NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 4 न खलु वयस्तेजसो हेतुः – step-by-step answers to every exercise and in-text question of the chapter, as per the latest NCERT syllabus for 2027. Read them online or download the free question-answer PDF.
न खलु वयस्तेजसो हेतुः शारदा (कक्षा ९) का चतुर्थः पाठः है। यह गद्य-पाठ है — बालक्रान्तिवीर खुदीराम बोस (१८८९–१९०८) का संक्षिप्त जीवनवृत्तान्त, जो अमृत महोत्सव के सन्दर्भ में ज्ञात-अज्ञात क्रान्तिवीरों के स्मरण से आरम्भ होता है। पाठ का शीर्षक ही उसका सन्देश है — आयु तेज का कारण नहीं होती। पाठ के अन्त में सर्वं शब्देन भासते (शब्दार्थ-तालिका, जिसका ‘मातृभाषया अर्थं लिखत’ स्तम्भ रिक्त है), फिर अभ्यासाद् जायते सिद्धिः के आठ प्रश्न — पूर्णवाक्येन उत्तर, सत्यम्/असत्यम्, संवत्सर-मेलनम्, चित्रवर्णनम्, सन्धिच्छेदः, विग्रह से समस्तपद, भूतकाल-वाक्यपरिवर्तनम् तथा ‘चित्’-प्रत्ययान्त पद — और अन्त में स्वाध्यायान्मा प्रमदः (युगल-अव्ययपद) तथा यस्तु क्रियावान् मनुजः स विद्वान् (परियोजना-कार्य) दिए गए हैं।
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 4 न खलु वयस्तेजसो हेतुः PDF
All the answers are on this page below. The PDF also explains every answer – why it is right and how to check it – so download it for revision.
| Chapter | Download | |
|---|---|---|
| Solutions PDF | न खलु वयस्तेजसो हेतुः | View PDF |
पाठ का हिंदी अनुवाद
प्रस्तावना
जन्म और बाल्यकाल
बङ्गभङ्ग और जनान्दोलन
पदयात्रा और लोकजागरण
गुप्तमण्डल और प्रतिज्ञा
किंग्सफोर्ड पर आक्रमण
न्यायालय और बलिदान
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 4 न खलु वयस्तेजसो हेतुः – Questions and Answers
All questions of the chapter are answered below, in the order of the book – in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises. Each answer is written the way you would write it in the exam.
पाठ्यप्रश्नः — पृष्ठ 38पाठस्य आरम्भिके अनुच्छेदे छात्रान् प्रति पृष्टः प्रश्नः (प्र.1)। प्र.2 (शीर्षक का अर्थ) पुस्तक का प्रश्न नहीं है — अभ्यास हेतु जोड़ा गया है।
न, वयं तान् सर्वान् न जानीमः। केचन एव क्रान्तिवीराः इतिहासे नामतः ज्ञाताः सन्ति, अन्ये तु सहस्रशः अज्ञाताः एव अवशिष्टाः। तथापि ते सर्वेऽपि अस्माभिः कृतज्ञताभावनया नित्यं वन्दनीयाः। (हिन्दी — नहीं, हम उन सबको नहीं जानते। कुछ ही क्रान्तिवीर नाम से इतिहास में ज्ञात हैं, शेष हज़ारों अज्ञात ही रह गए। फिर भी वे सब हमारे लिए कृतज्ञता की भावना से नित्य वन्दनीय हैं।)
सन्धिच्छेदः — न + खलु + वयः + तेजसः + हेतुः। अर्थः — ‘आयुः निश्चयेन तेजसः कारणं न भवति’। (हिन्दी — निश्चय ही आयु तेज (पराक्रम) का कारण नहीं होती।)
शीर्षकस्य औचित्यम् — खुदीरामः केवलं पञ्चदशवर्षीयः सन् जनान्दोलने कूर्दितः, अष्टादशवर्षीयः एव च हुतात्मा जातः। अल्पे वयसि अपि तस्य तेजः असाधारणम् आसीत्। अतः इदं शीर्षकं समुचितम्। (हिन्दी — खुदीराम केवल पन्द्रह वर्ष की आयु में आन्दोलन में कूद पड़े और अठारह वर्ष की आयु में ही बलिदान हो गए। छोटी आयु में भी उनका तेज असाधारण था, इसलिए यह शीर्षक उचित है।)
सर्वं शब्देन भासते — पृष्ठ 42 – 43शब्दार्थ-तालिका — पुस्तक में ‘मातृभाषया अर्थं लिखत’ स्तम्भ रिक्त छोड़ा गया है; यहाँ उसे भरा गया है। प्र.2 (सङ्केतों का अर्थ) पुस्तक का प्रश्न नहीं है — अभ्यास हेतु जोड़ा गया है।
पूरित तालिका — अन्तिम स्तम्भ (‘मातृभाषया अर्थं लिखत’) हिन्दी को मातृभाषा मानकर भरा गया है। जिसकी मातृभाषा अन्य है (बाङ्ला, मराठी, तमिऴ, ओडिआ…), वह इस स्तम्भ में अपनी भाषा का शब्द लिखे।
| शब्दः | अर्थः (संस्कृतम्) | हिन्दी | English | मातृभाषया अर्थं लिखत |
|---|---|---|---|---|
| अधिवक्तॄणाम् (पुं.ष.ब.व.) | अभिभाषकाणाम् | वकीलों के | Of advocates | वकीलों का / अधिवक्ताओं का |
| असाधारणः (नञ् तत्पुरुषः, पुं.प्र.ए.व.) | न साधारणः | असामान्य | Extra Ordinary | असाधारण, जो साधारण नहीं |
| आचरितवन्तः (आ + √चर् + क्तवतु, पुं.प्र.ब.व.) | पालितवन्तः | मनाये | Observed | (हमने) मनाया |
| आतङ्कम् (आङ् + √तकि + घञ्, पुं.द्वि.ए.व.) | भयम् | डर | Fear | आतंक, दहशत |
| आन्दोलनम् (√आन्दोल् + ल्युट्, नपुं.प्र.ए.व.) | विप्लवः | आन्दोलन | Revolution | जनान्दोलन, उभार |
| उद्बन्धनम् (उद् + √बन्ध् + ल्युट्, नपुं.प्र.ए.व.) | दण्डविशेषः | फाँसी | Execution | फाँसी की सज़ा |
| कदाचित् (कदा + चित्, अव्ययम्) | एकदा | एक बार | Once | किसी समय, कभी |
| चकितः (पुं.प्र.ए.व.) | विस्मितः | चौंकना | Amazed | चकित, हैरान |
| दिवम् (स्त्री.द्वि.ए.व.) | स्वर्गम् | स्वर्ग को | To heaven | स्वर्ग की ओर |
| निर्दयः (पुं.प्र.ए.व.) | निर्गता दया यस्मात् | दया रहित | Merciless | निर्दयी, बेरहम |
| प्रतीकारयत्नः (पुं.प्र.ए.व.) | प्रत्युत्तरप्रयासः | प्रतिरोध का प्रयास | Attempt at retaliation | जवाबी कोशिश |
| भुशुण्डी (स्त्री.प्र.ए.व.) | शस्त्रविशेषः | बन्दूक | Gun | बन्दूक, पिस्तौल |
| व्यथितः (√व्यथ् + क्त, पुं.प्र.ए.व.) | दुःखितः | चिन्तित | Worried | दुखी, व्यथित |
| विस्फोटकम् (नपुं.प्र.ए.व.) | युद्धोपकरणविशेषः | विस्फोटक सामग्री | Explosive | बम, विस्फोटक |
| संत्रस्तः (सम् + √त्रस् + क्त, पुं.प्र.ए.व.) | भीतः, पीडितः | आतंकित | Frightened | भयभीत, सहमा हुआ |
तालिका के कोष्ठक में दो प्रकार की सूचना दी गई है — (१) पद कैसे बना (प्रकृति + प्रत्ययः अथवा समास), और (२) पद किस रूप में प्रयुक्त है (लिङ्गम् · विभक्तिः · वचनम्)।
| सङ्केतः | विस्तारः | अर्थः |
|---|---|---|
| पुं. / स्त्री. / नपुं. | पुंलिङ्गम् / स्त्रीलिङ्गम् / नपुंसकलिङ्गम् | शब्द का लिङ्ग |
| प्र. / द्वि. / ष. | प्रथमा / द्वितीया / षष्ठी विभक्तिः | कारक-विभक्ति |
| ए.व. / ब.व. | एकवचनम् / बहुवचनम् | वचन |
| √ (मूलचिह्नम्) | धातुः | क्रिया का मूल — यथा √चर् = चलना, √व्यथ् = दुखी होना |
| क्तवतु | भूतकालिक कृत्-प्रत्ययः (कर्तृवाच्ये) | ‘…वान्/…वन्तः’ रूप — आचरितवन्तः = मनाया |
| क्त | भूतकालिक कृत्-प्रत्ययः (प्रायः कर्मवाच्ये/भाववाच्ये) | ‘…तः / …इतः’ रूप — व्यथितः, संत्रस्तः |
| ल्युट् | भाववाचक कृत्-प्रत्ययः (‘अन’ इति आदेशः) | क्रिया से भाववाचक नपुंसक संज्ञा — आन्दोलनम्, उद्बन्धनम् |
| घञ् | भाववाचक कृत्-प्रत्ययः (‘अ’ इति शिष्यते) | पुंलिङ्ग भाववाचक संज्ञा — आतङ्कः |
| नञ् तत्पुरुषः | ‘न’ इत्यस्य पूर्वपदत्वे तत्पुरुषसमासः | निषेधार्थक समास — न साधारणः = असाधारणः |
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 44प्रश्नः १ — अधः प्रदत्तानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तराणि लिखत
खुदीरामस्य जन्म बङ्गप्रान्ते मेदिनीपुरनामके जनपदे मोहोबनी-ग्रामे अभवत्। (हिन्दी — खुदीराम का जन्म बङ्गप्रान्त के मेदिनीपुर नामक जनपद के मोहोबनी-ग्राम में हुआ था।)
खुदीरामः देशवासिषु जायमानान् अत्याचारान् दृष्ट्वा व्यथितः भवति स्म। (हिन्दी — खुदीराम देशवासियों पर होने वाले अत्याचारों को देखकर व्यथित हो जाते थे।)
सत्येन्द्रनाथः उपादिशत् — “क्रान्तिकार्यं कर्तुं शरीरं वज्रसदृशं दृढं, बुद्धिः असिधारा इव तीक्ष्णा, मनः गङ्गाजलमिव निर्मलं च भवेत् इति”। (हिन्दी — सत्येन्द्रनाथ ने उपदेश दिया कि क्रान्ति का कार्य करने के लिए शरीर वज्र के समान दृढ़, बुद्धि तलवार की धार के समान तीक्ष्ण तथा मन गङ्गाजल के समान निर्मल होना चाहिए।)
‘यावत् भारतम् आङ्ग्लशासनात् मुक्तं न भविष्यति तावत् पादत्राणं न धरिष्यामि’ इति खुदीरामः प्रतिज्ञातवान्। (हिन्दी — ‘जब तक भारत अंग्रेज़ी शासन से मुक्त नहीं हो जाएगा, तब तक मैं जूते नहीं पहनूँगा’ — ऐसी प्रतिज्ञा खुदीराम ने की थी।)
यतः मृत्युदण्डस्य उद्घोषणानन्तरम् अपि राष्ट्रभक्तस्य खुदीरामस्य मुखे भयं दुःखं वा नासीत्, प्रत्युत प्रसन्नता, शान्तिः, तृप्तिः, तेजः च आसीत् — तत् दृष्ट्वा न्यायाधीशः आङ्ग्लाः अधिकारिणः च चकिताः। (हिन्दी — क्योंकि मृत्युदण्ड की घोषणा के बाद भी राष्ट्रभक्त खुदीराम के मुख पर भय या दुःख नहीं था, बल्कि प्रसन्नता, शान्ति, तृप्ति और तेज था — यह देखकर न्यायाधीश तथा अंग्रेज़ अधिकारी चकित रह गए।)
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 44प्रश्नः २ — अधः प्रदत्तेषु वाक्येषु किं वाक्यं सत्यं किं च असत्यम् इति सूचयत
सत्यम्। (हिन्दी — यह वाक्य सत्य है।)
सत्यम्। (हिन्दी — यह वाक्य सत्य है।)
असत्यम्। (हिन्दी — यह वाक्य असत्य है।) शुद्धं वाक्यम् — खुदीरामस्य आक्रमणेन किङ्ग्ज़फोर्ड् न मृतः; केनेडीनामकस्य अधिकारिणः पत्नी पुत्री च मृते।
सत्यम्। पाठानुसारं प्रफुल्ल-खुदीरामाभ्यां विस्फोटकं प्रक्षिप्तम् — अर्थात् खुदीरामः प्रफुल्लेन सह विस्फोटकं क्षिप्तवान्। (हिन्दी — वाक्य सत्य है; खुदीराम ने प्रफुल्ल के साथ मिलकर विस्फोटक फेंका था।)
सत्यम्। (हिन्दी — यह वाक्य सत्य है।)
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 44प्रश्नः ३ — अधः प्रदत्तानां संवत्सराणां शब्दानाम् अङ्कैः सह मेलनं कुरुत
| संवत्सरः (शब्दैः) | अङ्कः |
|---|---|
| (क) सप्तचत्वारिंशदधिक-नवदशशततमं वर्षम् | १. १९०५ |
| (ख) अष्टाधिक-नवदशशततमं वर्षम् | २. १८८९ |
| (ग) पञ्चाशदुत्तर-नवदशशततमं वर्षम् | ३. १९४७ |
| (घ) पञ्चाधिक-नवदशशततमं वर्षम् | ४. १९०८ |
| (ङ) नवाशीत्यधिक-अष्टादशशततमं वर्षम् | ५. १९५० |
मेलनम् — (क) → ३ (१९४७), (ख) → ४ (१९०८), (ग) → ५ (१९५०), (घ) → १ (१९०५), (ङ) → २ (१८८९)।
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 45प्रश्नः ४ — अधः प्रदत्तानि पदानि आधृत्य चित्रं दृष्ट्वा पञ्च वाक्यानि लिखत (मञ्जूषा — उद्यानं, गृहाणि, पक्षिणः, पुष्पाणि, स्वच्छता, द्विचक्रिका, पर्वतः, वृक्षाः, सूर्यः, मेघाः)
चित्र-परिचय: हरा-भरा खुला उद्यान; बाईं ओर हिमाच्छादित पर्वत, उससे गिरता जलप्रपात और नीचे छोटा जलाशय; आकाश में सूर्य, श्वेत मेघ और उड़ते पक्षी; दाईं ओर लाल छतों वाले गाँव के घर और वृक्ष; पीछे दो बच्चे बैडमिंटन खेल रहे हैं; सामने एक बालक लाल द्विचक्रिका (साइकिल) चला रहा है, दो बच्चे कन्दुक (फुटबॉल) के पीछे दौड़ रहे हैं और एक बालिका पहियेदार कुर्सी पर बैठी मुस्करा रही है; नीचे लाल पुष्प और एक तितली।
मञ्जूषा — उद्यानं, गृहाणि, पक्षिणः, पुष्पाणि, स्वच्छता, द्विचक्रिका, पर्वतः, वृक्षाः, सूर्यः, मेघाः
पञ्च वाक्यानि (आदर्श उत्तरम्) —
(ख) उद्याने बहूनि रक्तवर्णानि पुष्पाणि विकसितानि सन्ति, हरिताः वृक्षाः च शोभन्ते।
(ग) पृष्ठभागे उन्नतः पर्वतः दृश्यते, तस्य समीपे च ग्रामस्य लघूनि गृहाणि सन्ति।
(घ) आकाशे सूर्यः प्रकाशते, श्वेताः मेघाः सञ्चरन्ति, पक्षिणः च उड्डयन्ते।
(ङ) एकः बालकः द्विचक्रिकाम् आरुह्य चलति, एका बालिका च चक्रासन्द्याम् उपविश्य क्रीडां पश्यति; सर्वत्र स्वच्छता विद्यते इति चित्रस्य विशेषता।
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 46प्रश्नः ५ — सन्धिच्छेदं कुरुत
इत्यादयः = इति + आदयः — यण् सन्धिः। (हिन्दी — ‘इति’ और ‘आदयः’ के मेल से बना; अर्थ — इत्यादि, आदि।)
सर्वेऽपि = सर्वे + अपि — पूर्वरूप सन्धिः। (हिन्दी — ‘सर्वे’ और ‘अपि’ के मेल से बना; अर्थ — सब भी, सब के सब।)
कश्चित् = कः + चित् — विसर्ग सन्धिः। (हिन्दी — ‘कः’ और ‘चित्’ के मेल से बना; अर्थ — कोई (पुंलिङ्ग)।)
प्रत्येकम् = प्रति + एकम् — यण् सन्धिः। (हिन्दी — ‘प्रति’ और ‘एकम्’ के मेल से बना; अर्थ — हर एक, प्रत्येक।)
वयस्तेजसः = वयः + तेजसः — विसर्ग सन्धिः। (हिन्दी — ‘वयः’ (आयु) और ‘तेजसः’ (तेज का) के मेल से बना।)
अचिरादेव = अचिरात् + एव — व्यञ्जन सन्धिः (जश्त्वम्)। (हिन्दी — ‘अचिरात्’ (शीघ्र ही) और ‘एव’ के मेल से बना; अर्थ — शीघ्र ही।)
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 46प्रश्नः ६ — विग्रहवाक्यं दृष्ट्वा पाठ्यपुस्तकात् समस्तपदानि चित्वा पूरयत
समस्तपदम् — देशभक्ताः — षष्ठी तत्पुरुषः। (हिन्दी — देश के भक्त = देशभक्त।)
समस्तपदम् — बालक्रान्तिवीरः — कर्मधारयः। (हिन्दी — जो बालक भी है और क्रान्तिवीर भी = बाल-क्रान्तिवीर।)
समस्तपदम् — वज्रसदृशम् — तृतीया तत्पुरुषः। (हिन्दी — वज्र के समान।)
समस्तपदम् — असिधारा — षष्ठी तत्पुरुषः। (हिन्दी — तलवार की धार।)
समस्तपदम् — मृत्युदण्डः — कर्मधारयः। (हिन्दी — मृत्यु ही जिसमें दण्ड है = मृत्युदण्ड, प्राणदण्ड।)
समस्तपदम् — असाधारणः — नञ् तत्पुरुषः। (हिन्दी — जो साधारण नहीं = असाधारण।)
समस्तपदम् — निर्दयः — बहुव्रीहिः। (हिन्दी — जिससे दया निकल गई हो, वह = निर्दय।)
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 46 – 47प्रश्नः ७ — लङ्लकारः, क्तवतु-प्रत्ययः, स्म, क्तप्रत्ययः — एते सर्वेऽपि भूतकालं सूचयन्ति। अधः दत्तानि वाक्यानि सूचनानुसारं परिवर्तयत (यथा — खुदीरामः हुतात्मा जातः। (लङ्-लकारः) → खुदीरामः हुतात्मा अजायत।)
वन्दे मातरम् इत्यादयः घोषणाः अभवन्। (हिन्दी — ‘वन्दे मातरम्’ आदि घोषणाएँ होती थीं / हुईं।)
सत्येन्द्रनाथः खुदीरामम् उपदिष्टवान्। (हिन्दी — सत्येन्द्रनाथ ने खुदीराम को उपदेश दिया था।)
सः नवमीं कक्षां पूर्णां कर्तुं न अशक्नोत्। (हिन्दी — वह नवीं कक्षा भी पूरी न कर सका।)
क्रान्तिवीराः आङ्ग्लानां मनसि आतङ्कं जनयन्ति स्म। (हिन्दी — क्रान्तिवीर अंग्रेज़ों के मन में आतंक उत्पन्न करते रहते थे।)
प्रफुल्लः भुशुण्ड्या गोलिकाप्रहारम् अकरोत्। (हिन्दी — प्रफुल्ल ने बन्दूक से गोली चलाई।)
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 47प्रश्नः ८ — ‘चित्’-प्रत्ययान्तपदानि प्रयुज्य रिक्तस्थाने पूर्णवाक्यं लिखत (मञ्जूषा — कश्चित्, काचित्, किञ्चित्, कुत्रचित्, कदाचित्)
कश्चित् बालकः गच्छति। (हिन्दी — कोई बालक जा रहा है।) — यह उदाहरण पुस्तक में स्वयं हल करके दिया गया है।
काचित् बालिका गच्छति। (हिन्दी — कोई बालिका जा रही है।)
किञ्चित् फलं खादतु। (हिन्दी — कुछ फल खाइए / थोड़ा फल खाइए।)
कुत्रचित् लेखनी लुप्ता। (हिन्दी — कलम कहीं खो गई है।)
कदाचित् सः आगच्छेत्। (हिन्दी — शायद वह आए / कभी वह आ सकता है।)
स्वाध्यायान्मा प्रमदः — पृष्ठ 48 – 49प्रश्नः १ — अधः प्रदत्तानि युगलपदानि अव्ययानि सन्ति। तेषां प्रयोगः अधः प्रदत्तेषु वाक्येषु प्रदर्शितः। ध्यानेन पठन्तु रिक्तस्थानानि च पूरयन्तु (युगलानि — यत्…इति · यदा…तदा · यावत्…तावत् · यद्यपि…तथापि)
सुभाषचन्द्रः वदति यत् भवन्तः मह्यं रुधिरं यच्छन्तु अहं भवद्भ्यः स्वातन्त्र्यं प्रयच्छामि इति। (हिन्दी — सुभाषचन्द्र कहते हैं कि ‘आप मुझे रक्त दीजिए, मैं आपको स्वतन्त्रता दूँगा’।)
यदा अर्जुनः भीष्मद्रोणादीन् अपश्यत् तदा शोकं प्राप्नोत्। (हिन्दी — जब अर्जुन ने भीष्म-द्रोण आदि को देखा, तब वह शोक को प्राप्त हुआ।)
श्रीरामः भरतम् उक्तवान् यत् जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी इति। (हिन्दी — श्रीराम ने भरत से कहा कि ‘माता और जन्मभूमि स्वर्ग से भी बढ़कर हैं’।)
यदा भरतः अयोध्यां प्राप्तवान् तदा श्रीरामः तत्र नासीत्। (हिन्दी — जब भरत अयोध्या पहुँचे, तब श्रीराम वहाँ नहीं थे।)
यद्यपि खुदीरामाय मृत्युदण्डः उद्घोषितः तथापि सः प्रसन्नवदनः आसीत्। (हिन्दी — यद्यपि खुदीराम को मृत्युदण्ड सुनाया गया, तथापि वे प्रसन्नमुख थे।)
यदा वृष्टिः भवति तदा कृषकाः सन्तुष्टाः भवन्ति। (हिन्दी — जब वर्षा होती है, तब किसान सन्तुष्ट होते हैं।)
यद्यपि खुदीरामः बालः तथापि सः देशकार्यं कृतवान्। (हिन्दी — यद्यपि खुदीराम बालक थे, तथापि उन्होंने देश का कार्य किया।)
यावत् कार्यं करोति तावत् फलं प्राप्नोति। (हिन्दी — जितना कार्य करता है, उतना ही फल पाता है।)
प्रफुल्ल-खुदीरामाभ्यां यद्यपि विस्फोटकं प्रक्षिप्तम् तथापि किङ्ग्ज़फोर्डः न मृतः। (हिन्दी — यद्यपि प्रफुल्ल और खुदीराम ने विस्फोटक फेंका, तथापि किङ्ग्ज़फोर्ड नहीं मरा।)
यदा अध्ययनं सुदृढं भवति तदा ज्ञानं विकसितं भवति। (हिन्दी — जब अध्ययन सुदृढ़ होता है, तब ज्ञान विकसित होता है।)
यद्यपि खुदीरामः आङ्ग्लानां हस्तगतः तथापि सः ततः बहिरागतः। (हिन्दी — यद्यपि खुदीराम अंग्रेज़ों के हाथ लग गए, तथापि वे वहाँ से बाहर निकल आए।)
यस्तु क्रियावान् मनुजः स विद्वान् — पृष्ठ 49 – 50परियोजना-कार्यम् — पाँच क्रियात्मक कार्य (क्रान्तिवीर-चरित, अव्यय-प्रयोग, स्वपरिचयः, पारा-अलम्पिक्-कथा, कलाकार-वर्णनम्)
(संग्रह-कार्य — किसी एक वीर की एक घटना कक्षा में सुनाइए।)
नमूना उत्तर (भगतसिंहस्य एका घटना) —
पाठस्य अव्ययपदानि — अत्र, इति, च, अपि, एव, न, वा, नित्यम्, तत्र, ततः, अतः, यत्, यदा, तदा, यावत्, तावत्, यद्यपि, तथापि, केवलम्, कदाचित्, किन्तु, प्रत्युत, इव, सह, अपि तु, यतोहि, हा धिक्, आरात्रि।
दश वाक्यानि (प्रत्येकस्मिन् वाक्ये एकम् अव्ययं रेखाङ्कितम्) —
२. सत्येन्द्रनाथः उपादिशत् — ‘मनः निर्मलं भवेत्’ इति।
३. खुदीरामः बालः आसीत्, तथापि सः निर्भयः आसीत्।
४. यदा देशः पराधीनः आसीत् तदा बहवः वीराः बलिदानं कृतवन्तः।
५. यावत् जीवनम् अस्ति तावत् राष्ट्रसेवा करणीया।
६. सः केवलं पञ्चदशवर्षीयः आसीत्, किन्तु तस्य साहसम् असीमम् आसीत्।
७. कदाचित् सः आङ्ग्लानां हस्तगतः जातः, ततः च मुक्तः अभवत्।
८. तस्य मुखे भयं नासीत्, प्रत्युत प्रसन्नता आसीत्।
९. तस्य बुद्धिः असिधारा इव तीक्ष्णा आसीत्।
१०. वयं तान् वीरान् नित्यं स्मरामः, यतोहि तेषां त्यागेन एव अस्माकं स्वातन्त्र्यम् अस्ति।
(क) मम जन्म … अभवत्।
(ख) पितुः जन्म … अभवत्।
(ग) मातुः जन्म … अभवत्।
(घ) भ्रातुः जन्म … अभवत्।
(ङ) भगिन्याः जन्म … अभवत्।
(यह अपने परिवार की सूचना भरने का कार्य है — उत्तर हर विद्यार्थी का अपना होगा; इस साँचे में अपनी तिथियाँ रखिए।)
नमूना उत्तर (आदर्श उत्तरम्) — अपनी तिथियाँ भरकर बदल लीजिए:
| क्रमः | वाक्यम् (संस्कृतम्) | हिन्दी अर्थ |
|---|---|---|
| (क) | मम जन्म एकादशाधिके द्विसहस्रतमे वर्षे (२०११) जुलाईमासस्य पञ्चदशे दिनाङ्के अभवत्। | मेरा जन्म सन् २०११ में १५ जुलाई को हुआ। |
| (ख) | पितुः जन्म अशीत्यधिके नवदशशततमे वर्षे (१९८०) मार्चमासस्य दशमे दिनाङ्के अभवत्। | पिताजी का जन्म सन् १९८० में १० मार्च को हुआ। |
| (ग) | मातुः जन्म पञ्चाशीत्यधिके नवदशशततमे वर्षे (१९८५) अगस्तमासस्य द्वाविंशे दिनाङ्के अभवत्। | माताजी का जन्म सन् १९८५ में २२ अगस्त को हुआ। |
| (घ) | भ्रातुः जन्म अष्टाधिके द्विसहस्रतमे वर्षे (२००८) जनवरीमासस्य षष्ठे दिनाङ्के अभवत्। | भाई का जन्म सन् २००८ में ६ जनवरी को हुआ। |
| (ङ) | भगिन्याः जन्म चतुर्दशाधिके द्विसहस्रतमे वर्षे (२०१४) नवम्बरमासस्य एकोनविंशे दिनाङ्के अभवत्। | बहन का जन्म सन् २०१४ में १९ नवम्बर को हुआ। |
(यह सुनाने का कार्य है — पैरालम्पिक के किसी एक सफल खिलाड़ी की कथा शिक्षक के सामने कहनी है; नमूना अपने चुने खिलाड़ी के अनुसार बदल लीजिए।)
नमूना उत्तर — अवनी लेखरा (लक्ष्यवेधिका) —
(नृत्य-सङ्गीत आदि क्षेत्र के किसी एक लोकप्रिय कलाकार पर पाँच वाक्य लिखने हैं; नमूना अपने प्रिय कलाकार के अनुसार बदल लीजिए।)
नमूना उत्तर — लता मङ्गेशकर (गायिका) —
२. तस्याः पिता दीनानाथ मङ्गेशकरः स्वयं सङ्गीतज्ञः नाट्यकलाकारः च आसीत्, अतः सङ्गीतं तस्यै वंशपरम्परया प्राप्तम्।
३. सा हिन्दी-मराठी-आदिषु बह्वीषु भाषासु सहस्रशः गीतानि गीतवती।
४. ‘ऐ मेरे वतन के लोगों’ इति तस्याः देशभक्तिगीतं श्रुत्वा श्रोतॄणां नेत्रेषु अश्रूणि आगच्छन्ति।
५. भारतसर्वकारेण सा सर्वोच्चेन नागरिक-सम्मानेन ‘भारतरत्न’-इत्यनेन सम्मानिता; जनाः तां स्नेहेन ‘स्वरकोकिला’ इति वदन्ति स्म।
Chapter 4 of 16 – Sanskrit
- Previous: Chapter 3 आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः
- Next: Chapter 5 एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी
- All chapters: NCERT Solutions Class 9 Sanskrit
Also for This Chapter
NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 4 न खलु वयस्तेजसो हेतुः – Overview
| Class | Class 9 |
| Subject | Sanskrit |
| Chapter | 4 – न खलु वयस्तेजसो हेतुः |
| Session | 2027 |
| Format | Full answers on this page + PDF |
NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 4 – FAQs
Where can I download NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 4 न खलु वयस्तेजसो हेतुः PDF?
Read every answer on this page, or download the free PDF from the table at the top.
Is this for the 2027 session?
Yes, it follows the latest NCERT Class 9 Sanskrit book for 2027.
How many questions are solved in NCERT Class 9 Sanskrit Chapter 4?
All questions of the chapter – the in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises.
How should I use these solutions?
Read the chapter in the NCERT book first, attempt the questions yourself, then check your answers here.