Skip to content

NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 2 सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः (PDF) – 2027

NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 2 सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः – step-by-step answers to every exercise and in-text question of the chapter, as per the latest NCERT syllabus for 2027. Read them online or download the free question-answer PDF.

सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः शारदा (कक्षा ९) का द्वितीयः पाठः है। यह गद्यपाठ है — नीतिशास्त्र तथा अर्थसाक्षरता (financial literacy) को जोड़नेवाला एक मौलिक निबन्ध, जिसका मूल सूत्र कौटिल्य के अर्थशास्त्र से लिया गया है — “सुखस्य मूलं धर्मः, धर्मस्य मूलम् अर्थः।” पाठ में गरुडपुराण, मनुस्मृति, ईशोपनिषद् तथा चाणक्यनीति की सूक्तियाँ उद्धृत हैं, बीच में अत्र इदम् अवधेयम् के अन्तर्गत चक्रवृद्ध्यंश (compound interest) की सारिणी दी गई है, और अभ्यासाद् जायते सिद्धिः के अन्तर्गत छह प्रकार के प्रश्न हैं — एकपदेन उत्तर, पूर्णवाक्येन उत्तर, वाक्येन सह ग्रन्थस्य सम्मेलनम्, रेखाङ्कितपद-आधृत्य प्रश्ननिर्माणम्, उचितैः पदैः रिक्तस्थानपूर्तिः (आत्मनेपदी धातुरूप) तथा बहुविकल्पात्मक प्रश्न।

NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 2 सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः PDF

All the answers are on this page below. The PDF also explains every answer – why it is right and how to check it – so download it for revision.

PDFChapterDownload
Solutions PDFसुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थःView PDF

पाठ का हिंदी अनुवाद

सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः
सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः
शीर्षक – सुख का मूल (आधार) धर्म है, धर्म का मूल (आधार) अर्थ (धन) है।
भारतीयधर्मशास्त्रेषु अनेकाः सूक्तयः विद्यन्ते, याः मानवजीवनस्य यथार्थतत्त्वं प्रतिपादयन्ति।
भारतीय धर्मशास्त्रों में अनेक सूक्तियाँ हैं, जो मानव-जीवन के वास्तविक तत्त्व का प्रतिपादन करती हैं (उसे समझाती हैं)।
तेष्वेकं प्रसिद्धं सूत्ररूपं वाक्यं कौटिल्यस्य अर्थशास्त्रे अस्ति —
“सुखस्य मूलं धर्मः, धर्मस्य मूलम् अर्थः।”
उनमें से एक प्रसिद्ध सूत्र-रूप (संक्षिप्त) वाक्य कौटिल्य के अर्थशास्त्र में है —
“सुख का मूल धर्म है, धर्म का मूल अर्थ (धन) है।”
अस्य आशयः अस्ति यत् वास्तविकसुखस्य आधारः धर्मः, धर्मपालनस्य च आधारः अर्थः।
इसका आशय है कि वास्तविक सुख का आधार धर्म है और धर्म-पालन का आधार अर्थ (धन) है।
अर्थः इत्युक्ते धनं, यत् सर्वविधस्य आजीविकाव्यवहारस्य प्रमुखं साधनम्।
‘अर्थ’ कहने से (अभिप्राय है) धन, जो सब प्रकार के आजीविका-व्यवहार (जीविका चलाने के कामकाज) का प्रमुख साधन है।
जीवने धर्मः, अर्थः, सुखम् इत्येतेषां त्रयाणां परस्परसम्बन्धः अविच्छिन्नः अस्ति।
जीवन में धर्म, अर्थ और सुख — इन तीनों का आपसी सम्बन्ध अटूट है।
यः जनः न्यायपूर्वकम् अर्थोपार्जनं करोति, सः धर्मपालनं कर्तुं समर्थः भवति, धर्मपालनेन च दीर्घकालिकं सुखं लभते।
जो मनुष्य न्यायपूर्वक धन कमाता है, वह धर्म का पालन करने में समर्थ होता है, और धर्म-पालन से लम्बे समय तक रहने वाला सुख पाता है।
सामान्यजीवने अन्नं, वस्त्रम्, आवासः, शिक्षा, स्वास्थ्यसेवा चेत्यादीनां मूलभूतानाम् आवश्यकतानां पूर्तये धनम् आवश्यकम्।
सामान्य जीवन में अन्न, वस्त्र, आवास (घर), शिक्षा, स्वास्थ्य-सेवा इत्यादि मूलभूत आवश्यकताओं की पूर्ति के लिए धन आवश्यक है।
पर्याप्तधनस्य अभावात् स्वकर्तव्यपालनं कठिनं भवति। स्वास्थ्यं, शिक्षा, सेवा, दानम् चेत्यादीनि कार्याणि बाधितानि भवन्ति। दैनन्दिनजीवनं च असन्तुलितं भवति।
पर्याप्त धन के अभाव से अपने कर्तव्य का पालन कठिन हो जाता है। स्वास्थ्य, शिक्षा, सेवा, दान इत्यादि कार्य बाधित हो जाते हैं (रुक जाते हैं)। और दैनिक जीवन असन्तुलित हो जाता है।
अतः धर्मशास्त्रे चतुर्वर्गेषु धर्मार्थकाममोक्षेषु अर्थः अन्यतमः स्तम्भः इति गण्यते।
इसलिए धर्मशास्त्र में चार पुरुषार्थों — धर्म, अर्थ, काम और मोक्ष — में अर्थ को एक प्रमुख स्तम्भ माना जाता है।
उक्तं गरुडपुराणे —
“ब्राह्मे मुहूर्ते चोत्थाय धर्ममर्थं च चिन्तयेत्।”
गरुडपुराण में कहा गया है —
“ब्राह्म मुहूर्त (सूर्योदय से पहले के समय) में उठकर धर्म और अर्थ का चिन्तन करना चाहिए।”
अर्थात् दिनस्य आरम्भे धर्मार्थयोः चिन्तनम् आवश्यकम्।
अर्थात् दिन के आरम्भ में धर्म और अर्थ (दोनों) का चिन्तन आवश्यक है।
स्वस्थः आर्थिकव्यवहारः त्रिविधः भवति —
स्वस्थ (सही) आर्थिक व्यवहार तीन प्रकार का होता है —
न्यायपूर्णम् अर्थोपार्जनम् — सन्मार्गेण एव धनार्जनं करणीयम् इति।
(१) न्यायपूर्ण धन-उपार्जन — अच्छे (सच्चे) मार्ग से ही धन कमाना चाहिए।
उक्तं भगवता मनुना —
सर्वेषामेव शौचानामर्थशौचं परं स्मृतम्।
योऽर्थे शुचिर्हि सः शुचिर्न मृद्वारिशुचिः शुचिः॥
भगवान् मनु ने कहा है —
सभी प्रकार की पवित्रताओं में अर्थ (धन) की पवित्रता को सबसे श्रेष्ठ माना गया है। जो धन के विषय में पवित्र है, वही वास्तव में पवित्र है; मिट्टी और जल से (शरीर को) शुद्ध करने वाला (केवल इससे) पवित्र नहीं होता।
अस्य आशयः यत् अनैतिकः आर्थिकव्यवहारः कदापि न करणीयः।
इसका आशय है कि अनैतिक आर्थिक व्यवहार कभी नहीं करना चाहिए।
“मा गृधः कस्यस्विद्धनम्” इति उपनिषदः वाक्यं सततं मनसि निधाय स्वकौशलेन विद्यया च धनम् उपार्जनीयम्।
“किसी के भी धन का लालच मत करो” — उपनिषद् के इस वाक्य को सदा मन में रखकर अपने कौशल और विद्या से धन कमाना चाहिए।
औचित्यपूर्णः व्ययः — आवश्यकतानुसारं व्ययः करणीयः।
(२) उचित व्यय — आवश्यकता के अनुसार खर्च करना चाहिए।
येन व्ययेन स्वास्थ्यलाभः विद्यार्जनम् आत्मसुरक्षा वा भवेत्, सः व्ययः अवश्यं करणीयः।
जिस खर्च से स्वास्थ्य-लाभ, विद्या-प्राप्ति अथवा आत्म-सुरक्षा हो, वह खर्च अवश्य करना चाहिए।
आडम्बरपूर्णः प्रदर्शनकारी व्ययः अथवा विलासव्यसनाय व्ययः अपव्ययः भवति।
दिखावे से भरा, प्रदर्शन के लिए किया गया खर्च अथवा भोग-विलास और व्यसनों (बुरी लतों) के लिए किया गया खर्च अपव्यय (व्यर्थ खर्च) होता है।
अपव्ययः वर्जनीयः, अतः प्रत्येकं व्ययस्य लेखः स्थापनीयः। अन्ते च तेषां परिशीलनं करणीयम्।
अपव्यय से बचना चाहिए, इसलिए प्रत्येक खर्च का लेखा (हिसाब) रखना चाहिए। और अन्त में उनकी ध्यान से जाँच करनी चाहिए।
भविष्यदृष्ट्या सञ्चयः — उपार्जितधनस्य कश्चन भागः भविष्यसुरक्षायै सञ्चयनीयः।
(३) भविष्य की दृष्टि से संचय (बचत) — कमाए हुए धन का कुछ भाग भविष्य की सुरक्षा के लिए बचाकर रखना चाहिए।
सञ्चयस्य अभ्यासेन जनः स्वावलम्बी भवति। स्वावलम्बनं स्वाभिमानस्य मूलं वर्तते।
बचत के अभ्यास से मनुष्य स्वावलम्बी (आत्मनिर्भर) बनता है। स्वावलम्बन स्वाभिमान का मूल है।
संकटकालेऽपि स्वाभिमानिजनः अन्यजनस्य आर्थिकसहायतां नापेक्षते।
संकट के समय में भी स्वाभिमानी व्यक्ति दूसरे व्यक्ति से आर्थिक सहायता की अपेक्षा नहीं करता।
छात्रजीवने आर्थिकसाक्षरता (छात्र-जीवन में आर्थिक साक्षरता)
अनेकदा छात्राः मातापितृभ्यां कष्टार्जितधनस्य तुच्छकारणैः अपव्ययं कुर्वन्ति।
अनेक बार छात्र माता-पिता द्वारा कष्ट से कमाए गए धन का तुच्छ (निरर्थक) कारणों से अपव्यय करते हैं।
जिह्वालालसापूर्त्यर्थं त्वरिताहारः, शीतपेयं, पुटीकृतभोजनं, तथैव व्यसनपदार्थानां सेवनं, प्रदर्शनकारिपरिधानं विलासितापूर्णम् आचरणं चेत्यादि यत्र प्रभूतः अपव्ययः भवति।
जीभ की लालसा (स्वाद) पूरी करने के लिए शीघ्र आहार (फ़ास्ट फ़ूड), ठंडे पेय, डिब्बाबन्द भोजन, उसी प्रकार नशीले पदार्थों का सेवन, दिखावटी वेशभूषा, विलासिता से भरा आचरण इत्यादि — (ये ऐसे काम हैं) जहाँ बहुत अधिक अपव्यय होता है।
एतैः न केवलं धनहानिः, स्वास्थ्यहानिरपि जायते। स्वास्थ्यहानिकारणात् पुनः धनव्ययो वर्धते।
इनसे न केवल धन की हानि, बल्कि स्वास्थ्य की हानि भी होती है। स्वास्थ्य की हानि के कारण फिर से धन का खर्च बढ़ता है।
अर्जितस्य सञ्चयः सञ्चितस्य च निवेशः (कमाए हुए धन का संचय और संचित धन का निवेश)
चाणक्यनीतौ उक्तम् —
जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः पूर्यते घटः।
स क्रमः सर्वविद्यानां धर्मस्य च धनस्य च॥
चाणक्यनीति में कहा गया है —
जल की बूँदों के गिरने से घड़ा धीरे-धीरे भर जाता है। यही क्रम सब विद्याओं का, धर्म का और धन का भी है।
लघु-लघुः सञ्चयोपि कालान्तरे महत्सम्पत्तिरूपेण वर्धते।
छोटी-छोटी बचत भी समय बीतने पर बड़ी सम्पत्ति के रूप में बढ़ जाती है।
यदि छात्राः प्रतिदिनम् अल्पधनस्यापि सञ्चयं कुर्वन्ति, तस्य उचितनिवेशं च कुर्वन्ति तर्हि तेषां भविष्यं सुरक्षितं भवेत्।
यदि छात्र प्रतिदिन थोड़े धन की भी बचत करते हैं और उसका उचित निवेश करते हैं, तो उनका भविष्य सुरक्षित होगा।
भारतदेशे धनसञ्चयस्य सुरक्षितनिवेशस्य च कृते बहुविधाः मार्गाः सन्ति।
भारत देश में धन की बचत और सुरक्षित निवेश के लिए अनेक प्रकार के मार्ग (उपाय) हैं।
तेषु प्रधानमन्त्री-जनधनयोजना, सुकन्या-समृद्धि-योजना, सार्वजनिक-भविष्य-निधिः, वरिष्ठ-नागरिक-संचय-योजना, किसान-विकास-पत्रं, राष्ट्रिय-संचय-प्रमाणपत्रं, राष्ट्रिय-पेंशन-योजना, नियतनिक्षेपः, आवृत्तिनिक्षेपः चेत्याद्याः प्रमुखाः सन्ति।
उनमें प्रधानमन्त्री जन-धन योजना, सुकन्या समृद्धि योजना, सार्वजनिक भविष्य निधि, वरिष्ठ नागरिक बचत योजना, किसान विकास पत्र, राष्ट्रीय बचत प्रमाणपत्र, राष्ट्रीय पेंशन योजना, नियत (निश्चित) अवधि जमा (FD), आवर्ती जमा (RD) इत्यादि प्रमुख हैं।
एतासां सर्वकारीययोजनानां विषये सूचनाः लब्धुं लाभमवाप्तुं च समीपस्थवित्तागाराः पत्रालयाः वा गन्तव्याः, तत्सम्बद्धाः अधिकारिणः च प्रष्टव्याः।
इन सरकारी योजनाओं के विषय में जानकारी पाने और लाभ प्राप्त करने के लिए पास के बैंकों अथवा डाकघरों में जाना चाहिए और उनसे सम्बन्धित अधिकारियों से पूछना चाहिए।
एतासु योजनासु न केवलं कष्टार्जितधनस्य सुरक्षा भवति अपि तु चक्रवृद्ध्यंशेन सह तद्धनं सततं वर्धमानं भवति।
इन योजनाओं में न केवल कष्ट से कमाए धन की सुरक्षा होती है, बल्कि चक्रवृद्धि ब्याज के साथ वह धन लगातार बढ़ता भी रहता है।
भौतिकतावादियुगस्य आकर्षणेन यूनामपव्ययः अधिको भवति येन कारणेन अस्माकम् आर्थिकस्थितिः विपन्ना भवति।
भौतिकतावादी युग के आकर्षण से युवाओं का अपव्यय अधिक होता है, जिस कारण हमारी आर्थिक स्थिति संकटग्रस्त हो जाती है।
किन्तु अर्थविषयकसचेतनता अस्मान् अभावात् उद्धृत्य आर्थिकसम्पन्नतां प्रति नयति।
किन्तु धन-सम्बन्धी जागरूकता हमें अभाव (कमी) से ऊपर उठाकर आर्थिक सम्पन्नता की ओर ले जाती है।
अतः बुद्धिमतां छात्राणां ध्येयं स्यात् — धनस्य उचितोपार्जनम्, व्ययस्य मर्यादा, आपत्कालीननिधिसञ्चयः, दीर्घकालीननिवेशश्च।
इसलिए बुद्धिमान छात्रों का लक्ष्य होना चाहिए — धन का उचित उपार्जन, खर्च की मर्यादा (सीमा), आपातकाल के लिए निधि का संचय और लम्बी अवधि का निवेश।
यः एतेषाम् अनुशासनेन पालनं करोति, स एव यथार्थतः धनस्य धर्मस्य च सन्तोलनं स्थापयितुं शक्नोति।
जो इनका अनुशासन से पालन करता है, वही वास्तव में धन और धर्म का सन्तुलन स्थापित कर सकता है।
यः विद्यार्थी अद्य अर्थविषये जागरूकोऽस्ति, सः भविष्ये उत्तरदायी नागरिको भवति।
जो विद्यार्थी आज धन के विषय में जागरूक है, वह भविष्य में उत्तरदायी (ज़िम्मेदार) नागरिक बनता है।
धर्मः, अर्थः, सुखम् चेत्येतेषां सन्तोलनम् एव यथार्थजीवनस्य लक्षणम्।
धर्म, अर्थ और सुख — इनका सन्तुलन ही वास्तविक जीवन का लक्षण है।
अत एवोक्तम् —
क्षणशः कणशश्चैव विद्यामर्थं च साधयेत्।
क्षणे नष्टे कुतो विद्या कणे नष्टे कुतो धनम्॥
इसीलिए कहा गया है —
एक-एक क्षण का उपयोग करके विद्या और एक-एक कण बचाकर धन प्राप्त करना चाहिए। क्षण नष्ट करने पर विद्या कहाँ (से मिलेगी) और कण नष्ट करने पर धन कहाँ (से मिलेगा)?
अत्र इदम् अवधेयम् — चक्रवृद्ध्यंशः (यहाँ यह ध्यान देने योग्य है — चक्रवृद्धि ब्याज)
चक्रवृद्ध्यंशः तादृशः वृद्ध्यंशः वर्तते यस्मिन् मूलधनेन सह वृद्ध्यंशस्य उपरि अपि वृद्ध्यंशः अर्ज्यते। येन कालान्तरेण धनस्य वृद्धिः अतिशीघ्रं भवति।
चक्रवृद्धि ब्याज ऐसा ब्याज है, जिसमें मूलधन के साथ-साथ ब्याज के ऊपर भी ब्याज कमाया जाता है। इससे समय बीतने पर धन बहुत शीघ्र बढ़ता है।
यथा — यदि भवान् ₹1000 निवेशं करोति, तत्र 10% वार्षिकं वृद्ध्यंशम् अर्जयति तर्हि प्रथमवर्षस्य अन्ते भवान् आहत्य ₹1100 धनं प्राप्स्यति।
जैसे — यदि आप ₹1000 का निवेश करते हैं और उस पर 10% वार्षिक ब्याज कमाते हैं, तो पहले वर्ष के अन्त में आप कुल ₹1100 धन प्राप्त करेंगे।
द्वितीयवर्षे ₹1000 इत्यस्य स्थाने ₹1100 राशेः उपरि वृद्ध्यंशं प्राप्स्यति। अनेन द्वितीयवर्षस्य अन्ते भवतः राशिः आहत्य ₹1210 यावत् वर्धते।
दूसरे वर्ष में (आप) ₹1000 के स्थान पर ₹1100 की राशि पर ब्याज प्राप्त करेंगे। इससे दूसरे वर्ष के अन्त में आपकी राशि कुल ₹1210 तक बढ़ जाती है।
चक्रवृद्ध्यंशः कथं कार्यं करोति? इति अनया सारिण्या स्पष्टं भविष्यति —
चक्रवृद्धि ब्याज कैसे काम करता है? — यह इस तालिका से स्पष्ट हो जाएगा —
(सारिणी) वर्षाणि | आरम्भिकधनम् | वार्षिकः वृद्ध्यंशः (10%) | चक्रवृद्ध्यंश-सहितं धनम् | साधारणवृद्ध्यंशेन सह धनम्
(तालिका के स्तम्भ) वर्ष | आरम्भिक धन | वार्षिक ब्याज (10%) | चक्रवृद्धि ब्याज सहित धन | साधारण ब्याज के साथ धन।
(भाव: दस वर्षों में चक्रवृद्धि से ₹1,000 बढ़कर ₹2,593.74 हो जाते हैं, जबकि साधारण ब्याज से केवल ₹2,000।)
सारः —
निवेशितं मूलधनम् — 1,000
वार्षिकः चक्रवृद्ध्यंशः — 10%
दशवर्षानन्तरं धनस्य मूल्यम् — 2,593.74
सार —
निवेश किया गया मूलधन — 1,000
वार्षिक चक्रवृद्धि ब्याज — 10%
दस वर्ष के बाद धन का मूल्य — 2,593.74
निगमनम् — अनेन इदं सिद्धं यत् चक्रवृद्ध्या निवेशितं धनं शीघ्रं वर्धते यतोहि निवेशकर्ता न केवलं स्वस्य मूलधनस्य अपितु अर्जितवृद्ध्यंशस्य अपि उपरि वृद्ध्यंशम् अर्जयति।
निष्कर्ष — इससे यह सिद्ध होता है कि चक्रवृद्धि पर निवेश किया गया धन शीघ्र बढ़ता है, क्योंकि निवेशक न केवल अपने मूलधन पर, बल्कि कमाए हुए ब्याज पर भी ब्याज कमाता है।
दीर्घकालीनसञ्चयस्य निवेशस्य च कृते एतत् किञ्चन सुशक्तं साधनमस्ति।
लम्बी अवधि की बचत और निवेश के लिए यह एक बहुत सशक्त साधन है।
गणनाकार्यम् (छात्राः कुर्वन्तु) — उपर्युक्तगणनायाः आधारेण ₹1000 निवेशितस्य मूलधनस्य पञ्चदशवर्षेषु विंशतिवर्षेषु वा चक्रवृद्ध्या सकलधनराशेः परिमाणं लिखत।
गणना-कार्य (छात्र करें) — ऊपर की गणना के आधार पर ₹1000 के निवेश किए गए मूलधन की पन्द्रह वर्षों में अथवा बीस वर्षों में चक्रवृद्धि से बनने वाली कुल धनराशि लिखिए।

NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 2 सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः – Questions and Answers

All questions of the chapter are answered below, in the order of the book – in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises. Each answer is written the way you would write it in the exam.

पाठ-बोधः — पृष्ठ 9–12गद्यांशस्य अवबोधः — धर्म-अर्थ-सुखयोः सम्बन्धः, त्रिविधः आर्थिकव्यवहारः, छात्रजीवने आर्थिकसाक्षरता — पाठ के गद्य से अभ्यास के लिए जोड़े गए प्रश्न (पुस्तक में ये प्रश्न नहीं हैं)

अभ्यास हेतु
प्र.1भारतीयधर्मशास्त्रेषु कीदृश्यः सूक्तयः विद्यन्ते ? तासु एका प्रसिद्धा सूक्तिः कस्मिन् ग्रन्थे प्राप्यते ?
उत्तर

भारतीयधर्मशास्त्रेषु अनेकाः सूक्तयः विद्यन्ते, याः मानवजीवनस्य यथार्थतत्त्वं प्रतिपादयन्ति। तासु एकं प्रसिद्धं सूत्ररूपं वाक्यं कौटिल्यस्य अर्थशास्त्रे प्राप्यते — “सुखस्य मूलं धर्मः, धर्मस्य मूलम् अर्थः।” (हिन्दी — भारतीय धर्मशास्त्रों में अनेक सूक्तियाँ हैं, जो मानव-जीवन के यथार्थ तत्त्व का प्रतिपादन करती हैं। उनमें एक प्रसिद्ध सूत्ररूप वाक्य कौटिल्य के अर्थशास्त्र में मिलता है — “सुख की जड़ धर्म है, धर्म की जड़ धन है।”)

प्र.2“अर्थः” इत्युक्ते किम् ? जीवने धर्मः, अर्थः, सुखम् — एतेषां त्रयाणां परस्परसम्बन्धं स्पष्टयत।
उत्तर

अर्थः इत्युक्ते धनं, यत् सर्वविधस्य आजीविकाव्यवहारस्य प्रमुखं साधनम्। जीवने धर्मः, अर्थः, सुखम् इत्येतेषां त्रयाणां परस्परसम्बन्धः अविच्छिन्नः अस्ति। यः जनः न्यायपूर्वकम् अर्थोपार्जनं करोति, सः धर्मपालनं कर्तुं समर्थः भवति, धर्मपालनेन च दीर्घकालिकं सुखं लभते। (हिन्दी — ‘अर्थ’ का तात्पर्य है धन, जो सब प्रकार के आजीविका-व्यवहार का प्रमुख साधन है। जीवन में धर्म, अर्थ और सुख — इन तीनों का पारस्परिक सम्बन्ध अटूट है। जो व्यक्ति न्यायपूर्वक धन कमाता है, वही धर्म का पालन कर सकता है, और धर्मपालन से उसे दीर्घकालिक सुख मिलता है।)

प्र.3सामान्यजीवने धनं किमर्थम् आवश्यकम् ? पर्याप्तधनस्य अभावे किं भवति ?
उत्तर

सामान्यजीवने अन्नं, वस्त्रम्, आवासः, शिक्षा, स्वास्थ्यसेवा चेत्यादीनां मूलभूतानाम् आवश्यकतानां पूर्तये धनम् आवश्यकम्। पर्याप्तधनस्य अभावात् स्वकर्तव्यपालनं कठिनं भवति; स्वास्थ्यं, शिक्षा, सेवा, दानम् चेत्यादीनि कार्याणि बाधितानि भवन्ति, दैनन्दिनजीवनं च असन्तुलितं भवति। (हिन्दी — साधारण जीवन में अन्न, वस्त्र, आवास, शिक्षा, स्वास्थ्य-सेवा आदि मूलभूत आवश्यकताओं की पूर्ति के लिए धन आवश्यक है। पर्याप्त धन न होने पर अपने कर्तव्य का पालन कठिन हो जाता है; स्वास्थ्य, शिक्षा, सेवा और दान जैसे कार्य बाधित हो जाते हैं तथा दैनन्दिन जीवन असन्तुलित हो जाता है।)

प्र.4स्वस्थः आर्थिकव्यवहारः कतिविधः भवति ? प्रत्येकं सोदाहरणं वर्णयत।
उत्तर

स्वस्थः आर्थिकव्यवहारः त्रिविधः भवति — (१) न्यायपूर्णम् अर्थोपार्जनम्, (२) औचित्यपूर्णः व्ययः, (३) भविष्यदृष्ट्या सञ्चयः। (हिन्दी — स्वस्थ आर्थिक व्यवहार तीन प्रकार का होता है — न्यायपूर्ण धनोपार्जन, उचित व्यय तथा भविष्य को ध्यान में रखकर किया गया संचय।)

क्रमःप्रकारःपाठस्य आशयःप्रमाणवचनम् / उदाहरणम्
१.न्यायपूर्णम् अर्थोपार्जनम्सन्मार्गेण एव धनार्जनं करणीयम्; अनैतिकः आर्थिकव्यवहारः कदापि न करणीयः।मनुः — “सर्वेषामेव शौचानामर्थशौचं परं स्मृतम्।”
उपनिषद् — “मा गृधः कस्यस्विद्धनम्।”
२.औचित्यपूर्णः व्ययःयेन व्ययेन स्वास्थ्यलाभः, विद्यार्जनम्, आत्मसुरक्षा वा भवेत् — सः व्ययः अवश्यं करणीयः। आडम्बरपूर्णः प्रदर्शनकारी व्ययः विलासव्यसनाय व्ययः च अपव्ययः, सः वर्जनीयः।प्रत्येकं व्ययस्य लेखः स्थापनीयः, अन्ते च तेषां परिशीलनं करणीयम्।
३.भविष्यदृष्ट्या सञ्चयःउपार्जितधनस्य कश्चन भागः भविष्यसुरक्षायै सञ्चयनीयः। सञ्चयस्य अभ्यासेन जनः स्वावलम्बी भवति; स्वावलम्बनं स्वाभिमानस्य मूलं वर्तते।संकटकालेऽपि स्वाभिमानिजनः अन्यजनस्य आर्थिकसहायतां नापेक्षते।
प्र.5छात्रजीवने आर्थिकसाक्षरता किमर्थम् आवश्यका ? छात्राः कैः कारणैः अपव्ययं कुर्वन्ति ?
उत्तर

अनेकदा छात्राः मातापितृभ्यां कष्टार्जितधनस्य तुच्छकारणैः अपव्ययं कुर्वन्ति। जिह्वालालसापूर्त्यर्थं त्वरिताहारः, शीतपेयं, पुटीकृतभोजनं, तथैव व्यसनपदार्थानां सेवनं, प्रदर्शनकारिपरिधानं, विलासितापूर्णम् आचरणं चेत्यादि यत्र प्रभूतः अपव्ययः भवति। एतैः न केवलं धनहानिः, स्वास्थ्यहानिरपि जायते; स्वास्थ्यहानिकारणात् पुनः धनव्ययः वर्धते। अतः छात्रजीवने आर्थिकसाक्षरता आवश्यका। (हिन्दी — प्रायः छात्र माता-पिता के कष्ट से कमाए धन का तुच्छ कारणों से अपव्यय करते हैं — जीभ की लालसा पूरी करने के लिए फ़ास्ट फ़ूड, शीतपेय, डिब्बाबन्द भोजन, व्यसन-पदार्थों का सेवन, दिखावटी वेशभूषा और विलासितापूर्ण आचरण। इनसे केवल धन की हानि नहीं, स्वास्थ्य की भी हानि होती है, और स्वास्थ्य बिगड़ने पर फिर से धन-व्यय बढ़ जाता है।)

प्र.6भारतदेशे धनसञ्चयस्य सुरक्षितनिवेशस्य च कृते के मार्गाः सन्ति ? सूचनां लब्धुं कुत्र गन्तव्यम् ?
उत्तर

भारतदेशे धनसञ्चयस्य सुरक्षितनिवेशस्य च कृते बहुविधाः मार्गाः सन्ति — प्रधानमन्त्री-जनधनयोजना, सुकन्या-समृद्धि-योजना, सार्वजनिक-भविष्य-निधिः, वरिष्ठ-नागरिक-संचय-योजना, किसान-विकास-पत्रम्, राष्ट्रिय-संचय-प्रमाणपत्रम्, राष्ट्रिय-पेंशन-योजना, नियतनिक्षेपः, आवृत्तिनिक्षेपः चेत्याद्याः। एतासां योजनानां विषये सूचनाः लब्धुं लाभम् अवाप्तुं च समीपस्थवित्तागाराः पत्रालयाः वा गन्तव्याः, तत्सम्बद्धाः अधिकारिणः च प्रष्टव्याः। (हिन्दी — भारत में धन-संचय और सुरक्षित निवेश के अनेक मार्ग हैं, जैसे ऊपर लिखी योजनाएँ। इनकी सूचना पाने और लाभ उठाने के लिए पास के बैंक या डाकघर जाना चाहिए तथा सम्बन्धित अधिकारियों से पूछना चाहिए।)

प्र.7बुद्धिमतां छात्राणां ध्येयं किं स्यात् ? कीदृशः विद्यार्थी भविष्ये उत्तरदायी नागरिकः भवति ?
उत्तर

बुद्धिमतां छात्राणां ध्येयं स्यात् — धनस्य उचितोपार्जनम्, व्ययस्य मर्यादा, आपत्कालीननिधिसञ्चयः, दीर्घकालीननिवेशश्च। यः एतेषाम् अनुशासनेन पालनं करोति, स एव यथार्थतः धनस्य धर्मस्य च सन्तोलनं स्थापयितुं शक्नोति। यः विद्यार्थी अद्य अर्थविषये जागरूकः अस्ति, सः भविष्ये उत्तरदायी नागरिकः भवति। (हिन्दी — बुद्धिमान् छात्रों का ध्येय होना चाहिए — धन का उचित उपार्जन, व्यय की मर्यादा, आपत्कालीन निधि का संचय तथा दीर्घकालीन निवेश। जो इनका अनुशासनपूर्वक पालन करता है, वही सचमुच धन और धर्म का सन्तुलन स्थापित कर सकता है। जो विद्यार्थी आज अर्थ के विषय में जागरूक है, वही भविष्य में उत्तरदायी नागरिक बनता है।)

सूक्तीनां श्लोकानां च अर्थः — पृष्ठ 9–12पाठे उद्धृताः पञ्च सूक्तयः — पदच्छेदः, अन्वयः, शब्दार्थः, हिन्दी अर्थ, भावः — अभ्यास के लिए जोड़े गए प्रश्न (पुस्तक में ये प्रश्न नहीं हैं)

श्लोकार्थः
प्र.1“सुखस्य मूलं धर्मः, धर्मस्य मूलम् अर्थः।” — अस्य सूत्रस्य पदच्छेदम् अन्वयं अर्थं भावं च लिखत। इदं वाक्यं कस्मिन् ग्रन्थे अस्ति ?
उत्तर

इदं सूत्ररूपं वाक्यं कौटिल्यस्य अर्थशास्त्रे अस्ति। (हिन्दी — यह सूत्ररूप वाक्य कौटिल्य के अर्थशास्त्र में है।)

पदच्छेदः — सुखस्य + मूलम् + धर्मः, धर्मस्य + मूलम् + अर्थः।
अन्वयः — सुखस्य मूलं धर्मः (अस्ति), धर्मस्य मूलम् अर्थः (अस्ति)।

हिन्दी अर्थ — सुख की जड़ धर्म है, और धर्म की जड़ अर्थ (धन) है।

भावः — मानवः यथार्थं सुखं तदा एव लभते यदा सः धर्मं पालयति; धर्मपालनं च तदा एव सम्भवति यदा तस्य समीपे न्यायोपार्जितः अर्थः अस्ति। अतः अर्थः धर्मस्य साधनम्, धर्मः च सुखस्य साधनम्।

प्र.2“ब्राह्मे मुहूर्ते चोत्थाय धर्ममर्थं च चिन्तयेत्।” — अस्य पदच्छेदं सन्धिविच्छेदम् अन्वयम् अर्थं भावं च लिखत। इदं वचनं कुत्र उक्तम् ?
उत्तर

इदं वचनं गरुडपुराणे उक्तम्। (हिन्दी — यह वचन गरुडपुराण में कहा गया है।)

पदच्छेदः — ब्राह्मे + मुहूर्ते + च + उत्थाय + धर्मम् + अर्थम् + च + चिन्तयेत्।
सन्धिः — च + उत्थाय = चोत्थाय (अ + उ = ओ, गुणसन्धिः) · धर्मम् + अर्थम् = धर्ममर्थम् (म्-अन्तस्य पदस्य परे स्वरे सति अनुस्वारः न भवति, म् एव तिष्ठति)
अन्वयः — ब्राह्मे मुहूर्ते उत्थाय च धर्मम् अर्थं च चिन्तयेत्।

हिन्दी अर्थ — ब्राह्म मुहूर्त में उठकर धर्म और अर्थ — दोनों का चिन्तन करना चाहिए।

भावः — दिनस्य आरम्भः एव सर्वोत्तमः कालः, यतः तदा मनः शान्तं निर्मलं च भवति। यः प्रातःकाले एव अद्य किं धर्म्यं करणीयम्, कियान् व्ययः करणीयः, किं च सञ्चेतव्यम् — इति चिन्तयति, तस्य सम्पूर्णः दिवसः सुव्यवस्थितः भवति।

प्र.3“सर्वेषामेव शौचानामर्थशौचं परं स्मृतम्। योऽर्थे शुचिर्हि सः शुचिर्न मृद्वारिशुचिः शुचिः॥” — अस्य श्लोकस्य पदच्छेदं सन्धिविच्छेदम् अन्वयम् अर्थं भावं च लिखत। अयं श्लोकः केन उक्तः ?
उत्तर

अयं श्लोकः भगवता मनुना उक्तः; अयं मनुस्मृतेः वचनम् अस्ति। (हिन्दी — यह श्लोक भगवान् मनु ने कहा है; यह मनुस्मृति का वचन है।)

पदच्छेदः — सर्वेषाम् + एव + शौचानाम् + अर्थशौचम् + परम् + स्मृतम्। यः + अर्थे + शुचिः + हि + सः + शुचिः + न + मृद्वारिशुचिः + शुचिः॥
सन्धिः — शौचानाम् + अर्थशौचम् = शौचानामर्थशौचम् · यः + अर्थे = योऽर्थे (विसर्गसन्धिः — पूर्वरूपम्) · शुचिः + हि = शुचिर्हि · शुचिः + न = शुचिर्न (विसर्गस्य रेफादेशः)
अन्वयः — सर्वेषाम् एव शौचानाम् (मध्ये) अर्थशौचं परं स्मृतम्। यः अर्थे शुचिः (भवति) सः हि शुचिः; मृद्वारिशुचिः (एव) शुचिः न (भवति)।

हिन्दी अर्थ — सब प्रकार की पवित्रताओं में धन की पवित्रता सर्वश्रेष्ठ मानी गई है। जो धन के विषय में पवित्र है (जिसका धन न्याय से कमाया है), वही सचमुच पवित्र है; केवल मिट्टी और जल से स्वच्छ हुआ व्यक्ति पवित्र नहीं है।

भावः — बाह्यशुद्धिः शरीरस्य, आन्तरिकशुद्धिः तु आचरणस्य। यस्य धनम् अनैतिकोपायेन आगतम्, सः सहस्रवारम् अपि स्नात्वा शुचिः न भवति।

प्र.4“जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः पूर्यते घटः। स क्रमः सर्वविद्यानां धर्मस्य च धनस्य च॥” — अस्य पदच्छेदम् अन्वयम् अर्थं भावं च लिखत। अयं श्लोकः कुत्र उक्तः ?
उत्तर

अयं श्लोकः चाणक्यनीतौ उक्तः; एनं चाणक्यः अवदत्। (हिन्दी — यह श्लोक चाणक्यनीति में कहा गया है; इसे चाणक्य ने कहा था।)

पदच्छेदः — जलबिन्दुनिपातेन + क्रमशः + पूर्यते + घटः। सः + क्रमः + सर्वविद्यानाम् + धर्मस्य + च + धनस्य + च॥
अन्वयः — जलबिन्दुनिपातेन घटः क्रमशः पूर्यते। सः (एव) क्रमः सर्वविद्यानां धर्मस्य च धनस्य च (भवति)।

हिन्दी अर्थ — पानी की बूँद-बूँद गिरने से घड़ा धीरे-धीरे भर जाता है। वही क्रम समस्त विद्याओं का, धर्म का और धन का भी है।

भावः — महत्कार्यं क्षणेन न सिध्यति — तत् लघुभिः लघुभिः प्रयत्नैः एव सिध्यति। यथा एकैकः बिन्दुः घटं पूरयति, तथा एकैकः श्लोकः विद्यां वर्धयति, एकैकं सत्कर्म धर्मं वर्धयति, एकैकः सञ्चयः च धनं वर्धयति।

प्र.5“क्षणशः कणशश्चैव विद्यामर्थं च साधयेत्। क्षणे नष्टे कुतो विद्या कणे नष्टे कुतो धनम्॥” — अस्य पदच्छेदं सन्धिविच्छेदम् अन्वयम् अर्थं भावं च लिखत।
उत्तर
पदच्छेदः — क्षणशः + कणशः + च + एव + विद्याम् + अर्थम् + च + साधयेत्। क्षणे + नष्टे + कुतः + विद्या, कणे + नष्टे + कुतः + धनम्॥
सन्धिः — कणशः + च = कणशश्च (विसर्गस्य श्-आदेशः, श्चुत्वसन्धिः) · च + एव = चैव (अ + ए = ऐ, वृद्धिसन्धिः) · विद्याम् + अर्थम् = विद्यामर्थम् · कुतः + विद्या = कुतो विद्या (विसर्गस्य उकारादेशः → गुणसन्धिः ‘ओ’)
अन्वयः — क्षणशः कणशः च एव विद्याम् अर्थं च साधयेत्। क्षणे नष्टे कुतः विद्या ? कणे नष्टे कुतः धनम् ?

हिन्दी अर्थ — क्षण-क्षण करके विद्या और कण-कण करके धन सिद्ध करना चाहिए। क्षण नष्ट हो जाने पर विद्या कहाँ से मिलेगी, और कण नष्ट हो जाने पर धन कहाँ से मिलेगा?

भावः — विद्यायाः मूल्यं कालः, धनस्य मूल्यं कणः। यः क्षणम् अपि व्यर्थं नयति सः विद्यां न लभते; यः कणम् अपि व्यर्थं करोति सः धनं न सञ्चिनोति। अतः कालस्य सञ्चयः तथा धनस्य सञ्चयः — उभौ समानौ अभ्यासौ।

सर्वं शब्देन भासते — पृष्ठ 13–16शब्दार्थ-तालिका — शब्दः / अर्थः / हिन्दी / English तथा रिक्तः स्तम्भः ‘मातृभाषया अर्थं लिखत’ — प्र.2 तथा प्र.3 अभ्यास के लिए जोड़े गए प्रश्न हैं

शब्दार्थः
प्र.1पाठे प्रयुक्तानां शब्दानाम् अर्थान् ज्ञात्वा तालिकायाः अन्तिमे स्तम्भे ‘मातृभाषया अर्थं लिखत’।
उत्तर

उत्तरम् — अन्तिम स्तम्भ में अपनी मातृभाषा में अर्थ लिखना है। हिन्दी मातृभाषा वाले विद्यार्थियों के लिए भरा हुआ स्तम्भ नीचे है; दूसरी मातृभाषा वाले उसी शब्द का अर्थ अपनी भाषा में लिखें।

शब्दःअर्थःहिन्दीEnglishमातृभाषया अर्थं लिखत (हिन्दी)
अपव्ययः (पुं.प्र.ए.व.)व्यर्थव्ययःअनुचित व्ययUnnecessary expenseफ़िज़ूलख़र्ची, बेकार में किया गया ख़र्च
अवाप्तुम् (अव + √आप् + तुमुन्, अव्ययम्)प्राप्तुम्प्राप्त करने के लिएTo getपाने के लिए, हासिल करने के लिए
अविच्छिन्नः (नञ् तत्पुरुषः, पुं.प्र.ए.व.)न विच्छिन्नःअटूटInseparableजो टूटे नहीं, लगातार जुड़ा हुआ
अर्जितस्य (√अर्ज् + क्त, पुं.ष.ए.व.)उपार्जितस्यकमाए हुए काOf the earnedकमाई हुई वस्तु या धन का
अर्थोपार्जनम् (ष.तत्पुरुषः, नपुं.प्र.ए.व.)अर्थस्य उपार्जनम्धन कमानाEarningधन कमाने की क्रिया
आजीविका (स्त्री.प्र.ए.व.)वृत्तिःव्यवसायLivelihoodरोज़ी-रोटी, जीविका चलाने का साधन
आडम्बरपूर्णः (पुं.प्र.ए.व.)पाखण्डयुक्तःदिखावे से भराOstentatiousकेवल दिखावे के लिए किया गया, तड़क-भड़क वाला
आर्थिकव्यवहारः (पुं.प्र.ए.व.)धनविषयकः व्यवहारःआर्थिक लेन-देनFinancial behaviorपैसे का लेन-देन तथा उससे जुड़ा आचरण
आर्थिकसाक्षरता (कर्मधारयः, स्त्री.प्र.ए.व.)आर्थिकी साक्षरतावित्तीय साक्षरताFinancial literacyधन के लेन-देन, बचत तथा निवेश की समझ
आवृत्तिनिक्षेपः (पुं.प्र.ए.व.)आवृत्तिनिक्षेपःआवर्ती जमाRecurring Deposit (RD)हर महीने एक निश्चित रकम जमा करने की योजना
उचितनिवेशम् (पुं.द्वि.ए.व.)साधुनिवेशम्योग्य निवेशProper investmentसोच-समझकर सही जगह लगाया गया धन
उद्धृत्य (उद् + √धृ + ल्यप्)उद्धारं कृत्वाऊपर उठाकरBy lifting upबाहर निकालकर, ऊपर उठाकर
औचित्यपूर्णः (पुं.प्र.ए.व.)समुचितःउपयुक्तJustifiedजो उचित हो, मौक़े के अनुरूप
कष्टार्जितधनस्य (कर्मधारयः, नपुं.ष.ए.व.)कष्टेन अर्जितं धनं, तस्यकष्ट से कमाए हुए धन काOf the wealth earned with difficultyमेहनत से कमाए हुए पैसे का
कालान्तरेण (नपुं.तृ.ए.व.)अन्यः कालः, तेनसमय बीतने परBy the course of timeकुछ समय बाद, धीरे-धीरे समय के साथ
किसान-विकास-पत्रम् (नपुं.प्र.ए.व.)कृषकस्य विकासः किसानविकासः, तदर्थं पत्रम्किसान विकास पत्रKisan Vikas Patra (KVP)डाकघर की एक बचत योजना, जिसमें जमा धन निश्चित अवधि में दुगुना होता है
चक्रवृद्ध्यंशेन (तृ.तत्पुरुषः, पुं.तृ.ए.व.)चक्रवृद्ध्या अंशेनचक्रवृद्धि ब्याज सेBy Compound Interestऐसे ब्याज से, जो मूलधन के साथ ब्याज पर भी लगता है
तुच्छकारणैः (कर्मधारयः, नपुं.तृ.ब.व.)तुच्छं कारणम्, तैःनिरर्थक कारणों सेFor trivial reasonsछोटी-छोटी, बेमतलब की वजहों से
त्वरिताहारः (कर्मधारयः, पुं.प्र.ए.व.)त्वरितः चासौ आहारःशीघ्र आहारFast Foodझटपट तैयार मिलनेवाला खाना
नियतनिक्षेपः (मध्यपद-लोपी कर्मधारयः, पुं.प्र.ए.व.)नियतकालिकः निक्षेपःनिश्चित अवधि के लिए जमाFixed Deposit (FD)तय समय के लिए बैंक में जमा की गई रकम
न्यायपूर्णम् (तृतीया-तत्पुरुषः, नपुं.प्र.ए.व.)न्यायेन पूर्णम्न्यायसङ्गतJustifiedजो न्याय के अनुसार हो, ईमानदारी का
पुटीकृतभोजनम् (कर्मधारयः, नपुं.प्र.ए.व.)पुटीकृतं भोजनम्डिब्बाबन्द खानाPackaged foodपैकेट या डिब्बे में बन्द करके बेचा जानेवाला भोजन
पूर्तये (स्त्री.च.ए.व.)सम्पूर्तिनिमित्तम्उपलब्ध कराने के लिएTo fulfillपूरा करने के लिए
प्रदर्शनकारिपरिधानम् (कर्मधारयः, नपुं.प्र.ए.व.)प्रदर्शनकारि परिधानम्प्रदर्शनकारी वेशभूषाFashionable attireकेवल दिखावे के लिए पहना जानेवाला पहनावा
प्रभूतः (पुं.प्र.ए.व.)प्रचुरम्पर्याप्तAbundantबहुत अधिक, भरपूर
प्रधानमन्त्री-जन धन योजना (स्त्री.प्र.ए.व.)प्रधानमन्त्री-जन धन योजनाप्रधानमन्त्री जन धन योजनाPradhan Mantri Jana Dhana Yojnaहर नागरिक का बैंक-खाता खुलवाने की सरकारी योजना
बाधितानि (नपुं.प्र.ब.व.)अवरोधितानिबाधित होते हैंInterruptedरुक जाते हैं, अटक जाते हैं
मा (अ) गृधः (पुं.प्र.ए.व.)लोभं न कुरुलालच न करोDon’t covetलालच मत करो, दूसरे के धन पर नज़र मत रखो
मूलभूतानाम् (नपुं.ष.ब.व.)मूले भूतम्, तेषाम्मौलिकBasicबुनियादी (आवश्यकताओं) का
यथार्थतत्त्वम् (नपुं.प्र.ए.व.)यथार्थं तत्त्वम्वास्तविक तत्त्वTrue essenceअसली सच्चाई, वास्तविक सार
राष्ट्रिय-पेंशन-योजना (स्त्री.प्र.ए.व.)राष्ट्रिय-पेंशन-योजनाराष्ट्रीय पेंशन प्रणालीNational Pension System (NPS)सेवानिवृत्ति के बाद नियमित पेंशन देनेवाली योजना
राष्ट्रिय-संचय-प्रमाणपत्रम् (नपुं.प्र.ए.व.)राष्ट्रिय-संचय-प्रमाणपत्रम्राष्ट्रीय बचत प्रमाणपत्रNational Savings Certificate (NSC)डाकघर का बचत प्रमाणपत्र, जिस पर निश्चित ब्याज मिलता है
वरिष्ठ-नागरिक-संचय-योजना (स्त्री.प्र.ए.व.)वरिष्ठ-नागरिक-संचय-योजनावरिष्ठ नागरिक बचत योजनाSenior Citizens’ Savings Scheme (SCSS)बुज़ुर्ग नागरिकों के लिए बनी बचत योजना
विलासव्यसनाय (नपुं.च.ए.व.)विलासश्च व्यसनञ्च, तस्मैसुख भोग के लिएFor luxury and enjoymentऐशो-आराम और बुरी लत के लिए
विपन्ना (स्त्री.प्र.ए.व.)सम्पन्नतारहितासंकटग्रस्तDestituteबिगड़ी हुई, तंगी में पड़ी हुई
शीतपेयम् (कर्मधारयः, नपुं.प्र.ए.व.)शीतं पेयम्मृदु पेयSoft Drinksठंडा पेय, कोल्ड ड्रिंक
शुचिः (पुं.प्र.ए.व.)पवित्रःशुद्धCleanपवित्र, साफ़ (मन तथा आचरण से भी)
सचेतनता (स्त्री.प्र.ए.व.)विवेकःजागरूकताConsciousnessसजगता, होश रखकर काम करने का भाव
सञ्चयः (पुं.प्र.ए.व.)सङ्ग्रहःसंचयAccumulationबचत, जोड़कर रखना
सन्तोलनम् (नपुं.प्र.ए.व.)समन्वयःसन्तुलित करनाBalanceसन्तुलन बनाए रखना
सुकन्या-समृद्धि-योजना (स्त्री.प्र.ए.व.)सुकन्या-समृद्धि-योजनासुकन्या समृद्धि योजनाSukanya Samriddhi Yojnaबालिका के भविष्य के लिए बनाई गई बचत योजना
सूत्ररूपम् (नपुं.प्र.ए.व.)संक्षेपरूपम्संक्षिप्त रूपAphoristic formथोड़े शब्दों में पूरा सिद्धान्त कहनेवाला रूप
स्वावलम्बी (पुं.प्र.ए.व.)आत्मनिर्भरःस्वावलम्बीSelf-reliantअपने पैरों पर खड़ा, आत्मनिर्भर
प्र.2तालिकायां दत्तानां समासनिर्देशानाम् (नञ् तत्पुरुषः, षष्ठी-तत्पुरुषः, तृतीया-तत्पुरुषः, कर्मधारयः, मध्यपद-लोपी कर्मधारयः) उदाहरणानि विग्रहेण सह लिखत, समासस्य नाम च समर्थयत।
उत्तर

तालिकायाः पदेषु पञ्चविधाः समासाः दृश्यन्ते। प्रत्येकस्य विग्रहः तथा नामकरणस्य कारणम् अधः दत्तम्। (हिन्दी — तालिका के पदों में पाँच प्रकार के समास मिलते हैं। नीचे प्रत्येक का विग्रह तथा उस नाम का कारण दिया गया है।)

समस्तपदम्विग्रहःसमासस्य नामएतत् नाम एव कुतः ?
अविच्छिन्नःन विच्छिन्नःनञ् तत्पुरुषःपूर्वपदे निषेधार्थकः नञ् (न → अ) अस्ति, उत्तरपदस्य अर्थः प्रधानः — अतः नञ् तत्पुरुषः।
अर्थोपार्जनम्अर्थस्य उपार्जनम्षष्ठी-तत्पुरुषःविग्रहे पूर्वपदं षष्ठी विभक्तौ (अर्थस्य) अस्ति; उत्तरपदम् (उपार्जनम्) प्रधानम्।
न्यायपूर्णम्न्यायेन पूर्णम्तृतीया-तत्पुरुषःविग्रहे पूर्वपदं तृतीया विभक्तौ (न्यायेन) अस्ति — करणार्थे।
चक्रवृद्ध्यंशेनचक्रवृद्ध्या अंशेनतृतीया-तत्पुरुषःपूर्वपदं तृतीयायाम् (चक्रवृद्ध्या); तालिकायाम् अपि एतत् एव निर्दिष्टम्।
त्वरिताहारःत्वरितः चासौ आहारःकर्मधारयःउभे पदे समानाधिकरणे (एकविभक्तिके) स्तः, पूर्वपदं विशेषणम्, उत्तरपदं विशेष्यम्।
शीतपेयम्शीतं पेयम्कर्मधारयःशीतम् (विशेषणम्) + पेयम् (विशेष्यम्) — विशेषण-पूर्वपद कर्मधारयः।
कष्टार्जितधनस्यकष्टेन अर्जितं कष्टार्जितम्, कष्टार्जितं धनं, तस्यकर्मधारयः (अन्तः तृतीया-तत्पुरुषः)प्रथमं तृतीया-तत्पुरुषेण ‘कष्टार्जितम्’, ततः तेन सह ‘धनम्’ इति कर्मधारयः।
नियतनिक्षेपःनियतकालिकः निक्षेपःमध्यपद-लोपी कर्मधारयःविग्रहस्य मध्यपदम् (कालिकः) समासे लुप्तम् — अतः ‘मध्यपद-लोपी’।
विलासव्यसनायविलासश्च व्यसनञ्च, तस्मैद्वन्द्वः (समाहारः)उभयोः पदयोः अर्थः प्रधानः, ‘च’ इति योजनम् — अतः द्वन्द्वः।
मृद्वारिशुचिःमृत् च वारि च मृद्वारिणी, ताभ्यां शुचिःद्वन्द्वगर्भितः तृतीया-तत्पुरुषःअन्तः द्वन्द्वः (मृद्वारिणी), ततः तृतीया-तत्पुरुषः (ताभ्यां शुचिः)।
प्र.3तालिकायां दत्तानां कृदन्तपदानाम् — अवाप्तुम्, उद्धृत्य, अर्जितस्य, स्मृतम्, बाधितानि — प्रकृतिं प्रत्ययं च पृथक् कृत्वा लिखत।
उत्तर

पञ्चापि पदानि कृदन्तानि सन्ति — त्रयः प्रत्ययाः अत्र प्रयुक्ताः — तुमुन्, ल्यप्, क्तः। (हिन्दी — ये पाँचों पद कृदन्त हैं; इनमें तीन प्रत्यय प्रयुक्त हुए हैं — तुमुन्, ल्यप् तथा क्त।)

पदम्प्रकृति + प्रत्ययःप्रत्ययस्य अर्थःहिन्दी अर्थ
अवाप्तुम्अव + √आप् + तुमुन्‘…ने के लिए’ — तुमुन्-प्रत्ययान्तम् अव्ययम्; प्रयोजनार्थेप्राप्त करने के लिए
उद्धृत्यउद् + √धृ + ल्यप्पूर्वकालिकः अव्ययः; उपसर्गयुक्ते धातौ ‘क्त्वा’ स्थाने ‘ल्यप्’ भवतिऊपर उठाकर
अर्जितस्य√अर्ज् + क्त (+ षष्ठी ए.व.)भूतकालिकं कर्मणि विशेषणम्कमाए हुए का
स्मृतम्√स्मृ + क्तभूतकालिकं कर्मणि विशेषणम् — ‘माना गया’माना गया है
बाधितानि√बाध् + क्त (नपुं.प्र.ब.व.)कर्मणि क्तान्तम्, बहुवचनेबाधित होते हैं / रुके हुए

अत्र इदम् अवधेयम् — पृष्ठ 17–18चक्रवृद्ध्यंशः — परिभाषा, दशवर्षीया सारिणी, निगमनम् तथा गणनाकार्यम् — प्र.1 तथा प्र.2 अभ्यास के लिए जोड़े गए प्रश्न हैं; प्र.3 पुस्तक का गणनाकार्यम् है

अवधेयम्
प्र.1चक्रवृद्ध्यंशः कः ? उदाहरणेन सारिण्या च स्पष्टयत।
उत्तर

चक्रवृद्ध्यंशः तादृशः वृद्ध्यंशः वर्तते यस्मिन् मूलधनेन सह वृद्ध्यंशस्य उपरि अपि वृद्ध्यंशः अर्ज्यते, येन कालान्तरेण धनस्य वृद्धिः अतिशीघ्रं भवति। (हिन्दी — चक्रवृद्धि ब्याज वह ब्याज है जिसमें मूलधन के साथ-साथ ब्याज पर भी ब्याज कमाया जाता है, जिससे समय बीतने पर धन की वृद्धि बहुत तेज़ी से होती है।)

पाठस्य उदाहरणम् —
यदि भवान् ₹1000 निवेशं करोति, तत्र 10% वार्षिकं वृद्ध्यंशम् अर्जयति —
प्रथमवर्षस्य अन्ते → आहत्य ₹1100
द्वितीयवर्षे ₹1000 इत्यस्य स्थाने ₹1100 राशेः उपरि वृद्ध्यंशं प्राप्स्यति → आहत्य ₹1210
वर्षाणिआरम्भिकधनम्वार्षिकः वृद्ध्यंशः (10%)चक्रवृद्ध्यंश-सहितं धनम्साधारणवृद्ध्यंशेन सह धनम्
1.1,000.00100.001,100.001100
2.1,100.00110.001,210.001200
3.1,210.00121.001,331.001300
4.1,331.00133.101,464.101400
5.1,464.10146.411,610.511500
6.1,610.51161.051,771.561600
7.1,771.56177.161,948.721700
8.1,948.72194.872,143.591800
9.2,143.59214.362,357.951900
10.2,357.95235.802,593.742000

सारः — निवेशितं मूलधनम् — 1,000 · वार्षिकः चक्रवृद्ध्यंशः — 10% · दशवर्षानन्तरं धनस्य मूल्यम् — 2,593.74

प्र.2अस्याः सारिण्याः किं निगमनम् ? चक्रवृद्ध्यंशः कस्मै प्रयोजनाय सुशक्तं साधनम् अस्ति ?
उत्तर

अनेन इदं सिद्धं यत् चक्रवृद्ध्या निवेशितं धनं शीघ्रं वर्धते, यतोहि निवेशकर्ता न केवलं स्वस्य मूलधनस्य अपितु अर्जितवृद्ध्यंशस्य अपि उपरि वृद्ध्यंशम् अर्जयति। दीर्घकालीनसञ्चयस्य निवेशस्य च कृते एतत् किञ्चन सुशक्तं साधनम् अस्ति। (हिन्दी — इससे यह सिद्ध होता है कि चक्रवृद्धि से लगाया गया धन शीघ्र बढ़ता है, क्योंकि निवेश करनेवाला केवल अपने मूलधन पर ही नहीं, कमाए हुए ब्याज पर भी ब्याज कमाता है। दीर्घकालीन बचत तथा निवेश के लिए यह एक बहुत सशक्त साधन है।)

प्र.3गणनाकार्यम् (छात्राः कुर्वन्तु) — उपर्युक्तगणनायाः आधारेण ₹1000 निवेशितस्य मूलधनस्य पञ्चदशवर्षेषु विंशतिवर्षेषु वा चक्रवृद्ध्या सकलधनराशेः परिमाणं लिखत।
उत्तर

उत्तरम् — पुस्तक की सारिणी को 11वें से 20वें वर्ष तक आगे बढ़ाइए (प्रत्येक वर्ष पिछली कुल राशि पर 10% वृद्ध्यंश जोड़िए) —

वर्षम्आरम्भिकधनम् (₹)वार्षिकः वृद्ध्यंशः 10% (₹)वर्षान्ते चक्रवृद्ध्यंश-सहितं धनम् (₹)साधारणवृद्ध्यंशेन (₹)
11.2,593.74259.372,853.112100
12.2,853.11285.313,138.422200
13.3,138.42313.843,452.262300
14.3,452.26345.233,797.492400
15.3,797.49379.754,177.242500
16.4,177.24417.724,594.962600
17.4,594.96459.505,054.462700
18.5,054.46505.455,559.912800
19.5,559.91555.996,115.902900
20.6,115.90611.596,727.493000

पञ्चदशवर्षानन्तरं सकलधनराशिः ≈ ₹4,177; विंशतिवर्षानन्तरं सकलधनराशिः ≈ ₹6,727 (10% वार्षिकचक्रवृद्ध्यंशेन)। (हिन्दी — 15 वर्ष बाद कुल राशि लगभग ₹4,177 (सारिणी से ₹4,177.24) तथा 20 वर्ष बाद लगभग ₹6,727 (सारिणी से ₹6,727.49) हो जाती है।)

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 18प्रश्न १ — एकपदेन उत्तरं लिखत

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
प्र.1 (क)वास्तविकसुखस्य आधारः कः ?
उत्तर

धर्मः। (हिन्दी — धर्म।)

प्र.1 (ख)कस्य अभावात् स्वकर्तव्यपालनं कठिनं भवति ?
उत्तर

पर्याप्तधनस्य। (हिन्दी — पर्याप्त धन के अभाव से।)

प्र.1 (ग)स्वस्थः आर्थिकव्यवहारः कतिविधः भवति ?
उत्तर

त्रिविधः। (हिन्दी — तीन प्रकार का।)

प्र.1 (घ)कीदृशः आर्थिकव्यवहारः कदापि न करणीयः ?
उत्तर

अनैतिकः। (हिन्दी — अनैतिक (आर्थिक व्यवहार)।)

प्र.1 (ङ)स्वावलम्बनं कस्य मूलं वर्तते ?
उत्तर

स्वाभिमानस्य। (हिन्दी — स्वाभिमान का।)

प्र.1 (च)जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः किं पूर्यते ?
उत्तर

घटः। (हिन्दी — घड़ा।)

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 18–19प्रश्न २ — पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखत

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
प्र.2 (क)“सुखस्य मूलं धर्मः, धर्मस्य मूलम् अर्थः” इतीदं प्रसिद्धं वाक्यं कस्मिन् ग्रन्थे प्राप्यते ?
उत्तर

“सुखस्य मूलं धर्मः, धर्मस्य मूलम् अर्थः” इतीदं प्रसिद्धं सूत्ररूपं वाक्यं कौटिल्यस्य अर्थशास्त्रे प्राप्यते। (हिन्दी — “सुख की जड़ धर्म है, धर्म की जड़ धन है” — यह प्रसिद्ध सूत्ररूप वाक्य कौटिल्य के अर्थशास्त्र में मिलता है।)

प्र.2 (ख)सामान्यजीवने कासाम् आवश्यकतानां पूर्त्यर्थं धनम् आवश्यकम् ?
उत्तर

सामान्यजीवने अन्नं, वस्त्रम्, आवासः, शिक्षा, स्वास्थ्यसेवा चेत्यादीनां मूलभूतानाम् आवश्यकतानां पूर्त्यर्थं धनम् आवश्यकम्। (हिन्दी — साधारण जीवन में अन्न, वस्त्र, आवास, शिक्षा, स्वास्थ्य-सेवा आदि मूलभूत आवश्यकताओं की पूर्ति के लिए धन आवश्यक है।)

प्र.2 (ग)ब्राह्मे मुहूर्ते कयोः चिन्तनम् आवश्यकम् ?
उत्तर

ब्राह्मे मुहूर्ते धर्मार्थयोः चिन्तनम् आवश्यकम्। (हिन्दी — ब्राह्म मुहूर्त में धर्म और अर्थ — दोनों का चिन्तन आवश्यक है।)

प्र.2 (घ)जनः केन स्वावलम्बी भवति ?
उत्तर

जनः सञ्चयस्य अभ्यासेन स्वावलम्बी भवति। (हिन्दी — मनुष्य संचय (बचत) के अभ्यास से स्वावलम्बी बनता है।)

प्र.2 (ङ)लघुलघुसञ्चयः अपि कालान्तरे केन रूपेण वर्धते ?
उत्तर

लघु-लघुः सञ्चयः अपि कालान्तरे महत्सम्पत्तिरूपेण वर्धते। (हिन्दी — छोटा-छोटा संचय भी समय बीतने पर महती सम्पत्ति के रूप में बढ़ जाता है।)

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 19प्रश्न ३ — वाक्येन सह ग्रन्थस्य सम्मेलनं कुरुत

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
प्र.3वाक्येन सह ग्रन्थस्य सम्मेलनं कुरुत —
वाक्यम्ग्रन्थः
(क) जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः पूर्यते घटः।१. गरुडपुराणम्
(ख) ब्राह्मे मुहूर्ते चोत्थाय धर्ममर्थं च चिन्तयेत्।२. मनुस्मृतिः
(ग) सर्वेषामेव शौचानामर्थशौचं परं स्मृतम्।३. अर्थशास्त्रम्
(घ) सुखस्य मूलं धर्मः, धर्मस्य मूलम् अर्थः।४. चाणक्यनीतिः
(पुस्तक में (क) से ४ तक का तीर उदाहरण के रूप में पहले से खिंचा है।)
उत्तर

शुद्धं सम्मेलनम् — (क) → ४, (ख) → १, (ग) → २, (घ) → ३। (हिन्दी — सही मेलन — (क) चाणक्यनीति, (ख) गरुडपुराण, (ग) मनुस्मृति, (घ) अर्थशास्त्र।)

वाक्यम्ग्रन्थःपाठे प्रमाणम् (कैसे जाना)
(क) जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः पूर्यते घटः।४. चाणक्यनीतिःपाठे लिखितम् — “अर्जितस्य सञ्चयः सञ्चितस्य च निवेशः — चाणक्यनीतौ उक्तम् —” ततः अयं श्लोकः।
(ख) ब्राह्मे मुहूर्ते चोत्थाय धर्ममर्थं च चिन्तयेत्।१. गरुडपुराणम्“अन्यतमः स्तम्भः इति गण्यते। उक्तं गरुडपुराणे —” इति निर्दिश्य दत्तम्।
(ग) सर्वेषामेव शौचानामर्थशौचं परं स्मृतम्।२. मनुस्मृतिः“उक्तं भगवता मनुना —” इति निर्दिश्य दत्तम्; मनोः वचनं मनुस्मृतौ अस्ति।
(घ) सुखस्य मूलं धर्मः, धर्मस्य मूलम् अर्थः।३. अर्थशास्त्रम्“तेष्वेकं प्रसिद्धं सूत्ररूपं वाक्यं कौटिल्यस्य अर्थशास्त्रे अस्ति —”

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 19प्रश्न ४ — रेखाङ्कितपदमाधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
प्र.4 (क)सुखस्य मूलं धर्मः।
उत्तर

कस्य मूलं धर्मः ? (हिन्दी — किसकी जड़ धर्म है?)

प्र.4 (ख)दिनस्य आरम्भे धर्मार्थयोः चिन्तनम् आवश्यकम्।
उत्तर

दिनस्य आरम्भे कयोः चिन्तनम् आवश्यकम् ? (हिन्दी — दिन के आरम्भ में किन दो का चिन्तन आवश्यक है?)

प्र.4 (ग)सन्मार्गेण एव धनार्जनं करणीयम्।
उत्तर

सन्मार्गेण एव किं करणीयम् ? (हिन्दी — सन्मार्ग से ही क्या करना चाहिए?)

प्र.4 (घ)अनैतिकः आर्थिकव्यवहारः कदापि न करणीयः।
उत्तर

कीदृशः आर्थिकव्यवहारः कदापि न करणीयः ? (हिन्दी — कैसा आर्थिक व्यवहार कभी नहीं करना चाहिए?)

प्र.4 (ङ)संकटकाले स्वाभिमानिजनः अन्यजनस्य आर्थिकसहायतां नापेक्षते।
उत्तर

संकटकाले कः अन्यजनस्य आर्थिकसहायतां नापेक्षते ? (हिन्दी — संकट के समय कौन दूसरे व्यक्ति की आर्थिक सहायता की अपेक्षा नहीं करता?)

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 19–20प्रश्न ५ — उचितैः पदैः रिक्तस्थानानि पूरयत (आत्मनेपदिनां धातूनां लट्-लकारः, प्रथमपुरुषः)

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
प्र.5उचितैः पदैः रिक्तस्थानानि पूरयत —
विद्विद्यतेविद्येतेविद्यन्ते
लभ्………लभेतेलभन्ते
अपेक्ष्अपेक्षते………अपेक्षन्ते
वर्ध्………वर्धेते………
सेव्………………सेवन्ते
मोद्मोदते………………
उत्तर

उत्तरम् — सभी धातुएँ आत्मनेपदी हैं; स्तम्भ लट्-लकार प्रथमपुरुष के एकवचन, द्विवचन, बहुवचन हैं। भरे गए रूप मोटे अक्षरों वाले खानों में हैं —

धातुःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
विद् (होना, विद्यमान रहना)विद्यतेविद्येतेविद्यन्ते
लभ् (पाना)लभतेलभेतेलभन्ते
अपेक्ष् (अपेक्षा करना)अपेक्षतेअपेक्षेतेअपेक्षन्ते
वर्ध् (बढ़ना)वर्धतेवर्धेतेवर्धन्ते
सेव् (सेवा करना)सेवतेसेवेतेसेवन्ते
मोद् (प्रसन्न होना)मोदतेमोदेतेमोदन्ते

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 20–21प्रश्न ६ — अधोलिखितानां प्रश्नानां शुद्धं विकल्पं चिनुत

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
प्र.6 (क)“सुखस्य मूलं धर्मः, धर्मस्य मूलम् अर्थः” इत्यस्य मुख्यः आशयः कः अस्ति ? (१) सुखस्य आधारः केवलम् अर्थः एव। (२) धर्मस्य आधारः केवलं सुखम् एव। (३) धर्मस्य आधारः अर्थः, सुखस्य आधारः धर्मः। (४) सुखं, धर्मः, अर्थः – एतेषां मध्ये सम्बन्धः नास्ति।
उत्तर

शुद्धः विकल्पः — (३) धर्मस्य आधारः अर्थः, सुखस्य आधारः धर्मः। (हिन्दी — सही विकल्प (३) है — धर्म का आधार अर्थ है और सुख का आधार धर्म।)

प्र.6 (ख)गरुडपुराणे किम् उपदिष्टम् अस्ति ? (१) रात्रौ धनस्य चिन्तनं करणीयम्। (२) प्रभाते धर्मार्थयोः चिन्तनं करणीयम्। (३) केवलं धर्मचिन्तनं करणीयम्। (४) केवलम् अर्थचिन्तनं करणीयम्।
उत्तर

शुद्धः विकल्पः — (२) प्रभाते धर्मार्थयोः चिन्तनं करणीयम्। (हिन्दी — सही विकल्प (२) — प्रातःकाल धर्म और अर्थ दोनों का चिन्तन करना चाहिए।)

प्र.6 (ग)“सर्वेषामेव शौचानामर्थशौचं परं स्मृतम्” इत्यस्य तात्पर्यं किम् ? (१) जलशौचमेव श्रेष्ठम्। (२) मृद्वारिशौचमेव श्रेष्ठम्। (३) अर्थशौचं सर्वोपरि, अन्यविधशौचेभ्यः श्रेयः। (४) शौचस्य आवश्यकता नास्ति।
उत्तर

शुद्धः विकल्पः — (३) अर्थशौचं सर्वोपरि, अन्यविधशौचेभ्यः श्रेयः। (हिन्दी — सही विकल्प (३) — धन की पवित्रता सबसे ऊपर है, अन्य सभी शुद्धियों से श्रेष्ठ है।)

प्र.6 (घ)छात्रैः क्रियमाणः अपव्ययः कः ? (१) स्वास्थ्यलाभाय व्ययः। (२) विद्यार्जनाय व्ययः। (३) आडम्बरयुक्तः प्रदर्शनात्मकः व्ययः। (४) आत्मसुरक्षायै व्ययः।
उत्तर

शुद्धः विकल्पः — (३) आडम्बरयुक्तः प्रदर्शनात्मकः व्ययः। (हिन्दी — सही विकल्प (३) — आडम्बरयुक्त, दिखावटी ख़र्च।)

प्र.6 (ङ)“जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः पूर्यते घटः” इति वाक्यं कः अवदत् ? (१) बृहस्पतिः (२) चाणक्यः (३) मनुः (४) याज्ञवल्क्यः
उत्तर

शुद्धः विकल्पः — (२) चाणक्यः। (हिन्दी — सही विकल्प (२) — चाणक्य।)

स्वाध्यायान्मा प्रमदः — पृष्ठ 21क्षेत्रकार्यम् — वित्तकोषं पत्रालयं वा गत्वा सञ्चययोजनानां विषये ज्ञानम्, एकस्याः योजनायाः विषये टिप्पणी

स्वाध्यायान्मा प्रमदः
प्र.1छात्राः अभिभावकैः सह समीपस्थं वित्तकोषम् अथवा पत्रालयं गत्वा प्रधानमन्त्री-जनधनयोजना (PMJDY), सुकन्या-समृद्धि-योजना (SSY), सार्वजनिक-भविष्य-निधिः (PPF), वरिष्ठ-नागरिक-संचय-योजना (SCSS), किसान-विकास-पत्रम् (KVP), राष्ट्रिय-संचय-प्रमाणपत्रम् (NSC), राष्ट्रिय-पेंशन-योजना (NPS), नियतनिक्षेपः (FD), आवृत्तिनिक्षेपः (RD) चेत्यादियोजनानां विषये ज्ञानं प्राप्नुयुः। एकस्याः योजनायाः विषये टिप्पणीं च लिखेयुः।
उत्तर

उत्तरम् — यह क्षेत्र-कार्य है; आँकड़े स्वयं बैंक/डाकघर जाकर लीजिए। एक योजना पर संस्कृत में नमूना टिप्पणी —

नमूना उत्तर — सुकन्या-समृद्धि-योजना

सुकन्या-समृद्धि-योजना (SSY) भारतसर्वकारस्य एका सञ्चययोजना अस्ति। इयं ‘बेटी बचाओ, बेटी पढ़ाओ’ इति अभियानस्य अङ्गरूपेण प्रवर्तिता। दशवर्षात् न्यूनवयस्कायाः बालिकायाः नाम्ना अस्याः खातं पत्रालये वित्तकोषे वा उद्घाटयितुं शक्यते। एकस्मिन् वित्तवर्षे न्यूनतमं ₹250 अधिकतमं च ₹1,50,000 निक्षेप्तुं शक्यते। पञ्चदशवर्षपर्यन्तं निक्षेपः करणीयः, खातं तु उद्घाटनात् एकविंशतिवर्षानन्तरं परिपक्वं भवति। अस्यां योजनायां चक्रवृद्ध्यंशः लभ्यते, अतः लघुः अपि सञ्चयः कालान्तरेण महती सम्पत्तिः भवति। बालिकायाः उच्चशिक्षायै विवाहाय वा एतत् धनं महते उपकाराय भवति। आयकरे अपि लाभः लभ्यते। मम मतेन प्रत्येकस्मिन् गृहे यत्र बालिका अस्ति, तत्र इयं योजना अवश्यम् आरब्धव्या।

यस्तु क्रियावान् मनुजः स विद्वान् — पृष्ठ 21परियोजनाकार्यम् — पाँच क्रियात्मक कार्य

परियोजनाकार्यम्
प्र.1अस्मिन् पाठे पठितानां सूक्तीनां श्लोकानां च आशयं स्वभाषया विलिख्य शिक्षकाय दर्शयत।
उत्तर

उत्तरम् — पाठ की पाँच सूक्तियों/श्लोकों का आशय अपनी भाषा (हिन्दी) में —

सूक्तिः / श्लोकःग्रन्थःआशयः (स्वभाषया)
सुखस्य मूलं धर्मः, धर्मस्य मूलम् अर्थः।अर्थशास्त्रम् (कौटिल्यः)सच्चे सुख की जड़ धर्म है और धर्म की जड़ धन। न्याय से कमाया धन ही मनुष्य को धर्म-पालन के योग्य बनाता है, और धर्म-पालन ही स्थायी सुख देता है।
ब्राह्मे मुहूर्ते चोत्थाय धर्ममर्थं च चिन्तयेत्।गरुडपुराणम्दिन का आरम्भ ही योजना का समय है। ब्राह्म मुहूर्त में उठकर सोचना चाहिए — आज कौन-सा धर्म्य कार्य करना है और अर्थ का प्रबन्ध कैसा रहेगा।
सर्वेषामेव शौचानामर्थशौचं परं स्मृतम्। योऽर्थे शुचिर्हि सः शुचिर्न मृद्वारिशुचिः शुचिः॥मनुस्मृतिःसब शुद्धियों में धन की शुद्धि सर्वश्रेष्ठ है। जिसका धन ईमानदारी का है वही सचमुच पवित्र है; केवल मिट्टी-पानी से शरीर धोकर कोई पवित्र नहीं हो जाता।
जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः पूर्यते घटः। स क्रमः सर्वविद्यानां धर्मस्य च धनस्य च॥चाणक्यनीतिःबूँद-बूँद से घड़ा भरता है। विद्या, धर्म और धन — तीनों इसी क्रम से बढ़ते हैं, अर्थात् थोड़ा-थोड़ा किन्तु नियमित प्रयत्न ही बड़ा फल देता है।
क्षणशः कणशश्चैव विद्यामर्थं च साधयेत्। क्षणे नष्टे कुतो विद्या कणे नष्टे कुतो धनम्॥(पाठान्ते उद्धृतम्)क्षण-क्षण से विद्या और कण-कण से धन जुटता है। जो क्षण गँवाता है वह विद्या खोता है, जो कण गँवाता है वह धन खोता है।
प्र.2भवन्तः स्वजीवने अपव्ययात् कथं दूरे स्थातुं शक्नुवन्ति ? अस्मिन् विषये उपायान् लिखत।
उत्तर

उत्तरम् — पाठ के तीन मूलमन्त्रों (औचित्यपूर्णः व्ययः, व्ययस्य लेखः, भविष्यदृष्ट्या सञ्चयः) के आधार पर अपव्यय से बचने के दस उपाय —

उपायः (संस्कृतम्)हिन्दी
१. प्रतिदिनं व्ययस्य लेखः स्थापनीयः, मासान्ते च तस्य परिशीलनं करणीयम्।रोज़ का ख़र्च एक कॉपी में लिखिए और महीने के अन्त में उसकी समीक्षा कीजिए — पाठ का अपना निर्देश यही है।
२. क्रयणात् पूर्वं प्रष्टव्यम् — ‘इदं मम आवश्यकता अस्ति उत केवलम् इच्छा ?’कुछ ख़रीदने से पहले स्वयं से पूछिए — यह ज़रूरत है या केवल इच्छा?
३. त्वरिताहारस्य शीतपेयस्य पुटीकृतभोजनस्य च परिहारः।फ़ास्ट फ़ूड, कोल्ड ड्रिंक और डिब्बाबन्द खाने से बचिए — इससे धन और स्वास्थ्य दोनों बचते हैं।
४. गृहनिर्मितम् आहारं नयत, जलपात्रं च सह नयत।घर का बना खाना और पानी की बोतल साथ ले जाइए।
५. प्रदर्शनकारिपरिधानस्य आडम्बरस्य च त्यागः; अनुकरणेन क्रयणं न करणीयम्।दिखावटी कपड़े-सामान न लीजिए; मित्रों की देखा-देखी ख़रीदारी मत कीजिए।
६. मासिकं व्ययपरिमाणं (बजट) पूर्वमेव निर्धारणीयम्।महीने का बजट पहले ही तय कर लीजिए और उसी में रहिए।
७. पितृभ्यां दत्तस्य धनस्य दशांशः प्रतिमासं सञ्चयनीयः।जेब-ख़र्च का कम-से-कम दसवाँ भाग हर महीने बचाइए (गुल्लक या RD खाते में)।
८. पत्रालये वित्तकोषे वा आवृत्तिनिक्षेपः (RD) आरब्धव्यः।डाकघर या बैंक में आवर्ती जमा खाता खुलवाइए — छोटी बचत भी चक्रवृद्धि से बढ़ती है।
९. व्यसनपदार्थेभ्यः सर्वथा दूरं स्थातव्यम्।व्यसन की वस्तुओं से पूरी तरह दूर रहिए — यह सबसे बड़ा अपव्यय है।
१०. यः व्ययः स्वास्थ्यलाभाय विद्यार्जनाय आत्मसुरक्षायै वा भवति, सः अवश्यं करणीयः।जिस ख़र्च से स्वास्थ्य, पढ़ाई या अपनी सुरक्षा बढ़े, वह अवश्य कीजिए — कंजूसी उपाय नहीं है।
प्र.3स्वस्य एकस्य मासस्य आय-व्ययविवरणं विलिख्य शिक्षकाय दर्शयत।
उत्तर

उत्तरम् — अपने वास्तविक आँकड़े लिखिए। प्रारूप (नमूना-अंकों सहित) —

आयः (आय)व्ययः (ख़र्च)
मदःराशिः (₹)मदःराशिः (₹)
मासिकं जेबव्ययधनम् (pocket money)500लेखनसामग्री (कॉपी, कलम)120
पर्वणि प्राप्तम् उपहारधनम्200यात्राव्ययः (बस/साइकिल)150
पुरातनपुस्तकानां विक्रयेण100जलपानम् (नाश्ता)200
——पुस्तकालयशुल्कम् / पत्रिका50
——दानम् / सहायता50
——सञ्चयः (गुल्लकः / RD)150
आहत्य आयः800आहत्य व्ययः720
शेषः (आयः − व्ययः)₹80 — अयं शेषः अपि सञ्चयनीयः
प्र.4जलस्य संरक्षणं कैः उपायैः करणीयमिति कक्षायां चर्चयत सचित्रं प्रदर्शयत च।
उत्तर

उत्तरम् — चर्चायाः बिन्दवः (जल-संरक्षण के उपाय)

उपायः (संस्कृतम्)हिन्दी
प्रणालिकायाः (नलस्य) क्षरणं तत्क्षणमेव संस्कर्तव्यम्।टपकते नल तुरन्त ठीक कराइए — बूँद-बूँद करके दिन भर में बहुत पानी बह जाता है।
दन्तधावनकाले क्षौरकर्मकाले च नलः पिधातव्यः।दाँत साफ़ करते या दाढ़ी बनाते समय नल बन्द रखिए।
वर्षाजलसंग्रहणम् (rain-water harvesting) करणीयम्।छत का वर्षा-जल संचित कीजिए तथा भूजल-पुनर्भरण कूप बनवाइए।
वृक्षाणां सेचनं प्रातःकाले सायंकाले वा, बिन्दुसेचनपद्धत्या (drip irrigation)।पौधों की सिंचाई सुबह-शाम कीजिए, टपक-सिंचाई अपनाइए — दोपहर में पानी भाप बनकर उड़ जाता है।
वस्त्रप्रक्षालनस्य जलम् उद्यानसेचनाय पुनः प्रयोक्तव्यम्।कपड़े धोने का पानी बग़ीचे में डालिए — पानी का पुनः उपयोग।
जलाशयानां नदीनां च प्रदूषणं वर्जनीयम्।तालाब-नदी में कचरा और रसायन मत डालिए — प्रदूषित जल भी खोया हुआ जल है।
जागरूकता-अभियानम् — पत्रकम्, भित्तिपत्रम्, नाटिका च।कक्षा में पोस्टर, नुक्कड़-नाटिका और पर्चे से जागरूकता फैलाइए।

सचित्रप्रदर्शनार्थं नमूना भित्तिपत्रम् (poster) —

केन्द्रे — एकः जलबिन्दुः पतन् घटं पूरयन्।
उपरि शीर्षकम् — “जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः पूर्यते घटः”
अधः वाक्यम् — “जलं जीवनम्। बिन्दुं बिन्दुं रक्षत, भविष्यं रक्षत।”
पार्श्वे चत्वारि लघुचित्राणि — (१) क्षरन् नलः ⊗ (२) वर्षाजलसंग्रहः ✓ (३) बिन्दुसेचनम् ✓ (४) प्रदूषिता नदी ⊗
प्र.5विद्युतः संरक्षणं कथं कर्तुं शक्यते तस्य चित्रं निर्माय शिक्षकाय दर्शयत।
उत्तर

उत्तरम् — विद्युत्-संरक्षण के उपाय तथा चित्र की रूपरेखा

उपायः (संस्कृतम्)हिन्दीलाभः
कक्षात् निर्गमनात् पूर्वं दीपाः व्यजनानि च निर्वापणीयानि।कमरे से निकलते समय पंखा-बत्ती बन्द कीजिए।सबसे सरल और सबसे बड़ी बचत
तापदीपानां स्थाने LED-दीपाः योजनीयाः।पुराने बल्बों के स्थान पर LED लगाइए।लगभग 80% कम विद्युत्-व्यय
दिवसे सूर्यप्रकाशस्य उपयोगः; गवाक्षाः उद्घाटनीयाः।दिन में खिड़कियाँ खोलकर सूर्य-प्रकाश का उपयोग कीजिए।दिन में बत्ती की आवश्यकता ही नहीं
यन्त्राणि (दूरदर्शनम्, सङ्गणकम्) मुख्यस्विचेन एव पिधातव्यानि।टीवी-कम्प्यूटर को रिमोट से नहीं, मुख्य स्विच से बन्द कीजिए।‘स्टैंडबाई’ में होनेवाला छिपा व्यय रुकता है
पञ्चतारकाङ्कितानि (5-star) उपकरणानि क्रेतव्यानि।फ़्रिज, पंखा आदि 5-star रेटिंग वाले ख़रीदिए।दीर्घकाले विद्युद्व्ययः न्यूनः
सौरोर्जायाः (solar) उपयोगः — सौरपटलम्, सौरजलतापकः।छत पर सोलर पैनल तथा सोलर वॉटर-हीटर लगवाइए।नवीकरणीय ऊर्जा, स्थायी बचत

चित्रस्य रूपरेखा (poster का ख़ाका) —

वामे भागे — ‘अपव्ययः’ ⊗ : सर्वे दीपाः प्रज्वलिताः, कक्षा रिक्ता, विद्युद्देयकम् (बिल) ऊर्ध्वं गच्छत्।
दक्षिणे भागे — ‘सुव्ययः’ ✓ : एकः LED-दीपः, उद्घाटितः गवाक्षः, छादने सौरपटलम्, देयकम् अधः गच्छत्।
मध्ये शीर्षकम् — “विद्युतः रक्षणम् एव विद्युतः उत्पादनम्।”
अधः — “क्षणे नष्टे कुतो विद्या, कणे नष्टे कुतो धनम्॥” — इति श्लोकं लिखित्वा तस्य अधः लिखत — ‘एवमेव — विद्युत्कणे नष्टे कुतः ऊर्जा ?’

Chapter 2 of 16 – Sanskrit

Also for This Chapter

NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 2 सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः – Overview

ClassClass 9
SubjectSanskrit
Chapter2 – सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः
Session2027
FormatFull answers on this page + PDF

NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 2 – FAQs

Where can I download NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 2 सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः PDF?

Read every answer on this page, or download the free PDF from the table at the top.

Is this for the 2027 session?

Yes, it follows the latest NCERT Class 9 Sanskrit book for 2027.

How many questions are solved in NCERT Class 9 Sanskrit Chapter 2?

All questions of the chapter – the in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises.

How should I use these solutions?

Read the chapter in the NCERT book first, attempt the questions yourself, then check your answers here.

Official website: ncert.nic.inNational Council of Educational Research and Training publishes date sheets, admit cards and results here
Visit

Ask a question

?

Loading comments…