NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 2 सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः provide clear, step-by-step answers to every exercise and in-text question from the chapter सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः of the NCERT textbook शारदा. Prepared by subject experts as per the latest NCERT (CBSE) syllabus for 2026-27, these NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit help you understand each concept, write exam-ready answers, and check your own solutions. You can read them online below or download the free Class 9 Sanskrit Chapter 2 question-answer PDF.
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 2 सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः
- Class: Class 9
- Subject: Sanskrit
- Chapter: Chapter 2 – सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः
- Textbook: शारदा (NCERT)
- Study material: NCERT Solutions – questions with answers, free PDF
These solutions answer all the exercise questions of Chapter 2 सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः — including the in-text questions, short-answer and long-answer questions, and activities — with complete explanations so you can follow the method, not just the final answer. Read the full solutions below.
NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 2 सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः View Download
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 2 PDF Download
You can read the NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 2 online above, or download the complete question-answer PDF to study सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः offline at any time.
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 2 PDF Download Link – Click Here to Download Solutions PDF
Questions Covered in This Chapter
These NCERT Solutions answer all 47 questions of this chapter. The questions solved are:
- भारतीयधर्मशास्त्रेषु कीदृश्यः सूक्तयः विद्यन्ते ? तासु एका प्रसिद्धा सूक्तिः कस्मिन् ग्रन्थे प्राप्यते ?
- “अर्थः” इत्युक्ते किम् ? जीवने धर्मः, अर्थः, सुखम् — एतेषां त्रयाणां परस्परसम्बन्धं स्पष्टयत।
- सामान्यजीवने धनं किमर्थम् आवश्यकम् ? पर्याप्तधनस्य अभावे किं भवति ?
- स्वस्थः आर्थिकव्यवहारः कतिविधः भवति ? प्रत्येकं सोदाहरणं वर्णयत।
- छात्रजीवने आर्थिकसाक्षरता किमर्थम् आवश्यका ? छात्राः कैः कारणैः अपव्ययं कुर्वन्ति ?
- भारतदेशे धनसञ्चयस्य सुरक्षितनिवेशस्य च कृते के मार्गाः सन्ति ? सूचनां लब्धुं कुत्र गन्तव्यम् ?
- बुद्धिमतां छात्राणां ध्येयं किं स्यात् ? कीदृशः विद्यार्थी भविष्ये उत्तरदायी नागरिकः भवति ?
- “सुखस्य मूलं धर्मः, धर्मस्य मूलम् अर्थः।” — अस्य सूत्रस्य पदच्छेदम् अन्वयं अर्थं भावं च लिखत। इदं वाक्यं कस्मिन् ग्रन्थे अस्ति ?
- “ब्राह्मे मुहूर्ते चोत्थाय धर्ममर्थं च चिन्तयेत्।” — अस्य पदच्छेदं सन्धिविच्छेदम् अन्वयम् अर्थं भावं च लिखत। इदं वचनं कुत्र उक्तम् ?
- “सर्वेषामेव शौचानामर्थशौचं परं स्मृतम्। योऽर्थे शुचिर्हि सः शुचिर्न मृद्वारिशुचिः शुचिः॥” — अस्य श्लोकस्य पदच्छेदं सन्धिविच्छेदम् अन्वयम् अर्थं भावं च लिखत। अयं श्लोकः केन उक्तः ?
- “जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः पूर्यते घटः। स क्रमः सर्वविद्यानां धर्मस्य च धनस्य च॥” — अस्य पदच्छेदम् अन्वयम् अर्थं भावं च लिखत। अयं श्लोकः कुत्र उक्तः ?
- “क्षणशः कणशश्चैव विद्यामर्थं च साधयेत्। क्षणे नष्टे कुतो विद्या कणे नष्टे कुतो धनम्॥” — अस्य पदच्छेदं सन्धिविच्छेदम् अन्वयम् अर्थं भावं च लिखत।
- पाठे प्रयुक्तानां शब्दानाम् अर्थान् ज्ञात्वा तालिकायाः अन्तिमे स्तम्भे ‘मातृभाषया अर्थं लिखत’।
- तालिकायां दत्तानां समासनिर्देशानाम् (नञ् तत्पुरुषः, षष्ठी-तत्पुरुषः, तृतीया-तत्पुरुषः, कर्मधारयः, मध्यपद-लोपी कर्मधारयः) उदाहरणानि विग्रहेण सह लिखत, समासस्य नाम च समर्थयत।
- तालिकायां दत्तानां कृदन्तपदानाम् — अवाप्तुम्, उद्धृत्य, अर्जितस्य, स्मृतम्, बाधितानि — प्रकृतिं प्रत्ययं च पृथक् कृत्वा लिखत।
- चक्रवृद्ध्यंशः कः ? उदाहरणेन सारिण्या च स्पष्टयत।
- अस्याः सारिण्याः किं निगमनम् ? चक्रवृद्ध्यंशः कस्मै प्रयोजनाय सुशक्तं साधनम् अस्ति ?
- गणनाकार्यम् (छात्राः कुर्वन्तु) — उपर्युक्तगणनायाः आधारेण ₹1000 निवेशितस्य मूलधनस्य पञ्चदशवर्षेषु विंशतिवर्षेषु वा चक्रवृद्ध्या सकलधनराशेः परिमाणं लिखत।
- वास्तविकसुखस्य आधारः कः ?
- कस्य अभावात् स्वकर्तव्यपालनं कठिनं भवति ?
- स्वस्थः आर्थिकव्यवहारः कतिविधः भवति ?
- कीदृशः आर्थिकव्यवहारः कदापि न करणीयः ?
- स्वावलम्बनं कस्य मूलं वर्तते ?
- जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः किं पूर्यते ?
- “सुखस्य मूलं धर्मः, धर्मस्य मूलम् अर्थः” इतीदं प्रसिद्धं वाक्यं कस्मिन् ग्रन्थे प्राप्यते ?
- सामान्यजीवने कासाम् आवश्यकतानां पूर्त्यर्थं धनम् आवश्यकम् ?
- ब्राह्मे मुहूर्ते कयोः चिन्तनम् आवश्यकम् ?
- जनः केन स्वावलम्बी भवति ?
- लघुलघुसञ्चयः अपि कालान्तरे केन रूपेण वर्धते ?
- वाक्येन सह ग्रन्थस्य सम्मेलनं कुरुत — (क) जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः पूर्यते घटः। (ख) ब्राह्मे मुहूर्ते चोत्थाय धर्ममर्थं च चिन्तयेत्। (ग) सर्वेषामेव शौचानामर्थशौचं परं स्मृतम्। (घ) सुखस्य मूलं धर्मः, धर्मस्य मूलम् अर्थः। | [ग्रन्थाः — १. गरुडपुराणम् २. मनुस्मृतिः ३. अर्थशास्त्रम् ४. चाणक्यनीतिः]
- सुखस्य मूलं धर्मः।
- दिनस्य आरम्भे धर्मार्थयोः चिन्तनम् आवश्यकम्।
- सन्मार्गेण एव धनार्जनं करणीयम्।
- अनैतिकः आर्थिकव्यवहारः कदापि न करणीयः।
- संकटकाले स्वाभिमानिजनः अन्यजनस्य आर्थिकसहायतां नापेक्षते।
- उचितैः पदैः रिक्तस्थानानि पूरयत — [विद् — विद्यते, विद्येते, विद्यन्ते | लभ् — ………, लभेते, लभन्ते | अपेक्ष् — अपेक्षते, ………, अपेक्षन्ते | वर्ध् — ………, वर्धेते, ……… | सेव् — ………, ………, सेवन्ते | मोद् — मोदते, ………, ………]
- “सुखस्य मूलं धर्मः, धर्मस्य मूलम् अर्थः” इत्यस्य मुख्यः आशयः कः अस्ति ? (१) सुखस्य आधारः केवलम् अर्थः एव। (२) धर्मस्य आधारः केवलं सुखम् एव। (३) धर्मस्य आधारः अर्थः, सुखस्य आधारः धर्मः। (४) सुखं, धर्मः, अर्थः – एतेषां मध्ये सम्बन्धः नास्ति।
- गरुडपुराणे किम् उपदिष्टम् अस्ति ? (१) रात्रौ धनस्य चिन्तनं करणीयम्। (२) प्रभाते धर्मार्थयोः चिन्तनं करणीयम्। (३) केवलं धर्मचिन्तनं करणीयम्। (४) केवलम् अर्थचिन्तनं करणीयम्।
- “सर्वेषामेव शौचानामर्थशौचं परं स्मृतम्” इत्यस्य तात्पर्यं किम् ? (१) जलशौचमेव श्रेष्ठम्। (२) मृद्वारिशौचमेव श्रेष्ठम्। (३) अर्थशौचं सर्वोपरि, अन्यविधशौचेभ्यः श्रेयः। (४) शौचस्य आवश्यकता नास्ति।
- छात्रैः क्रियमाणः अपव्ययः कः ? (१) स्वास्थ्यलाभाय व्ययः। (२) विद्यार्जनाय व्ययः। (३) आडम्बरयुक्तः प्रदर्शनात्मकः व्ययः। (४) आत्मसुरक्षायै व्ययः।
- “जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः पूर्यते घटः” इति वाक्यं कः अवदत् ? (१) बृहस्पतिः (२) चाणक्यः (३) मनुः (४) याज्ञवल्क्यः
- छात्राः अभिभावकैः सह समीपस्थं वित्तकोषम् अथवा पत्रालयं गत्वा प्रधानमन्त्री-जनधनयोजना (PMJDY), सुकन्या-समृद्धि-योजना (SSY), सार्वजनिक-भविष्य-निधिः (PPF), वरिष्ठ-नागरिक-संचय-योजना (SCSS), किसान-विकास-पत्रम् (KVP), राष्ट्रिय-संचय-प्रमाणपत्रम् (NSC), राष्ट्रिय-पेंशन-योजना (NPS), नियतनिक्षेपः (FD), आवृत्तिनिक्षेपः (RD) चेत्यादियोजनानां विषये ज्ञानं प्राप्नुयुः। एकस्याः योजनायाः विषये टिप्पणीं च लिखेयुः।
- अस्मिन् पाठे पठितानां सूक्तीनां श्लोकानां च आशयं स्वभाषया विलिख्य शिक्षकाय दर्शयत।
- भवन्तः स्वजीवने अपव्ययात् कथं दूरे स्थातुं शक्नुवन्ति ? अस्मिन् विषये उपायान् लिखत।
- स्वस्य एकस्य मासस्य आय-व्ययविवरणं विलिख्य शिक्षकाय दर्शयत।
- जलस्य संरक्षणं कैः उपायैः करणीयमिति कक्षायां चर्चयत सचित्रं प्रदर्शयत च।
- विद्युतः संरक्षणं कथं कर्तुं शक्यते तस्य चित्रं निर्माय शिक्षकाय दर्शयत।
Chapter at a Glance
- पाठ-परिचयः — भारतीय धर्मशास्त्रों में अनेक ऐसी सूक्तियाँ हैं जो मानव-जीवन के यथार्थ तत्त्व का प्रतिपादन करती हैं। उन्हीं में से एक प्रसिद्ध सूत्ररूप वाक्य कौटिल्य के अर्थशास्त्र में है — “सुखस्य मूलं धर्मः, धर्मस्य मूलम् अर्थः।” यही वाक्य इस पाठ का शीर्षक और आधार दोनों है।
- मूल विषय — वास्तविक सुख का आधार धर्म है और धर्मपालन का आधार अर्थ (धन) है। ‘अर्थ’ का तात्पर्य है वह धन जो सब प्रकार के आजीविका-व्यवहार का प्रमुख साधन है। जीवन में धर्मः, अर्थः, सुखम् — इन तीनों का परस्पर सम्बन्ध अविच्छिन्न है। जो न्यायपूर्वक धनोपार्जन करता है, वही धर्मपालन में समर्थ होता है और धर्मपालन से दीर्घकालिक सुख पाता है।
- धन क्यों आवश्यक है — अन्न, वस्त्र, आवास, शिक्षा, स्वास्थ्यसेवा आदि मूलभूत आवश्यकताओं की पूर्ति के लिए धन चाहिए। पर्याप्त धन के अभाव में स्वकर्तव्य-पालन कठिन हो जाता है; स्वास्थ्य, शिक्षा, सेवा, दान आदि कार्य बाधित होते हैं और दैनन्दिन जीवन असन्तुलित हो जाता है। इसीलिए धर्मशास्त्र में चतुर्वर्ग (धर्म-अर्थ-काम-मोक्ष) में अर्थ को एक अन्यतम स्तम्भ माना गया है।
- स्वस्थ आर्थिक-व्यवहार त्रिविध है — (१) न्यायपूर्णम् अर्थोपार्जनम् — सन्मार्ग से ही धन कमाना (मनु — “सर्वेषामेव शौचानामर्थशौचं परं स्मृतम्”, तथा उपनिषद् — “मा गृधः कस्यस्विद्धनम्”); (२) औचित्यपूर्णः व्ययः — आवश्यकतानुसार व्यय, आडम्बर तथा विलास-व्यसन पर व्यय अपव्यय है, अतः प्रत्येक व्यय का लेखा रखना चाहिए; (३) भविष्यदृष्ट्या सञ्चयः — उपार्जित धन का कुछ भाग भविष्य-सुरक्षा के लिए संचित करना। संचय से मनुष्य स्वावलम्बी बनता है और स्वावलम्बन ही स्वाभिमान का मूल है।
- छात्रजीवन में आर्थिक साक्षरता — छात्र प्रायः माता-पिता के कष्टार्जित धन का तुच्छ कारणों से अपव्यय करते हैं — जिह्वा की लालसा के लिए त्वरिताहार (fast food), शीतपेय, पुटीकृत भोजन, व्यसन-पदार्थों का सेवन, प्रदर्शनकारी परिधान तथा विलासितापूर्ण आचरण। इनसे केवल धनहानि ही नहीं, स्वास्थ्यहानि भी होती है और स्वास्थ्यहानि से पुनः धन-व्यय बढ़ता है।
- सञ्चय तथा निवेश — चाणक्यनीति का वचन है — “जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः पूर्यते घटः।” छोटा-छोटा संचय भी कालान्तर में महती सम्पत्ति बन जाता है। भारत में सुरक्षित निवेश के अनेक मार्ग हैं — प्रधानमन्त्री-जनधनयोजना, सुकन्या-समृद्धि-योजना, सार्वजनिक-भविष्य-निधिः, वरिष्ठ-नागरिक-संचय-योजना, किसान-विकास-पत्रम्, राष्ट्रिय-संचय-प्रमाणपत्रम्, राष्ट्रिय-पेंशन-योजना, नियतनिक्षेपः (FD) तथा आवृत्तिनिक्षेपः (RD)। इनमें धन सुरक्षित भी रहता है और चक्रवृद्ध्यंश के साथ निरन्तर बढ़ता भी है।
- अत्र इदम् अवधेयम् — चक्रवृद्ध्यंशः — इस पाठ का ‘अवधेयम्’ खण्ड कवि-परिचय नहीं, बल्कि चक्रवृद्धि ब्याज का गणितीय स्पष्टीकरण है। ₹1000 पर 10% वार्षिक चक्रवृद्धि से दस वर्ष बाद राशि ₹2,593.74 हो जाती है, जबकि साधारण वृद्ध्यंश से केवल ₹2000। निगमन यह है कि निवेशकर्ता मूलधन पर ही नहीं, अर्जित वृद्ध्यंश पर भी वृद्ध्यंश कमाता है।
- भाषिक तथा व्याकरणिक विशेषताएँ — पाठ की भाषा सरल किन्तु समासबहुल है (कष्टार्जितधनम्, प्रदर्शनकारिपरिधानम्, आपत्कालीननिधिसञ्चयः, दीर्घकालीननिवेशः)। शब्दार्थ-तालिका में प्रत्येक पद के साथ समास का नाम तथा लिङ्ग-विभक्ति-वचन दिए गए हैं। अभ्यास आत्मनेपदी धातुओं के लट्-लकार (विद्यते, लभते, अपेक्षते, वर्धते, सेवते, मोदते) का अभ्यास कराता है, तथा विधिलिङ् (चिन्तयेत्, साधयेत्), कर्मवाच्य (पूर्यते, स्मृतम्) एवं ल्यप्/तुमुन्/क्त-प्रत्ययान्त रूपों (उद्धृत्य, अवाप्तुम्, अर्जितस्य) से परिचय कराता है।
- अभ्यास क्या माँगता है — छह प्रश्न हैं — एकपदेन उत्तर (६ उपप्रश्न), पूर्णवाक्येन उत्तर (५), वाक्य के साथ ग्रन्थ का मेलन (४ युग्म), रेखाङ्कित पद के आधार पर प्रश्ननिर्माण (५), आत्मनेपदी धातुरूपों की तालिका-पूर्ति (६ धातु) तथा बहुविकल्पीय प्रश्न (५)। इसके पश्चात् स्वाध्यायान्मा प्रमदः में बचत-योजनाओं पर क्षेत्र-कार्य और यस्तु क्रियावान् मनुजः स विद्वान् में पाँच परियोजना-कार्य दिए गए हैं।
How to Download NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 2 PDF
Follow these simple steps to get the सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः questions-and-answers PDF from शारदा.
- Search NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 2 aglasem and open this page.
- Read the exercise questions with answers for सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः shown above.
- Click the Download PDF link to save the सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः solutions to your device.
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit – All Chapters
There are more chapters to study besides सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः in Sanskrit. Here are the NCERT Solutions for all chapters of Class 9 Sanskrit.
- Chapter 1 सत्यं शिवं सुन्दरं संस्कृतम्
- Chapter 2 सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः
- Chapter 3 आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः
- Chapter 4 न खलु वयस्तेजसो हेतुः
- Chapter 5 एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी
- Chapter 6 मनःपूतं समाचरेत्
- Chapter 7 उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्
- Chapter 8 अन्नाद् आनन्दं प्रति
- Chapter 9 कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः
- Chapter 10 णमो अरिहन्ताणम्
- Chapter 11 वर्णोच्चारण-शिक्षा २
- Chapter 12 Parishisht 1 अन्वयः
- Chapter 13 Parishisht 2 समासः
- Chapter 14 Parishisht 3 वाच्यम्
- Chapter 15 Parishisht 4 शब्दरूपाणि
- Chapter 16 Parishisht 5 धातुरूपाणि
NCERT Solutions for Class 9 – All Subjects
Just like Chapter 2 of Sanskrit, you can get the exercise questions with answers for every other subject of Class 9. Here are the NCERT Solutions for all subjects of Class 9.
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 2 – An Overview
The key highlights of this study material are as follows.
| Aspects | Details |
|---|---|
| Class | Class 9 |
| Subject | Sanskrit |
| Chapter Number | Chapter 2 |
| Chapter Name | सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः |
| Book Name | शारदा |
| Book By | NCERT (National Council of Educational Research and Training) |
| Educational Resource Here | NCERT Solutions of Class 9 Sanskrit Chapter 2 for all exercises |
| More Questions Answers of This Subject | NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit |
| Download Book Chapter | NCERT Book Class 9 Sanskrit |
| All Questions Answers For This Class | NCERT Solutions for Class 9 |
| Complete Solutions | NCERT Solutions |
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 2 सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः – FAQs
What are the NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 2 सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः?
They are the complete, step-by-step answers to all the exercise and in-text questions of Chapter 2 सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः from the NCERT Class 9 Sanskrit textbook शारदा, written by experts as per the latest NCERT syllabus.
How can I download the Class 9 Sanskrit Chapter 2 solutions PDF for free?
Open this page on aglasem, read the सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः questions with answers, and click the “Download Solutions PDF” link. The Class 9 Sanskrit Chapter 2 NCERT Solutions PDF is completely free to download.
Are these NCERT Solutions as per the latest 2026-27 syllabus?
Yes. The NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 2 are based on the latest NCERT textbook शारदा and the current 2026-27 CBSE syllabus, so the questions and answers match what you study in class.
Where can I get NCERT Solutions for the other chapters of Class 9 Sanskrit?
You can find the answers to every chapter on the NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit page, and solutions for every subject on the NCERT Solutions for Class 9 page.
How do NCERT Solutions help in exam preparation?
They show the correct method to solve each question, help you write answers the way they are expected in exams, let you check and correct your own work, and save revision time — which together improve your marks in Class 9 Sanskrit.
If you have any queries on NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 2 सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः, then please ask in the comments below.
