस्तावना
भारतदेशस्य स्वतन्त्रतायाः अमृतमहोत्सववर्षं वयम् आचरितवन्तः।
हमने भारत देश की स्वतन्त्रता का अमृत महोत्सव वर्ष मनाया।
किं वयं जानीमः यत् देशाय स्वातन्त्र्यं प्रदातुं कियन्तः ज्ञाताः अज्ञाताः च क्रान्तिवीराः स्वतन्त्रतायज्ञे स्वीयपरिवारं स्वीयजीवनं च आहुतिरूपेण समर्पितवन्तः इति?
क्या हम जानते हैं कि देश को स्वतन्त्रता दिलाने के लिए कितने ज्ञात और अज्ञात क्रान्तिवीरों ने स्वतन्त्रता-रूपी यज्ञ में अपने परिवार और अपने जीवन को आहुति के रूप में समर्पित कर दिया?
छात्राः! ते सर्वेऽपि क्रान्तिवीराः अस्माभिः कृतज्ञताभावनया नित्यं वन्दनीयाः।
छात्रो! वे सभी क्रान्तिवीर हमारे द्वारा कृतज्ञता की भावना से सदा वन्दना करने योग्य हैं।
खुदीरामः तेषु एव देशभक्तेषु कश्चन तेजस्वी बालक्रान्तिवीरः हुतात्मा अस्ति। क्रान्तिवीरस्य खुदीरामस्य जीवनवृत्तान्तः संक्षेपेण अत्र वर्णितः अस्ति।
खुदीराम उन्हीं देशभक्तों में से एक तेजस्वी बाल-क्रान्तिवीर हुतात्मा (शहीद) है। यहाँ क्रान्तिवीर खुदीराम का जीवन-वृत्तान्त संक्षेप में वर्णित है।
जन्म और बाल्यकाल
भारतस्य स्वतन्त्रतासङ्ग्रामे सशस्त्रान्दोलने बङ्गप्रान्तः अग्रेसरः आसीत्।
भारत के स्वतन्त्रता-संग्राम में सशस्त्र आन्दोलन में बंगाल प्रान्त सबसे आगे (अग्रणी) था।
तस्मिन् बङ्गप्रान्ते मेदिनीपुरनामके जनपदे मोहोबनी-ग्रामे नवाशीत्यधिक-अष्टादशशततमे वर्षे (१८८९) दिसम्बरमासस्य तृतीये दिनाङ्के खुदीरामस्य जन्म अभवत्।
उसी बंगाल प्रान्त के मेदिनीपुर नामक जिले के मोहोबनी गाँव में सन् अठारह सौ नवासी (1889) में दिसम्बर महीने की तीन तारीख को खुदीराम का जन्म हुआ।
तस्य जनकस्य नाम त्रैलोक्यनाथः इति, जनन्याः नाम लक्ष्मीप्रिया देवी च आसीत्।
उसके पिता का नाम त्रैलोक्यनाथ और माता का नाम लक्ष्मीप्रिया देवी था।
खुदीरामस्य बाल्यकाले एव तस्य पितरौ दिवङ्गतौ। अतः तस्य अग्रजया अपरूपादेव्या एव खुदीरामस्य पालनं पोषणं च कृतम्।
खुदीराम के बचपन में ही उसके माता-पिता स्वर्ग सिधार गए। इसलिए उसकी बड़ी बहन अपरूपा देवी ने ही खुदीराम का पालन-पोषण किया।
बाल्यकालतः एव खुदीरामः असाधारणः आसीत्। साधारणबालानाम्इव क्रीडादिषु तस्य मनः न रमते स्म।
बचपन से ही खुदीराम असाधारण था। साधारण बालकों की तरह खेल-कूद आदि में उसका मन नहीं लगता था।
सः देशवासिषु जायमानान् अत्याचारान् दृष्ट्वा व्यथितः भवति स्म।
वह देशवासियों पर होने वाले अत्याचारों को देखकर दुखी (चिन्तित) हो जाता था।
बङ्गभङ्ग और जनान्दोलन
बङ्गप्रान्ते क्रान्तिवीराणां महद्भिः गुप्तगतिविधिभिः आङ्ग्लाः संत्रस्ताः आसन्।
बंगाल प्रान्त में क्रान्तिवीरों की बड़ी-बड़ी गुप्त गतिविधियों से अंग्रेज़ आतंकित (भयभीत) थे।
भारतस्य तात्कालिकः वायसरायः कर्जनः बङ्गप्रान्तस्य एतत् वीरत्वं दमयितुम्, उत्साहं ध्वंसयितुं, देशभक्तिं मर्दयितुं च बङ्गप्रान्तस्य पन्थाधारितं विभजनं करणीयम् इति निश्चितवान्।
भारत के तत्कालीन वायसराय कर्ज़न ने बंगाल प्रान्त की इस वीरता को दबाने, (लोगों के) उत्साह को नष्ट करने और देशभक्ति को कुचलने के लिए यह निश्चय किया कि बंगाल प्रान्त का पन्थ (सम्प्रदाय) के आधार पर विभाजन करना चाहिए।
पञ्चाधिक-नवदशशततमे वर्षे (१९०५) तेन बङ्गप्रान्तः भागद्वये विभाजितः।
सन् उन्नीस सौ पाँच (1905) में उसने बंगाल प्रान्त को दो भागों में बाँट दिया।
तस्य एतया कृत्या न केवलं बङ्गप्रान्ते अपि तु सर्वस्मिन् देशे जनान्दोलनं प्रवृत्तम्। बङ्गभङ्ग-आन्दोलनमिति तस्य जनान्दोलनस्य नाम।
उसके इस कार्य से न केवल बंगाल प्रान्त में, बल्कि पूरे देश में जन-आन्दोलन शुरू हो गया। उस जन-आन्दोलन का नाम ‘बंगभंग-आन्दोलन’ है।
यद्यपि खुदीरामः तस्मिन् समये केवलं पञ्चदशवर्षीयः तथापि देशभक्तेः भावनया सः प्रेरितः सन् जनान्दोलने कूर्दितः।
यद्यपि उस समय खुदीराम केवल पन्द्रह वर्ष का था, तथापि देशभक्ति की भावना से प्रेरित होकर वह जन-आन्दोलन में कूद पड़ा।
आङ्ग्लानां पारतन्त्र्यशृङ्खलातः वन्दनीयभारतमातुः मोचनं करणीयम् इत्येव सङ्कल्पः आसीत्।
(उसका) यही संकल्प था कि वन्दनीय भारतमाता को अंग्रेज़ों की पराधीनता की ज़ंजीर से छुड़ाना है।
अतः सः नवमीं कक्षाम् अपि पूर्णां कर्तुं न शक्तवान्। यतोहि देशभक्तानां जीवनं राष्ट्राय समर्पितं भवति।
इसलिए वह नौवीं कक्षा भी पूरी नहीं कर सका। क्योंकि देशभक्तों का जीवन राष्ट्र के लिए समर्पित होता है।
पदयात्रा और लोकजागरण
बालानां संघटनं कृत्वा सः पदयात्राम् आयोजयति स्म।
बालकों का संगठन बनाकर वह पदयात्रा का आयोजन करता था।
तस्यां यात्रायां देशभक्तियुतानि गीतानि, वन्दे मातरम् चेत्यादयः घोषणाः भवन्ति स्म।
उस यात्रा में देशभक्ति से भरे गीत और ‘वन्दे मातरम्’ आदि नारे (घोषणाएँ) होते थे।
सः पदयात्रामाध्यमेन लोकजागरणविषयकाणि पत्रकाणि जनेषु वितरति स्म।
वह पदयात्रा के माध्यम से लोक-जागरण से सम्बन्धित पर्चे लोगों में बाँटता था।
कदाचित् खुदीरामः पत्रकवितरणसमये आङ्ग्लानां हस्तगतः जातः। किन्तु सामर्थ्यसम्पन्नः खुदीरामः आङ्ग्लानां ताडनं कृत्वा ततः निरगच्छत्।
एक बार पर्चे बाँटते समय खुदीराम अंग्रेज़ों के हाथ लग गया (पकड़ा गया)। किन्तु सामर्थ्यशाली खुदीराम अंग्रेज़ों को पीटकर वहाँ से निकल गया।
गुप्तमण्डल और प्रतिज्ञा
बङ्गप्रान्ते क्रान्तिवीरैः सञ्चालितानि बहूनि गुप्तमण्डलानि आङ्ग्लानां मनसि आतङ्कं जनयन्ति स्म।
बंगाल प्रान्त में क्रान्तिवीरों द्वारा चलाए जाने वाले अनेक गुप्त मण्डल (गुप्त संगठन) अंग्रेज़ों के मन में डर पैदा करते थे।
कस्यचित् गुप्तमण्डलस्य सञ्चालकः आसीत् सत्येन्द्रनाथः।
ऐसे ही किसी एक गुप्त मण्डल के संचालक सत्येन्द्रनाथ थे।
खुदीरामः स्वमित्रेण प्रफुल्लेन सह गत्वा सत्येन्द्रनाथेन अमिलत्।
खुदीराम अपने मित्र प्रफुल्ल के साथ जाकर सत्येन्द्रनाथ से मिला।
सत्येन्द्रनाथः उपादिशत्— “क्रान्तिकार्यं कर्तुं शरीरं वज्रसदृशं दृढं, बुद्धिः असिधारा इव तीक्ष्णा, मनः गङ्गाजलमिव निर्मलं च भवेत् इति”।
सत्येन्द्रनाथ ने उपदेश दिया — “क्रान्ति का कार्य करने के लिए शरीर वज्र के समान दृढ़, बुद्धि तलवार की धार के समान तीक्ष्ण और मन गंगाजल के समान निर्मल होना चाहिए।”
तस्मात् गुप्तप्रशिक्षणकेन्द्रात् द्वाभ्याम् अष्टमासात्मकं प्रशिक्षणं प्राप्तम्।
उस गुप्त प्रशिक्षण केन्द्र से दोनों ने आठ महीने का प्रशिक्षण प्राप्त किया।
भुशुण्डिसञ्चालने अपि तौ अचिरादेव प्रवीणौ सञ्जातौ।
बन्दूक चलाने में भी वे दोनों शीघ्र ही निपुण हो गए।
राणाप्रतापस्य चरित्रेण प्रेरितः खुदीरामः प्रतिज्ञातवान् यत् ‘यावत् भारतम् आङ्ग्लशासनात् मुक्तं न भविष्यति तावत् पादत्राणं न धरिष्यामि’ इति।
राणा प्रताप के चरित्र से प्रेरित होकर खुदीराम ने प्रतिज्ञा की कि ‘जब तक भारत अंग्रेज़ी शासन से मुक्त नहीं होगा, तब तक मैं जूते (पादत्राण) नहीं पहनूँगा।’
किंग्सफोर्ड पर आक्रमण
कलकत्ता-जनपदस्य मुख्यः न्यायिकः आङ्ग्लः अधिकारी ‘किङ्ग्ज़फोर्ड्’ भारतीय-देशभक्तान् अतीवकठोररीत्या दण्डयति स्म।
कलकत्ता जिले का मुख्य न्यायिक अंग्रेज़ अधिकारी ‘किंग्सफोर्ड’ भारतीय देशभक्तों को अत्यन्त कठोर रीति से दण्ड देता था।
निर्दयः सः बालान् अपि न त्यजति स्म।
वह निर्दयी बालकों को भी नहीं छोड़ता था।
तस्य स्थानान्तरणं यदा मुज़फ्फरनगरे जातं तदा ‘सः हन्तव्यः’ इति सशस्त्रक्रान्तिवीरमण्डलेन निश्चितम्।
जब उसका स्थानान्तरण मुज़फ़्फ़रनगर में हुआ, तब सशस्त्र क्रान्तिवीरों के मण्डल ने निश्चय किया कि ‘उसे मार देना चाहिए’।
हत्यायोजनायाः सम्पूर्णम् उत्तरदायित्वं प्रफुल्ल-खुदीरामाभ्यां स्वीकृतम्। तस्य वधस्य सूक्ष्मा योजनापि द्वाभ्यां निर्मिता।
हत्या की योजना का पूरा उत्तरदायित्व प्रफुल्ल और खुदीराम ने स्वीकार किया। उसके वध की बारीक योजना भी दोनों ने बनाई।
अष्टाधिक-नवदशशततमवर्षस्य एप्रिलमासस्य अष्टाविंशे दिनाङ्के (२८-०४-१९०८) किङ्ग्ज़फोर्ड् इत्यस्य रथविशेषे प्रफुल्ल-खुदीरामाभ्यां विस्फोटकं प्रक्षिप्तम्।
सन् उन्नीस सौ आठ के अप्रैल महीने की अट्ठाईस तारीख (28-04-1908) को प्रफुल्ल और खुदीराम ने किंग्सफोर्ड की विशेष गाड़ी (बग्घी) पर विस्फोटक फेंका।
महान् विस्फोटध्वनिः जातः। अग्निज्वालाः आकाशम् अस्पृशन्।
विस्फोट का बहुत बड़ा धमाका हुआ। आग की लपटों ने आकाश को छू लिया।
‘किङ्ग्ज़फोर्ड् हतः’ अस्माकम् उत्तरदायित्वं पूर्णम् इति कृतार्थभावनया तौ पलायितवन्तौ।
‘किंग्सफोर्ड मारा गया, हमारा उत्तरदायित्व पूरा हुआ’ — इस सफलता की भावना से वे दोनों वहाँ से भाग गए।
किन्तु हा धिक्! यद्यपि सः किङ्ग्ज़फोर्ड् महोदयस्य रथः आसीत् तथापि तस्मिन् सः नासीदेव।
किन्तु हाय, धिक्कार! यद्यपि वह किंग्सफोर्ड महोदय की ही गाड़ी थी, तथापि उसमें वह (किंग्सफोर्ड) था ही नहीं।
केनेडीनामकस्य अधिकारिणः पत्नी पुत्री च तत्र आस्ताम्। ते मृते किन्तु किङ्ग्ज़फोर्ड् रक्षितः।
उसमें केनेडी नामक अधिकारी की पत्नी और पुत्री थीं। वे दोनों मारी गईं, किन्तु किंग्सफोर्ड बच गया।
आरात्रि द्वौ अपि क्रान्तिवीरौ अधावताम्। किन्तु दौर्भाग्यवशात् आङ्ग्लाः आरक्षकाः तौ अगृह्णन्।
दोनों ही क्रान्तिवीर रात भर दौड़ते (भागते) रहे। किन्तु दुर्भाग्य से अंग्रेज़ सिपाहियों (पुलिस) ने उन दोनों को पकड़ लिया।
वीरप्रफुल्लेन आङ्ग्लानां विरोधे कृतः प्रतीकारयत्नः व्यर्थः अभूत्।
वीर प्रफुल्ल द्वारा अंग्रेज़ों के विरोध में किया गया प्रतिरोध का प्रयास व्यर्थ हो गया।
अनन्यगतिकः प्रफुल्लः भारतमातरं मनसा प्रणम्य ‘वन्दे मातरमिति’ उद्घोष्य च स्ववक्षःस्थले भुशुण्ड्या गोलिकाप्रहारं कृतवान्।
कोई दूसरा उपाय न रहने पर प्रफुल्ल ने मन-ही-मन भारतमाता को प्रणाम करके और ‘वन्दे मातरम्’ का उद्घोष करके अपनी छाती पर बन्दूक से गोली चला दी।
वीरबालः प्रफुल्लः हौतात्म्येन अमरः जातः।
वीर बालक प्रफुल्ल बलिदान (शहादत) से अमर हो गया।
न्यायालय और बलिदान
आङ्ग्लैः गृहीतः खुदीरामः न्यायालयं नीतः।
अंग्रेज़ों द्वारा पकड़े गए खुदीराम को न्यायालय ले जाया गया।
तत्र अधिवक्तॄणां प्रत्येकं प्रश्नस्य खुदीरामस्य निश्चितम् उत्तरम् आसीत् यत् ‘वन्दे मातरम्’ इति।
वहाँ वकीलों के प्रत्येक प्रश्न का खुदीराम का एक ही निश्चित उत्तर था — ‘वन्दे मातरम्’।
न्यायाधीशेन निर्दयतया बालाय खुदीरामाय मृत्युदण्डः उद्घोषितः – उद्बन्धनम् इति।
न्यायाधीश ने निर्दयता से बालक खुदीराम के लिए मृत्युदण्ड की घोषणा की — फाँसी।
राष्ट्रभक्तस्य खुदीरामस्य मुखे भयं दुःखं वा नासीत् प्रत्युत प्रसन्नता, शान्तिः, तृप्तिः, तेजः च आसीत्।
राष्ट्रभक्त खुदीराम के मुख पर न भय था, न दुःख; बल्कि प्रसन्नता, शान्ति, सन्तोष और तेज था।
तत् दृष्ट्वा न्यायाधीशः आङ्ग्लाः अधिकारिणः चापि चकिताः।
यह देखकर न्यायाधीश और अंग्रेज़ अधिकारी भी चकित रह गए।
अष्टाधिक-नवदशशततमस्य वर्षस्य अगस्तमासस्य एकादशे दिनाङ्के (११-०८-१९०८) बाल्ये वयसि एव देशस्य स्वातन्त्र्यार्थं खुदीरामः हुतात्मा जातः।
सन् उन्नीस सौ आठ के अगस्त महीने की ग्यारह तारीख (11-08-1908) को बचपन की आयु में ही देश की स्वतन्त्रता के लिए खुदीराम हुतात्मा (शहीद) हो गया।
प्रियभारतमातुः दर्शनार्थं सः हसन्, वन्दे मातरम् इति जपन् आनन्देन दिवं गतः।
प्रिय भारतमाता के दर्शन के लिए वह हँसते हुए, ‘वन्दे मातरम्’ जपते हुए आनन्दपूर्वक स्वर्ग चला गया।

NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 4 न खलु वयस्तेजसो हेतुः – Questions and Answers

All questions of the chapter are answered below, in the order of the book – in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises. Each answer is written the way you would write it in the exam.

पाठ्यप्रश्नः — पृष्ठ 38पाठस्य आरम्भिके अनुच्छेदे छात्रान् प्रति पृष्टः प्रश्नः (प्र.1)। प्र.2 (शीर्षक का अर्थ) पुस्तक का प्रश्न नहीं है — अभ्यास हेतु जोड़ा गया है।

पाठ्यप्रश्नः
प्र.1किं वयं जानीमः यत् देशाय स्वातन्त्र्यं प्रदातुं कियन्तः ज्ञाताः अज्ञाताः च क्रान्तिवीराः स्वतन्त्रतायज्ञे स्वीयपरिवारं स्वीयजीवनं च आहुतिरूपेण समर्पितवन्तः इति ?
उत्तर

न, वयं तान् सर्वान् न जानीमः। केचन एव क्रान्तिवीराः इतिहासे नामतः ज्ञाताः सन्ति, अन्ये तु सहस्रशः अज्ञाताः एव अवशिष्टाः। तथापि ते सर्वेऽपि अस्माभिः कृतज्ञताभावनया नित्यं वन्दनीयाः। (हिन्दी — नहीं, हम उन सबको नहीं जानते। कुछ ही क्रान्तिवीर नाम से इतिहास में ज्ञात हैं, शेष हज़ारों अज्ञात ही रह गए। फिर भी वे सब हमारे लिए कृतज्ञता की भावना से नित्य वन्दनीय हैं।)

प्र.2पाठस्य शीर्षकं ‘न खलु वयस्तेजसो हेतुः’ इत्यस्य कः अर्थः ? कथम् इदं शीर्षकं समुचितम् ?
उत्तर

सन्धिच्छेदः — न + खलु + वयः + तेजसः + हेतुः। अर्थः — ‘आयुः निश्चयेन तेजसः कारणं न भवति’। (हिन्दी — निश्चय ही आयु तेज (पराक्रम) का कारण नहीं होती।)

शीर्षकस्य औचित्यम् — खुदीरामः केवलं पञ्चदशवर्षीयः सन् जनान्दोलने कूर्दितः, अष्टादशवर्षीयः एव च हुतात्मा जातः। अल्पे वयसि अपि तस्य तेजः असाधारणम् आसीत्। अतः इदं शीर्षकं समुचितम्। (हिन्दी — खुदीराम केवल पन्द्रह वर्ष की आयु में आन्दोलन में कूद पड़े और अठारह वर्ष की आयु में ही बलिदान हो गए। छोटी आयु में भी उनका तेज असाधारण था, इसलिए यह शीर्षक उचित है।)

सर्वं शब्देन भासते — पृष्ठ 42 – 43शब्दार्थ-तालिका — पुस्तक में ‘मातृभाषया अर्थं लिखत’ स्तम्भ रिक्त छोड़ा गया है; यहाँ उसे भरा गया है। प्र.2 (सङ्केतों का अर्थ) पुस्तक का प्रश्न नहीं है — अभ्यास हेतु जोड़ा गया है।

शब्दार्थाः
प्र.1अधः प्रदत्तायाः तालिकायाः रिक्तं स्तम्भं ‘मातृभाषया अर्थं लिखत’ इति पूरयत।
उत्तर

पूरित तालिका — अन्तिम स्तम्भ (‘मातृभाषया अर्थं लिखत’) हिन्दी को मातृभाषा मानकर भरा गया है। जिसकी मातृभाषा अन्य है (बाङ्ला, मराठी, तमिऴ, ओडिआ…), वह इस स्तम्भ में अपनी भाषा का शब्द लिखे।

शब्दःअर्थः (संस्कृतम्)हिन्दीEnglishमातृभाषया अर्थं लिखत
अधिवक्तॄणाम्
(पुं.ष.ब.व.)
अभिभाषकाणाम्वकीलों केOf advocatesवकीलों का / अधिवक्ताओं का
असाधारणः
(नञ् तत्पुरुषः, पुं.प्र.ए.व.)
न साधारणःअसामान्यExtra Ordinaryअसाधारण, जो साधारण नहीं
आचरितवन्तः
(आ + √चर् + क्तवतु, पुं.प्र.ब.व.)
पालितवन्तःमनायेObserved(हमने) मनाया
आतङ्कम्
(आङ् + √तकि + घञ्, पुं.द्वि.ए.व.)
भयम्डरFearआतंक, दहशत
आन्दोलनम्
(√आन्दोल् + ल्युट्, नपुं.प्र.ए.व.)
विप्लवःआन्दोलनRevolutionजनान्दोलन, उभार
उद्बन्धनम्
(उद् + √बन्ध् + ल्युट्, नपुं.प्र.ए.व.)
दण्डविशेषःफाँसीExecutionफाँसी की सज़ा
कदाचित्
(कदा + चित्, अव्ययम्)
एकदाएक बारOnceकिसी समय, कभी
चकितः
(पुं.प्र.ए.व.)
विस्मितःचौंकनाAmazedचकित, हैरान
दिवम्
(स्त्री.द्वि.ए.व.)
स्वर्गम्स्वर्ग कोTo heavenस्वर्ग की ओर
निर्दयः
(पुं.प्र.ए.व.)
निर्गता दया यस्मात्दया रहितMercilessनिर्दयी, बेरहम
प्रतीकारयत्नः
(पुं.प्र.ए.व.)
प्रत्युत्तरप्रयासःप्रतिरोध का प्रयासAttempt at retaliationजवाबी कोशिश
भुशुण्डी
(स्त्री.प्र.ए.व.)
शस्त्रविशेषःबन्दूकGunबन्दूक, पिस्तौल
व्यथितः
(√व्यथ् + क्त, पुं.प्र.ए.व.)
दुःखितःचिन्तितWorriedदुखी, व्यथित
विस्फोटकम्
(नपुं.प्र.ए.व.)
युद्धोपकरणविशेषःविस्फोटक सामग्रीExplosiveबम, विस्फोटक
संत्रस्तः
(सम् + √त्रस् + क्त, पुं.प्र.ए.व.)
भीतः, पीडितःआतंकितFrightenedभयभीत, सहमा हुआ
प्र.2तालिकायां कोष्ठके प्रदत्तानां व्याकरण-सङ्केतानाम् (यथा — पुं.ष.ब.व., √चर् + क्तवतु, नञ् तत्पुरुषः) अर्थं स्पष्टीकुरुत।
उत्तर

तालिका के कोष्ठक में दो प्रकार की सूचना दी गई है — (१) पद कैसे बना (प्रकृति + प्रत्ययः अथवा समास), और (२) पद किस रूप में प्रयुक्त है (लिङ्गम् · विभक्तिः · वचनम्)।

सङ्केतःविस्तारःअर्थः
पुं. / स्त्री. / नपुं.पुंलिङ्गम् / स्त्रीलिङ्गम् / नपुंसकलिङ्गम्शब्द का लिङ्ग
प्र. / द्वि. / ष.प्रथमा / द्वितीया / षष्ठी विभक्तिःकारक-विभक्ति
ए.व. / ब.व.एकवचनम् / बहुवचनम्वचन
√ (मूलचिह्नम्)धातुःक्रिया का मूल — यथा √चर् = चलना, √व्यथ् = दुखी होना
क्तवतुभूतकालिक कृत्-प्रत्ययः (कर्तृवाच्ये)‘…वान्/…वन्तः’ रूप — आचरितवन्तः = मनाया
क्तभूतकालिक कृत्-प्रत्ययः (प्रायः कर्मवाच्ये/भाववाच्ये)‘…तः / …इतः’ रूप — व्यथितः, संत्रस्तः
ल्युट्भाववाचक कृत्-प्रत्ययः (‘अन’ इति आदेशः)क्रिया से भाववाचक नपुंसक संज्ञा — आन्दोलनम्, उद्बन्धनम्
घञ्भाववाचक कृत्-प्रत्ययः (‘अ’ इति शिष्यते)पुंलिङ्ग भाववाचक संज्ञा — आतङ्कः
नञ् तत्पुरुषः‘न’ इत्यस्य पूर्वपदत्वे तत्पुरुषसमासःनिषेधार्थक समास — न साधारणः = असाधारणः

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 44प्रश्नः १ — अधः प्रदत्तानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तराणि लिखत

पूर्णवाक्येन उत्तरम्
प्र.1 (क)खुदीरामस्य जन्म कुत्र अभवत् ?
उत्तर

खुदीरामस्य जन्म बङ्गप्रान्ते मेदिनीपुरनामके जनपदे मोहोबनी-ग्रामे अभवत्। (हिन्दी — खुदीराम का जन्म बङ्गप्रान्त के मेदिनीपुर नामक जनपद के मोहोबनी-ग्राम में हुआ था।)

प्र.1 (ख)खुदीरामः किमर्थं व्यथितः भवति स्म ?
उत्तर

खुदीरामः देशवासिषु जायमानान् अत्याचारान् दृष्ट्वा व्यथितः भवति स्म। (हिन्दी — खुदीराम देशवासियों पर होने वाले अत्याचारों को देखकर व्यथित हो जाते थे।)

प्र.1 (ग)सत्येन्द्रनाथः किम् उपदिष्टवान् ?
उत्तर

सत्येन्द्रनाथः उपादिशत् — “क्रान्तिकार्यं कर्तुं शरीरं वज्रसदृशं दृढं, बुद्धिः असिधारा इव तीक्ष्णा, मनः गङ्गाजलमिव निर्मलं च भवेत् इति”। (हिन्दी — सत्येन्द्रनाथ ने उपदेश दिया कि क्रान्ति का कार्य करने के लिए शरीर वज्र के समान दृढ़, बुद्धि तलवार की धार के समान तीक्ष्ण तथा मन गङ्गाजल के समान निर्मल होना चाहिए।)

प्र.1 (घ)खुदीरामः कदा पर्यन्तं पादत्राणं न धरिष्यामि इति प्रतिज्ञातवान् ?
उत्तर

‘यावत् भारतम् आङ्ग्लशासनात् मुक्तं न भविष्यति तावत् पादत्राणं न धरिष्यामि’ इति खुदीरामः प्रतिज्ञातवान्। (हिन्दी — ‘जब तक भारत अंग्रेज़ी शासन से मुक्त नहीं हो जाएगा, तब तक मैं जूते नहीं पहनूँगा’ — ऐसी प्रतिज्ञा खुदीराम ने की थी।)

प्र.1 (ङ)किमर्थं न्यायाधीशः आङ्ग्लाः अधिकारिणः च चकिताः ?
उत्तर

यतः मृत्युदण्डस्य उद्घोषणानन्तरम् अपि राष्ट्रभक्तस्य खुदीरामस्य मुखे भयं दुःखं वा नासीत्, प्रत्युत प्रसन्नता, शान्तिः, तृप्तिः, तेजः च आसीत् — तत् दृष्ट्वा न्यायाधीशः आङ्ग्लाः अधिकारिणः च चकिताः। (हिन्दी — क्योंकि मृत्युदण्ड की घोषणा के बाद भी राष्ट्रभक्त खुदीराम के मुख पर भय या दुःख नहीं था, बल्कि प्रसन्नता, शान्ति, तृप्ति और तेज था — यह देखकर न्यायाधीश तथा अंग्रेज़ अधिकारी चकित रह गए।)

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 44प्रश्नः २ — अधः प्रदत्तेषु वाक्येषु किं वाक्यं सत्यं किं च असत्यम् इति सूचयत

सत्यम्/असत्यम्
प्र.2 (क)देशभक्तानां जीवनं राष्ट्राय समर्पितं भवति। (सत्यम् / असत्यम्)
उत्तर

सत्यम्। (हिन्दी — यह वाक्य सत्य है।)

प्र.2 (ख)निर्दयः किङ्ग्ज़फोर्ड् बालान् अपि दण्डयति स्म। (सत्यम् / असत्यम्)
उत्तर

सत्यम्। (हिन्दी — यह वाक्य सत्य है।)

प्र.2 (ग)खुदीरामस्य आक्रमणेन किङ्ग्ज़फोर्ड् मृतः। (सत्यम् / असत्यम्)
उत्तर

असत्यम्। (हिन्दी — यह वाक्य असत्य है।) शुद्धं वाक्यम् — खुदीरामस्य आक्रमणेन किङ्ग्ज़फोर्ड् न मृतः; केनेडीनामकस्य अधिकारिणः पत्नी पुत्री च मृते।

प्र.2 (घ)खुदीरामः किङ्ग्ज़फोर्ड्महोदयस्य रथस्य उपरि विस्फोटकं क्षिप्तवान्। (सत्यम् / असत्यम्)
उत्तर

सत्यम्। पाठानुसारं प्रफुल्ल-खुदीरामाभ्यां विस्फोटकं प्रक्षिप्तम् — अर्थात् खुदीरामः प्रफुल्लेन सह विस्फोटकं क्षिप्तवान्। (हिन्दी — वाक्य सत्य है; खुदीराम ने प्रफुल्ल के साथ मिलकर विस्फोटक फेंका था।)

प्र.2 (ङ)खुदीरामः बालानां सङ्घटनं कृत्वा पदयात्राम् आयोजयति स्म। (सत्यम् / असत्यम्)
उत्तर

सत्यम्। (हिन्दी — यह वाक्य सत्य है।)

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 44प्रश्नः ३ — अधः प्रदत्तानां संवत्सराणां शब्दानाम् अङ्कैः सह मेलनं कुरुत

मेलनम्
प्र.3अधः प्रदत्तानां संवत्सराणां शब्दानाम् अङ्कैः सह मेलनं कुरुत —
संवत्सरः (शब्दैः)अङ्कः
(क) सप्तचत्वारिंशदधिक-नवदशशततमं वर्षम्१. १९०५
(ख) अष्टाधिक-नवदशशततमं वर्षम्२. १८८९
(ग) पञ्चाशदुत्तर-नवदशशततमं वर्षम्३. १९४७
(घ) पञ्चाधिक-नवदशशततमं वर्षम्४. १९०८
(ङ) नवाशीत्यधिक-अष्टादशशततमं वर्षम्५. १९५०
उत्तर

मेलनम् — (क) → ३ (१९४७), (ख) → ४ (१९०८), (ग) → ५ (१९५०), (घ) → १ (१९०५), (ङ) → २ (१८८९)।

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 45प्रश्नः ४ — अधः प्रदत्तानि पदानि आधृत्य चित्रं दृष्ट्वा पञ्च वाक्यानि लिखत (मञ्जूषा — उद्यानं, गृहाणि, पक्षिणः, पुष्पाणि, स्वच्छता, द्विचक्रिका, पर्वतः, वृक्षाः, सूर्यः, मेघाः)

चित्रवर्णनम्
प्र.4अधः प्रदत्तानि पदानि आधृत्य चित्रं दृष्ट्वा पञ्च वाक्यानि लिखत —
पुस्तक (पृष्ठ 45) के चित्र का सरल रेखाचित्र

चित्र-परिचय: हरा-भरा खुला उद्यान; बाईं ओर हिमाच्छादित पर्वत, उससे गिरता जलप्रपात और नीचे छोटा जलाशय; आकाश में सूर्य, श्वेत मेघ और उड़ते पक्षी; दाईं ओर लाल छतों वाले गाँव के घर और वृक्ष; पीछे दो बच्चे बैडमिंटन खेल रहे हैं; सामने एक बालक लाल द्विचक्रिका (साइकिल) चला रहा है, दो बच्चे कन्दुक (फुटबॉल) के पीछे दौड़ रहे हैं और एक बालिका पहियेदार कुर्सी पर बैठी मुस्करा रही है; नीचे लाल पुष्प और एक तितली।

मञ्जूषा — उद्यानं, गृहाणि, पक्षिणः, पुष्पाणि, स्वच्छता, द्विचक्रिका, पर्वतः, वृक्षाः, सूर्यः, मेघाः

उत्तर

पञ्च वाक्यानि (आदर्श उत्तरम्) —

(क) चित्रे एकम् अतीव रमणीयम् उद्यानम् अस्ति, यत्र बालकाः बालिकाः च आनन्देन क्रीडन्ति।
(ख) उद्याने बहूनि रक्तवर्णानि पुष्पाणि विकसितानि सन्ति, हरिताः वृक्षाः च शोभन्ते।
(ग) पृष्ठभागे उन्नतः पर्वतः दृश्यते, तस्य समीपे च ग्रामस्य लघूनि गृहाणि सन्ति।
(घ) आकाशे सूर्यः प्रकाशते, श्वेताः मेघाः सञ्चरन्ति, पक्षिणः च उड्डयन्ते।
(ङ) एकः बालकः द्विचक्रिकाम् आरुह्य चलति, एका बालिका च चक्रासन्द्याम् उपविश्य क्रीडां पश्यति; सर्वत्र स्वच्छता विद्यते इति चित्रस्य विशेषता।

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 46प्रश्नः ५ — सन्धिच्छेदं कुरुत

सन्धिः
प्र.5 (क)इत्यादयः
उत्तर

इत्यादयः = इति + आदयः — यण् सन्धिः। (हिन्दी — ‘इति’ और ‘आदयः’ के मेल से बना; अर्थ — इत्यादि, आदि।)

प्र.5 (ख)सर्वेऽपि
उत्तर

सर्वेऽपि = सर्वे + अपि — पूर्वरूप सन्धिः। (हिन्दी — ‘सर्वे’ और ‘अपि’ के मेल से बना; अर्थ — सब भी, सब के सब।)

प्र.5 (ग)कश्चित्
उत्तर

कश्चित् = कः + चित् — विसर्ग सन्धिः। (हिन्दी — ‘कः’ और ‘चित्’ के मेल से बना; अर्थ — कोई (पुंलिङ्ग)।)

प्र.5 (घ)प्रत्येकम्
उत्तर

प्रत्येकम् = प्रति + एकम् — यण् सन्धिः। (हिन्दी — ‘प्रति’ और ‘एकम्’ के मेल से बना; अर्थ — हर एक, प्रत्येक।)

प्र.5 (ङ)वयस्तेजसः
उत्तर

वयस्तेजसः = वयः + तेजसः — विसर्ग सन्धिः। (हिन्दी — ‘वयः’ (आयु) और ‘तेजसः’ (तेज का) के मेल से बना।)

प्र.5 (च)अचिरादेव
उत्तर

अचिरादेव = अचिरात् + एव — व्यञ्जन सन्धिः (जश्त्वम्)। (हिन्दी — ‘अचिरात्’ (शीघ्र ही) और ‘एव’ के मेल से बना; अर्थ — शीघ्र ही।)

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 46प्रश्नः ६ — विग्रहवाक्यं दृष्ट्वा पाठ्यपुस्तकात् समस्तपदानि चित्वा पूरयत

समासः
प्र.6 (क)देशस्य भक्ताः
उत्तर

समस्तपदम् — देशभक्ताः — षष्ठी तत्पुरुषः। (हिन्दी — देश के भक्त = देशभक्त।)

प्र.6 (ख)बालः च क्रान्तिवीरः च
उत्तर

समस्तपदम् — बालक्रान्तिवीरः — कर्मधारयः। (हिन्दी — जो बालक भी है और क्रान्तिवीर भी = बाल-क्रान्तिवीर।)

प्र.6 (ग)वज्रेण सदृशम्
उत्तर

समस्तपदम् — वज्रसदृशम् — तृतीया तत्पुरुषः। (हिन्दी — वज्र के समान।)

प्र.6 (घ)असेः धारा
उत्तर

समस्तपदम् — असिधारा — षष्ठी तत्पुरुषः। (हिन्दी — तलवार की धार।)

प्र.6 (ङ)मृत्युः एव दण्डः
उत्तर

समस्तपदम् — मृत्युदण्डः — कर्मधारयः। (हिन्दी — मृत्यु ही जिसमें दण्ड है = मृत्युदण्ड, प्राणदण्ड।)

प्र.6 (च)न साधारणः
उत्तर

समस्तपदम् — असाधारणः — नञ् तत्पुरुषः। (हिन्दी — जो साधारण नहीं = असाधारण।)

प्र.6 (छ)निर्गता दया यस्मात् सः
उत्तर

समस्तपदम् — निर्दयः — बहुव्रीहिः। (हिन्दी — जिससे दया निकल गई हो, वह = निर्दय।)

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 46 – 47प्रश्नः ७ — लङ्लकारः, क्तवतु-प्रत्ययः, स्म, क्तप्रत्ययः — एते सर्वेऽपि भूतकालं सूचयन्ति। अधः दत्तानि वाक्यानि सूचनानुसारं परिवर्तयत (यथा — खुदीरामः हुतात्मा जातः। (लङ्-लकारः) → खुदीरामः हुतात्मा अजायत।)

वाक्यपरिवर्तनम्
प्र.7 (क)वन्दे मातरम् इत्यादयः घोषणाः भवन्ति स्म। (लङ्-लकारः)
उत्तर

वन्दे मातरम् इत्यादयः घोषणाः अभवन्। (हिन्दी — ‘वन्दे मातरम्’ आदि घोषणाएँ होती थीं / हुईं।)

प्र.7 (ख)सत्येन्द्रनाथः खुदीरामम् उपादिशत्। (क्तवतु-प्रत्ययः)
उत्तर

सत्येन्द्रनाथः खुदीरामम् उपदिष्टवान्। (हिन्दी — सत्येन्द्रनाथ ने खुदीराम को उपदेश दिया था।)

प्र.7 (ग)सः नवमीं कक्षां पूर्णां कर्तुं न शक्तवान्। (लङ्-लकारः)
उत्तर

सः नवमीं कक्षां पूर्णां कर्तुं न अशक्नोत्। (हिन्दी — वह नवीं कक्षा भी पूरी न कर सका।)

प्र.7 (घ)क्रान्तिवीराः आङ्ग्लानां मनसि आतङ्कम् अजनयन्। (स्म)
उत्तर

क्रान्तिवीराः आङ्ग्लानां मनसि आतङ्कं जनयन्ति स्म। (हिन्दी — क्रान्तिवीर अंग्रेज़ों के मन में आतंक उत्पन्न करते रहते थे।)

प्र.7 (ङ)प्रफुल्लः भुशुण्ड्या गोलिकाप्रहारं कृतवान्। (लङ्-लकारः)
उत्तर

प्रफुल्लः भुशुण्ड्या गोलिकाप्रहारम् अकरोत्। (हिन्दी — प्रफुल्ल ने बन्दूक से गोली चलाई।)

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 47प्रश्नः ८ — ‘चित्’-प्रत्ययान्तपदानि प्रयुज्य रिक्तस्थाने पूर्णवाक्यं लिखत (मञ्जूषा — कश्चित्, काचित्, किञ्चित्, कुत्रचित्, कदाचित्)

चित्-प्रत्ययः
प्र.8 (क)बालकः गच्छति।
उत्तर

कश्चित् बालकः गच्छति। (हिन्दी — कोई बालक जा रहा है।) — यह उदाहरण पुस्तक में स्वयं हल करके दिया गया है।

प्र.8 (ख)बालिका गच्छति।
उत्तर

काचित् बालिका गच्छति। (हिन्दी — कोई बालिका जा रही है।)

प्र.8 (ग)फलं खादतु।
उत्तर

किञ्चित् फलं खादतु। (हिन्दी — कुछ फल खाइए / थोड़ा फल खाइए।)

प्र.8 (घ)लेखनी लुप्ता।
उत्तर

कुत्रचित् लेखनी लुप्ता। (हिन्दी — कलम कहीं खो गई है।)

प्र.8 (ङ)सः आगच्छेत्।
उत्तर

कदाचित् सः आगच्छेत्। (हिन्दी — शायद वह आए / कभी वह आ सकता है।)

स्वाध्यायान्मा प्रमदः — पृष्ठ 48 – 49प्रश्नः १ — अधः प्रदत्तानि युगलपदानि अव्ययानि सन्ति। तेषां प्रयोगः अधः प्रदत्तेषु वाक्येषु प्रदर्शितः। ध्यानेन पठन्तु रिक्तस्थानानि च पूरयन्तु (युगलानि — यत्…इति · यदा…तदा · यावत्…तावत् · यद्यपि…तथापि)

युगल-अव्ययानि
प्र.1 (क)सुभाषचन्द्रः वदति ……………… भवन्तः मह्यं रुधिरं यच्छन्तु अहं भवद्भ्यः स्वातन्त्र्यं प्रयच्छामि ……………… ।
उत्तर

सुभाषचन्द्रः वदति यत् भवन्तः मह्यं रुधिरं यच्छन्तु अहं भवद्भ्यः स्वातन्त्र्यं प्रयच्छामि इति। (हिन्दी — सुभाषचन्द्र कहते हैं कि ‘आप मुझे रक्त दीजिए, मैं आपको स्वतन्त्रता दूँगा’।)

प्र.1 (ख)……………… अर्जुनः भीष्मद्रोणादीन् अपश्यत् ……………… शोकं प्राप्नोत्।
उत्तर

यदा अर्जुनः भीष्मद्रोणादीन् अपश्यत् तदा शोकं प्राप्नोत्। (हिन्दी — जब अर्जुन ने भीष्म-द्रोण आदि को देखा, तब वह शोक को प्राप्त हुआ।)

प्र.1 (ग)श्रीरामः भरतम् उक्तवान् ……………… जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी ……………… ।
उत्तर

श्रीरामः भरतम् उक्तवान् यत् जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी इति। (हिन्दी — श्रीराम ने भरत से कहा कि ‘माता और जन्मभूमि स्वर्ग से भी बढ़कर हैं’।)

प्र.1 (घ)……………… भरतः अयोध्यां प्राप्तवान् ……………… श्रीरामः तत्र नासीत्।
उत्तर

यदा भरतः अयोध्यां प्राप्तवान् तदा श्रीरामः तत्र नासीत्। (हिन्दी — जब भरत अयोध्या पहुँचे, तब श्रीराम वहाँ नहीं थे।)

प्र.1 (ङ)……………… खुदीरामाय मृत्युदण्डः उद्घोषितः ……………… सः प्रसन्नवदनः आसीत्।
उत्तर

यद्यपि खुदीरामाय मृत्युदण्डः उद्घोषितः तथापि सः प्रसन्नवदनः आसीत्। (हिन्दी — यद्यपि खुदीराम को मृत्युदण्ड सुनाया गया, तथापि वे प्रसन्नमुख थे।)

प्र.1 (च)……………… वृष्टिः भवति ……………… कृषकाः सन्तुष्टाः भवन्ति।
उत्तर

यदा वृष्टिः भवति तदा कृषकाः सन्तुष्टाः भवन्ति। (हिन्दी — जब वर्षा होती है, तब किसान सन्तुष्ट होते हैं।)

प्र.1 (छ)……………… खुदीरामः बालः ……………… सः देशकार्यं कृतवान्।
उत्तर

यद्यपि खुदीरामः बालः तथापि सः देशकार्यं कृतवान्। (हिन्दी — यद्यपि खुदीराम बालक थे, तथापि उन्होंने देश का कार्य किया।)

प्र.1 (ज)……………… कार्यं करोति ……………… फलं प्राप्नोति।
उत्तर

यावत् कार्यं करोति तावत् फलं प्राप्नोति। (हिन्दी — जितना कार्य करता है, उतना ही फल पाता है।)

प्र.1 (झ)प्रफुल्ल-खुदीरामाभ्यां ……………… विस्फोटकं प्रक्षिप्तम् ……………… किङ्ग्ज़फोर्डः न मृतः।
उत्तर

प्रफुल्ल-खुदीरामाभ्यां यद्यपि विस्फोटकं प्रक्षिप्तम् तथापि किङ्ग्ज़फोर्डः न मृतः। (हिन्दी — यद्यपि प्रफुल्ल और खुदीराम ने विस्फोटक फेंका, तथापि किङ्ग्ज़फोर्ड नहीं मरा।)

प्र.1 (ञ)……………… अध्ययनं सुदृढं भवति ……………… ज्ञानं विकसितं भवति।
उत्तर

यदा अध्ययनं सुदृढं भवति तदा ज्ञानं विकसितं भवति। (हिन्दी — जब अध्ययन सुदृढ़ होता है, तब ज्ञान विकसित होता है।)

प्र.1 (ट)……………… खुदीरामः आङ्ग्लानां हस्तगतः ……………… सः ततः बहिरागतः।
उत्तर

यद्यपि खुदीरामः आङ्ग्लानां हस्तगतः तथापि सः ततः बहिरागतः। (हिन्दी — यद्यपि खुदीराम अंग्रेज़ों के हाथ लग गए, तथापि वे वहाँ से बाहर निकल आए।)

यस्तु क्रियावान् मनुजः स विद्वान् — पृष्ठ 49 – 50परियोजना-कार्यम् — पाँच क्रियात्मक कार्य (क्रान्तिवीर-चरित, अव्यय-प्रयोग, स्वपरिचयः, पारा-अलम्पिक्-कथा, कलाकार-वर्णनम्)

परियोजना-कार्यम्
प्र.1भगतसिंहः, मङ्गलपाण्डे, चन्द्रशेखरः, लक्ष्मीबाई, बालगङ्गाधरतिलकः इत्येतेषां क्रान्तिवीराणां जीवनचरितं संगृह्य ततः एकां घटनां कक्षायां वदत।
उत्तर

(संग्रह-कार्य — किसी एक वीर की एक घटना कक्षा में सुनाइए।)

नमूना उत्तर (भगतसिंहस्य एका घटना) —

“अष्टाविंशत्यधिक-नवदशशततमे वर्षे (१९२८) आङ्ग्लशासनेन ‘साइमन आयोगः’ भारतं प्रेषितः। तस्य विरोधे लाला-लाजपतरायः शान्तिपूर्णां विरोधयात्रां नयति स्म। आरक्षकैः तस्य उपरि लगुडप्रहाराः कृताः, ततः सः दिवङ्गतः। भगतसिंहः तत् दृष्ट्वा अतीव व्यथितः अभवत्। ततः सः स्वमित्रैः सह प्रतिज्ञातवान् यत् ‘अस्माकं नेतुः अपमानस्य प्रतीकारः अवश्यं करणीयः’ इति। एकोनत्रिंशदधिक-नवदशशततमे वर्षे (१९२९) भगतसिंहः बटुकेश्वरदत्तः च केन्द्रीयसभायाम् अल्पशक्तिकौ बमौ पत्रकाणि च अक्षिपताम्, ‘इन्किलाब जिन्दाबाद’ इति च उद्घोषितवन्तौ। तयोः उद्देश्यं कमपि हन्तुं नासीत्, अपि तु ‘बधिरान् श्रावयितुम्’ इति आसीत्। तौ न पलायितौ, अपि तु स्वेच्छया गृहीतौ — यतः तयोः इच्छा आसीत् यत् न्यायालयस्य माध्यमेन क्रान्तेः सन्देशः सर्वेषु जनेषु प्रसरेत् इति। एकत्रिंशदधिक-नवदशशततमे वर्षे (१९३१) मार्चमासस्य त्रयोविंशे दिनाङ्के लाहौरनगरे सः स्वमित्राभ्यां राजगुरु-सुखदेवाभ्यां सह हसन् एव उद्बन्धनं स्वीकृतवान्।”
प्र.2पाठे विद्यमानानि अव्ययपदानि संगृह्य दश (१०) वाक्यानि रचयत।
उत्तर

पाठस्य अव्ययपदानि — अत्र, इति, च, अपि, एव, न, वा, नित्यम्, तत्र, ततः, अतः, यत्, यदा, तदा, यावत्, तावत्, यद्यपि, तथापि, केवलम्, कदाचित्, किन्तु, प्रत्युत, इव, सह, अपि तु, यतोहि, हा धिक्, आरात्रि।

दश वाक्यानि (प्रत्येकस्मिन् वाक्ये एकम् अव्ययं रेखाङ्कितम्) —

१. क्रान्तिवीरस्य खुदीरामस्य जीवनवृत्तान्तः अत्र वर्णितः अस्ति।
२. सत्येन्द्रनाथः उपादिशत् — ‘मनः निर्मलं भवेत्’ इति।
३. खुदीरामः बालः आसीत्, तथापि सः निर्भयः आसीत्।
४. यदा देशः पराधीनः आसीत् तदा बहवः वीराः बलिदानं कृतवन्तः।
५. यावत् जीवनम् अस्ति तावत् राष्ट्रसेवा करणीया।
६. सः केवलं पञ्चदशवर्षीयः आसीत्, किन्तु तस्य साहसम् असीमम् आसीत्।
७. कदाचित् सः आङ्ग्लानां हस्तगतः जातः, ततः च मुक्तः अभवत्।
८. तस्य मुखे भयं नासीत्, प्रत्युत प्रसन्नता आसीत्।
९. तस्य बुद्धिः असिधारा इव तीक्ष्णा आसीत्।
१०. वयं तान् वीरान् नित्यं स्मरामः, यतोहि तेषां त्यागेन एव अस्माकं स्वातन्त्र्यम् अस्ति।
प्र.3खुदीरामस्य जन्म नवाशीत्यधिके अष्टादशशततमे वर्षे (१८८९) दिसम्बरमासस्य तृतीये दिनाङ्के अभवत्। एवंप्रकारेण स्वविषये लिखन्तु —
(क) मम जन्म … अभवत्।
(ख) पितुः जन्म … अभवत्।
(ग) मातुः जन्म … अभवत्।
(घ) भ्रातुः जन्म … अभवत्।
(ङ) भगिन्याः जन्म … अभवत्।
उत्तर

(यह अपने परिवार की सूचना भरने का कार्य है — उत्तर हर विद्यार्थी का अपना होगा; इस साँचे में अपनी तिथियाँ रखिए।)

साँचा — (सम्बन्धपदम्) जन्म [वर्षस्य शब्दरूपम्] वर्षे (अङ्केन) [मासः]मासस्य [तिथेः क्रमवाचकं रूपम्] दिनाङ्के अभवत्।

नमूना उत्तर (आदर्श उत्तरम्) — अपनी तिथियाँ भरकर बदल लीजिए:

क्रमःवाक्यम् (संस्कृतम्)हिन्दी अर्थ
(क)मम जन्म एकादशाधिके द्विसहस्रतमे वर्षे (२०११) जुलाईमासस्य पञ्चदशे दिनाङ्के अभवत्।मेरा जन्म सन् २०११ में १५ जुलाई को हुआ।
(ख)पितुः जन्म अशीत्यधिके नवदशशततमे वर्षे (१९८०) मार्चमासस्य दशमे दिनाङ्के अभवत्।पिताजी का जन्म सन् १९८० में १० मार्च को हुआ।
(ग)मातुः जन्म पञ्चाशीत्यधिके नवदशशततमे वर्षे (१९८५) अगस्तमासस्य द्वाविंशे दिनाङ्के अभवत्।माताजी का जन्म सन् १९८५ में २२ अगस्त को हुआ।
(घ)भ्रातुः जन्म अष्टाधिके द्विसहस्रतमे वर्षे (२००८) जनवरीमासस्य षष्ठे दिनाङ्के अभवत्।भाई का जन्म सन् २००८ में ६ जनवरी को हुआ।
(ङ)भगिन्याः जन्म चतुर्दशाधिके द्विसहस्रतमे वर्षे (२०१४) नवम्बरमासस्य एकोनविंशे दिनाङ्के अभवत्।बहन का जन्म सन् २०१४ में १९ नवम्बर को हुआ।
प्र.4पारा-अलम्पिकस् स्पर्धायां कस्यापि एकस्य यशस्विप्रतिभागिनः विषये शिक्षकस्य पुरतः कथां श्रावयत।
उत्तर

(यह सुनाने का कार्य है — पैरालम्पिक के किसी एक सफल खिलाड़ी की कथा शिक्षक के सामने कहनी है; नमूना अपने चुने खिलाड़ी के अनुसार बदल लीजिए।)

नमूना उत्तर — अवनी लेखरा (लक्ष्यवेधिका) —

“अवनी लेखरा राजस्थानस्य जयपुरनगरस्य निवासिनी अस्ति। एकादशवर्षीया सा एकस्मिन् वाहन-दुर्घटनायां गम्भीरम् आघातम् अवाप्नोत्, तस्याः मेरुदण्डः भग्नः, अधःशरीरं च निश्चलम् अभवत्। किन्तु सा न न्यूनोत्साहा जाता। पितुः प्रेरणया सा लक्ष्यवेध-क्रीडायाम् (शूटिङ्ग-क्रीडायाम्) अभ्यासम् आरब्धवती। प्रतिदिनं सा बहूनि घण्टानि अभ्यासं करोति स्म। एकविंशत्युत्तर-द्विसहस्रतमे वर्षे (२०२१) टोकियो-नगरे आयोजितायां पारा-अलम्पिक्-स्पर्धायां सा दशमीटर-वायुरायफल्-प्रतियोगितायां स्वर्णपदकम् अजयत्। एवं सा पारा-अलम्पिक्-स्पर्धायां स्वर्णपदकं प्राप्तवती प्रथमा भारतीया महिला अभवत्। चतुर्विंशत्युत्तर-द्विसहस्रतमे वर्षे (२०२४) पेरिस-नगरे अपि सा पुनः स्वर्णपदकम् अजयत्। तस्याः जीवनम् अस्मान् शिक्षयति यत् शरीरस्य सीमा मनसः सीमा न भवति इति।”
प्र.5नृत्यसङ्गीतादिक्षेत्रेषु कस्यापि एकस्य जनप्रियस्य कलाकारस्य विषये पञ्चवाक्यानि लिखित्वा शिक्षकान् दर्शयत ?
उत्तर

(नृत्य-सङ्गीत आदि क्षेत्र के किसी एक लोकप्रिय कलाकार पर पाँच वाक्य लिखने हैं; नमूना अपने प्रिय कलाकार के अनुसार बदल लीजिए।)

नमूना उत्तर — लता मङ्गेशकर (गायिका) —

१. लता मङ्गेशकर भारतस्य सुप्रसिद्धा गायिका आसीत्, तस्याः जन्म इन्दौरनगरे अभवत्।
२. तस्याः पिता दीनानाथ मङ्गेशकरः स्वयं सङ्गीतज्ञः नाट्यकलाकारः च आसीत्, अतः सङ्गीतं तस्यै वंशपरम्परया प्राप्तम्।
३. सा हिन्दी-मराठी-आदिषु बह्वीषु भाषासु सहस्रशः गीतानि गीतवती।
४. ‘ऐ मेरे वतन के लोगों’ इति तस्याः देशभक्तिगीतं श्रुत्वा श्रोतॄणां नेत्रेषु अश्रूणि आगच्छन्ति।
५. भारतसर्वकारेण सा सर्वोच्चेन नागरिक-सम्मानेन ‘भारतरत्न’-इत्यनेन सम्मानिता; जनाः तां स्नेहेन ‘स्वरकोकिला’ इति वदन्ति स्म।

Chapter 4 of 16 – Sanskrit

Also for This Chapter

NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 4 न खलु वयस्तेजसो हेतुः – Overview

ClassClass 9
SubjectSanskrit
Chapter4 – न खलु वयस्तेजसो हेतुः
Session2027
FormatFull answers on this page + PDF

NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 4 – FAQs

Where can I download NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 4 न खलु वयस्तेजसो हेतुः PDF?

Read every answer on this page, or download the free PDF from the table at the top.

Is this for the 2027 session?

Yes, it follows the latest NCERT Class 9 Sanskrit book for 2027.

How many questions are solved in NCERT Class 9 Sanskrit Chapter 4?

All questions of the chapter – the in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises.

How should I use these solutions?

Read the chapter in the NCERT book first, attempt the questions yourself, then check your answers here.

Official website: ncert.nic.inNational Council of Educational Research and Training publishes date sheets, admit cards and results here
Visit

Ask a question

?

Loading comments…