NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 11 वर्णोच्चारण-शिक्षा २ – step-by-step answers to every exercise and in-text question of the chapter, as per the latest NCERT syllabus for 2027. Read them online or download the free question-answer PDF.
वर्णोच्चारण-शिक्षा २ शारदा (कक्षा ९) का एकादशः पाठः तथा पुस्तक का अन्तिम पाठ है। यह कोई कथा या श्लोक नहीं, शिक्षा (वेदाङ्ग) का व्यावहारिक पाठ है — और सीधे कक्षा ८ (दीपकम्) के ‘वर्णोच्चारण-शिक्षा १’ का अगला भाग। वहाँ वर्ण-उत्पत्ति के तीन तत्त्वों में से दो पढ़े जा चुके थे — स्थानम् (षट् स्थानानि) तथा करणम् (षट् करणानि); तीसरा तत्त्व आभ्यन्तर-प्रयत्नः ‘अग्रिमायां कक्षायाम्’ के लिए छोड़ा गया था। वही यह पाठ है। इसमें पञ्चविधः आभ्यन्तर-प्रयत्नः — स्पृष्ट, ईषत्-स्पृष्ट, ईषद्-विवृत, विवृत तथा संवृत — चित्रों सहित समझाया गया है; फिर वर्णमाला को प्रयत्न के अनुसार बाँटा गया है, स्वर बनाम व्यञ्जन, समानाक्षर बनाम सन्ध्यक्षर तथा व्यञ्जनों के चार भेदों की तुलना-सारणियाँ दी गई हैं, और छहों स्थानों के वर्ण अलग-अलग सारणियों में मुख-चित्रों के साथ दिखाए गए हैं। पाठ के साथ सर्वं शब्देन भासते (पारिभाषिक शब्दार्थ-तालिका), स्वाध्यायान्मा प्रमदः (पाणिनीय-शिक्षा के ‘आभ्यन्तर-प्रयत्न-प्रकरणम्’ के नौ सूत्र) तथा अभ्यासाद् जायते सिद्धिः के छह प्रश्न — एकपदेन उत्तरम्, पूर्णवाक्येन उत्तराणि, मेलनम्, आम्/न-कथनम्, रेखाङ्कितपदाधारेण प्रश्ननिर्माणम् तथा वर्णसमुच्चय-चयनम् — क्रमशः हल किए गए हैं। हर उत्तर पहले संस्कृत में, फिर कोष्ठक में हिन्दी अर्थ के साथ।
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 11 वर्णोच्चारण-शिक्षा २ PDF
All the answers are on this page below. The PDF also explains every answer – why it is right and how to check it – so download it for revision.
| Chapter | Download | |
|---|---|---|
| Solutions PDF | वर्णोच्चारण-शिक्षा २ | View PDF |
पाठ का हिंदी अनुवाद
पाठ-प्रवेशः — पूर्वस्याः कक्षायाः स्मरणम् (पृष्ठ 145)
(क) स्थानम्, (ख) करणम्, (ग) आभ्यन्तर-प्रयत्नः’ च इत्यपि वयम् अवलोकितवन्तः।
(ग) आभ्यन्तर-प्रयत्नः (पृष्ठ 146)
(१) स्पृष्ट-प्रयत्नः
→ स्थाने स्पर्श-व्यञ्जनानि उत्पद्यन्ते।
उदाहरणम् — मूर्धन्याः वर्णाः
(२) ईषत्-स्पृष्ट-प्रयत्नः
→ स्थाने अन्तःस्थ-व्यञ्जनानि जायन्ते।
(३) ईषद्-विवृत-प्रयत्नः (पृष्ठ 147)
→ स्थाने ऊष्म-व्यञ्जनानि जायन्ते, तथा च
→ स्थाने अयोगवाहौ – अनुस्वार-विसर्गौ अपि जायेते।
(४) विवृत-प्रयत्नः
→ स्थाने (अ-कारं विहाय अन्ये सर्वे) स्वराः उच्चार्यन्ते।
स्थान-करणयोः मध्ये उपर्युक्ताः चतुर्विधाः आभ्यन्तर-प्रयत्नाः दृश्यन्ते।
(५) संवृत-प्रयत्नः (पृष्ठ 148)
अ-कारः (ह्रस्वः), आ-कारः (दीर्घः), अ३-कारः (प्लुतः) इति।
कण्ठ्य-वर्णानां → स्थानम् अपि कण्ठः (कण्ठस्य पृष्ठ-भागः)
→ करणम् अपि कण्ठः (कण्ठस्य अग्र-भागः)
→ स्थाने अ-कारः उच्चार्यते।
तदपि केवलम् अ-कारस्य उच्चारणार्थम् एव।
वंशी का उदाहरण (चित्र) तथा पाठ का सार (पृष्ठ 149)
→ आभ्यन्तर-प्रयत्नः इव
वर्णमाला तथा आस्य का चित्र (पृष्ठ 150–151)
षट् स्थानानि, षट् करणानि, पञ्च आभ्यन्तर-प्रयत्नाः च
वर्णानां द्वौ मुख्य-भेदौ (पृष्ठ 152)
उच्चारणार्थम् अन्य-वर्णः नावश्यकः
उच्चारणार्थम् आधार-स्वरः आवश्यकः
व्यञ्जनम् — अर्धमात्रः नित्यम्
अ-कारः (०१) – संवृत-प्रयत्नः
अन्तःस्थाः (०४) – ईषत्-स्पृष्ट-प्रयत्नः
ऊष्माणः (०४), अयोगवाहौ (०२) – ईषद्-विवृत-प्रयत्नः
स्वराणां* द्वौ भेदौ
सन्ध्यक्षर-स्वरः — द्वि-स्थानी
ह्रस्वः एव प्रथमः उपभेदः
अत्र, ह्रस्व-दीर्घ-प्लुताः – त्रयः उपभेदाः
(‘ऌ-वर्णस्य दीर्घा न सन्ति’)
दीर्घः एव प्रथमः उपभेदः
अत्र, दीर्घ-प्लुतौ – द्वौ उपभेदौ
व्यञ्जनानां चत्वारः भेदाः
आधार-स्वरः– पश्चात् पूर्वं वा, उभयत्र संभवति
आधार-स्वरः– नित्यं पूर्वमेव
अन्तःस्थ-व्यञ्जनम् – ईषत्-स्पृष्ट-प्रयत्नः
ऊष्म-व्यञ्जनम् – ईषद्-विवृत-प्रयत्नः
अयोगवाह-व्यञ्जनम् – ईषद्-विवृत-प्रयत्नः
स्वाध्यायान्मा प्रमदः — तत्र पाणिनीय-शिक्षा-सूत्राणि : आभ्यन्तर-प्रयत्न–प्रकरणम् (पृष्ठ 158)
(वर्णोच्चारणार्थं) ‘प्रयत्नः’ द्विप्रकारकः भवति।
‘आभ्यन्तर-प्रयत्नः’ ‘बाह्य-प्रयत्नः’ च इति (एतौ द्वौ प्रकारौ भवतः)।
वर्णस्य स्वकीयं स्थानं प्रति (करणस्य) यः प्रयत्नः, सः → ‘आभ्यन्तर-प्रयत्नः’ भवति, तद् अधुना जानीमः।
स्पर्शानां वर्णानाम् उच्चारणे, करणं → ‘स्पृष्ट-प्रयत्नेन’ स्थानं (स्पष्टरूपेण) स्पृशति।
अन्तःस्थानां वर्णानाम् उच्चारणे, करणम् → ‘ईषत्-स्पृष्ट-प्रयत्नेन’ स्थानं (स्वल्पं) स्पृशति।
ऊष्मणां वर्णानाम् उच्चारणे, करणम् → ‘ईषद्-विवृत-प्रयत्नेन’ स्थानं प्रति (समीपं) याति।
स्वराणां वर्णानाम् उच्चारणे, करणं → ‘विवृत-प्रयत्नेन’ स्थानं प्रति (किञ्चित्-दूर-पर्यन्तं) याति।
[संवृतः तु अकारः] अ-कारस्य (ह्रस्वस्य) वर्णस्य उच्चारणे तु (अपवादरूपेण), (करणं) → ‘संवृत-प्रयत्नेन’ स्थानं प्रति संकुचितः भवति।
अत्र पर्यन्तम् एषः उच्चारणस्य ‘आभ्यन्तर-प्रयत्नः’ चर्चितः।
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 11 वर्णोच्चारण-शिक्षा २ – Questions and Answers
All questions of the chapter are answered below, in the order of the book – in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises. Each answer is written the way you would write it in the exam.
पाठः — पूर्वस्याः कक्षायाः स्मरणम् : त्रीणि तत्त्वानि, षट् स्थानानि, षट् करणानि — पृष्ठ 145अतिरिक्त अभ्यास (ये प्रश्न पुस्तक में नहीं हैं; पाठ पर आधारित) — पाठस्य प्रारम्भः — कक्षा ८ के ‘वर्णोच्चारण-शिक्षा १’ से जोड़ तथा इस पाठ का विषय
उत्तरम् — आस्यस्य अभ्यन्तरे वर्णानाम् उत्पत्त्यर्थं त्रीणि तत्त्वानि आवश्यकानि भवन्ति — (क) स्थानम्, (ख) करणम्, (ग) आभ्यन्तर-प्रयत्नः च।
(हिन्दी — मुँह के भीतर वर्ण उत्पन्न होने के लिए तीन तत्त्व आवश्यक होते हैं — (क) स्थान, (ख) करण तथा (ग) आभ्यन्तर-प्रयत्न।)
उत्तरम् — आस्ये षट् स्थानानि (कण्ठः, तालु, मूर्धा, दन्तः, ओष्ठः, नासिका) तथा षट् करणानि (कण्ठः, जिह्वा-मध्यः, जिह्वा-उपाग्रः, जिह्वा-अग्रः, ओष्ठः, नासिका) सन्ति।
(हिन्दी — मुँह में छह स्थान और छह करण हैं। दोनों की गिनती छह-छह है, पर नाम एक जैसे नहीं।)
उत्तरम् — अस्य वाक्यस्य आशयः अस्ति — पूर्वस्यां कक्षायां (क) स्थानस्य (ख) करणस्य च विषये विस्तरेण ज्ञातम् आसीत्; अधुना अस्मिन् पाठे तृतीयस्य तत्त्वस्य — (ग) आभ्यन्तर-प्रयत्नस्य — विषये विस्तरेण ज्ञास्यामः। यतः अयं पाठः पूर्व-पाठस्य उत्तरार्धः अस्ति, अतः अस्य नाम ‘वर्णोच्चारण-शिक्षा २’ इति।
(हिन्दी — पिछली कक्षा में तीन तत्त्वों में से दो — स्थान और करण — पढ़े जा चुके हैं; इस पाठ में तीसरा तत्त्व आभ्यन्तर-प्रयत्न विस्तार से पढ़ा जाएगा। यह पाठ पिछले पाठ का दूसरा भाग है, इसलिए इसका नाम ‘वर्णोच्चारण-शिक्षा २’ है।)
(ग) आभ्यन्तर-प्रयत्नः — पृष्ठ 146–148अतिरिक्त अभ्यास (ये प्रश्न पुस्तक में नहीं हैं; पाठ पर आधारित) — परिभाषा तथा पञ्चविधाः आभ्यन्तर-प्रयत्नाः — स्पृष्टः, ईषत्-स्पृष्टः, ईषद्-विवृतः, विवृतः, संवृतः
उत्तरम् (पुस्तकस्य परिभाषा) — आस्यस्य अभ्यन्तरे करणं येन प्रयत्नेन स्थानं स्पृशति, स्थानस्य समीपं वा याति, सः प्रयत्नः ‘आभ्यन्तर-प्रयत्नः’ इति उच्यते। आभ्यन्तर-प्रयत्नः पञ्चविधः भवति।
(हिन्दी — मुँह के भीतर करण जिस प्रयत्न (बल) से स्थान को छूता है अथवा स्थान के समीप जाता है, वही प्रयत्न ‘आभ्यन्तर-प्रयत्न’ कहलाता है। यह पाँच प्रकार का होता है।)
| क्रमः | आभ्यन्तर-प्रयत्नः | करण क्या करता है | उससे बनने वाले वर्ण |
|---|---|---|---|
| १ | स्पृष्ट-प्रयत्नः | स्थानं ‘स्पष्ट-रूपेण स्पृशति’ — पूरी तरह छूता है | स्पर्श-व्यञ्जनानि (क् … म् — २५) |
| २ | ईषत्-स्पृष्ट-प्रयत्नः | स्थानं ‘स्वल्पम् एव स्पृशति’ — बहुत थोड़ा छूता है | अन्तःस्थ-व्यञ्जनानि (य् र् ल् व् — ४) |
| ३ | ईषद्-विवृत-प्रयत्नः | छूता नहीं, ‘बहु समीपं याति’ — बीच में ‘लघुः विवरः’ रहता है | ऊष्म-व्यञ्जनानि (श् ष् स् ह् — ४) तथा अयोगवाहौ (अनुस्वार-विसर्गौ — २) |
| ४ | विवृत-प्रयत्नः | छूता नहीं, ‘किञ्चित् समीपं याति’ — बीच में ‘स्फुटः विवरः’ रहता है | अ-कारं विहाय अन्ये सर्वे स्वराः (२१) |
| ५ | संवृत-प्रयत्नः | कण्ठे स्थान-करणयोः मध्ये ‘संकोचः’ भवति — कण्ठ सिकुड़ जाता है | केवलम् अ-कारः (ह्रस्वः — ०१) |
उत्तरम् — करणं यदा स्थानं ‘स्पष्ट-रूपेण स्पृशति’, तदा करणस्य ‘स्पृष्ट-प्रयत्नः’ भवति। करणस्य स्पृष्ट-प्रयत्नेन → स्थाने स्पर्श-व्यञ्जनानि उत्पद्यन्ते।
(हिन्दी — करण जब स्थान को पूरी तरह, स्पष्ट रूप से छू लेता है, तब करण का ‘स्पृष्ट-प्रयत्न’ होता है। इसी प्रयत्न से उस स्थान पर स्पर्श-व्यञ्जन उत्पन्न होते हैं।)
उत्तरम् — करणं यदा स्थानं ‘स्वल्पम् एव स्पृशति’, तदा करणस्य ‘ईषत्-स्पृष्ट-प्रयत्नः’ भवति। करणस्य ईषत्-स्पृष्ट-प्रयत्नेन → स्थाने अन्तःस्थ-व्यञ्जनानि जायन्ते।
(हिन्दी — करण जब स्थान को बहुत थोड़ा ही छूता है, तब करण का ‘ईषत्-स्पृष्ट-प्रयत्न’ होता है। इसी से उस स्थान पर अन्तःस्थ व्यञ्जन उत्पन्न होते हैं।)
उत्तरम् — करणं यदा स्थानं न स्पृशति, परन्तु स्थानस्य बहु समीपं याति, तदा उभयोः स्थान-करणयोः मध्ये ‘लघुः विवरः’ इव स्वल्पः अन्तरालः जायते — तदा करणस्य ‘ईषद्-विवृत-प्रयत्नः’ भवति। करणस्य ईषद्-विवृत-प्रयत्नेन → स्थाने ऊष्म-व्यञ्जनानि जायन्ते, तथा च → स्थाने अयोगवाहौ — अनुस्वार-विसर्गौ अपि जायेते।
(हिन्दी — करण जब स्थान को छूता नहीं, पर उसके बहुत पास चला जाता है और दोनों के बीच एक छोटा-सा छेद जैसा अन्तराल रह जाता है, तब ‘ईषद्-विवृत-प्रयत्न’ होता है। इसी से ऊष्म व्यञ्जन तथा अयोगवाह — अनुस्वार और विसर्ग — बनते हैं।)
उत्तरम् — करणं यदा स्थानं न स्पृशति, अपितु स्थानस्य किञ्चित् समीपं याति, तदा उभयोः स्थान-करणयोः मध्ये ‘स्फुटः विवरः’ इव अन्तरालः जायते — तदा करणस्य ‘विवृत-प्रयत्नः’ भवति। करणस्य विवृत-प्रयत्नेन → स्थाने (अ-कारं विहाय अन्ये सर्वे) स्वराः उच्चार्यन्ते।
(हिन्दी — करण जब स्थान को छूता नहीं, केवल कुछ ही पास तक जाता है और दोनों के बीच एक स्पष्ट खुला अन्तराल बन जाता है, तब ‘विवृत-प्रयत्न’ होता है। इससे ह्रस्व ‘अ’ को छोड़कर शेष सभी स्वर बोले जाते हैं।)
‘लघुः विवरः’ तथा ‘स्फुटः विवरः’ — भेदः —
| तुलना-बिन्दुः | ईषद्-विवृत-प्रयत्नः | विवृत-प्रयत्नः |
|---|---|---|
| करणं कियत् समीपं याति | स्थानस्य बहु समीपम् | स्थानस्य किञ्चित् समीपम् |
| अन्तरालः कीदृशः | ‘लघुः विवरः’ इव स्वल्पः अन्तरालः | ‘स्फुटः विवरः’ इव अन्तरालः |
| वायोः गतिः | संकरे मार्गे घर्षणेन (सरसराहट के साथ) | खुले मार्गे निर्बाधम् |
| उत्पद्यमानाः वर्णाः | ऊष्माणः (श् ष् स् ह्) तथा अयोगवाहौ (अं अः) | अ-कारं विहाय सर्वे स्वराः (२१) |
उत्तरम् — विशेषरूपेण ‘अ-कारस्य’ (ह्रस्वस्य) उच्चारणे ‘संवृत-प्रयत्नः’ भवति। सः केवलं कण्ठ-स्थाने एव भवति, तदपि केवलम् अ-कारस्य उच्चारणार्थम् एव। अतः स्वरेषु ‘अ-कारः’ कश्चिद् विशिष्टः स्वरः अस्ति।
(हिन्दी — विशेष रूप से ह्रस्व ‘अ’ के उच्चारण में ‘संवृत-प्रयत्न’ होता है। यह केवल कण्ठ स्थान में होता है, और वह भी केवल ‘अ’ के लिए। इसीलिए स्वरों में ‘अ’ एक विशिष्ट स्वर है।)
उत्तरम् — पञ्चविधानाम् आभ्यन्तर-प्रयत्नानां पूर्णा सारणी —
| क्रमः | आभ्यन्तर-प्रयत्नः | पुस्तकस्य वाक्यम् (करणस्य क्रिया) | उत्पद्यमानाः वर्णाः | सङ्ख्या | उदाहरणम् |
|---|---|---|---|---|---|
| १ | स्पृष्ट-प्रयत्नः | करणं स्थानं ‘स्पष्ट-रूपेण स्पृशति’ | स्पर्श-व्यञ्जनानि (वर्गीयाः) | २५ | क् च् ट् त् प् |
| २ | ईषत्-स्पृष्ट-प्रयत्नः | करणं स्थानं ‘स्वल्पम् एव स्पृशति’ | अन्तःस्थ-व्यञ्जनानि (अर्ध-स्वराः) | ०४ | य् र् ल् व् |
| ३ | ईषद्-विवृत-प्रयत्नः | करणं न स्पृशति, ‘बहु समीपं याति’ — ‘लघुः विवरः’ | ऊष्म-व्यञ्जनानि + अयोगवाहौ | ०४ + ०२ | श् ष् स् ह् · अं अः |
| ४ | विवृत-प्रयत्नः | करणं न स्पृशति, ‘किञ्चित् समीपं याति’ — ‘स्फुटः विवरः’ | अ-कारं विहाय अन्ये सर्वे स्वराः | २१ | आ इ ई उ ऊ ऋ ए ऐ ओ औ … |
| ५ | संवृत-प्रयत्नः | कण्ठे स्थान-करणयोः मध्ये ‘संकोचः’ भवति | केवलम् अ-कारः (ह्रस्वः) | ०१ | अ |
अङ्गुली-मुरली-दृष्टान्तः तथा पाठस्य उपसंहारः — पृष्ठ 149अतिरिक्त अभ्यास (ये प्रश्न पुस्तक में नहीं हैं; पाठ पर आधारित) — स्थान–करण–प्रयत्न का बाँसुरी-दृष्टान्त तथा ‘इस ज्ञान से क्या मिलता है’
उत्तरम् — पुस्तकस्य दृष्टान्तः त्रिभिः वाक्यैः पूर्णः भवति —
| चित्रे यत् दृश्यते | पुस्तकस्य वाक्यम् | उच्चारणे तत्तुल्यम् | हिन्दी में |
|---|---|---|---|
| अङ्गुलिच्छिद्राणि (बाँसुरी के छेद) | अङ्गुलिच्छिद्राणि → स्थानानि इव | स्थानम् | छेद स्थिर हैं, अपनी जगह से हिलते नहीं — जैसे कण्ठ, तालु, मूर्धा, दन्त, ओष्ठ, नासिका |
| अङ्गुलयः (उँगलियाँ) | अङ्गुलयः → करणानि इव | करणम् | उँगलियाँ हिलती हैं और छेदों तक जाती हैं — जैसे जिह्वा, ओष्ठ आदि |
| अङ्गुलेः छिद्रं प्रति दबावः | अङ्गुलेः — अङ्गुलिच्छिद्रं प्रति यः प्रयत्नः, सः → आभ्यन्तर-प्रयत्नः इव | आभ्यन्तर-प्रयत्नः | उँगली छेद को पूरा ढाँपे, आधा ढाँपे या ज़रा ऊपर रहे — यही ‘कितना’ ही प्रयत्न है |
उत्तरम् (पुस्तकस्य वाक्यम्) — आस्ये विद्यमानानाम् एतेषां स्थान–करण–आभ्यन्तर-प्रयत्नानां सम्यक्-ज्ञानेन, तथा पुनःपुनः अभ्यासेन च वयं प्रत्येक-वर्णस्य एवञ्च सर्वेषां शब्दानां सुस्पष्टं शुद्धं च उच्चारणं कर्तुं प्रभवामः।
(हिन्दी — मुँह के भीतर विद्यमान इन स्थान, करण तथा आभ्यन्तर-प्रयत्न के सम्यक् ज्ञान से और बार-बार के अभ्यास से ही हम प्रत्येक वर्ण का तथा सभी शब्दों का सुस्पष्ट और शुद्ध उच्चारण कर पाते हैं।)
उत्तरम् — स्वराणाम् उच्चारणे करणं स्थानं न स्पृशति (विवृत-प्रयत्नः, अ-कारे संवृत-प्रयत्नः); व्यञ्जनानाम् उच्चारणे तु करणं स्थानं स्पृशति अथवा तस्य अतीव समीपं याति (स्पृष्ट-, ईषत्-स्पृष्ट-, ईषद्-विवृत-प्रयत्नाः)। इयम् एव मूला भिन्नता।
(हिन्दी — स्वरों के उच्चारण में करण स्थान को छूता ही नहीं — मार्ग खुला रहता है; व्यञ्जनों के उच्चारण में करण स्थान को छूता है या उसके बहुत पास चला जाता है — मार्ग रुकता या सँकरा हो जाता है। यही मूल अन्तर है।)
वर्णमाला — आभ्यन्तर-प्रयत्नानुसारं वर्ण-विभाजनम् — पृष्ठ 150अतिरिक्त अभ्यास (ये प्रश्न पुस्तक में नहीं हैं; पाठ पर आधारित) — पत्र-चित्रे प्रदर्शिता सम्पूर्णा वर्णमाला — स्वराः (समानाक्षराणि, सन्ध्यक्षराणि) तथा व्यञ्जनानि (स्पर्शाः, अन्तःस्थाः, ऊष्माणः, अयोगवाहौ)
उत्तरम् — पुस्तकस्य ‘वर्णमाला’-पत्रस्य पूर्णा सारणी —
(१) स्वराः
| भेदः | वर्णाः | आभ्यन्तर-प्रयत्नः | सङ्ख्या |
|---|---|---|---|
| समानाक्षराणि — अ-कारः | अ | संवृत-प्रयत्नः | ०१ |
| समानाक्षराणि — शेषाणि | — · आ · अ३ · इ · ई · इ३ · उ · ऊ · उ३ · ऋ · ॠ · ऋ३ · ऌ · ऌ३ | विवृत-प्रयत्नः | १३ |
| सन्ध्यक्षराणि | ए · ए३ · ऐ · ऐ३ · ओ · ओ३ · औ · औ३ | विवृत-प्रयत्नः | ०८ |
(२) व्यञ्जनानि
| भेदः | वर्णाः | आभ्यन्तर-प्रयत्नः | सङ्ख्या |
|---|---|---|---|
| स्पर्शाः (वर्गीयाः) | क ख ग घ ङ · च छ ज झ ञ · ट ठ ड ढ ण · त थ द ध न · प फ ब भ म | स्पृष्ट-प्रयत्नः | २५ |
| अन्तःस्थाः (अर्ध-स्वराः) | य · र · ल · व | ईषत्-स्पृष्ट-प्रयत्नः | ०४ |
| ऊष्माणः | श · ष · स · ह | ईषद्-विवृत-प्रयत्नः | ०४ |
| अयोगवाहौ — अनुस्वारः | अं | ईषद्-विवृत-प्रयत्नः | ०१ |
| अयोगवाहौ — विसर्गः | अः | ईषद्-विवृत-प्रयत्नः | ०१ |
उत्तरम् — शुद्ध-स्वराणां (निरनुनासिकानां स्वराणां) सङ्ख्या २२ अस्ति। तेषु २१ स्वराः विवृत-प्रयत्नेन तथा ०१ (केवलः ह्रस्वः अ-कारः) संवृत-प्रयत्नेन उच्चार्यते।
(हिन्दी — शुद्ध स्वर बाईस हैं; उनमें इक्कीस विवृत-प्रयत्न से और केवल एक — ह्रस्व ‘अ’ — संवृत-प्रयत्न से बोला जाता है।)
सन्ध्यक्षराणि : ए ए३ ऐ ऐ३ ओ ओ३ औ औ३ = ८
सर्वे शुद्ध-स्वराः = १४ + ८ = २२
संवृत-प्रयत्नः → केवलः ह्रस्वः ‘अ’ = १
विवृत-प्रयत्नः → २२ − १ = २१
आस्यस्य अभ्यन्तरे षट् स्थानानि, षट् करणानि, पञ्च आभ्यन्तर-प्रयत्नाः च — पृष्ठ 151अतिरिक्त अभ्यास (ये प्रश्न पुस्तक में नहीं हैं; पाठ पर आधारित) — पाठ का समग्र चक्र-चित्र — एक ही चित्र में स्थान, करण, वर्ण तथा प्रयत्न
उत्तरम् — इदं चक्रं त्रीणि अपि तत्त्वानि एकस्मिन् एव चित्रे दर्शयति — ऊर्ध्वभागे ‘षट् स्थानानि’, अधोभागे ‘षट् करणानि’, दक्षिणभागे ‘पञ्च आभ्यन्तर-प्रयत्नाः’, वामभागे च ‘वर्णाः’ (स्वराः-व्यञ्जनानि) इति।
चक्र का पूरा विवरण सारणी-रूप में —
| स्थानम् | करणम् | समानाक्षर-स्वराः | सन्ध्यक्षर-स्वराः | स्पर्शाः | अन्तःस्थाः | ऊष्माणः | अयोगवाहौ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| कण्ठः | कण्ठः (स्वस्थानम्) | अ (संवृतः) · आ · अ३ | ए ए३ · ऐ ऐ३ · ओ ओ३ · औ औ३ | क ख ग घ · ङ | — | ह | अः |
| तालु | जिह्वा-मध्यः | इ · ई · इ३ | ए ए३ · ऐ ऐ३ | च छ ज झ · ञ | य | श | — |
| मूर्धा | जिह्वा-उपाग्रः | ऋ · ॠ · ऋ३ | — | ट ठ ड ढ · ण | र | ष | — |
| दन्तः | जिह्वा-अग्रः | ऌ · ऌ३ | — | त थ द ध · न | ल · व | स | — |
| ओष्ठः | ओष्ठः (स्वस्थानम्) | उ · ऊ · उ३ | ओ ओ३ · औ औ३ | प फ ब भ · म | व | — | — |
| नासिका | नासिका (स्वस्थानम्) | — | — | ङ ञ ण न म | — | — | अं |
उत्तरम् — षट् करणानि क्रमेण एतानि सन्ति — (१) कण्ठः, (२) जिह्वा-मध्यः, (३) जिह्वा-उपाग्रः, (४) जिह्वा-अग्रः, (५) ओष्ठः, (६) नासिका।
‘जिह्वा — करणम्’ तथा ‘स्वस्थानं — करणम्’ इत्यनयोः भेदः —
| करण-प्रकारः | कस्मिन् स्थाने | करणम् | क्या होता है |
|---|---|---|---|
| जिह्वा — करणम् | तालु, मूर्धा, दन्तः | जिह्वा-मध्यः, जिह्वा-उपाग्रः, जिह्वा-अग्रः | जीभ हिलकर दूसरे अङ्ग (स्थान) तक जाती है |
| स्वस्थानं — करणम् | कण्ठः, ओष्ठः, नासिका | कण्ठः, ओष्ठः, नासिका (स्वयम् एव) | जीभ काम नहीं करती; उसी स्थान का एक भाग दूसरे भाग से मिलता है |
वर्णानां भेद-उपभेदानां परस्पर-भिन्नताः — पृष्ठ 152अतिरिक्त अभ्यास (ये प्रश्न पुस्तक में नहीं हैं; पाठ पर आधारित) — तीन तुलना-सारणियाँ — वर्णानां द्वौ मुख्य-भेदौ · स्वराणां द्वौ भेदौ · व्यञ्जनानां चत्वारः भेदाः
उत्तरम् — पुस्तकस्य सारणी अनुसारं स्वर-व्यञ्जनयोः तिस्रः भिन्नताः —
| क्रमः | स्वरः | व्यञ्जनम् |
|---|---|---|
| १. | स्वतन्त्रः वर्णः उच्चारणार्थम् अन्य-वर्णः न आवश्यकः | परतन्त्रः वर्णः उच्चारणार्थम् आधार-स्वरः आवश्यकः |
| २. | एकमात्रः / द्विमात्रः / त्रिमात्रः वा | अर्धमात्रः नित्यम् |
| ३. | स्वराः (२१) – विवृत-प्रयत्नः अ-कारः (०१) – संवृत-प्रयत्नः | स्पर्शाः (२५) – स्पृष्ट-प्रयत्नः अन्तःस्थाः (०४) – ईषत्-स्पृष्ट-प्रयत्नः ऊष्माणः (०४) तथा अयोगवाहौ (०२) – ईषद्-विवृत-प्रयत्नः |
(हिन्दी सारांश —) (१) स्वर स्वतन्त्र है, उसे बोलने के लिए किसी और वर्ण की ज़रूरत नहीं; व्यञ्जन परतन्त्र है, उसे सहारे के लिए आधार-स्वर चाहिए। (२) स्वर एक, दो या तीन मात्रा का हो सकता है; व्यञ्जन सदा आधी मात्रा का ही होता है। (३) स्वर का प्रयत्न विवृत (या ‘अ’ में संवृत) है; व्यञ्जन का प्रयत्न स्पृष्ट, ईषत्-स्पृष्ट अथवा ईषद्-विवृत है।
उत्तरम् — पुस्तकस्य सारणी अनुसारं —
| क्रमः | समानाक्षर-स्वरः | सन्ध्यक्षर-स्वरः |
|---|---|---|
| १. | एक-स्थानी | द्वि-स्थानी |
| २. | ह्रस्वः उपभेदः भवति ह्रस्वः एव प्रथमः उपभेदः अत्र, ह्रस्व-दीर्घ-प्लुताः — त्रयः उपभेदाः (‘ऌ-वर्णस्य दीर्घा न सन्ति’) | ह्रस्वः उपभेदः न भवति दीर्घः एव प्रथमः उपभेदः अत्र, दीर्घ-प्लुतौ — द्वौ उपभेदौ |
‘एक-स्थानी’ तथा ‘द्वि-स्थानी’ —
- एक-स्थानी = यस्य वर्णस्य एकम् एव उच्चारण-स्थानं भवति। यथा — इ, ई (केवलं तालु); उ, ऊ (केवलम् ओष्ठः); ऋ, ॠ (केवलं मूर्धा)।
- द्वि-स्थानी = यस्य वर्णस्य द्वे उच्चारण-स्थाने भवतः। यथा — ए, ऐ (कण्ठः + तालु = कण्ठतालव्यौ); ओ, औ (कण्ठः + ओष्ठः = कण्ठौष्ठ्यौ)।
उत्तरम् — पुस्तकस्य सारणी अनुसारं —
| क्रमः | स्पर्श-व्यञ्जनम् | अन्तःस्थ-व्यञ्जनम् | ऊष्म-व्यञ्जनम् | अयोगवाह-व्यञ्जनम् |
|---|---|---|---|---|
| १. | साधारण-व्यञ्जनम् आधार-स्वरः — पश्चात् पूर्वं वा, उभयत्र संभवति | विशिष्ट-व्यञ्जनम् आधार-स्वरः — नित्यं पूर्वमेव | ||
| २. | स्पृष्ट-प्रयत्नः | ईषत्-स्पृष्ट-प्रयत्नः | ईषद्-विवृत-प्रयत्नः | ईषद्-विवृत-प्रयत्नः |
(हिन्दी —) स्पर्श, अन्तःस्थ तथा ऊष्म — ये तीनों साधारण व्यञ्जन हैं; इनका आधार-स्वर आगे भी लग सकता है और पीछे भी (क + अ = क, अ + क् = अक्)। अयोगवाह (अनुस्वार, विसर्ग) विशिष्ट व्यञ्जन हैं; इनका आधार-स्वर सदा पहले ही आता है (अं, अः — कभी ‘ंअ’ नहीं)।
उत्तरम् — अस्याः टिप्पण्याः आशयः अस्ति — यत्र-यत्र स्वराणां सङ्ख्या (२२ इति, अथवा २१ + ०१ इति) गण्यते, तत्र केवलाः शुद्धाः अर्थात् निरनुनासिकाः स्वराः एव गण्यन्ते; अनुनासिकाः स्वराः पृथक् न गण्यन्ते।
(हिन्दी — जहाँ भी स्वरों की संख्या गिनी गई है, वहाँ केवल शुद्ध यानी निरनुनासिक स्वर गिने गए हैं; अनुनासिक स्वर अलग से नहीं गिने गए।)
सर्वं शब्देन भासते — पृष्ठ 153अतिरिक्त अभ्यास (ये प्रश्न पुस्तक में नहीं हैं; पाठ पर आधारित) — पाठ की पारिभाषिक शब्दावली — शब्दः · अर्थः (संस्कृतम्) · हिन्दी · English
उत्तरम् — ‘सर्वं शब्देन भासते’ (पृष्ठ १५३) के त्रयोदश पारिभाषिक-शब्दाः, तेषाम् अर्थाः तथा पाठे प्रयोगः — (पहले चार स्तम्भ पुस्तक के हैं; पाँचवाँ स्तम्भ बताता है कि शब्द पाठ में कहाँ आया।)
| शब्दः | अर्थः (संस्कृतम्) | हिन्दी | English | पाठे प्रयोगः |
|---|---|---|---|---|
| प्रयत्नः | उच्चारणे प्रयुज्यमानं बलम् | उच्चारण में प्रयुक्त ‘बल’ अथवा ‘दबाव’ | ‘Effort’ in Speech | ‘सः प्रयत्नः — आभ्यन्तर-प्रयत्नः इति उच्यते’ (पृ. १४६) |
| अभ्यन्तरे | अन्तः | अन्दर | Inside | ‘आस्यस्य अभ्यन्तरे करणं…’ (पृ. १४६) |
| आभ्यन्तरम् | अन्तःस्थितम् | अन्दर स्थित | Internal | ‘आभ्यन्तरो बाह्यश्च’ (पृ. १५८) |
| आभ्यन्तर-प्रयत्नः | अन्तःप्रयत्नः / आस्यस्य अभ्यन्तरे करणस्य स्थानं प्रति प्रयुक्तं बलम् | मस्तक के अन्दर, करण का — स्थान के प्रति प्रयुक्त ‘बल’ अथवा ‘दबाव’ | ‘Internal-Effort’ in Articulation (exerted by the ‘Tool’ – towards the ‘Place’, inside the Head) | पाठस्य मुख्यः विषयः (पृ. १४६–१४९) |
| स्पृष्टः | स्पर्शं कृतः | स्पर्श किया हुआ | Touched | ‘स्पृष्ट-प्रयत्नः’ → स्पर्श-व्यञ्जनानि (पृ. १४६) |
| ईषत् | अल्पम् | थोड़ा | Slightly / Little | ‘ईषत्-स्पृष्ट’ तथा ‘ईषद्-विवृत’ — उभयत्र (पृ. १४६–१४७) |
| ईषत्-स्पृष्टः | अल्पं स्पर्शं कृतः | थोड़ा स्पर्श किया हुआ | Slightly Touched | ‘ईषत्-स्पृष्ट-प्रयत्नः’ → अन्तःस्थ-व्यञ्जनानि (पृ. १४६) |
| विवृतः | उद्घाटितः | खुला हुआ | Opened | ‘विवृत-प्रयत्नः’ → स्वराः (पृ. १४७) |
| विवरः | छिद्रः / अन्तरालः | अन्तराल | Opening / Gap | ‘लघुः विवरः’ तथा ‘स्फुटः विवरः’ (पृ. १४७) |
| ईषद्-विवृतः | अल्पम् उद्घाटितः | थोड़ा खुला हुआ | Slightly Opened | ‘ईषद्-विवृत-प्रयत्नः’ → ऊष्माणः, अयोगवाहौ (पृ. १४७) |
| संवृतः | अविस्तृतः | सिकुड़ा हुआ | Constrained / Contracted | ‘संवृत-प्रयत्नः’ → केवलम् अ-कारः (पृ. १४८) |
| संकोचः | संकोचनम् | सिकुड़ना | Compress | ‘कण्ठे स्थान-करणयोः मध्ये संकोचः भवति’ (पृ. १४८) |
| संकुचितः | संकीर्णः / संकोचं कृतः | सिकुड़ा गया | Constricted / Narrow | ‘कण्ठः संकुचितः संकीर्णः वा भवति’ (पृ. १४८) |
स्थानानुसारं वर्णाः — स्वराः तथा व्यञ्जनानि — पृष्ठ 154–157अतिरिक्त अभ्यास (ये प्रश्न पुस्तक में नहीं हैं; पाठ पर आधारित) — षट्सु स्थानेषु उत्पद्यमानाः वर्णाः, तेषां करणम् आभ्यन्तर-प्रयत्नः च — मुख-चित्रैः सह चतुर्षु पृष्ठेषु
उत्तरम् — कण्ठ्यानां वर्णानां स्थानम् — कण्ठः (कण्ठस्य पृष्ठ-भागः) तथा करणम् अपि कण्ठः (कण्ठस्य अग्र-भागः) — अर्थात् अत्र ‘स्वस्थानम् एव करणम्’।
| वर्ण-भेदः | वर्णाः | आभ्यन्तर-प्रयत्नः | उदाहरण-शब्दः |
|---|---|---|---|
| अ-स्वरः | अ | संवृत-प्रयत्नः | अश्वः, अयम् |
| शेष-समानाक्षराणि | आ · अ३ | विवृत-प्रयत्नः | आकाशः · ‘हे राम३’ (प्लुतः) |
| सन्ध्यक्षराणि | ए ए३ · ऐ ऐ३ · ओ ओ३ · औ औ३ | विवृत-प्रयत्नः | एकः · ऐक्यम् · ओष्ठः · औषधम् |
| स्पर्शाः | क ख ग घ · ङ | स्पृष्ट-प्रयत्नः | कमलम्, खगः, गजः, घटः, वाङ्मयम् |
| अन्तःस्थाः | — | — | कण्ठ-स्थाने कोऽपि अन्तःस्थ-वर्णः नास्ति |
| ऊष्माणः | ह | ईषद्-विवृत-प्रयत्नः | हंसः, हरिः |
| अयोगवाहौ | अः (विसर्गः) | ईषद्-विवृत-प्रयत्नः | रामः, बालकः |
उत्तरम् — तालव्यानां वर्णानां स्थानम् — तालु तथा करणम् — जिह्वा (विशेषतः जिह्वा-मध्यः)।
| वर्ण-भेदः | वर्णाः | आभ्यन्तर-प्रयत्नः | उदाहरण-शब्दः |
|---|---|---|---|
| अ-स्वरः | — | — | अ-वर्णः कण्ठ्यः एव, न तालव्यः |
| शेष-समानाक्षराणि | इ · ई · इ३ | विवृत-प्रयत्नः | इन्द्रः · ईशः |
| सन्ध्यक्षराणि | ए ए३ · ऐ ऐ३ | विवृत-प्रयत्नः | एकः · ऐश्वर्यम् (कण्ठतालव्यौ) |
| स्पर्शाः | च छ ज झ · ञ | स्पृष्ट-प्रयत्नः | चन्द्रः, छत्रम्, जलम्, झङ्कारः, याञ्चा |
| अन्तःस्थाः | य | ईषत्-स्पृष्ट-प्रयत्नः | यमुना, यज्ञः |
| ऊष्माणः | श | ईषद्-विवृत-प्रयत्नः | शिवः, शान्तिः |
| अयोगवाहौ | — | — | तालु-स्थाने अयोगवाहः नास्ति |
उत्तरम् — मूर्धन्यानां वर्णानां स्थानम् — मूर्धा तथा करणम् — जिह्वा (विशेषतः जिह्वा-उपाग्रः)।
| वर्ण-भेदः | वर्णाः | आभ्यन्तर-प्रयत्नः | उदाहरण-शब्दः |
|---|---|---|---|
| अ-स्वरः | — | — | — |
| शेष-समानाक्षराणि | ऋ · ॠ · ऋ३ | विवृत-प्रयत्नः | ऋषिः, ऋतुः |
| सन्ध्यक्षराणि | — | — | कोऽपि सन्ध्यक्षरः मूर्धन्यः नास्ति |
| स्पर्शाः | ट ठ ड ढ · ण | स्पृष्ट-प्रयत्नः | टङ्कः, ठक्कुरः, डमरुः, मूढः, गुणः |
| अन्तःस्थाः | र | ईषत्-स्पृष्ट-प्रयत्नः | रविः, रामः |
| ऊष्माणः | ष | ईषद्-विवृत-प्रयत्नः | षट्, भाषा |
| अयोगवाहौ | — | — | — |
उत्तरम् — दन्त्यानां वर्णानां स्थानम् — दन्तः तथा करणम् — जिह्वा (विशेषतः जिह्वा-अग्रः)।
| वर्ण-भेदः | वर्णाः | आभ्यन्तर-प्रयत्नः | उदाहरण-शब्दः |
|---|---|---|---|
| अ-स्वरः | — | — | — |
| शेष-समानाक्षराणि | ऌ · ऌ३ | विवृत-प्रयत्नः | ऌकारः (‘ऌ-वर्णस्य दीर्घा न सन्ति’) |
| सन्ध्यक्षराणि | — | — | कोऽपि सन्ध्यक्षरः दन्त्यः नास्ति |
| स्पर्शाः | त थ द ध · न | स्पृष्ट-प्रयत्नः | तरुः, रथः, दन्तः, धनम्, नदी |
| अन्तःस्थाः | ल · व | ईषत्-स्पृष्ट-प्रयत्नः | लता, वनम् |
| ऊष्माणः | स | ईषद्-विवृत-प्रयत्नः | सत्यम्, सरः |
| अयोगवाहौ | — | — | — |
उत्तरम् — ओष्ठ्यानां वर्णानां स्थानम् — ओष्ठः तथा करणम् अपि ओष्ठः — अत्र अपि ‘स्वस्थानम् एव करणम्’ (उत्तरोष्ठः स्थानम्, अधरोष्ठः करणम्)।
| वर्ण-भेदः | वर्णाः | आभ्यन्तर-प्रयत्नः | उदाहरण-शब्दः |
|---|---|---|---|
| अ-स्वरः | — | — | — |
| शेष-समानाक्षराणि | उ · ऊ · उ३ | विवृत-प्रयत्नः | उदयः · ऊर्जा |
| सन्ध्यक्षराणि | ओ ओ३ · औ औ३ | विवृत-प्रयत्नः | ओदनम् · औषधम् (कण्ठौष्ठ्यौ) |
| स्पर्शाः | प फ ब भ · म | स्पृष्ट-प्रयत्नः | पुष्पम्, फलम्, बालकः, भानुः, माता |
| अन्तःस्थाः | व | ईषत्-स्पृष्ट-प्रयत्नः | विद्या, वायुः |
| ऊष्माणः | — | — | ओष्ठ-स्थाने ऊष्म-वर्णः नास्ति |
| अयोगवाहौ | — | — | — |
उत्तरम् — नासिक्यानां वर्णानां स्थानम् — नासिका तथा करणम् अपि नासिका — अत्र अपि ‘स्वस्थानम् एव करणम्’।
| वर्ण-भेदः | वर्णाः | आभ्यन्तर-प्रयत्नः | उदाहरण-शब्दः |
|---|---|---|---|
| स्वराः (अ-स्वरः, समानाक्षराणि, सन्ध्यक्षराणि) | — | — | कोऽपि शुद्धः स्वरः नासिक्यः न गण्यते |
| स्पर्शाः (पञ्चमाः वर्णाः) | ङ · ञ · ण · न · म | स्पृष्ट-प्रयत्नः | वाङ्मयम्, याञ्चा, गुणः, नदी, माता |
| अन्तःस्थाः | — | — | — |
| ऊष्माणः | — | — | — |
| अयोगवाहौ | अं (अनुस्वारः) | ईषद्-विवृत-प्रयत्नः | संस्कृतम्, अंशः |
उत्तरम् — षट्सु स्थानेषु समग्रं वर्ण-विभाजनम् —
| स्थानम् | करणम् | स्वराः (विवृतः / संवृतः) | स्पर्शाः (स्पृष्टः) | अन्तःस्थाः (ईषत्-स्पृष्टः) | ऊष्माणः + अयोगवाहौ (ईषद्-विवृतः) |
|---|---|---|---|---|---|
| कण्ठः | कण्ठः — स्वस्थानम् | अ (संवृतः) · आ अ३ · ए ए३ ऐ ऐ३ ओ ओ३ औ औ३ | क ख ग घ ङ | — | ह · अः |
| तालु | जिह्वा-मध्यः | इ ई इ३ · ए ए३ ऐ ऐ३ | च छ ज झ ञ | य | श |
| मूर्धा | जिह्वा-उपाग्रः | ऋ ॠ ऋ३ | ट ठ ड ढ ण | र | ष |
| दन्तः | जिह्वा-अग्रः | ऌ ऌ३ | त थ द ध न | ल · व | स |
| ओष्ठः | ओष्ठः — स्वस्थानम् | उ ऊ उ३ · ओ ओ३ औ औ३ | प फ ब भ म | व | — |
| नासिका | नासिका — स्वस्थानम् | — | ङ ञ ण न म | — | अं |
द्वि-स्थानी वर्णाः (जो दो पंक्तियों में आते हैं) —
| वर्णाः | द्वे स्थाने | संज्ञा |
|---|---|---|
| ए · ऐ | कण्ठः + तालु | कण्ठतालव्यौ |
| ओ · औ | कण्ठः + ओष्ठः | कण्ठौष्ठ्यौ |
| व | दन्तः + ओष्ठः | दन्त्योष्ठ्यः |
| ङ · ञ · ण · न · म | स्ववर्गस्य स्थानम् + नासिका | अनुनासिकाः (पञ्चमाः वर्णाः) |
स्वाध्यायान्मा प्रमदः — पृष्ठ 158अतिरिक्त अभ्यास (ये प्रश्न पुस्तक में नहीं हैं; पाठ पर आधारित) — तत्र पाणिनीय-शिक्षा-सूत्राणि — आभ्यन्तर-प्रयत्न-प्रकरणम् (नव सूत्राणि तथा तेषाम् अर्थाः)
उत्तरम् — यत् पाठे चित्रैः पेटिकाभिः च बोधितम्, तदेव अत्र पाणिनीय-शिक्षायाः मूल-सूत्र-रूपेण दीयते, येन छात्रः परिभाषां शास्त्र-वाक्यं च संयोज्य पश्येत्। षष्ठ-कक्षायां ‘स्थान-प्रकरणम्’, अष्टम-कक्षायां ‘करण-प्रकरणम्’ पठितम्; अधुना नवम-कक्षायाम् ‘आभ्यन्तर-प्रयत्न-प्रकरणम्’।
पाणिनीय-शिक्षा के तीन प्रकरण, तीन कक्षाएँ —
| प्रकरणम् | कक्षा / पुस्तक | क्या बताता है |
|---|---|---|
| स्थान-प्रकरणम् | कक्षा ६ (कक्षा ८ की पुस्तक, पृ. १५७ में उल्लेख) | कौन-सा वर्ण मुँह के किस स्थान से निकलता है |
| करण-प्रकरणम् | कक्षा ८ — दीपकम् | उस स्थान को कौन-सा करण छूता है (जिह्वा-मध्य/उपाग्र/अग्र, स्वस्थान) |
| आभ्यन्तर-प्रयत्न-प्रकरणम् | कक्षा ९ — शारदा (यही पाठ) | करण उस स्थान तक किस प्रयत्न से जाता है |
नव सूत्राणि क्रमेण —
२. आभ्यन्तरो बाह्यश्च।
३. स्वस्थाने आभ्यन्तरस्तावत्।
४. स्पृष्ट–करणाः – स्पर्शाः।
५. ईषत्-स्पृष्ट–करणा – अन्तस्थाः।
६. ईषद्-विवृत–करणा – ऊष्माणः।
७. विवृत–करणाः – स्वराः।
८. संवृतस्त्वकारः।
९. इत्येषोऽन्तःप्रयत्नः।
अर्थः (पुस्तकानुसारम्) — (वर्णोच्चारणार्थं) ‘प्रयत्नः’ द्विप्रकारकः भवति। (वर्णोच्चारण के लिए किया जाने वाला ‘प्रयत्न’ दो प्रकार का होता है।)
अर्थः (पुस्तकानुसारम्) — ‘आभ्यन्तर-प्रयत्नः’ ‘बाह्य-प्रयत्नः’ च इति (एतौ द्वौ प्रकारौ भवतः)। (प्रयत्न के दो प्रकार हैं — आभ्यन्तर-प्रयत्न तथा बाह्य-प्रयत्न।)
| प्रयत्न-प्रकारः | कुत्र भवति | अस्मिन् पाठे |
|---|---|---|
| आभ्यन्तर-प्रयत्नः | आस्यस्य अभ्यन्तरे — करणस्य स्थानं प्रति गतिः | विस्तरेण चर्चितः — पञ्चविधः |
| बाह्य-प्रयत्नः | आस्यात् बहिः — वायोः निर्गमने, नादे, घोषे च यः प्रयत्नः | केवलं नाम उक्तम्, विवेचनं न कृतम् |
अर्थः (पुस्तकानुसारम्) — वर्णस्य स्वकीयं स्थानं प्रति (करणस्य) यः प्रयत्नः, सः → ‘आभ्यन्तर-प्रयत्नः’ भवति; तद् अधुना जानीमः।
(हिन्दी — वर्ण के अपने स्थान की ओर करण का जो प्रयत्न होता है, वही ‘आभ्यन्तर-प्रयत्न’ है — अब हम उसे जानते हैं।)
अर्थः (पुस्तकानुसारम्) — स्पर्शानां वर्णानाम् उच्चारणे, करणं → ‘स्पृष्ट-प्रयत्नेन’ स्थानं (स्पष्टरूपेण) स्पृशति।
(हिन्दी — स्पर्श वर्णों के उच्चारण में करण ‘स्पृष्ट-प्रयत्न’ से स्थान को स्पष्ट रूप से छूता है।)
वे वर्ण — क ख ग घ ङ · च छ ज झ ञ · ट ठ ड ढ ण · त थ द ध न · प फ ब भ म — कुल २५।
अर्थः (पुस्तकानुसारम्) — अन्तःस्थानां वर्णानाम् उच्चारणे, करणम् → ‘ईषत्-स्पृष्ट-प्रयत्नेन’ स्थानं (स्वल्पं) स्पृशति।
(हिन्दी — अन्तःस्थ वर्णों के उच्चारण में करण ‘ईषत्-स्पृष्ट-प्रयत्न’ से स्थान को थोड़ा-सा ही छूता है।)
वे वर्ण — य · र · ल · व — कुल ४।
अर्थः (पुस्तकानुसारम्) — ऊष्मणां वर्णानाम् उच्चारणे, करणम् → ‘ईषद्-विवृत-प्रयत्नेन’ स्थानं प्रति (समीपं) याति।
(हिन्दी — ऊष्म वर्णों के उच्चारण में करण ‘ईषद्-विवृत-प्रयत्न’ से स्थान के समीप तक जाता है — छूता नहीं।)
वे वर्ण — श · ष · स · ह — कुल ४; तथा इन्हीं के साथ अयोगवाहौ (अं, अः) भी इसी प्रयत्न से बनते हैं।
अर्थः (पुस्तकानुसारम्) — स्वराणां वर्णानाम् उच्चारणे, करणं → ‘विवृत-प्रयत्नेन’ स्थानं प्रति (किञ्चित्-दूर-पर्यन्तं) याति।
(हिन्दी — स्वरों के उच्चारण में करण ‘विवृत-प्रयत्न’ से स्थान की ओर कुछ ही दूर तक जाता है — मार्ग स्पष्ट खुला रहता है।)
अर्थः (पुस्तकानुसारम्) — [संवृतः तु अकारः] अ-कारस्य (ह्रस्वस्य) वर्णस्य उच्चारणे तु (अपवादरूपेण), (करणं) → ‘संवृत-प्रयत्नेन’ स्थानं प्रति संकुचितः भवति।
(हिन्दी — किन्तु ह्रस्व ‘अ’ के उच्चारण में — अपवाद के रूप में — करण ‘संवृत-प्रयत्न’ से स्थान की ओर सिकुड़ जाता है।)
‘तु’ शब्दस्य प्रयोजनम् — ‘तु’ (किन्तु) अपवादं सूचयति। पूर्वसूत्रे ‘विवृत-करणाः – स्वराः’ इति उक्तम्; ‘तु’ बोधयति यत् ह्रस्वः अ-कारः अस्य नियमस्य अपवादः — सः संवृतः। (‘तु’ बताता है कि ह्रस्व ‘अ’ पिछले नियम — सब स्वर विवृत — का अपवाद है।)
अर्थः (पुस्तकानुसारम्) — अत्र पर्यन्तम् एषः उच्चारणस्य ‘आभ्यन्तर-प्रयत्नः’ चर्चितः। (यहाँ तक उच्चारण के ‘आभ्यन्तर-प्रयत्न’ की चर्चा हुई।)
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 159प्रश्नः १ — अधोलिखितप्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखत
उत्तरम् — त्रीणि। (तीन।)
पूर्णवाक्येन — वर्णानाम् उत्पत्त्यर्थं त्रीणि आवश्यकानि तत्त्वानि भवन्ति — (क) स्थानम्, (ख) करणम्, (ग) आभ्यन्तर-प्रयत्नः च।
उत्तरम् — षट्। (छह।)
पूर्णवाक्येन — आस्ये षट् स्थानानि सन्ति — कण्ठः, तालु, मूर्धा, दन्तः, ओष्ठः, नासिका च।
उत्तरम् — पञ्चविधः। (पाँच प्रकार का।)
पूर्णवाक्येन — आभ्यन्तर-प्रयत्नः पञ्चविधः भवति — स्पृष्ट-प्रयत्नः, ईषत्-स्पृष्ट-प्रयत्नः, ईषद्-विवृत-प्रयत्नः, विवृत-प्रयत्नः, संवृत-प्रयत्नः च।
उत्तरम् — स्पृष्ट-प्रयत्नः। (स्पृष्ट-प्रयत्न।)
पूर्णवाक्येन — करणं यदा स्थानं स्पष्टरूपेण स्पृशति, तदा करणस्य स्पृष्ट-प्रयत्नः भवति; तेन च स्थाने स्पर्श-व्यञ्जनानि उत्पद्यन्ते।
उत्तरम् — त्रयः। (तीन।)
पूर्णवाक्येन — अ-वर्णस्य त्रयः उपभेदाः सन्ति — अ-कारः (ह्रस्वः), आ-कारः (दीर्घः), अ३-कारः (प्लुतः) इति।
उत्तरम् — कण्ठे (कण्ठ-स्थाने)। (कण्ठ में।)
पूर्णवाक्येन — संवृत-प्रयत्नः केवलं कण्ठ-स्थाने एव भवति, तदपि केवलम् अ-कारस्य (ह्रस्वस्य) उच्चारणार्थम् एव।
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 159प्रश्नः २ — अधोलिखितप्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखत
उत्तरम् — आस्यस्य अभ्यन्तरे करणं येन प्रयत्नेन स्थानं स्पृशति, स्थानस्य समीपं वा याति, सः प्रयत्नः ‘आभ्यन्तर-प्रयत्नः’ इति उच्यते।
(हिन्दी — मुँह के भीतर करण जिस प्रयत्न से स्थान को छूता है अथवा स्थान के समीप जाता है, वही प्रयत्न ‘आभ्यन्तर-प्रयत्न’ कहलाता है।)
उत्तरम् — करणं यदा स्थानं ‘स्वल्पम् एव स्पृशति’, तदा करणस्य ‘ईषत्-स्पृष्ट-प्रयत्नः’ भवति। करणस्य ईषत्-स्पृष्ट-प्रयत्नेन स्थाने अन्तःस्थ-व्यञ्जनानि (य्, र्, ल्, व्) जायन्ते।
(हिन्दी — करण जब स्थान को बहुत थोड़ा ही छूता है, तब ‘ईषत्-स्पृष्ट-प्रयत्न’ होता है; इसी से अन्तःस्थ व्यञ्जन — य, र, ल, व — बनते हैं।)
उत्तरम् — करणस्य विवृत-प्रयत्नेन स्थाने (अ-कारं विहाय) अन्ये सर्वे स्वराः उच्चार्यन्ते। ते एकविंशतिः (२१) स्वराः सन्ति।
(हिन्दी — करण के विवृत-प्रयत्न से ह्रस्व ‘अ’ को छोड़कर शेष सभी स्वर — कुल इक्कीस — बोले जाते हैं।)
| भेदः | विवृत-प्रयत्नेन उच्चार्यमाणाः स्वराः | सङ्ख्या |
|---|---|---|
| समानाक्षराणि | आ · अ३ · इ · ई · इ३ · उ · ऊ · उ३ · ऋ · ॠ · ऋ३ · ऌ · ऌ३ | १३ |
| सन्ध्यक्षराणि | ए · ए३ · ऐ · ऐ३ · ओ · ओ३ · औ · औ३ | ०८ |
| योगः | अ-कारं विहाय सर्वे स्वराः | २१ |
उत्तरम् — कण्ठ्य-तालव्य-मूर्धन्य-दन्त्य-ओष्ठ्येषु पञ्च-प्रकारेषु वर्णेषु — स्थान-करणयोः मध्ये — उपर्युक्ताः चतुर्विधाः आभ्यन्तर-प्रयत्नाः दृश्यन्ते। पञ्चमः (संवृत-प्रयत्नः) तु केवलं कण्ठ-स्थाने एव दृश्यते।
(हिन्दी — कण्ठ्य, तालव्य, मूर्धन्य, दन्त्य तथा ओष्ठ्य — इन पाँच प्रकार के वर्णों में स्थान और करण के बीच उपर्युक्त चारों आभ्यन्तर-प्रयत्न दिखाई देते हैं; पाँचवाँ — संवृत — केवल कण्ठ में दिखता है।)
उत्तरम् — आभ्यन्तर-प्रयत्ने स्वरेषु ‘अ-कारः’ (ह्रस्वः) विशिष्टः स्वरः अस्ति; यतः अन्येषां सर्वेषां स्वराणाम् उच्चारणे विवृत-प्रयत्नः भवति, किन्तु केवलम् अस्य उच्चारणे कण्ठे संकोचः, अर्थात् ‘संवृत-प्रयत्नः’ भवति।
(हिन्दी — आभ्यन्तर-प्रयत्न की दृष्टि से स्वरों में ह्रस्व ‘अ’ विशिष्ट स्वर है; क्योंकि शेष सभी स्वरों में विवृत-प्रयत्न होता है, पर केवल इसी में कण्ठ सिकुड़ता है — संवृत-प्रयत्न होता है।)
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 159प्रश्नः ३ — अधोलिखितानां वर्णानां क-स्तम्भेन सह मेलनं कुरुत
| क-स्तम्भः | ख-स्तम्भः |
|---|---|
| (क) विवृत-प्रयत्नः | (१) व् |
| (ख) स्पृष्ट-प्रयत्नः | (२) श् |
| (ग) ईषत्स्पृष्ट-प्रयत्नः | (३) ऋ |
| (घ) ईषत्विवृत-प्रयत्नः | (४) अ |
| (ङ) संवृत-प्रयत्नः | (५) ध् |
शुद्धं मेलनम् — (क)–३, (ख)–५, (ग)–१, (घ)–२, (ङ)–४।
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 160प्रश्नः ४ — अधोलिखितानां वाक्यानाम् उत्तराणि आम्/न इति सन्दर्भानुसारं लिखत
उत्तरम् — न। (नहीं।)
शुद्धं वाक्यम् — ‘ई’ वर्णः समानाक्षरम् अस्ति, न तु सन्ध्यक्षरम्। (‘ई’ समानाक्षर स्वर है, सन्ध्यक्षर नहीं।)
उत्तरम् — आम्। (हाँ।)
पूर्णवाक्येन — ‘ऐ’ वर्णः सन्ध्यक्षरम् अस्ति; सः द्वि-स्थानी (कण्ठतालव्यः) अस्ति, तस्य ह्रस्वः उपभेदः न भवति, दीर्घ-प्लुतौ — द्वौ एव उपभेदौ भवतः।
उत्तरम् — आम्। (हाँ — ‘झ’ स्पर्श-व्यञ्जन है।)
पूर्णवाक्येन — ‘झ’ वर्णः स्पर्शः (स्पर्श-व्यञ्जनम्) अस्ति; सः च-वर्गस्य चतुर्थः वर्णः, तालव्यः, तस्य आभ्यन्तर-प्रयत्नः स्पृष्ट-प्रयत्नः अस्ति।
उत्तरम् — न। (नहीं।)
शुद्धं वाक्यम् — ‘र’ वर्णः स्पर्शेषु न परिगण्यते; सः अन्तःस्थेषु परिगण्यते। तस्य आभ्यन्तर-प्रयत्नः ईषत्-स्पृष्ट-प्रयत्नः अस्ति। (‘र’ स्पर्श वर्णों में नहीं, अन्तःस्थ वर्णों में गिना जाता है।)
उत्तरम् — न। (नहीं।)
शुद्धं वाक्यम् — ‘य, र, ल, व’ वर्णाः अन्तःस्थाः (अर्ध-स्वराः) सन्ति, न तु ऊष्माणः। ऊष्माणः तु ‘श, ष, स, ह’ इति चत्वारः वर्णाः सन्ति।
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 160प्रश्नः ५ — रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत
प्रश्नः — के स्वतन्त्रवर्णाः सन्ति ?
(हिन्दी — कौन स्वतन्त्र वर्ण हैं ? — उत्तर : स्वर।)
प्रश्नः — कानि अर्धमात्रिकाणि भवन्ति ?
(हिन्दी — कौन आधी मात्रा वाले होते हैं ? — उत्तर : व्यञ्जन।)
प्रश्नः — स्वराणां कति भेदाः भवन्ति ?
(हिन्दी — स्वरों के कितने भेद होते हैं ? — उत्तर : दो — समानाक्षर तथा सन्ध्यक्षर।)
प्रश्नः — कस्य उपभेदाः न भवन्ति ?
(हिन्दी — किसके उपभेद नहीं होते ? — उत्तर : ह्रस्व के।)
प्रश्नः — व्यञ्जनानां कति भेदाः भवन्ति ?
(हिन्दी — व्यञ्जनों के कितने भेद होते हैं ? — उत्तर : चार — स्पर्श, अन्तःस्थ, ऊष्म तथा अयोगवाह।)
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 160प्रश्नः ६ — वर्णसमुच्चयं पाठात् चित्वा लिखत
उत्तरम् — (पृष्ठ १५२ की सारणी ‘स्वराणां द्वौ भेदौ’ के अनुसार — समानाक्षर-स्वरः एक-स्थानी) एकस्थानि-वर्णाः अर्थात् समानाक्षर-स्वराः — अ · आ · अ३ · इ · ई · इ३ · उ · ऊ · उ३ · ऋ · ॠ · ऋ३ · ऌ · ऌ३ (चतुर्दश)।
(हिन्दी — जिनका उच्चारण-स्थान केवल एक हो, वे ‘एकस्थानी’ हैं — ये समानाक्षर स्वर हैं, कुल चौदह।)
उत्तरम् — क ख ग घ ङ · च छ ज झ ञ · ट ठ ड ढ ण · त थ द ध न · प फ ब भ म — पञ्चविंशतिः (२५) स्पर्श-व्यञ्जनानि।
उत्तरम् — अं (अनुस्वारः) तथा अः (विसर्गः) — द्वे (२) अयोगवाह-व्यञ्जने।
उत्तरम् — श · ष · स · ह — चत्वारि (४) ऊष्म-व्यञ्जनानि।
उत्तरम् — द्विस्थानि-वर्णाः अर्थात् सन्ध्यक्षर-स्वराः — ए · ए३ · ऐ · ऐ३ · ओ · ओ३ · औ · औ३ (अष्ट)। व्यञ्जनेषु अपि — ङ ञ ण न म (स्ववर्ग-स्थानम् + नासिका) तथा व् (दन्तः + ओष्ठः) — द्विस्थानिनः सन्ति।
(हिन्दी — मुख्य उत्तर पृष्ठ १५२ की सारणी से : सन्ध्यक्षर स्वर द्वि-स्थानी हैं। पृष्ठ १५५–१५७ की सारणियों में ङ ञ ण न म तथा व भी दो-दो पंक्तियों में छपे हैं।)
Chapter 11 of 16 – Sanskrit
- Previous: Chapter 10 णमो अरिहन्ताणम्
- Next: Chapter 12 Parishisht 1 अन्वयः
- All chapters: NCERT Solutions Class 9 Sanskrit
NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 11 वर्णोच्चारण-शिक्षा २ – Overview
| Class | Class 9 |
| Subject | Sanskrit |
| Chapter | 11 – वर्णोच्चारण-शिक्षा २ |
| Session | 2027 |
| Format | Full answers on this page + PDF |
NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 11 – FAQs
Where can I download NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 11 वर्णोच्चारण-शिक्षा २ PDF?
Read every answer on this page, or download the free PDF from the table at the top.
Is this for the 2027 session?
Yes, it follows the latest NCERT Class 9 Sanskrit book for 2027.
How many questions are solved in NCERT Class 9 Sanskrit Chapter 11?
All questions of the chapter – the in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises.
How should I use these solutions?
Read the chapter in the NCERT book first, attempt the questions yourself, then check your answers here.