NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 2 सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः – step-by-step answers to every exercise and in-text question of the chapter, as per the latest NCERT syllabus for 2027. Read them online or download the free question-answer PDF.
सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः शारदा (कक्षा ९) का द्वितीयः पाठः है। यह गद्यपाठ है — नीतिशास्त्र तथा अर्थसाक्षरता (financial literacy) को जोड़नेवाला एक मौलिक निबन्ध, जिसका मूल सूत्र कौटिल्य के अर्थशास्त्र से लिया गया है — “सुखस्य मूलं धर्मः, धर्मस्य मूलम् अर्थः।” पाठ में गरुडपुराण, मनुस्मृति, ईशोपनिषद् तथा चाणक्यनीति की सूक्तियाँ उद्धृत हैं, बीच में अत्र इदम् अवधेयम् के अन्तर्गत चक्रवृद्ध्यंश (compound interest) की सारिणी दी गई है, और अभ्यासाद् जायते सिद्धिः के अन्तर्गत छह प्रकार के प्रश्न हैं — एकपदेन उत्तर, पूर्णवाक्येन उत्तर, वाक्येन सह ग्रन्थस्य सम्मेलनम्, रेखाङ्कितपद-आधृत्य प्रश्ननिर्माणम्, उचितैः पदैः रिक्तस्थानपूर्तिः (आत्मनेपदी धातुरूप) तथा बहुविकल्पात्मक प्रश्न।
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 2 सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः PDF
All the answers are on this page below. The PDF also explains every answer – why it is right and how to check it – so download it for revision.
| Chapter | Download | |
|---|---|---|
| Solutions PDF | सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः | View PDF |
पाठ का हिंदी अनुवाद
सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः
“सुखस्य मूलं धर्मः, धर्मस्य मूलम् अर्थः।”
“सुख का मूल धर्म है, धर्म का मूल अर्थ (धन) है।”
“ब्राह्मे मुहूर्ते चोत्थाय धर्ममर्थं च चिन्तयेत्।”
“ब्राह्म मुहूर्त (सूर्योदय से पहले के समय) में उठकर धर्म और अर्थ का चिन्तन करना चाहिए।”
सर्वेषामेव शौचानामर्थशौचं परं स्मृतम्।
योऽर्थे शुचिर्हि सः शुचिर्न मृद्वारिशुचिः शुचिः॥
सभी प्रकार की पवित्रताओं में अर्थ (धन) की पवित्रता को सबसे श्रेष्ठ माना गया है। जो धन के विषय में पवित्र है, वही वास्तव में पवित्र है; मिट्टी और जल से (शरीर को) शुद्ध करने वाला (केवल इससे) पवित्र नहीं होता।
छात्रजीवने आर्थिकसाक्षरता (छात्र-जीवन में आर्थिक साक्षरता)
अर्जितस्य सञ्चयः सञ्चितस्य च निवेशः (कमाए हुए धन का संचय और संचित धन का निवेश)
जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः पूर्यते घटः।
स क्रमः सर्वविद्यानां धर्मस्य च धनस्य च॥
जल की बूँदों के गिरने से घड़ा धीरे-धीरे भर जाता है। यही क्रम सब विद्याओं का, धर्म का और धन का भी है।
क्षणशः कणशश्चैव विद्यामर्थं च साधयेत्।
क्षणे नष्टे कुतो विद्या कणे नष्टे कुतो धनम्॥
एक-एक क्षण का उपयोग करके विद्या और एक-एक कण बचाकर धन प्राप्त करना चाहिए। क्षण नष्ट करने पर विद्या कहाँ (से मिलेगी) और कण नष्ट करने पर धन कहाँ (से मिलेगा)?
अत्र इदम् अवधेयम् — चक्रवृद्ध्यंशः (यहाँ यह ध्यान देने योग्य है — चक्रवृद्धि ब्याज)
(भाव: दस वर्षों में चक्रवृद्धि से ₹1,000 बढ़कर ₹2,593.74 हो जाते हैं, जबकि साधारण ब्याज से केवल ₹2,000।)
निवेशितं मूलधनम् — 1,000
वार्षिकः चक्रवृद्ध्यंशः — 10%
दशवर्षानन्तरं धनस्य मूल्यम् — 2,593.74
निवेश किया गया मूलधन — 1,000
वार्षिक चक्रवृद्धि ब्याज — 10%
दस वर्ष के बाद धन का मूल्य — 2,593.74
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 2 सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः – Questions and Answers
All questions of the chapter are answered below, in the order of the book – in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises. Each answer is written the way you would write it in the exam.
पाठ-बोधः — पृष्ठ 9–12गद्यांशस्य अवबोधः — धर्म-अर्थ-सुखयोः सम्बन्धः, त्रिविधः आर्थिकव्यवहारः, छात्रजीवने आर्थिकसाक्षरता — पाठ के गद्य से अभ्यास के लिए जोड़े गए प्रश्न (पुस्तक में ये प्रश्न नहीं हैं)
भारतीयधर्मशास्त्रेषु अनेकाः सूक्तयः विद्यन्ते, याः मानवजीवनस्य यथार्थतत्त्वं प्रतिपादयन्ति। तासु एकं प्रसिद्धं सूत्ररूपं वाक्यं कौटिल्यस्य अर्थशास्त्रे प्राप्यते — “सुखस्य मूलं धर्मः, धर्मस्य मूलम् अर्थः।” (हिन्दी — भारतीय धर्मशास्त्रों में अनेक सूक्तियाँ हैं, जो मानव-जीवन के यथार्थ तत्त्व का प्रतिपादन करती हैं। उनमें एक प्रसिद्ध सूत्ररूप वाक्य कौटिल्य के अर्थशास्त्र में मिलता है — “सुख की जड़ धर्म है, धर्म की जड़ धन है।”)
अर्थः इत्युक्ते धनं, यत् सर्वविधस्य आजीविकाव्यवहारस्य प्रमुखं साधनम्। जीवने धर्मः, अर्थः, सुखम् इत्येतेषां त्रयाणां परस्परसम्बन्धः अविच्छिन्नः अस्ति। यः जनः न्यायपूर्वकम् अर्थोपार्जनं करोति, सः धर्मपालनं कर्तुं समर्थः भवति, धर्मपालनेन च दीर्घकालिकं सुखं लभते। (हिन्दी — ‘अर्थ’ का तात्पर्य है धन, जो सब प्रकार के आजीविका-व्यवहार का प्रमुख साधन है। जीवन में धर्म, अर्थ और सुख — इन तीनों का पारस्परिक सम्बन्ध अटूट है। जो व्यक्ति न्यायपूर्वक धन कमाता है, वही धर्म का पालन कर सकता है, और धर्मपालन से उसे दीर्घकालिक सुख मिलता है।)
सामान्यजीवने अन्नं, वस्त्रम्, आवासः, शिक्षा, स्वास्थ्यसेवा चेत्यादीनां मूलभूतानाम् आवश्यकतानां पूर्तये धनम् आवश्यकम्। पर्याप्तधनस्य अभावात् स्वकर्तव्यपालनं कठिनं भवति; स्वास्थ्यं, शिक्षा, सेवा, दानम् चेत्यादीनि कार्याणि बाधितानि भवन्ति, दैनन्दिनजीवनं च असन्तुलितं भवति। (हिन्दी — साधारण जीवन में अन्न, वस्त्र, आवास, शिक्षा, स्वास्थ्य-सेवा आदि मूलभूत आवश्यकताओं की पूर्ति के लिए धन आवश्यक है। पर्याप्त धन न होने पर अपने कर्तव्य का पालन कठिन हो जाता है; स्वास्थ्य, शिक्षा, सेवा और दान जैसे कार्य बाधित हो जाते हैं तथा दैनन्दिन जीवन असन्तुलित हो जाता है।)
स्वस्थः आर्थिकव्यवहारः त्रिविधः भवति — (१) न्यायपूर्णम् अर्थोपार्जनम्, (२) औचित्यपूर्णः व्ययः, (३) भविष्यदृष्ट्या सञ्चयः। (हिन्दी — स्वस्थ आर्थिक व्यवहार तीन प्रकार का होता है — न्यायपूर्ण धनोपार्जन, उचित व्यय तथा भविष्य को ध्यान में रखकर किया गया संचय।)
| क्रमः | प्रकारः | पाठस्य आशयः | प्रमाणवचनम् / उदाहरणम् |
|---|---|---|---|
| १. | न्यायपूर्णम् अर्थोपार्जनम् | सन्मार्गेण एव धनार्जनं करणीयम्; अनैतिकः आर्थिकव्यवहारः कदापि न करणीयः। | मनुः — “सर्वेषामेव शौचानामर्थशौचं परं स्मृतम्।” उपनिषद् — “मा गृधः कस्यस्विद्धनम्।” |
| २. | औचित्यपूर्णः व्ययः | येन व्ययेन स्वास्थ्यलाभः, विद्यार्जनम्, आत्मसुरक्षा वा भवेत् — सः व्ययः अवश्यं करणीयः। आडम्बरपूर्णः प्रदर्शनकारी व्ययः विलासव्यसनाय व्ययः च अपव्ययः, सः वर्जनीयः। | प्रत्येकं व्ययस्य लेखः स्थापनीयः, अन्ते च तेषां परिशीलनं करणीयम्। |
| ३. | भविष्यदृष्ट्या सञ्चयः | उपार्जितधनस्य कश्चन भागः भविष्यसुरक्षायै सञ्चयनीयः। सञ्चयस्य अभ्यासेन जनः स्वावलम्बी भवति; स्वावलम्बनं स्वाभिमानस्य मूलं वर्तते। | संकटकालेऽपि स्वाभिमानिजनः अन्यजनस्य आर्थिकसहायतां नापेक्षते। |
अनेकदा छात्राः मातापितृभ्यां कष्टार्जितधनस्य तुच्छकारणैः अपव्ययं कुर्वन्ति। जिह्वालालसापूर्त्यर्थं त्वरिताहारः, शीतपेयं, पुटीकृतभोजनं, तथैव व्यसनपदार्थानां सेवनं, प्रदर्शनकारिपरिधानं, विलासितापूर्णम् आचरणं चेत्यादि यत्र प्रभूतः अपव्ययः भवति। एतैः न केवलं धनहानिः, स्वास्थ्यहानिरपि जायते; स्वास्थ्यहानिकारणात् पुनः धनव्ययः वर्धते। अतः छात्रजीवने आर्थिकसाक्षरता आवश्यका। (हिन्दी — प्रायः छात्र माता-पिता के कष्ट से कमाए धन का तुच्छ कारणों से अपव्यय करते हैं — जीभ की लालसा पूरी करने के लिए फ़ास्ट फ़ूड, शीतपेय, डिब्बाबन्द भोजन, व्यसन-पदार्थों का सेवन, दिखावटी वेशभूषा और विलासितापूर्ण आचरण। इनसे केवल धन की हानि नहीं, स्वास्थ्य की भी हानि होती है, और स्वास्थ्य बिगड़ने पर फिर से धन-व्यय बढ़ जाता है।)
भारतदेशे धनसञ्चयस्य सुरक्षितनिवेशस्य च कृते बहुविधाः मार्गाः सन्ति — प्रधानमन्त्री-जनधनयोजना, सुकन्या-समृद्धि-योजना, सार्वजनिक-भविष्य-निधिः, वरिष्ठ-नागरिक-संचय-योजना, किसान-विकास-पत्रम्, राष्ट्रिय-संचय-प्रमाणपत्रम्, राष्ट्रिय-पेंशन-योजना, नियतनिक्षेपः, आवृत्तिनिक्षेपः चेत्याद्याः। एतासां योजनानां विषये सूचनाः लब्धुं लाभम् अवाप्तुं च समीपस्थवित्तागाराः पत्रालयाः वा गन्तव्याः, तत्सम्बद्धाः अधिकारिणः च प्रष्टव्याः। (हिन्दी — भारत में धन-संचय और सुरक्षित निवेश के अनेक मार्ग हैं, जैसे ऊपर लिखी योजनाएँ। इनकी सूचना पाने और लाभ उठाने के लिए पास के बैंक या डाकघर जाना चाहिए तथा सम्बन्धित अधिकारियों से पूछना चाहिए।)
बुद्धिमतां छात्राणां ध्येयं स्यात् — धनस्य उचितोपार्जनम्, व्ययस्य मर्यादा, आपत्कालीननिधिसञ्चयः, दीर्घकालीननिवेशश्च। यः एतेषाम् अनुशासनेन पालनं करोति, स एव यथार्थतः धनस्य धर्मस्य च सन्तोलनं स्थापयितुं शक्नोति। यः विद्यार्थी अद्य अर्थविषये जागरूकः अस्ति, सः भविष्ये उत्तरदायी नागरिकः भवति। (हिन्दी — बुद्धिमान् छात्रों का ध्येय होना चाहिए — धन का उचित उपार्जन, व्यय की मर्यादा, आपत्कालीन निधि का संचय तथा दीर्घकालीन निवेश। जो इनका अनुशासनपूर्वक पालन करता है, वही सचमुच धन और धर्म का सन्तुलन स्थापित कर सकता है। जो विद्यार्थी आज अर्थ के विषय में जागरूक है, वही भविष्य में उत्तरदायी नागरिक बनता है।)
सूक्तीनां श्लोकानां च अर्थः — पृष्ठ 9–12पाठे उद्धृताः पञ्च सूक्तयः — पदच्छेदः, अन्वयः, शब्दार्थः, हिन्दी अर्थ, भावः — अभ्यास के लिए जोड़े गए प्रश्न (पुस्तक में ये प्रश्न नहीं हैं)
इदं सूत्ररूपं वाक्यं कौटिल्यस्य अर्थशास्त्रे अस्ति। (हिन्दी — यह सूत्ररूप वाक्य कौटिल्य के अर्थशास्त्र में है।)
अन्वयः — सुखस्य मूलं धर्मः (अस्ति), धर्मस्य मूलम् अर्थः (अस्ति)।
हिन्दी अर्थ — सुख की जड़ धर्म है, और धर्म की जड़ अर्थ (धन) है।
भावः — मानवः यथार्थं सुखं तदा एव लभते यदा सः धर्मं पालयति; धर्मपालनं च तदा एव सम्भवति यदा तस्य समीपे न्यायोपार्जितः अर्थः अस्ति। अतः अर्थः धर्मस्य साधनम्, धर्मः च सुखस्य साधनम्।
इदं वचनं गरुडपुराणे उक्तम्। (हिन्दी — यह वचन गरुडपुराण में कहा गया है।)
सन्धिः — च + उत्थाय = चोत्थाय (अ + उ = ओ, गुणसन्धिः) · धर्मम् + अर्थम् = धर्ममर्थम् (म्-अन्तस्य पदस्य परे स्वरे सति अनुस्वारः न भवति, म् एव तिष्ठति)
अन्वयः — ब्राह्मे मुहूर्ते उत्थाय च धर्मम् अर्थं च चिन्तयेत्।
हिन्दी अर्थ — ब्राह्म मुहूर्त में उठकर धर्म और अर्थ — दोनों का चिन्तन करना चाहिए।
भावः — दिनस्य आरम्भः एव सर्वोत्तमः कालः, यतः तदा मनः शान्तं निर्मलं च भवति। यः प्रातःकाले एव अद्य किं धर्म्यं करणीयम्, कियान् व्ययः करणीयः, किं च सञ्चेतव्यम् — इति चिन्तयति, तस्य सम्पूर्णः दिवसः सुव्यवस्थितः भवति।
अयं श्लोकः भगवता मनुना उक्तः; अयं मनुस्मृतेः वचनम् अस्ति। (हिन्दी — यह श्लोक भगवान् मनु ने कहा है; यह मनुस्मृति का वचन है।)
सन्धिः — शौचानाम् + अर्थशौचम् = शौचानामर्थशौचम् · यः + अर्थे = योऽर्थे (विसर्गसन्धिः — पूर्वरूपम्) · शुचिः + हि = शुचिर्हि · शुचिः + न = शुचिर्न (विसर्गस्य रेफादेशः)
अन्वयः — सर्वेषाम् एव शौचानाम् (मध्ये) अर्थशौचं परं स्मृतम्। यः अर्थे शुचिः (भवति) सः हि शुचिः; मृद्वारिशुचिः (एव) शुचिः न (भवति)।
हिन्दी अर्थ — सब प्रकार की पवित्रताओं में धन की पवित्रता सर्वश्रेष्ठ मानी गई है। जो धन के विषय में पवित्र है (जिसका धन न्याय से कमाया है), वही सचमुच पवित्र है; केवल मिट्टी और जल से स्वच्छ हुआ व्यक्ति पवित्र नहीं है।
भावः — बाह्यशुद्धिः शरीरस्य, आन्तरिकशुद्धिः तु आचरणस्य। यस्य धनम् अनैतिकोपायेन आगतम्, सः सहस्रवारम् अपि स्नात्वा शुचिः न भवति।
अयं श्लोकः चाणक्यनीतौ उक्तः; एनं चाणक्यः अवदत्। (हिन्दी — यह श्लोक चाणक्यनीति में कहा गया है; इसे चाणक्य ने कहा था।)
अन्वयः — जलबिन्दुनिपातेन घटः क्रमशः पूर्यते। सः (एव) क्रमः सर्वविद्यानां धर्मस्य च धनस्य च (भवति)।
हिन्दी अर्थ — पानी की बूँद-बूँद गिरने से घड़ा धीरे-धीरे भर जाता है। वही क्रम समस्त विद्याओं का, धर्म का और धन का भी है।
भावः — महत्कार्यं क्षणेन न सिध्यति — तत् लघुभिः लघुभिः प्रयत्नैः एव सिध्यति। यथा एकैकः बिन्दुः घटं पूरयति, तथा एकैकः श्लोकः विद्यां वर्धयति, एकैकं सत्कर्म धर्मं वर्धयति, एकैकः सञ्चयः च धनं वर्धयति।
सन्धिः — कणशः + च = कणशश्च (विसर्गस्य श्-आदेशः, श्चुत्वसन्धिः) · च + एव = चैव (अ + ए = ऐ, वृद्धिसन्धिः) · विद्याम् + अर्थम् = विद्यामर्थम् · कुतः + विद्या = कुतो विद्या (विसर्गस्य उकारादेशः → गुणसन्धिः ‘ओ’)
अन्वयः — क्षणशः कणशः च एव विद्याम् अर्थं च साधयेत्। क्षणे नष्टे कुतः विद्या ? कणे नष्टे कुतः धनम् ?
हिन्दी अर्थ — क्षण-क्षण करके विद्या और कण-कण करके धन सिद्ध करना चाहिए। क्षण नष्ट हो जाने पर विद्या कहाँ से मिलेगी, और कण नष्ट हो जाने पर धन कहाँ से मिलेगा?
भावः — विद्यायाः मूल्यं कालः, धनस्य मूल्यं कणः। यः क्षणम् अपि व्यर्थं नयति सः विद्यां न लभते; यः कणम् अपि व्यर्थं करोति सः धनं न सञ्चिनोति। अतः कालस्य सञ्चयः तथा धनस्य सञ्चयः — उभौ समानौ अभ्यासौ।
सर्वं शब्देन भासते — पृष्ठ 13–16शब्दार्थ-तालिका — शब्दः / अर्थः / हिन्दी / English तथा रिक्तः स्तम्भः ‘मातृभाषया अर्थं लिखत’ — प्र.2 तथा प्र.3 अभ्यास के लिए जोड़े गए प्रश्न हैं
उत्तरम् — अन्तिम स्तम्भ में अपनी मातृभाषा में अर्थ लिखना है। हिन्दी मातृभाषा वाले विद्यार्थियों के लिए भरा हुआ स्तम्भ नीचे है; दूसरी मातृभाषा वाले उसी शब्द का अर्थ अपनी भाषा में लिखें।
| शब्दः | अर्थः | हिन्दी | English | मातृभाषया अर्थं लिखत (हिन्दी) |
|---|---|---|---|---|
| अपव्ययः (पुं.प्र.ए.व.) | व्यर्थव्ययः | अनुचित व्यय | Unnecessary expense | फ़िज़ूलख़र्ची, बेकार में किया गया ख़र्च |
| अवाप्तुम् (अव + √आप् + तुमुन्, अव्ययम्) | प्राप्तुम् | प्राप्त करने के लिए | To get | पाने के लिए, हासिल करने के लिए |
| अविच्छिन्नः (नञ् तत्पुरुषः, पुं.प्र.ए.व.) | न विच्छिन्नः | अटूट | Inseparable | जो टूटे नहीं, लगातार जुड़ा हुआ |
| अर्जितस्य (√अर्ज् + क्त, पुं.ष.ए.व.) | उपार्जितस्य | कमाए हुए का | Of the earned | कमाई हुई वस्तु या धन का |
| अर्थोपार्जनम् (ष.तत्पुरुषः, नपुं.प्र.ए.व.) | अर्थस्य उपार्जनम् | धन कमाना | Earning | धन कमाने की क्रिया |
| आजीविका (स्त्री.प्र.ए.व.) | वृत्तिः | व्यवसाय | Livelihood | रोज़ी-रोटी, जीविका चलाने का साधन |
| आडम्बरपूर्णः (पुं.प्र.ए.व.) | पाखण्डयुक्तः | दिखावे से भरा | Ostentatious | केवल दिखावे के लिए किया गया, तड़क-भड़क वाला |
| आर्थिकव्यवहारः (पुं.प्र.ए.व.) | धनविषयकः व्यवहारः | आर्थिक लेन-देन | Financial behavior | पैसे का लेन-देन तथा उससे जुड़ा आचरण |
| आर्थिकसाक्षरता (कर्मधारयः, स्त्री.प्र.ए.व.) | आर्थिकी साक्षरता | वित्तीय साक्षरता | Financial literacy | धन के लेन-देन, बचत तथा निवेश की समझ |
| आवृत्तिनिक्षेपः (पुं.प्र.ए.व.) | आवृत्तिनिक्षेपः | आवर्ती जमा | Recurring Deposit (RD) | हर महीने एक निश्चित रकम जमा करने की योजना |
| उचितनिवेशम् (पुं.द्वि.ए.व.) | साधुनिवेशम् | योग्य निवेश | Proper investment | सोच-समझकर सही जगह लगाया गया धन |
| उद्धृत्य (उद् + √धृ + ल्यप्) | उद्धारं कृत्वा | ऊपर उठाकर | By lifting up | बाहर निकालकर, ऊपर उठाकर |
| औचित्यपूर्णः (पुं.प्र.ए.व.) | समुचितः | उपयुक्त | Justified | जो उचित हो, मौक़े के अनुरूप |
| कष्टार्जितधनस्य (कर्मधारयः, नपुं.ष.ए.व.) | कष्टेन अर्जितं धनं, तस्य | कष्ट से कमाए हुए धन का | Of the wealth earned with difficulty | मेहनत से कमाए हुए पैसे का |
| कालान्तरेण (नपुं.तृ.ए.व.) | अन्यः कालः, तेन | समय बीतने पर | By the course of time | कुछ समय बाद, धीरे-धीरे समय के साथ |
| किसान-विकास-पत्रम् (नपुं.प्र.ए.व.) | कृषकस्य विकासः किसानविकासः, तदर्थं पत्रम् | किसान विकास पत्र | Kisan Vikas Patra (KVP) | डाकघर की एक बचत योजना, जिसमें जमा धन निश्चित अवधि में दुगुना होता है |
| चक्रवृद्ध्यंशेन (तृ.तत्पुरुषः, पुं.तृ.ए.व.) | चक्रवृद्ध्या अंशेन | चक्रवृद्धि ब्याज से | By Compound Interest | ऐसे ब्याज से, जो मूलधन के साथ ब्याज पर भी लगता है |
| तुच्छकारणैः (कर्मधारयः, नपुं.तृ.ब.व.) | तुच्छं कारणम्, तैः | निरर्थक कारणों से | For trivial reasons | छोटी-छोटी, बेमतलब की वजहों से |
| त्वरिताहारः (कर्मधारयः, पुं.प्र.ए.व.) | त्वरितः चासौ आहारः | शीघ्र आहार | Fast Food | झटपट तैयार मिलनेवाला खाना |
| नियतनिक्षेपः (मध्यपद-लोपी कर्मधारयः, पुं.प्र.ए.व.) | नियतकालिकः निक्षेपः | निश्चित अवधि के लिए जमा | Fixed Deposit (FD) | तय समय के लिए बैंक में जमा की गई रकम |
| न्यायपूर्णम् (तृतीया-तत्पुरुषः, नपुं.प्र.ए.व.) | न्यायेन पूर्णम् | न्यायसङ्गत | Justified | जो न्याय के अनुसार हो, ईमानदारी का |
| पुटीकृतभोजनम् (कर्मधारयः, नपुं.प्र.ए.व.) | पुटीकृतं भोजनम् | डिब्बाबन्द खाना | Packaged food | पैकेट या डिब्बे में बन्द करके बेचा जानेवाला भोजन |
| पूर्तये (स्त्री.च.ए.व.) | सम्पूर्तिनिमित्तम् | उपलब्ध कराने के लिए | To fulfill | पूरा करने के लिए |
| प्रदर्शनकारिपरिधानम् (कर्मधारयः, नपुं.प्र.ए.व.) | प्रदर्शनकारि परिधानम् | प्रदर्शनकारी वेशभूषा | Fashionable attire | केवल दिखावे के लिए पहना जानेवाला पहनावा |
| प्रभूतः (पुं.प्र.ए.व.) | प्रचुरम् | पर्याप्त | Abundant | बहुत अधिक, भरपूर |
| प्रधानमन्त्री-जन धन योजना (स्त्री.प्र.ए.व.) | प्रधानमन्त्री-जन धन योजना | प्रधानमन्त्री जन धन योजना | Pradhan Mantri Jana Dhana Yojna | हर नागरिक का बैंक-खाता खुलवाने की सरकारी योजना |
| बाधितानि (नपुं.प्र.ब.व.) | अवरोधितानि | बाधित होते हैं | Interrupted | रुक जाते हैं, अटक जाते हैं |
| मा (अ) गृधः (पुं.प्र.ए.व.) | लोभं न कुरु | लालच न करो | Don’t covet | लालच मत करो, दूसरे के धन पर नज़र मत रखो |
| मूलभूतानाम् (नपुं.ष.ब.व.) | मूले भूतम्, तेषाम् | मौलिक | Basic | बुनियादी (आवश्यकताओं) का |
| यथार्थतत्त्वम् (नपुं.प्र.ए.व.) | यथार्थं तत्त्वम् | वास्तविक तत्त्व | True essence | असली सच्चाई, वास्तविक सार |
| राष्ट्रिय-पेंशन-योजना (स्त्री.प्र.ए.व.) | राष्ट्रिय-पेंशन-योजना | राष्ट्रीय पेंशन प्रणाली | National Pension System (NPS) | सेवानिवृत्ति के बाद नियमित पेंशन देनेवाली योजना |
| राष्ट्रिय-संचय-प्रमाणपत्रम् (नपुं.प्र.ए.व.) | राष्ट्रिय-संचय-प्रमाणपत्रम् | राष्ट्रीय बचत प्रमाणपत्र | National Savings Certificate (NSC) | डाकघर का बचत प्रमाणपत्र, जिस पर निश्चित ब्याज मिलता है |
| वरिष्ठ-नागरिक-संचय-योजना (स्त्री.प्र.ए.व.) | वरिष्ठ-नागरिक-संचय-योजना | वरिष्ठ नागरिक बचत योजना | Senior Citizens’ Savings Scheme (SCSS) | बुज़ुर्ग नागरिकों के लिए बनी बचत योजना |
| विलासव्यसनाय (नपुं.च.ए.व.) | विलासश्च व्यसनञ्च, तस्मै | सुख भोग के लिए | For luxury and enjoyment | ऐशो-आराम और बुरी लत के लिए |
| विपन्ना (स्त्री.प्र.ए.व.) | सम्पन्नतारहिता | संकटग्रस्त | Destitute | बिगड़ी हुई, तंगी में पड़ी हुई |
| शीतपेयम् (कर्मधारयः, नपुं.प्र.ए.व.) | शीतं पेयम् | मृदु पेय | Soft Drinks | ठंडा पेय, कोल्ड ड्रिंक |
| शुचिः (पुं.प्र.ए.व.) | पवित्रः | शुद्ध | Clean | पवित्र, साफ़ (मन तथा आचरण से भी) |
| सचेतनता (स्त्री.प्र.ए.व.) | विवेकः | जागरूकता | Consciousness | सजगता, होश रखकर काम करने का भाव |
| सञ्चयः (पुं.प्र.ए.व.) | सङ्ग्रहः | संचय | Accumulation | बचत, जोड़कर रखना |
| सन्तोलनम् (नपुं.प्र.ए.व.) | समन्वयः | सन्तुलित करना | Balance | सन्तुलन बनाए रखना |
| सुकन्या-समृद्धि-योजना (स्त्री.प्र.ए.व.) | सुकन्या-समृद्धि-योजना | सुकन्या समृद्धि योजना | Sukanya Samriddhi Yojna | बालिका के भविष्य के लिए बनाई गई बचत योजना |
| सूत्ररूपम् (नपुं.प्र.ए.व.) | संक्षेपरूपम् | संक्षिप्त रूप | Aphoristic form | थोड़े शब्दों में पूरा सिद्धान्त कहनेवाला रूप |
| स्वावलम्बी (पुं.प्र.ए.व.) | आत्मनिर्भरः | स्वावलम्बी | Self-reliant | अपने पैरों पर खड़ा, आत्मनिर्भर |
तालिकायाः पदेषु पञ्चविधाः समासाः दृश्यन्ते। प्रत्येकस्य विग्रहः तथा नामकरणस्य कारणम् अधः दत्तम्। (हिन्दी — तालिका के पदों में पाँच प्रकार के समास मिलते हैं। नीचे प्रत्येक का विग्रह तथा उस नाम का कारण दिया गया है।)
| समस्तपदम् | विग्रहः | समासस्य नाम | एतत् नाम एव कुतः ? |
|---|---|---|---|
| अविच्छिन्नः | न विच्छिन्नः | नञ् तत्पुरुषः | पूर्वपदे निषेधार्थकः नञ् (न → अ) अस्ति, उत्तरपदस्य अर्थः प्रधानः — अतः नञ् तत्पुरुषः। |
| अर्थोपार्जनम् | अर्थस्य उपार्जनम् | षष्ठी-तत्पुरुषः | विग्रहे पूर्वपदं षष्ठी विभक्तौ (अर्थस्य) अस्ति; उत्तरपदम् (उपार्जनम्) प्रधानम्। |
| न्यायपूर्णम् | न्यायेन पूर्णम् | तृतीया-तत्पुरुषः | विग्रहे पूर्वपदं तृतीया विभक्तौ (न्यायेन) अस्ति — करणार्थे। |
| चक्रवृद्ध्यंशेन | चक्रवृद्ध्या अंशेन | तृतीया-तत्पुरुषः | पूर्वपदं तृतीयायाम् (चक्रवृद्ध्या); तालिकायाम् अपि एतत् एव निर्दिष्टम्। |
| त्वरिताहारः | त्वरितः चासौ आहारः | कर्मधारयः | उभे पदे समानाधिकरणे (एकविभक्तिके) स्तः, पूर्वपदं विशेषणम्, उत्तरपदं विशेष्यम्। |
| शीतपेयम् | शीतं पेयम् | कर्मधारयः | शीतम् (विशेषणम्) + पेयम् (विशेष्यम्) — विशेषण-पूर्वपद कर्मधारयः। |
| कष्टार्जितधनस्य | कष्टेन अर्जितं कष्टार्जितम्, कष्टार्जितं धनं, तस्य | कर्मधारयः (अन्तः तृतीया-तत्पुरुषः) | प्रथमं तृतीया-तत्पुरुषेण ‘कष्टार्जितम्’, ततः तेन सह ‘धनम्’ इति कर्मधारयः। |
| नियतनिक्षेपः | नियतकालिकः निक्षेपः | मध्यपद-लोपी कर्मधारयः | विग्रहस्य मध्यपदम् (कालिकः) समासे लुप्तम् — अतः ‘मध्यपद-लोपी’। |
| विलासव्यसनाय | विलासश्च व्यसनञ्च, तस्मै | द्वन्द्वः (समाहारः) | उभयोः पदयोः अर्थः प्रधानः, ‘च’ इति योजनम् — अतः द्वन्द्वः। |
| मृद्वारिशुचिः | मृत् च वारि च मृद्वारिणी, ताभ्यां शुचिः | द्वन्द्वगर्भितः तृतीया-तत्पुरुषः | अन्तः द्वन्द्वः (मृद्वारिणी), ततः तृतीया-तत्पुरुषः (ताभ्यां शुचिः)। |
पञ्चापि पदानि कृदन्तानि सन्ति — त्रयः प्रत्ययाः अत्र प्रयुक्ताः — तुमुन्, ल्यप्, क्तः। (हिन्दी — ये पाँचों पद कृदन्त हैं; इनमें तीन प्रत्यय प्रयुक्त हुए हैं — तुमुन्, ल्यप् तथा क्त।)
| पदम् | प्रकृति + प्रत्ययः | प्रत्ययस्य अर्थः | हिन्दी अर्थ |
|---|---|---|---|
| अवाप्तुम् | अव + √आप् + तुमुन् | ‘…ने के लिए’ — तुमुन्-प्रत्ययान्तम् अव्ययम्; प्रयोजनार्थे | प्राप्त करने के लिए |
| उद्धृत्य | उद् + √धृ + ल्यप् | पूर्वकालिकः अव्ययः; उपसर्गयुक्ते धातौ ‘क्त्वा’ स्थाने ‘ल्यप्’ भवति | ऊपर उठाकर |
| अर्जितस्य | √अर्ज् + क्त (+ षष्ठी ए.व.) | भूतकालिकं कर्मणि विशेषणम् | कमाए हुए का |
| स्मृतम् | √स्मृ + क्त | भूतकालिकं कर्मणि विशेषणम् — ‘माना गया’ | माना गया है |
| बाधितानि | √बाध् + क्त (नपुं.प्र.ब.व.) | कर्मणि क्तान्तम्, बहुवचने | बाधित होते हैं / रुके हुए |
अत्र इदम् अवधेयम् — पृष्ठ 17–18चक्रवृद्ध्यंशः — परिभाषा, दशवर्षीया सारिणी, निगमनम् तथा गणनाकार्यम् — प्र.1 तथा प्र.2 अभ्यास के लिए जोड़े गए प्रश्न हैं; प्र.3 पुस्तक का गणनाकार्यम् है
चक्रवृद्ध्यंशः तादृशः वृद्ध्यंशः वर्तते यस्मिन् मूलधनेन सह वृद्ध्यंशस्य उपरि अपि वृद्ध्यंशः अर्ज्यते, येन कालान्तरेण धनस्य वृद्धिः अतिशीघ्रं भवति। (हिन्दी — चक्रवृद्धि ब्याज वह ब्याज है जिसमें मूलधन के साथ-साथ ब्याज पर भी ब्याज कमाया जाता है, जिससे समय बीतने पर धन की वृद्धि बहुत तेज़ी से होती है।)
यदि भवान् ₹1000 निवेशं करोति, तत्र 10% वार्षिकं वृद्ध्यंशम् अर्जयति —
प्रथमवर्षस्य अन्ते → आहत्य ₹1100
द्वितीयवर्षे ₹1000 इत्यस्य स्थाने ₹1100 राशेः उपरि वृद्ध्यंशं प्राप्स्यति → आहत्य ₹1210
| वर्षाणि | आरम्भिकधनम् | वार्षिकः वृद्ध्यंशः (10%) | चक्रवृद्ध्यंश-सहितं धनम् | साधारणवृद्ध्यंशेन सह धनम् |
|---|---|---|---|---|
| 1. | 1,000.00 | 100.00 | 1,100.00 | 1100 |
| 2. | 1,100.00 | 110.00 | 1,210.00 | 1200 |
| 3. | 1,210.00 | 121.00 | 1,331.00 | 1300 |
| 4. | 1,331.00 | 133.10 | 1,464.10 | 1400 |
| 5. | 1,464.10 | 146.41 | 1,610.51 | 1500 |
| 6. | 1,610.51 | 161.05 | 1,771.56 | 1600 |
| 7. | 1,771.56 | 177.16 | 1,948.72 | 1700 |
| 8. | 1,948.72 | 194.87 | 2,143.59 | 1800 |
| 9. | 2,143.59 | 214.36 | 2,357.95 | 1900 |
| 10. | 2,357.95 | 235.80 | 2,593.74 | 2000 |
सारः — निवेशितं मूलधनम् — 1,000 · वार्षिकः चक्रवृद्ध्यंशः — 10% · दशवर्षानन्तरं धनस्य मूल्यम् — 2,593.74
अनेन इदं सिद्धं यत् चक्रवृद्ध्या निवेशितं धनं शीघ्रं वर्धते, यतोहि निवेशकर्ता न केवलं स्वस्य मूलधनस्य अपितु अर्जितवृद्ध्यंशस्य अपि उपरि वृद्ध्यंशम् अर्जयति। दीर्घकालीनसञ्चयस्य निवेशस्य च कृते एतत् किञ्चन सुशक्तं साधनम् अस्ति। (हिन्दी — इससे यह सिद्ध होता है कि चक्रवृद्धि से लगाया गया धन शीघ्र बढ़ता है, क्योंकि निवेश करनेवाला केवल अपने मूलधन पर ही नहीं, कमाए हुए ब्याज पर भी ब्याज कमाता है। दीर्घकालीन बचत तथा निवेश के लिए यह एक बहुत सशक्त साधन है।)
उत्तरम् — पुस्तक की सारिणी को 11वें से 20वें वर्ष तक आगे बढ़ाइए (प्रत्येक वर्ष पिछली कुल राशि पर 10% वृद्ध्यंश जोड़िए) —
| वर्षम् | आरम्भिकधनम् (₹) | वार्षिकः वृद्ध्यंशः 10% (₹) | वर्षान्ते चक्रवृद्ध्यंश-सहितं धनम् (₹) | साधारणवृद्ध्यंशेन (₹) |
|---|---|---|---|---|
| 11. | 2,593.74 | 259.37 | 2,853.11 | 2100 |
| 12. | 2,853.11 | 285.31 | 3,138.42 | 2200 |
| 13. | 3,138.42 | 313.84 | 3,452.26 | 2300 |
| 14. | 3,452.26 | 345.23 | 3,797.49 | 2400 |
| 15. | 3,797.49 | 379.75 | 4,177.24 | 2500 |
| 16. | 4,177.24 | 417.72 | 4,594.96 | 2600 |
| 17. | 4,594.96 | 459.50 | 5,054.46 | 2700 |
| 18. | 5,054.46 | 505.45 | 5,559.91 | 2800 |
| 19. | 5,559.91 | 555.99 | 6,115.90 | 2900 |
| 20. | 6,115.90 | 611.59 | 6,727.49 | 3000 |
पञ्चदशवर्षानन्तरं सकलधनराशिः ≈ ₹4,177; विंशतिवर्षानन्तरं सकलधनराशिः ≈ ₹6,727 (10% वार्षिकचक्रवृद्ध्यंशेन)। (हिन्दी — 15 वर्ष बाद कुल राशि लगभग ₹4,177 (सारिणी से ₹4,177.24) तथा 20 वर्ष बाद लगभग ₹6,727 (सारिणी से ₹6,727.49) हो जाती है।)
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 18प्रश्न १ — एकपदेन उत्तरं लिखत
धर्मः। (हिन्दी — धर्म।)
पर्याप्तधनस्य। (हिन्दी — पर्याप्त धन के अभाव से।)
त्रिविधः। (हिन्दी — तीन प्रकार का।)
अनैतिकः। (हिन्दी — अनैतिक (आर्थिक व्यवहार)।)
स्वाभिमानस्य। (हिन्दी — स्वाभिमान का।)
घटः। (हिन्दी — घड़ा।)
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 18–19प्रश्न २ — पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखत
“सुखस्य मूलं धर्मः, धर्मस्य मूलम् अर्थः” इतीदं प्रसिद्धं सूत्ररूपं वाक्यं कौटिल्यस्य अर्थशास्त्रे प्राप्यते। (हिन्दी — “सुख की जड़ धर्म है, धर्म की जड़ धन है” — यह प्रसिद्ध सूत्ररूप वाक्य कौटिल्य के अर्थशास्त्र में मिलता है।)
सामान्यजीवने अन्नं, वस्त्रम्, आवासः, शिक्षा, स्वास्थ्यसेवा चेत्यादीनां मूलभूतानाम् आवश्यकतानां पूर्त्यर्थं धनम् आवश्यकम्। (हिन्दी — साधारण जीवन में अन्न, वस्त्र, आवास, शिक्षा, स्वास्थ्य-सेवा आदि मूलभूत आवश्यकताओं की पूर्ति के लिए धन आवश्यक है।)
ब्राह्मे मुहूर्ते धर्मार्थयोः चिन्तनम् आवश्यकम्। (हिन्दी — ब्राह्म मुहूर्त में धर्म और अर्थ — दोनों का चिन्तन आवश्यक है।)
जनः सञ्चयस्य अभ्यासेन स्वावलम्बी भवति। (हिन्दी — मनुष्य संचय (बचत) के अभ्यास से स्वावलम्बी बनता है।)
लघु-लघुः सञ्चयः अपि कालान्तरे महत्सम्पत्तिरूपेण वर्धते। (हिन्दी — छोटा-छोटा संचय भी समय बीतने पर महती सम्पत्ति के रूप में बढ़ जाता है।)
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 19प्रश्न ३ — वाक्येन सह ग्रन्थस्य सम्मेलनं कुरुत
| वाक्यम् | ग्रन्थः |
|---|---|
| (क) जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः पूर्यते घटः। | १. गरुडपुराणम् |
| (ख) ब्राह्मे मुहूर्ते चोत्थाय धर्ममर्थं च चिन्तयेत्। | २. मनुस्मृतिः |
| (ग) सर्वेषामेव शौचानामर्थशौचं परं स्मृतम्। | ३. अर्थशास्त्रम् |
| (घ) सुखस्य मूलं धर्मः, धर्मस्य मूलम् अर्थः। | ४. चाणक्यनीतिः |
शुद्धं सम्मेलनम् — (क) → ४, (ख) → १, (ग) → २, (घ) → ३। (हिन्दी — सही मेलन — (क) चाणक्यनीति, (ख) गरुडपुराण, (ग) मनुस्मृति, (घ) अर्थशास्त्र।)
| वाक्यम् | ग्रन्थः | पाठे प्रमाणम् (कैसे जाना) |
|---|---|---|
| (क) जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः पूर्यते घटः। | ४. चाणक्यनीतिः | पाठे लिखितम् — “अर्जितस्य सञ्चयः सञ्चितस्य च निवेशः — चाणक्यनीतौ उक्तम् —” ततः अयं श्लोकः। |
| (ख) ब्राह्मे मुहूर्ते चोत्थाय धर्ममर्थं च चिन्तयेत्। | १. गरुडपुराणम् | “अन्यतमः स्तम्भः इति गण्यते। उक्तं गरुडपुराणे —” इति निर्दिश्य दत्तम्। |
| (ग) सर्वेषामेव शौचानामर्थशौचं परं स्मृतम्। | २. मनुस्मृतिः | “उक्तं भगवता मनुना —” इति निर्दिश्य दत्तम्; मनोः वचनं मनुस्मृतौ अस्ति। |
| (घ) सुखस्य मूलं धर्मः, धर्मस्य मूलम् अर्थः। | ३. अर्थशास्त्रम् | “तेष्वेकं प्रसिद्धं सूत्ररूपं वाक्यं कौटिल्यस्य अर्थशास्त्रे अस्ति —” |
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 19प्रश्न ४ — रेखाङ्कितपदमाधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत
कस्य मूलं धर्मः ? (हिन्दी — किसकी जड़ धर्म है?)
दिनस्य आरम्भे कयोः चिन्तनम् आवश्यकम् ? (हिन्दी — दिन के आरम्भ में किन दो का चिन्तन आवश्यक है?)
सन्मार्गेण एव किं करणीयम् ? (हिन्दी — सन्मार्ग से ही क्या करना चाहिए?)
कीदृशः आर्थिकव्यवहारः कदापि न करणीयः ? (हिन्दी — कैसा आर्थिक व्यवहार कभी नहीं करना चाहिए?)
संकटकाले कः अन्यजनस्य आर्थिकसहायतां नापेक्षते ? (हिन्दी — संकट के समय कौन दूसरे व्यक्ति की आर्थिक सहायता की अपेक्षा नहीं करता?)
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 19–20प्रश्न ५ — उचितैः पदैः रिक्तस्थानानि पूरयत (आत्मनेपदिनां धातूनां लट्-लकारः, प्रथमपुरुषः)
| विद् | विद्यते | विद्येते | विद्यन्ते |
|---|---|---|---|
| लभ् | ……… | लभेते | लभन्ते |
| अपेक्ष् | अपेक्षते | ……… | अपेक्षन्ते |
| वर्ध् | ……… | वर्धेते | ……… |
| सेव् | ……… | ……… | सेवन्ते |
| मोद् | मोदते | ……… | ……… |
उत्तरम् — सभी धातुएँ आत्मनेपदी हैं; स्तम्भ लट्-लकार प्रथमपुरुष के एकवचन, द्विवचन, बहुवचन हैं। भरे गए रूप मोटे अक्षरों वाले खानों में हैं —
| धातुः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| विद् (होना, विद्यमान रहना) | विद्यते | विद्येते | विद्यन्ते |
| लभ् (पाना) | लभते | लभेते | लभन्ते |
| अपेक्ष् (अपेक्षा करना) | अपेक्षते | अपेक्षेते | अपेक्षन्ते |
| वर्ध् (बढ़ना) | वर्धते | वर्धेते | वर्धन्ते |
| सेव् (सेवा करना) | सेवते | सेवेते | सेवन्ते |
| मोद् (प्रसन्न होना) | मोदते | मोदेते | मोदन्ते |
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 20–21प्रश्न ६ — अधोलिखितानां प्रश्नानां शुद्धं विकल्पं चिनुत
शुद्धः विकल्पः — (३) धर्मस्य आधारः अर्थः, सुखस्य आधारः धर्मः। (हिन्दी — सही विकल्प (३) है — धर्म का आधार अर्थ है और सुख का आधार धर्म।)
शुद्धः विकल्पः — (२) प्रभाते धर्मार्थयोः चिन्तनं करणीयम्। (हिन्दी — सही विकल्प (२) — प्रातःकाल धर्म और अर्थ दोनों का चिन्तन करना चाहिए।)
शुद्धः विकल्पः — (३) अर्थशौचं सर्वोपरि, अन्यविधशौचेभ्यः श्रेयः। (हिन्दी — सही विकल्प (३) — धन की पवित्रता सबसे ऊपर है, अन्य सभी शुद्धियों से श्रेष्ठ है।)
शुद्धः विकल्पः — (३) आडम्बरयुक्तः प्रदर्शनात्मकः व्ययः। (हिन्दी — सही विकल्प (३) — आडम्बरयुक्त, दिखावटी ख़र्च।)
शुद्धः विकल्पः — (२) चाणक्यः। (हिन्दी — सही विकल्प (२) — चाणक्य।)
स्वाध्यायान्मा प्रमदः — पृष्ठ 21क्षेत्रकार्यम् — वित्तकोषं पत्रालयं वा गत्वा सञ्चययोजनानां विषये ज्ञानम्, एकस्याः योजनायाः विषये टिप्पणी
उत्तरम् — यह क्षेत्र-कार्य है; आँकड़े स्वयं बैंक/डाकघर जाकर लीजिए। एक योजना पर संस्कृत में नमूना टिप्पणी —
नमूना उत्तर — सुकन्या-समृद्धि-योजना
यस्तु क्रियावान् मनुजः स विद्वान् — पृष्ठ 21परियोजनाकार्यम् — पाँच क्रियात्मक कार्य
उत्तरम् — पाठ की पाँच सूक्तियों/श्लोकों का आशय अपनी भाषा (हिन्दी) में —
| सूक्तिः / श्लोकः | ग्रन्थः | आशयः (स्वभाषया) |
|---|---|---|
| सुखस्य मूलं धर्मः, धर्मस्य मूलम् अर्थः। | अर्थशास्त्रम् (कौटिल्यः) | सच्चे सुख की जड़ धर्म है और धर्म की जड़ धन। न्याय से कमाया धन ही मनुष्य को धर्म-पालन के योग्य बनाता है, और धर्म-पालन ही स्थायी सुख देता है। |
| ब्राह्मे मुहूर्ते चोत्थाय धर्ममर्थं च चिन्तयेत्। | गरुडपुराणम् | दिन का आरम्भ ही योजना का समय है। ब्राह्म मुहूर्त में उठकर सोचना चाहिए — आज कौन-सा धर्म्य कार्य करना है और अर्थ का प्रबन्ध कैसा रहेगा। |
| सर्वेषामेव शौचानामर्थशौचं परं स्मृतम्। योऽर्थे शुचिर्हि सः शुचिर्न मृद्वारिशुचिः शुचिः॥ | मनुस्मृतिः | सब शुद्धियों में धन की शुद्धि सर्वश्रेष्ठ है। जिसका धन ईमानदारी का है वही सचमुच पवित्र है; केवल मिट्टी-पानी से शरीर धोकर कोई पवित्र नहीं हो जाता। |
| जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः पूर्यते घटः। स क्रमः सर्वविद्यानां धर्मस्य च धनस्य च॥ | चाणक्यनीतिः | बूँद-बूँद से घड़ा भरता है। विद्या, धर्म और धन — तीनों इसी क्रम से बढ़ते हैं, अर्थात् थोड़ा-थोड़ा किन्तु नियमित प्रयत्न ही बड़ा फल देता है। |
| क्षणशः कणशश्चैव विद्यामर्थं च साधयेत्। क्षणे नष्टे कुतो विद्या कणे नष्टे कुतो धनम्॥ | (पाठान्ते उद्धृतम्) | क्षण-क्षण से विद्या और कण-कण से धन जुटता है। जो क्षण गँवाता है वह विद्या खोता है, जो कण गँवाता है वह धन खोता है। |
उत्तरम् — पाठ के तीन मूलमन्त्रों (औचित्यपूर्णः व्ययः, व्ययस्य लेखः, भविष्यदृष्ट्या सञ्चयः) के आधार पर अपव्यय से बचने के दस उपाय —
| उपायः (संस्कृतम्) | हिन्दी |
|---|---|
| १. प्रतिदिनं व्ययस्य लेखः स्थापनीयः, मासान्ते च तस्य परिशीलनं करणीयम्। | रोज़ का ख़र्च एक कॉपी में लिखिए और महीने के अन्त में उसकी समीक्षा कीजिए — पाठ का अपना निर्देश यही है। |
| २. क्रयणात् पूर्वं प्रष्टव्यम् — ‘इदं मम आवश्यकता अस्ति उत केवलम् इच्छा ?’ | कुछ ख़रीदने से पहले स्वयं से पूछिए — यह ज़रूरत है या केवल इच्छा? |
| ३. त्वरिताहारस्य शीतपेयस्य पुटीकृतभोजनस्य च परिहारः। | फ़ास्ट फ़ूड, कोल्ड ड्रिंक और डिब्बाबन्द खाने से बचिए — इससे धन और स्वास्थ्य दोनों बचते हैं। |
| ४. गृहनिर्मितम् आहारं नयत, जलपात्रं च सह नयत। | घर का बना खाना और पानी की बोतल साथ ले जाइए। |
| ५. प्रदर्शनकारिपरिधानस्य आडम्बरस्य च त्यागः; अनुकरणेन क्रयणं न करणीयम्। | दिखावटी कपड़े-सामान न लीजिए; मित्रों की देखा-देखी ख़रीदारी मत कीजिए। |
| ६. मासिकं व्ययपरिमाणं (बजट) पूर्वमेव निर्धारणीयम्। | महीने का बजट पहले ही तय कर लीजिए और उसी में रहिए। |
| ७. पितृभ्यां दत्तस्य धनस्य दशांशः प्रतिमासं सञ्चयनीयः। | जेब-ख़र्च का कम-से-कम दसवाँ भाग हर महीने बचाइए (गुल्लक या RD खाते में)। |
| ८. पत्रालये वित्तकोषे वा आवृत्तिनिक्षेपः (RD) आरब्धव्यः। | डाकघर या बैंक में आवर्ती जमा खाता खुलवाइए — छोटी बचत भी चक्रवृद्धि से बढ़ती है। |
| ९. व्यसनपदार्थेभ्यः सर्वथा दूरं स्थातव्यम्। | व्यसन की वस्तुओं से पूरी तरह दूर रहिए — यह सबसे बड़ा अपव्यय है। |
| १०. यः व्ययः स्वास्थ्यलाभाय विद्यार्जनाय आत्मसुरक्षायै वा भवति, सः अवश्यं करणीयः। | जिस ख़र्च से स्वास्थ्य, पढ़ाई या अपनी सुरक्षा बढ़े, वह अवश्य कीजिए — कंजूसी उपाय नहीं है। |
उत्तरम् — अपने वास्तविक आँकड़े लिखिए। प्रारूप (नमूना-अंकों सहित) —
| आयः (आय) | व्ययः (ख़र्च) | ||
|---|---|---|---|
| मदः | राशिः (₹) | मदः | राशिः (₹) |
| मासिकं जेबव्ययधनम् (pocket money) | 500 | लेखनसामग्री (कॉपी, कलम) | 120 |
| पर्वणि प्राप्तम् उपहारधनम् | 200 | यात्राव्ययः (बस/साइकिल) | 150 |
| पुरातनपुस्तकानां विक्रयेण | 100 | जलपानम् (नाश्ता) | 200 |
| — | — | पुस्तकालयशुल्कम् / पत्रिका | 50 |
| — | — | दानम् / सहायता | 50 |
| — | — | सञ्चयः (गुल्लकः / RD) | 150 |
| आहत्य आयः | 800 | आहत्य व्ययः | 720 |
| शेषः (आयः − व्ययः) | ₹80 — अयं शेषः अपि सञ्चयनीयः | ||
उत्तरम् — चर्चायाः बिन्दवः (जल-संरक्षण के उपाय)
| उपायः (संस्कृतम्) | हिन्दी |
|---|---|
| प्रणालिकायाः (नलस्य) क्षरणं तत्क्षणमेव संस्कर्तव्यम्। | टपकते नल तुरन्त ठीक कराइए — बूँद-बूँद करके दिन भर में बहुत पानी बह जाता है। |
| दन्तधावनकाले क्षौरकर्मकाले च नलः पिधातव्यः। | दाँत साफ़ करते या दाढ़ी बनाते समय नल बन्द रखिए। |
| वर्षाजलसंग्रहणम् (rain-water harvesting) करणीयम्। | छत का वर्षा-जल संचित कीजिए तथा भूजल-पुनर्भरण कूप बनवाइए। |
| वृक्षाणां सेचनं प्रातःकाले सायंकाले वा, बिन्दुसेचनपद्धत्या (drip irrigation)। | पौधों की सिंचाई सुबह-शाम कीजिए, टपक-सिंचाई अपनाइए — दोपहर में पानी भाप बनकर उड़ जाता है। |
| वस्त्रप्रक्षालनस्य जलम् उद्यानसेचनाय पुनः प्रयोक्तव्यम्। | कपड़े धोने का पानी बग़ीचे में डालिए — पानी का पुनः उपयोग। |
| जलाशयानां नदीनां च प्रदूषणं वर्जनीयम्। | तालाब-नदी में कचरा और रसायन मत डालिए — प्रदूषित जल भी खोया हुआ जल है। |
| जागरूकता-अभियानम् — पत्रकम्, भित्तिपत्रम्, नाटिका च। | कक्षा में पोस्टर, नुक्कड़-नाटिका और पर्चे से जागरूकता फैलाइए। |
सचित्रप्रदर्शनार्थं नमूना भित्तिपत्रम् (poster) —
उपरि शीर्षकम् — “जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः पूर्यते घटः”
अधः वाक्यम् — “जलं जीवनम्। बिन्दुं बिन्दुं रक्षत, भविष्यं रक्षत।”
पार्श्वे चत्वारि लघुचित्राणि — (१) क्षरन् नलः ⊗ (२) वर्षाजलसंग्रहः ✓ (३) बिन्दुसेचनम् ✓ (४) प्रदूषिता नदी ⊗
उत्तरम् — विद्युत्-संरक्षण के उपाय तथा चित्र की रूपरेखा
| उपायः (संस्कृतम्) | हिन्दी | लाभः |
|---|---|---|
| कक्षात् निर्गमनात् पूर्वं दीपाः व्यजनानि च निर्वापणीयानि। | कमरे से निकलते समय पंखा-बत्ती बन्द कीजिए। | सबसे सरल और सबसे बड़ी बचत |
| तापदीपानां स्थाने LED-दीपाः योजनीयाः। | पुराने बल्बों के स्थान पर LED लगाइए। | लगभग 80% कम विद्युत्-व्यय |
| दिवसे सूर्यप्रकाशस्य उपयोगः; गवाक्षाः उद्घाटनीयाः। | दिन में खिड़कियाँ खोलकर सूर्य-प्रकाश का उपयोग कीजिए। | दिन में बत्ती की आवश्यकता ही नहीं |
| यन्त्राणि (दूरदर्शनम्, सङ्गणकम्) मुख्यस्विचेन एव पिधातव्यानि। | टीवी-कम्प्यूटर को रिमोट से नहीं, मुख्य स्विच से बन्द कीजिए। | ‘स्टैंडबाई’ में होनेवाला छिपा व्यय रुकता है |
| पञ्चतारकाङ्कितानि (5-star) उपकरणानि क्रेतव्यानि। | फ़्रिज, पंखा आदि 5-star रेटिंग वाले ख़रीदिए। | दीर्घकाले विद्युद्व्ययः न्यूनः |
| सौरोर्जायाः (solar) उपयोगः — सौरपटलम्, सौरजलतापकः। | छत पर सोलर पैनल तथा सोलर वॉटर-हीटर लगवाइए। | नवीकरणीय ऊर्जा, स्थायी बचत |
चित्रस्य रूपरेखा (poster का ख़ाका) —
दक्षिणे भागे — ‘सुव्ययः’ ✓ : एकः LED-दीपः, उद्घाटितः गवाक्षः, छादने सौरपटलम्, देयकम् अधः गच्छत्।
मध्ये शीर्षकम् — “विद्युतः रक्षणम् एव विद्युतः उत्पादनम्।”
अधः — “क्षणे नष्टे कुतो विद्या, कणे नष्टे कुतो धनम्॥” — इति श्लोकं लिखित्वा तस्य अधः लिखत — ‘एवमेव — विद्युत्कणे नष्टे कुतः ऊर्जा ?’
Chapter 2 of 16 – Sanskrit
- Previous: Chapter 1 सत्यं शिवं सुन्दरं संस्कृतम्
- Next: Chapter 3 आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः
- All chapters: NCERT Solutions Class 9 Sanskrit
Also for This Chapter
NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 2 सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः – Overview
| Class | Class 9 |
| Subject | Sanskrit |
| Chapter | 2 – सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः |
| Session | 2027 |
| Format | Full answers on this page + PDF |
NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 2 – FAQs
Where can I download NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 2 सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः PDF?
Read every answer on this page, or download the free PDF from the table at the top.
Is this for the 2027 session?
Yes, it follows the latest NCERT Class 9 Sanskrit book for 2027.
How many questions are solved in NCERT Class 9 Sanskrit Chapter 2?
All questions of the chapter – the in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises.
How should I use these solutions?
Read the chapter in the NCERT book first, attempt the questions yourself, then check your answers here.