Skip to content

NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 8 अन्नाद् आनन्दं प्रति (PDF) – 2027

NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 8 अन्नाद् आनन्दं प्रति – step-by-step answers to every exercise and in-text question of the chapter, as per the latest NCERT syllabus for 2027. Read them online or download the free question-answer PDF.

अन्नाद् आनन्दं प्रति शारदा (कक्षा ९) का अष्टमः पाठः है (पृष्ठ ९२–१११)। यह संवाद विधा की रचना है — तैत्तिरीयोपनिषद् के भृगुवल्ली प्रकरण पर आधारित पिता वरुण तथा पुत्र भृगु का संवाद, जिसमें भृगु तप करते-करते क्रमशः अन्न → प्राण → मन → विज्ञान → आनन्द — इन पाँच कोषों को ब्रह्म के रूप में जानता है। पाठ के साथ पुस्तक स्वयं सर्वं शब्देन भासते (शब्दार्थ-तालिका, जिसका ‘मातृभाषया अर्थं लिखत’ स्तम्भ खाली छोड़ा गया है), अत्र इदम् अवधेयम् (पञ्चकोष-विवेक), कर्तृ-कर्मवाच्यनियमः तथा तव्यत्-अनीयर्-प्रत्ययप्रयोगः के व्याकरण-बक्से, स्वाध्यायान्मा प्रमदः (धातुरूप-तालिकाएँ तथा छह श्लोक/उपनिषद्वचन) और यस्तु क्रियावान् मनुजः स विद्वान् (सात परियोजना-कार्य) देती है। अभ्यास अभ्यासाद् जायते सिद्धिः शीर्षक के नीचे नौ प्रश्नों में है — रिक्तस्थानपूर्तिः, पूर्णवाक्येन उत्तराणि, सत्यम्/असत्यम्, मेलनम् (क्रियापदेन सह पदयोजनम्), अवशिष्ट-धातुरूपपूर्तिः, लट्-लकारे त्रिषु पुरुषेषु रूपाणि, आत्मनेपदिधातूनां लोट्-लकाराभ्यासः, लोट्-लकारे त्रिषु पुरुषेषु रूपाणि तथा कर्तृपदानुसारं लोट्-लकारेण क्रियापद-परिवर्तनम्।

NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 8 अन्नाद् आनन्दं प्रति PDF

All the answers are on this page below. The PDF also explains every answer – why it is right and how to check it – so download it for revision.

PDFChapterDownload
Solutions PDFअन्नाद् आनन्दं प्रतिView PDF

पाठ का हिंदी अनुवाद

पाठ-परिचय
संस्कृतवाङ्मये उपनिषत्-साहित्यस्य विशिष्टं महत्त्वपूर्णं च स्थानम् अस्ति। उपनिषत्सु अनेके ज्ञानप्रदाः संवादाः सन्ति।
संस्कृत साहित्य में उपनिषद्-साहित्य का विशेष और महत्त्वपूर्ण स्थान है। उपनिषदों में ज्ञान देने वाले अनेक संवाद हैं।
तैत्तिरीयोपनिषदि समग्रजीवनविकासाय पञ्चकोषाणां महत्त्वं पितापुत्रसंवादरूपेण वर्णितम्।
तैत्तिरीय उपनिषद् में सम्पूर्ण जीवन के विकास के लिए पाँच कोषों का महत्त्व पिता-पुत्र के संवाद के रूप में बताया गया है।
तादृशज्ञानप्रदसंवादानाम् अध्ययनेन बोधनेन च वयम् आत्मविकासं कर्तुं शक्नुमः। अस्मिन् पाठे वयम् पितापुत्रयोः भृगुवरुणयोः संवादं पठिष्यामः।
ऐसे ज्ञान देने वाले संवादों को पढ़कर और समझकर हम अपना विकास कर सकते हैं। इस पाठ में हम पिता-पुत्र वरुण और भृगु का संवाद पढ़ेंगे।
अन्नं वै ब्रह्म
(एकदा ब्रह्मज्ञानाय तत्परः वरुणस्य पुत्रः भृगुः सविनयं पितरं प्रति गत्वा निवेदयति)
(एक बार ब्रह्म को जानने के लिए उत्सुक वरुण का पुत्र भृगु विनयपूर्वक पिता के पास जाकर निवेदन करता है)
भृगुः – अयि भोः पितः ! अभिवादयेऽहं सादरम्। भगवन् ! ब्रह्मविषये मयि काचिद् जिज्ञासा वर्तते। किं तद् ब्रह्म येन सर्वं जगदिदं सञ्चाल्यते ? कृपया उपदिशतु।
भृगु – हे पिताजी! मैं आदरपूर्वक आपको प्रणाम करता हूँ। भगवन्! ब्रह्म के विषय में मेरे मन में कुछ जानने की इच्छा है। वह ब्रह्म क्या है, जिसके द्वारा यह सारा संसार चलाया जाता है? कृपया उपदेश दीजिए।
वरुणः – पुत्र ! शुभं भूयात्। ब्रह्मज्ञानाय त्वया स्वयमेव अन्वेषणं क्रियताम्। यत्नः अभ्यासश्च क्रियेताम्। तपस्तप्यताम्। तपसैव ज्ञायते।
वरुण – पुत्र! तुम्हारा कल्याण हो। ब्रह्म को जानने के लिए तुम स्वयं ही खोज करो। प्रयत्न और अभ्यास करो। तप करो। तप से ही (ब्रह्म) जाना जाता है।
भृगुः – अस्तु तात !
भृगु – ठीक है, पिताजी!
(ततो भृगुः अनेकवर्षाणि तप आचरति। तपस्तप्त्वा पुनः पितरं निकषा गच्छति। पिता तं पृच्छति —)
(तब भृगु अनेक वर्षों तक तप करता है। तप करके वह फिर पिता के पास जाता है। पिता उससे पूछते हैं —)
वरुणः – अयि पुत्र ! त्वया किं ज्ञातम् ?
वरुण – हे पुत्र! तुमने क्या जाना?
भृगुः – भोः पितः ! अन्नं वै ब्रह्म इति।
भृगु – हे पिताजी! अन्न ही ब्रह्म है।
वरुणः – कथम् अन्नं ब्रह्मरूपेण ज्ञातम् ?
वरुण – अन्न को ब्रह्म के रूप में कैसे जाना?
भृगुः – हे पितः ! अन्नाद् एव प्राणिनः जायन्ते। अन्नेन एव प्राणिनः जीवन्ति। अन्नेनैव शरीरं बलं च वर्धेते। अतोऽन्नं ब्रह्म इति। उच्यते हि —
भृगु – हे पिताजी! अन्न से ही प्राणी उत्पन्न होते हैं। अन्न से ही प्राणी जीवित रहते हैं। अन्न से ही शरीर और बल दोनों बढ़ते हैं। इसलिए अन्न ब्रह्म है। कहा भी गया है —
आहारात् सर्वभूतानि सम्भवन्ति महीपते।
आहारेण विवर्धन्ते तेन जीवन्ति जन्तवः॥
हे राजन्! आहार (भोजन) से ही सब प्राणी उत्पन्न होते हैं, आहार से ही वे विशेष रूप से बढ़ते हैं और उसी से सब जीव जीवित रहते हैं।
वरुणः – पुत्र ! त्वया सम्यग् अवबुद्धम्। अत उच्यते — अन्नं हि भूतानां ज्येष्ठम्। तस्मात् (अन्नं) सर्वौषधम् इति उच्यते। अतः कदापि अन्नं न निन्द्यात्।
वरुण – पुत्र! तुमने ठीक समझा। इसीलिए कहा जाता है — अन्न ही प्राणियों में सबसे बड़ा (श्रेष्ठ) है। इसलिए (अन्न को) सब रोगों की औषधि कहा जाता है। अतः कभी भी अन्न की निन्दा नहीं करनी चाहिए।
अन्नं सदा ईश्वरबुद्ध्या सेवताम्। कदापि अन्नं न परिहर्तव्यम्। प्रयत्नेन अन्नं बहु कुर्वीत।
अन्न को सदा ईश्वर मानकर ग्रहण करना चाहिए। अन्न को कभी भी त्यागना (फेंकना) नहीं चाहिए। प्रयत्नपूर्वक अन्न को बहुत (अधिक) उपजाना चाहिए।
सर्वदा सात्त्विकं हितकारकं च आहारं सेवताम्। परं च हे वत्स ! ब्रह्म ज्ञातुम् इतोऽपि यतताम्। तपः कुरुताम्।
सदा सात्त्विक और हितकारी भोजन ही करना चाहिए। परन्तु हे वत्स! ब्रह्म को जानने के लिए इससे भी आगे प्रयत्न करो। तप करो।
भृगुः – अस्तु तात !
भृगु – ठीक है, पिताजी!
(पुनःभृगुः पर्वतं गत्वा बहूनि वर्षाणि तप आचरति। तपस्तप्त्वा पितुः समीपं गच्छति। आगतं पुत्रं दृष्ट्वा पिता पृच्छति)
(फिर भृगु पर्वत पर जाकर बहुत वर्षों तक तप करता है। तप करके वह पिता के पास जाता है। आए हुए पुत्र को देखकर पिता पूछते हैं)
वरुणः – हे पुत्र ! तपसा त्वया किं ज्ञातम् ?
वरुण – हे पुत्र! तप से तुमने क्या जाना?
प्राणो वै ब्रह्म
भृगुः – हे पितः ! प्राणो वै ब्रह्म इति।
भृगु – हे पिताजी! प्राण ही ब्रह्म है।
वरुणः – हे भृगो ! कथं प्राणो ब्रह्म इति ज्ञातम् ?
वरुण – हे भृगु! तुमने कैसे जाना कि प्राण ब्रह्म है?
भृगुः – हे भगवन् !
प्राणो हि भूतानाम् आयुः। प्राणे शरीरं प्रतिष्ठितम्। प्राण एव अस्माकं जीवनम्।
भृगु – हे भगवन्!
प्राण ही प्राणियों की आयु है। प्राण पर ही शरीर टिका हुआ है। प्राण ही हमारा जीवन है।
प्राणेन विना शरीरं क्रियाशून्यं भवति। अतः प्राणो ज्येष्ठः श्रेष्ठश्च। तस्मात् प्राणो वै ब्रह्म इति विज्ञातम्।
प्राण के बिना शरीर क्रिया से रहित (निष्क्रिय) हो जाता है। इसलिए प्राण सबसे बड़ा और सबसे श्रेष्ठ है। इसी कारण (मैंने) जाना कि प्राण ही ब्रह्म है।
वरुणः – पुत्र ! त्वया सत्यम् उदीरितम्। प्राणाद् एव इमानि भूतानि जायन्ते। प्राणेन जातानि जीवन्ति।
वरुण – पुत्र! तुमने सत्य कहा। प्राण से ही ये प्राणी उत्पन्न होते हैं। उत्पन्न हुए प्राणी प्राण से ही जीवित रहते हैं।
प्राणशक्त्या एव शारीरिकक्रियाशक्तेर्विकासो भवति। अत एव प्राणः सर्वथा रक्षणीयः। तस्मात् प्राणविकासाय प्रतिदिनं प्राणायामः कर्तव्यः। उक्तं हि —
प्राण-शक्ति से ही शरीर की काम करने की शक्ति का विकास होता है। इसीलिए प्राण की हर प्रकार से रक्षा करनी चाहिए। अतः प्राण के विकास के लिए प्रतिदिन प्राणायाम करना चाहिए। कहा भी गया है —
यावद् वायुः स्थितो देहे तावज्जीवनमुच्यते।
मरणं तस्य निष्क्रान्तिस्ततो वायुं निरोधयेत्।।
जब तक शरीर में वायु (प्राण) स्थित है, तब तक उसे जीवन कहा जाता है। उस (वायु) का शरीर से बाहर निकल जाना ही मृत्यु है, इसलिए (प्राणायाम द्वारा) वायु को रोकना (वश में करना) चाहिए।
पुत्र ! भवान् तपसा प्राणतत्त्वस्य महत्त्वं ज्ञातवान्। किन्तु ब्रह्मज्ञानाय इतोऽपि कठोरं तपः कुरुताम्।
पुत्र! तुमने तप से प्राण-तत्त्व का महत्त्व जान लिया है। किन्तु ब्रह्म को जानने के लिए इससे भी कठोर तप करो।
मनो वै ब्रह्म
भृगुः – अस्तु पितः !
भृगु – ठीक है, पिताजी!
(सः पुनः बहुकालं यावद् वनं गत्वा तपश्चर्यां कुरुते। तपस्तप्त्वा प्रसन्नवदनो वरुणं निकषा प्राप्नोति, वरुणः भृगुं पृच्छति —)
(वह फिर बहुत समय तक वन में जाकर तपस्या करता है। तप करके प्रसन्न मुख वाला (भृगु) वरुण के पास पहुँचता है, वरुण भृगु से पूछते हैं —)
वरुणः – हे पुत्र ! त्वया तपसा किं ज्ञातम् ?
वरुण – हे पुत्र! तुमने तप से क्या जाना?
भृगुः – हे तात ! मया तपसा मनो वै ब्रह्म इति ज्ञातम्।
भृगु – हे पिताजी! मैंने तप से जाना कि मन ही ब्रह्म है।
वरुणः – पुत्र ! कथं मनो वै ब्रह्म इति ?
वरुण – पुत्र! मन ब्रह्म कैसे है?
भृगुः – हे पितः ! मया तपसा एवम् अनुभूतं यद् अस्माकं मन एव सर्वकर्मणः प्रवर्तकम्। समस्तानि इन्द्रियाणि अपि मनसा सञ्चाल्यन्ते।
भृगु – हे पिताजी! मैंने तप से ऐसा अनुभव किया कि हमारा मन ही सब कर्मों को चलाने वाला है। सारी इन्द्रियाँ भी मन के द्वारा ही चलाई जाती हैं।
मानवः मनसा एव सर्वं कार्यं सम्पादयति। मनसः सङ्कल्पाः, भावाः, विचाराश्च जायन्ते। अतो मनो वै ब्रह्म इति।
मनुष्य मन से ही सब काम पूरे करता है। मन से ही संकल्प, भाव और विचार उत्पन्न होते हैं। इसलिए मन ही ब्रह्म है।
वरुणः – हे वत्स ! त्वया सम्यग् अनुभूतं यद् मन एव सर्वमिति। अत उपनिषदि उच्यते—
वरुण – हे वत्स! तुमने ठीक अनुभव किया कि मन ही सब कुछ है। इसीलिए उपनिषद् में कहा गया है —
कामः संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा
धृतिरधृतिर्ह्रीर्धीर्भीरित्येतत् सर्वं मन एव।
इच्छा, संकल्प, सन्देह, श्रद्धा, अश्रद्धा, धैर्य, अधीरता, लज्जा, बुद्धि और भय — यह सब मन ही है।
वत्स ! मानवः चिन्तनशक्त्या मननशक्त्या दृढसङ्कल्पशक्त्या च सर्वं लब्धुं शक्नोति। अतो मनसः शक्तिप्राप्तये मनः सदा सत्कर्मणा साधनीयम्।
वत्स! मनुष्य सोचने की शक्ति, मनन की शक्ति और दृढ़ संकल्प की शक्ति से सब कुछ पा सकता है। इसलिए मन की शक्ति पाने के लिए मन को सदा अच्छे कर्मों से साधना (सँवारना) चाहिए।
शोकादिरहितम् उत्साहयुक्तं शान्तं च करणीयम्। आहारशुद्धिश्च करणीया। किञ्च हे पुत्र ! ब्रह्मज्ञानाय इतोऽपि प्रयतस्व।
(मन को) शोक आदि से रहित, उत्साह से भरा और शान्त बनाना चाहिए। आहार की शुद्धि भी करनी चाहिए। और हे पुत्र! ब्रह्म को जानने के लिए इससे भी आगे प्रयत्न करो।
भृगुः – अस्तु श्रीमन् !
भृगु – ठीक है, श्रीमान्!
(पुनः भृगुः बहुकालं यावत् कठोरं तपः कुरुते, तपः कृत्वा पितुः समीपं प्राप्नोति, पिता तं पृच्छति)
(फिर भृगु बहुत समय तक कठोर तप करता है, तप करके पिता के पास पहुँचता है, पिता उससे पूछते हैं)
वरुणः – हे भृगो ! तपसा किम् अनुभूतम् ?
वरुण – हे भृगु! तप से तुमने क्या अनुभव किया?
विज्ञानं वै ब्रह्म
भृगुः – हे पितः! मया तपसा सूक्ष्मज्ञानेन च इदं ज्ञातं यद् विज्ञानं वै ब्रह्म इति।
भृगु – हे पिताजी! मैंने तप और सूक्ष्म ज्ञान से यह जाना कि विज्ञान (बुद्धि) ही ब्रह्म है।
वरुणः – पुत्र ! किं नाम विज्ञानम् ?
वरुण – पुत्र! विज्ञान किसे कहते हैं?
भृगुः – हे भगवन् ! बुद्धितत्त्वमेव विज्ञानम्।
भृगु – हे भगवन्! बुद्धि-तत्त्व ही विज्ञान है।
वरुणः – पुत्र ! कथं विज्ञानं (बुद्धितत्त्वम्) ब्रह्म इति विज्ञातम् ?
वरुण – पुत्र! तुमने कैसे जाना कि विज्ञान (बुद्धि-तत्त्व) ब्रह्म है?
भृगुः – हे पितः ! बुद्धितत्त्वं विना अस्माकं बोधशक्तेः, तर्कशक्तेः, विवेकशक्तेः, निर्णयशक्तेः, स्मृतिशक्तेश्च विकासो न भवति। बुद्धिरेव सारथिरूपेण अस्मान् कर्मणि प्रवर्तयति।
भृगु – हे पिताजी! बुद्धि-तत्त्व के बिना हमारी समझने की शक्ति, तर्क-शक्ति, विवेक-शक्ति, निर्णय-शक्ति और स्मरण-शक्ति का विकास नहीं होता। बुद्धि ही सारथी बनकर हमें कर्म में लगाती है।
समग्रज्ञानं बुद्धौ एव विद्यते। अत एव विज्ञानं वै ब्रह्म इति।
सारा ज्ञान बुद्धि में ही रहता है। इसीलिए विज्ञान ही ब्रह्म है।
वरुणः – पुत्र ! सत्यं भाषसे। अतः बौद्धिकविकासाय विज्ञानमयकोषस्य विकासः कर्त्तव्यः। तदर्थं प्रतिदिनं ध्यानं योगासनं च कर्तव्यम्।
वरुण – पुत्र! तुम सत्य कहते हो। अतः बुद्धि के विकास के लिए विज्ञानमय कोष का विकास करना चाहिए। इसके लिए प्रतिदिन ध्यान और योगासन करना चाहिए।
किञ्च यदि ब्रह्मणः स्वरूपं वेत्तुम् इच्छति तर्हि इतोऽपि प्रयतताम्, अन्विष्यतां च।
और यदि (तुम) ब्रह्म का स्वरूप जानना चाहते हो, तो इससे भी आगे प्रयत्न करो और खोज करो।
भृगुः – अस्तु श्रीमन् !
भृगु – ठीक है, श्रीमान्!
(भृगुः पुनः बहुकालं यावत् तपश्चर्यां करोति। तपस्तप्त्वा प्रसन्नमुखेन पितुः निकटे समुपस्थितो भवति।)
(भृगु फिर बहुत समय तक तपस्या करता है। तप करके प्रसन्न मुख से पिता के पास उपस्थित होता है।)
आनन्दो वै ब्रह्म
वरुणः – भोः वत्स ! तपसा त्वया किं विज्ञातम् ?
वरुण – हे वत्स! तप से तुमने क्या जाना?
भृगुः – हे भगवन् ! अत्यन्तं सूक्ष्मचिन्तनेन तपसा च मया एवम् अवबुद्धम् आनन्दो वै ब्रह्म इति।
भृगु – हे भगवन्! अत्यन्त सूक्ष्म चिन्तन और तप से मैंने यह समझा कि आनन्द ही ब्रह्म है।
वरुणः – हे पुत्र ! कथम् आनन्दो वै ब्रह्म इति ?
वरुण – हे पुत्र! आनन्द ब्रह्म कैसे है?
भृगुः – हे पितः ! अस्माकं सर्वकर्माणि आनन्दाय भवन्ति। अस्माकं कर्मणो लक्ष्यम् आनन्दप्राप्तिरेव। आनन्देन एव प्राणिनो जीवन्ति।
भृगु – हे पिताजी! हमारे सभी कर्म आनन्द के लिए होते हैं। हमारे कर्म का लक्ष्य आनन्द पाना ही है। आनन्द से ही प्राणी जीते हैं।
आनन्देन रहितं जीवनं मृत्युरूपमिति। तस्मात् आनन्दो वै ब्रह्म इति।
आनन्द से रहित जीवन मृत्यु के समान है। इसलिए आनन्द ही ब्रह्म है।
वरुणः – हे वत्स ! त्वया सत्यं प्रकटितम्। अतः आनन्दप्राप्तये प्रतिदिनं ध्यानं योगासनं च कर्तव्यम्। प्राणिषु दया कर्तव्या। परोपकारः कर्तव्यः।
वरुण – हे वत्स! तुमने सत्य प्रकट किया। अतः आनन्द पाने के लिए प्रतिदिन ध्यान और योगासन करना चाहिए। प्राणियों पर दया करनी चाहिए। परोपकार करना चाहिए।
रागः, द्वेषः, ईर्ष्या, क्रोधः, लोभः, मोहश्च हातव्याः। सर्वदा ईश्वरं सेवतां मोदतां च।
राग (आसक्ति), द्वेष, ईर्ष्या, क्रोध, लोभ और मोह को त्याग देना चाहिए। सदा ईश्वर की उपासना करनी चाहिए और प्रसन्न रहना चाहिए।
भृगुः – अस्तु श्रीमन् ! तथैव आचरामि।
भृगु – ठीक है, श्रीमान्! मैं वैसा ही आचरण करूँगा।
वरुणः – हे पुत्र ! त्वं तपसा सूक्ष्मविज्ञानेन च अन्नस्य, प्राणस्य, मनसः, विज्ञानस्य, आनन्दस्य च महत्त्वं ज्ञातवान्। एतैः पञ्चभिरेव अस्माकं पूर्णविकासो भवति, अतः एते ब्रह्मपदेन व्यवह्रियन्ते।
वरुण – हे पुत्र! तुमने तप और सूक्ष्म ज्ञान से अन्न, प्राण, मन, विज्ञान और आनन्द का महत्त्व जान लिया। इन पाँचों से ही हमारा पूर्ण विकास होता है, इसलिए इन्हें ‘ब्रह्म’ शब्द से पुकारा जाता है।
ब्रह्मणः स्वरूपं तु ततोऽपि परे अस्ति। एतानि ब्रह्मज्ञानाय द्वाराणि सन्ति। यदि एतेषां क्रमशो विकासं करिष्यसि तर्हि ब्रह्मणः स्वरूपबोधो भविष्यति। उक्तञ्च—
ब्रह्म का स्वरूप तो इनसे भी परे है। ये (पाँचों) ब्रह्मज्ञान के द्वार हैं। यदि तुम इनका क्रम से विकास करोगे, तो तुम्हें ब्रह्म के स्वरूप का ज्ञान होगा। कहा भी गया है —
आहारशुद्धौ सत्त्वशुद्धिः सत्त्वशुद्धौ ध्रुवा स्मृतिः।
स्मृतिलम्भे सर्वग्रन्थीनां विप्रमोक्षः इति
आहार शुद्ध होने पर मन (अन्तःकरण) शुद्ध होता है, मन शुद्ध होने पर स्मृति स्थिर हो जाती है। स्थिर स्मृति (आत्मज्ञान) प्राप्त होने पर सभी गाँठों (सन्देहों) से पूरी तरह छुटकारा मिल जाता है।
भृगुः – अस्तु श्रीमन् ! अनुगृहीतोऽस्मि।
भृगु – ठीक है, श्रीमान्! मैं आपका आभारी (अनुगृहीत) हूँ।
अत्र इदम् अवधेयम्
मानवः क्रमशः शरीरेण, प्राणेन, मनसा, बुद्ध्या, अध्यात्मशक्त्या च पूर्णविकासं लभते। अतः समग्रजीवनविकासाय (१) अन्नमयकोषः, (२) प्राणमयकोषः, (३) मनोमयकोषः, (४) विज्ञानमयकोषः, (५) आनन्दमयकोष इति पञ्चकोषाः शास्त्रेषु वर्णिताः।
मनुष्य क्रम से शरीर, प्राण, मन, बुद्धि और आध्यात्मिक शक्ति द्वारा पूर्ण विकास पाता है। इसलिए सम्पूर्ण जीवन के विकास के लिए शास्त्रों में (१) अन्नमय कोष, (२) प्राणमय कोष, (३) मनोमय कोष, (४) विज्ञानमय कोष और (५) आनन्दमय कोष — ये पाँच कोष बताए गए हैं।
एतेषामेव महत्त्वम् अस्मिन् पाठ्यक्रमे वर्णितम्। मानवः पञ्चकोषविवेकतः समग्रं विकासं प्राप्नोति। एतेषां पञ्चकोषाणां परस्परं सम्बन्धः अस्ति।
इन्हीं का महत्त्व इस पाठ्यक्रम में बताया गया है। मनुष्य पाँचों कोषों को भली-भाँति समझकर सम्पूर्ण विकास पाता है। इन पाँचों कोषों का आपस में सम्बन्ध है।
अन्नमयकोषस्य विकासं विना प्राणमयकोषस्य विकासः नैव भवितुं शक्नोति। अन्नमयकोषस्य प्राणमयकोषस्य च विकासं विना मनोमयकोषस्य विकासो न भवति।
अन्नमय कोष के विकास के बिना प्राणमय कोष का विकास हो ही नहीं सकता। अन्नमय और प्राणमय कोष के विकास के बिना मनोमय कोष का विकास नहीं होता।
एवं क्रमेण क्रमिकविकासाय तावद् आदौ अन्नमयकोषस्य विकासाय यत्नः कर्तव्यः। ततः प्राणमयकोषस्य, मनोमयकोषस्य, विज्ञानमयकोषस्य आनन्दमयकोषस्य च विकासः कर्तव्यः। अनया क्रमिक-विकासपद्धत्या एव मानवः पूर्णतां प्राप्नोति।
इस प्रकार क्रम से विकास के लिए सबसे पहले अन्नमय कोष के विकास का प्रयत्न करना चाहिए। उसके बाद प्राणमय, मनोमय, विज्ञानमय और आनन्दमय कोष का विकास करना चाहिए। इसी क्रमिक विकास-पद्धति से मनुष्य पूर्णता प्राप्त करता है।

NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 8 अन्नाद् आनन्दं प्रति – Questions and Answers

All questions of the chapter are answered below, in the order of the book – in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises. Each answer is written the way you would write it in the exam.

पाठ-परिचयः — पृष्ठ 92पाठस्य आरम्भे दत्तः गद्यांशः — उपनिषद्-साहित्यं तथा पञ्चकोषाः — अतिरिक्त अभ्यास (पुस्तक में यह प्रश्न-रूप में नहीं है)

पाठ-परिचयः
प्र.1पाठस्य आरम्भे यः गद्यांशः दत्तः, तस्य आशयं लिखत — “संस्कृतवाङ्मये उपनिषत्-साहित्यस्य विशिष्टं महत्त्वपूर्णं च स्थानम् अस्ति। उपनिषत्सु अनेके ज्ञानप्रदाः संवादाः सन्ति। तैत्तिरीयोपनिषदि समग्रजीवनविकासाय पञ्चकोषाणां महत्त्वं पितापुत्रसंवादरूपेण वर्णितम्। तादृशज्ञानप्रदसंवादानाम् अध्ययनेन बोधनेन च वयम् आत्मविकासं कर्तुं शक्नुमः। अस्मिन् पाठे वयम् पितापुत्रयोः भृगुवरुणयोः संवादं पठिष्यामः।”
उत्तर

अस्य गद्यांशस्य आशयः — संस्कृतवाङ्मये उपनिषदां स्थानं विशिष्टं महत्त्वपूर्णं च अस्ति, यतः तेषु अनेके ज्ञानप्रदाः संवादाः विद्यन्ते। तैत्तिरीयोपनिषदि समग्रजीवनस्य विकासाय पञ्चानां कोषाणां महत्त्वं पितापुत्रयोः संवादरूपेण वर्णितम् अस्ति। तादृशान् संवादान् पठित्वा बुद्ध्वा च वयम् आत्मनः विकासं कर्तुं शक्नुमः। अस्मिन् पाठे भृगुवरुणयोः — पुत्रपित्रोः — संवादः पठ्यते।

भृगुवरुणसंवादः — पृष्ठ 92–97पञ्च सोपानानि — जिज्ञासा · अन्नं वै ब्रह्म · प्राणो वै ब्रह्म · मनो वै ब्रह्म · विज्ञानं वै ब्रह्म · आनन्दो वै ब्रह्म — अतिरिक्त अभ्यास (पाठ-बोध के लिए; पुस्तक में ये प्रश्न-रूप में नहीं हैं)

संवादः
प्र.1संवादस्य आरम्भे भृगुः पितरं किम् अपृच्छत् ? वरुणः च किम् उत्तरम् अददात् ? — “अयि भो पितः! अभिवादयेऽहं सादरम्। भगवन्! ब्रह्मविषये मयि काचिद् जिज्ञासा वर्तते। किं तद् ब्रह्म येन सर्वं जगदिदं सञ्चाल्यते? कृपया उपदिशतु।” / “पुत्र! शुभं भूयात्। ब्रह्मज्ञानाय त्वया स्वयमेव अन्वेषणं क्रियताम्। यत्नः अभ्यासश्च क्रियेताम्। तपस्तप्यताम्। तपसैव ज्ञायते।”
उत्तर

उत्तरम् — भृगुः सादरम् अभिवाद्य पितरं वरुणम् अपृच्छत् — ‘भगवन्! मयि ब्रह्मविषये जिज्ञासा वर्तते। किं तद् ब्रह्म येन इदं सर्वं जगत् सञ्चाल्यते? कृपया उपदिशतु।’ वरुणः तु साक्षात् उत्तरं न अददात्। सः अवदत् — ‘पुत्र! तव शुभं भूयात्। ब्रह्मज्ञानाय त्वया स्वयमेव अन्वेषणं क्रियताम्, यत्नः अभ्यासश्च क्रियेताम्, तपः तप्यताम्। तपसा एव ब्रह्म ज्ञायते।’

प्र.2‘अन्नं वै ब्रह्म’ इति भृगुः कथं ज्ञातवान् ? वरुणस्य उपदेशः कः आसीत् ? — तपस्तप्त्वा भृगुणा उक्तं “हे पितः! अन्नाद् एव प्राणिनः जायन्ते। अन्नेन एव प्राणिनः जीवन्ति। अन्नेनैव शरीरं बलं च वर्धेते। अतोऽन्नं ब्रह्म इति।”
उत्तर

उत्तरम् — भृगुः अनेकवर्षाणि तपः आचरित्वा एतद् अवबुद्धवान् यत् ‘अन्नं वै ब्रह्म’। तस्य हेतुत्रयम् आसीत् — (१) अन्नाद् एव प्राणिनः जायन्ते, (२) अन्नेन एव प्राणिनः जीवन्ति, (३) अन्नेन एव शरीरं बलं च वर्धेते। अतः सः अन्नम् एव ब्रह्मरूपेण ज्ञातवान्।

वरुणस्य उपदेशः — ‘पुत्र! त्वया सम्यग् अवबुद्धम्। अन्नं हि भूतानां ज्येष्ठम्, तस्मात् सर्वौषधम् इति उच्यते। अतः कदापि अन्नं न निन्द्यात्। अन्नं सदा ईश्वरबुद्ध्या सेवताम्। कदापि अन्नं न परिहर्तव्यम्। प्रयत्नेन अन्नं बहु कुर्वीत। सर्वदा सात्त्विकं हितकारकं च आहारं सेवताम्। परं च ब्रह्म ज्ञातुम् इतोऽपि यतताम्, तपः कुरुताम्।’

प्र.3‘प्राणो वै ब्रह्म’ इति भृगुः कथं ज्ञातवान् ? अत्र वरुणेन कीदृशः उपदेशः दत्तः ? — “प्राणो हि भूतानाम् आयुः। प्राणे शरीरं प्रतिष्ठितम्। प्राण एव अस्माकं जीवनम्। प्राणेन विना शरीरं क्रियाशून्यं भवति। अतः प्राणो ज्येष्ठः श्रेष्ठश्च।”
उत्तर

उत्तरम् — पुनः तपस्तप्त्वा भृगुः अवदत् — ‘प्राणो वै ब्रह्म’, यतः (१) प्राणः एव भूतानाम् आयुः अस्ति, (२) प्राणे एव शरीरं प्रतिष्ठितम्, (३) प्राणः एव अस्माकं जीवनम्, (४) प्राणेन विना शरीरं क्रियाशून्यं भवति। अतः प्राणः ज्येष्ठः श्रेष्ठश्च — तस्मात् ‘प्राणो वै ब्रह्म’ इति विज्ञातम्।

वरुणस्य उपदेशः — ‘पुत्र! त्वया सत्यम् उदीरितम्। प्राणाद् एव इमानि भूतानि जायन्ते, प्राणेन जातानि जीवन्ति। प्राणशक्त्या एव शारीरिकक्रियाशक्तेः विकासो भवति। अत एव प्राणः सर्वथा रक्षणीयः। तस्मात् प्राणविकासाय प्रतिदिनं प्राणायामः कर्तव्यः। किन्तु ब्रह्मज्ञानाय इतोऽपि कठोरं तपः कुरुताम्।’

प्र.4‘मनो वै ब्रह्म’ इति भृगोः अनुभवः कीदृशः आसीत् ? उपनिषदि मनसः विषये किम् उक्तम् ? — “अस्माकं मन एव सर्वकर्मणः प्रवर्तकम्। समस्तानि इन्द्रियाणि अपि मनसा सञ्चाल्यन्ते। मानवः मनसा एव सर्वं कार्यं सम्पादयति। मनसः सङ्कल्पाः, भावाः, विचाराश्च जायन्ते। अतो मनो वै ब्रह्म इति।”
उत्तर

उत्तरम् — तृतीयवारं तपस्तप्त्वा भृगुः अवदत् — ‘मनो वै ब्रह्म’। तस्य अनुभवः आसीत् — (१) अस्माकं मनः एव सर्वकर्मणः प्रवर्तकम् अस्ति, (२) समस्तानि इन्द्रियाणि मनसा एव सञ्चाल्यन्ते, (३) मानवः मनसा एव सर्वं कार्यं सम्पादयति, (४) मनसः एव सङ्कल्पाः, भावाः, विचाराश्च जायन्ते। अतः मनः एव ब्रह्म।

वरुणस्य उपदेशः — ‘हे वत्स! त्वया सम्यग् अनुभूतं यद् मन एव सर्वम् इति। मानवः चिन्तनशक्त्या, मननशक्त्या, दृढसङ्कल्पशक्त्या च सर्वं लब्धुं शक्नोति। अतः मनसः शक्तिप्राप्तये मनः सदा सत्कर्मणा साधनीयम्, शोकादिरहितम् उत्साहयुक्तं शान्तं च करणीयम्, आहारशुद्धिश्च करणीया। किञ्च ब्रह्मज्ञानाय इतोऽपि प्रयतस्व।’

प्र.5‘विज्ञानं वै ब्रह्म’ इत्यत्र ‘विज्ञानम्’ इति कस्य नाम ? भृगुः कैः हेतुभिः विज्ञानं ब्रह्मरूपेण अजानात् ? — “बुद्धितत्त्वमेव विज्ञानम्।… बुद्धितत्त्वं विना अस्माकं बोधशक्तेः, तर्कशक्तेः, विवेकशक्तेः, निर्णयशक्तेः, स्मृतिशक्तेश्च विकासो न भवति। बुद्धिरेव सारथिरूपेण अस्मान् कर्मणि प्रवर्तयति। समग्रज्ञानं बुद्धौ एव विद्यते।”
उत्तर

उत्तरम् — अत्र ‘विज्ञानम्’ इति बुद्धितत्त्वस्य नाम — ‘बुद्धितत्त्वमेव विज्ञानम्’ इति भृगुः स्पष्टं वदति। सः त्रिभिः हेतुभिः विज्ञानं ब्रह्मरूपेण अजानात् — (१) बुद्धितत्त्वं विना अस्माकं बोधशक्तेः, तर्कशक्तेः, विवेकशक्तेः, निर्णयशक्तेः, स्मृतिशक्तेश्च विकासः न भवति; (२) बुद्धिः एव सारथिरूपेण अस्मान् कर्मणि प्रवर्तयति; (३) समग्रं ज्ञानं बुद्धौ एव विद्यते। अत एव ‘विज्ञानं वै ब्रह्म’।

वरुणस्य उपदेशः — ‘पुत्र! सत्यं भाषसे। अतः बौद्धिकविकासाय विज्ञानमयकोषस्य विकासः कर्तव्यः। तदर्थं प्रतिदिनं ध्यानं योगासनं च कर्तव्यम्। किञ्च यदि ब्रह्मणः स्वरूपं वेत्तुम् इच्छति तर्हि इतोऽपि प्रयतताम्, अन्विष्यतां च।’

प्र.6‘आनन्दो वै ब्रह्म’ इति भृगुः कथम् अवाबुध्यत ? संवादस्य अन्ते वरुणः पञ्चकोषविषये किम् उपादिशत् ? — “अस्माकं सर्वकर्माणि आनन्दाय भवन्ति। अस्माकं कर्मणो लक्ष्यम् आनन्दप्राप्तिरेव। आनन्देन एव प्राणिनो जीवन्ति। आनन्देन रहितं जीवनं मृत्युरूपमिति।”
उत्तर

उत्तरम् — अत्यन्तं सूक्ष्मचिन्तनेन तपसा च भृगुः एवम् अवबुद्धवान् — ‘आनन्दो वै ब्रह्म’। तस्य हेतवः — (१) अस्माकं सर्वकर्माणि आनन्दाय एव भवन्ति, (२) अस्माकं कर्मणः लक्ष्यम् आनन्दप्राप्तिः एव, (३) आनन्देन एव प्राणिनः जीवन्ति, (४) आनन्देन रहितं जीवनं मृत्युरूपम् एव। तस्मात् ‘आनन्दो वै ब्रह्म’।

उपसंहारे वरुणः अवदत् — ‘हे पुत्र! त्वं तपसा सूक्ष्मविज्ञानेन च अन्नस्य, प्राणस्य, मनसः, विज्ञानस्य, आनन्दस्य च महत्त्वं ज्ञातवान्। एतैः पञ्चभिः एव अस्माकं पूर्णविकासो भवति, अतः एते ब्रह्मपदेन व्यवह्रियन्ते। ब्रह्मणः स्वरूपं तु ततोऽपि परे अस्ति। एतानि ब्रह्मज्ञानाय द्वाराणि सन्ति। यदि एतेषां क्रमशः विकासं करिष्यसि तर्हि ब्रह्मणः स्वरूपबोधो भविष्यति।’

सर्वं शब्देन भासते — पृष्ठ 98–100शब्दार्थ-तालिका तथा ‘मातृभाषया अर्थं लिखत’ इति रिक्तस्तम्भस्य पूर्तिः

कार्यकलापः
प्र.1‘सर्वं शब्देन भासते’ इति तालिकायाः अन्तिमः स्तम्भः — ‘मातृभाषया अर्थं लिखत’ — रिक्तः अस्ति। पाठे प्रयुक्तानां शब्दानाम् अर्थान् ज्ञात्वा तं स्तम्भं पूरयत।
उत्तर

उत्तरम् — अन्तिम स्तम्भ ‘मातृभाषया अर्थम्’ हिन्दी (मातृभाषा) में भरकर :

शब्दःअर्थःहिन्दीEnglishमातृभाषया अर्थम् (भरा हुआ — हिन्दी)
अन्वेष्टव्यम् (अनु + √इष् + तव्यत्, नपुं.प्र.ए.व.)अनुसन्धेयम्खोज करनी चाहिएExploreढूँढ़ना चाहिए, अनुसन्धान करना चाहिए
अवबुद्धम् (अव + √बुध् + क्त, नपुं.प्र.ए.व.)ज्ञातम्समझा गयाUnderstoodजान लिया गया, भली-भाँति समझ लिया
उदीरितम् (उद् + √ईर् + क्त, नपुं.प्र.ए.व.)उक्तम् / प्रकटितम्कहा गयाSpokenकहा गया, बोला गया
कामः (पुं.प्र.ए.व.)इच्छाइच्छाDesireचाह, कामना
कुर्वीत (√कृ, विधिलिङ्, आ.प्र.पु.ए.व.)कुर्यात्करना चाहिएShould doकरना चाहिए, किया जाना उचित है
धृतिः (स्त्री.प्र.ए.व.)धैर्यम्धैर्यCourageधीरज, हिम्मत
धीः (स्त्री.प्र.ए.व.)बुद्धिःबुद्धिIntelligenceअक्ल, समझ
निष्क्रान्तिः (निस् + √क्रम् + क्तिन्, स्त्री.प्र.ए.व.)बहिर्निर्गमनम्बाहर जानाGoing outनिकल जाना, बाहर चला जाना
परिहर्तव्यम् (परि + √हृ + तव्यत्, नपुं.ए.व.)त्यक्तव्यम्त्याग करना चाहिएTo be discardedछोड़ देना चाहिए, तिरस्कार करना चाहिए
प्रकटितम् (प्र + √कट् + क्त, नपुं.प्र.ए.व.)प्रकाशितम्प्रकट हुआRevealedज़ाहिर किया गया, खोलकर कहा गया
प्राणः (पुं.प्र.ए.व.)प्राणवायुःप्राण वायुLife-breatheसाँस, जीवन-वायु
ब्रह्म (नपुं.प्र.ए.व.)परमात्मा / ईश्वरःपरमात्माSupreme beingपरब्रह्म, सर्वव्यापी परम सत्ता
भूतानि (नपुं.प्र.ब.व.)प्राणिनःप्राणी जनLiving beingsजीव-जन्तु, सब प्राणी
विचिकित्सा (स्त्री.प्र.ए.व.)सन्देहःसन्देहDoubtशक, दुविधा
विज्ञानम् (नपुं.प्र.ए.व.)बुद्धिःबुद्धिIntellectबुद्धि-तत्त्व, विवेक-शक्ति
विप्रमोक्षः (वि + प्र + मोक्षः)अत्यन्तं मोक्षःअत्यन्त मोक्षFinal liberationपूरी तरह छूट जाना, अन्तिम मुक्ति
विवर्धन्ते (वि + √वृध् + लट्, आ.प्र.पु.ब.व.)विशेषेण वृद्धिं प्राप्नुवन्तिविशेष रूप से वृद्धि को प्राप्त होते हैंGrowख़ूब बढ़ते हैं, फलते-फूलते हैं
श्रद्धा (स्त्री.प्र.ए.व.)आदरःनिष्ठाFaithविश्वास, आस्था
सङ्कल्पः (पुं.प्र.ए.व.)प्रतिज्ञासङ्कल्पCome into beingपक्का इरादा, ठान लेना
सम्भवन्ति (सम् + √भू + लट्, प्र.पु.ब.व.)जायन्तेउत्पन्न होते हैंAriseपैदा होते हैं, जन्म लेते हैं
सर्वग्रन्थीनाम् (पुं.ष.ब.व.)सर्वेषां ग्रन्थीनाम् (सन्देहानाम्)सभी गाँठ (सन्देहों के)Of all the doubtsसब गाँठों का, सब सन्देहों का
साधनीयम् (√साध् + अनीयर्, नपुं.प्र.ए.व.)संस्करणीयम्संस्कार करना चाहिएShould be achievedसाधना चाहिए, माँजकर तैयार करना चाहिए
स्मृतिलम्भे (षष्ठी-तत्पुरुषः, पुं.स.ए.व.)स्मृतेः लम्भे (ध्रुवस्मृतेः प्राप्तौ)ध्रुवस्मृति (आत्मज्ञान) की प्राप्ति होने परObtaining the everlasting memory or self actualizationअटल स्मृति — आत्मज्ञान — मिल जाने पर
हातव्याः (√हा + तव्यत्, पुं.प्र.ब.व.)त्यक्तव्याःत्याग करना चाहिएShould be sacrificedछोड़ देने चाहिए, त्यागने योग्य हैं
ह्रीः (स्त्री.प्र.ए.व.)लज्जालज्जाModestyशर्म, संकोच

अत्र इदम् अवधेयम् — पृष्ठ 100पञ्चकोषविवेकः — क्रमिक-विकासपद्धतिः — अतिरिक्त अभ्यास (पुस्तक में यह प्रश्न-रूप में नहीं है)

अत्र इदम् अवधेयम्
प्र.1‘अत्र इदम् अवधेयम्’ इति खण्डे पञ्चकोषाणां विषये किम् उक्तम् ? पञ्चकोषाः के के ? तेषां परस्परं सम्बन्धः कीदृशः ?
उत्तर

उत्तरम् — मानवः क्रमशः शरीरेण, प्राणेन, मनसा, बुद्ध्या, अध्यात्मशक्त्या च पूर्णविकासं लभते। अतः समग्रजीवनविकासाय शास्त्रेषु पञ्च कोषाः वर्णिताः — (१) अन्नमयकोषः, (२) प्राणमयकोषः, (३) मनोमयकोषः, (४) विज्ञानमयकोषः, (५) आनन्दमयकोषः। एतेषां परस्परं सम्बन्धः अस्ति — अन्नमयकोषस्य विकासं विना प्राणमयकोषस्य विकासः नैव भवितुं शक्नोति; अन्नमयकोषस्य प्राणमयकोषस्य च विकासं विना मनोमयकोषस्य विकासो न भवति। अतः आदौ अन्नमयकोषस्य विकासाय यत्नः कर्तव्यः, ततः क्रमेण प्राणमय-मनोमय-विज्ञानमय-आनन्दमयकोषाणां विकासः कर्तव्यः। अनया क्रमिक-विकासपद्धत्या एव मानवः पूर्णतां प्राप्नोति।

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 101प्रश्न १ — एकेन पदेन रिक्तस्थानं पूरयत (उदाहरणम् — अन्नेन शरीरं वर्धते।)

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
प्र.1 (क)…………… शरीरं वर्धते।
उत्तर

उत्तरम् — अन्नेन शरीरं वर्धते। (हिन्दी — अन्न से शरीर बढ़ता है।)

प्र.1 (ख)…………… शरीरं प्रतिष्ठितम्।
उत्तर

उत्तरम् — प्राणे शरीरं प्रतिष्ठितम्। (हिन्दी — शरीर प्राण में टिका हुआ है।)

प्र.1 (ग)…………… विना शरीरं क्रियाशून्यं भवति।
उत्तर

उत्तरम् — प्राणेन विना शरीरं क्रियाशून्यं भवति। (हिन्दी — प्राण के बिना शरीर क्रियाहीन हो जाता है।)

प्र.1 (घ)…………… एव इमानि भूतानि जायन्ते।
उत्तर

उत्तरम् — प्राणाद् एव इमानि भूतानि जायन्ते। (हिन्दी — प्राण से ही ये सब प्राणी उत्पन्न होते हैं।)

प्र.1 (ङ)…………… समस्तानि इन्द्रियाणि सञ्चाल्यन्ते।
उत्तर

उत्तरम् — मनसा समस्तानि इन्द्रियाणि सञ्चाल्यन्ते। (हिन्दी — मन के द्वारा सारी इन्द्रियाँ चलाई जाती हैं।)

प्र.1 (च)…………… विना बोधशक्तेः तर्कशक्तेश्च विकासो न भवति।
उत्तर

उत्तरम् — बुद्धितत्त्वं विना बोधशक्तेः तर्कशक्तेश्च विकासो न भवति। (हिन्दी — बुद्धितत्त्व के बिना बोध-शक्ति और तर्क-शक्ति का विकास नहीं होता।)

प्र.1 (छ)…………… एव सर्वकर्मणः प्रवर्तकम्।
उत्तर

उत्तरम् — मनः एव सर्वकर्मणः प्रवर्तकम्। (हिन्दी — मन ही सब कर्मों का प्रवर्तक है।)

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 101प्रश्न २ — अधोलिखितानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तराणि लिखत

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
प्र.2 (क)भृगोः जिज्ञासा कस्मिन् विषये आसीत् ?
उत्तर

उत्तरम् — भृगोः जिज्ञासा ब्रह्मविषये आसीत्।

(हिन्दी — भृगु की जिज्ञासा ब्रह्म के विषय में थी।)

प्र.2 (ख)भृगुणा ब्रह्मज्ञानाय किम् आचरितम् ?
उत्तर

उत्तरम् — भृगुणा ब्रह्मज्ञानाय तपः आचरितम्। (विस्तरेण — भृगुणा ब्रह्मज्ञानाय पञ्चवारं बहुकालं यावत् कठोरं तपः आचरितम्।)

(हिन्दी — भृगु ने ब्रह्मज्ञान के लिए तप किया। — विस्तार से : भृगु ने ब्रह्मज्ञान के लिए पाँच बार, बहुत समय तक कठोर तप किया।)

प्र.2 (ग)भृगुः प्रथमं तपसा ब्रह्मरूपेण किं ज्ञातवान् ?
उत्तर

उत्तरम् — भृगुः प्रथमं तपसा अन्नं ब्रह्मरूपेण ज्ञातवान् — ‘अन्नं वै ब्रह्म’ इति।

(हिन्दी — भृगु ने पहले तप से अन्न को ब्रह्म के रूप में जाना — ‘अन्न ही ब्रह्म है’।)

प्र.2 (घ)मनसः के जायन्ते ?
उत्तर

उत्तरम् — मनसः सङ्कल्पाः, भावाः, विचाराश्च जायन्ते।

(हिन्दी — मन से संकल्प, भाव और विचार उत्पन्न होते हैं।)

प्र.2 (ङ)प्राणिनः कस्मात् जायन्ते ?
उत्तर

उत्तरम् — प्राणिनः अन्नात् जायन्ते। (पाठस्य वाक्यम् — ‘अन्नाद् एव प्राणिनः जायन्ते।’)

(हिन्दी — प्राणी अन्न से उत्पन्न होते हैं।)

प्र.2 (च)इन्द्रियाणि केन सञ्चाल्यन्ते ?
उत्तर

उत्तरम् — इन्द्रियाणि मनसा सञ्चाल्यन्ते।

(हिन्दी — इन्द्रियाँ मन के द्वारा चलाई जाती हैं।)

प्र.2 (छ)शरीरं कुत्र प्रतिष्ठितम् अस्ति ?
उत्तर

उत्तरम् — शरीरं प्राणे प्रतिष्ठितम् अस्ति।

(हिन्दी — शरीर प्राण में टिका हुआ है।)

प्र.2 (ज)केन विना स्मृतिशक्तेर्विकासो न भवति ?
उत्तर

उत्तरम् — बुद्धितत्त्वेन विना स्मृतिशक्तेः विकासो न भवति।

(हिन्दी — बुद्धितत्त्व के बिना स्मृति-शक्ति का विकास नहीं होता।)

प्र.2 (झ)भृगुः तपसा केषां महत्त्वं ज्ञातवान् ?
उत्तर

उत्तरम् — भृगुः तपसा अन्नस्य, प्राणस्य, मनसः, विज्ञानस्य, आनन्दस्य च महत्त्वं ज्ञातवान् — अर्थात् सः पञ्चानां कोषाणां महत्त्वं ज्ञातवान्।

(हिन्दी — भृगु ने तप से अन्न, प्राण, मन, विज्ञान और आनन्द का — अर्थात् पाँचों कोषों का — महत्त्व जाना।)

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 102प्रश्न ३ — उदाहरणं दृष्ट्वा ‘किं सत्यं किम् असत्यम्’ इति रिक्तस्थाने पूरयत

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
प्र.3 (क)प्रस्तुते पाठे पितापुत्रयोः संवादः अस्ति — ………
उत्तर

उत्तरम् — सत्यम्। (यह वाक्य पुस्तक में उदाहरण के रूप में स्वयं भरा हुआ है।)

प्र.3 (ख)अस्मिन् संवादे अन्नस्य महत्त्वं वर्णितम् — ………
उत्तर

उत्तरम् — सत्यम्।

प्र.3 (ग)प्राणिनः मनसः जायन्ते इति कथनम् — ………
उत्तर

उत्तरम् — असत्यम्। शुद्धं कथनम् — प्राणिनः अन्नात् (प्राणाद् वा) जायन्ते।

प्र.3 (घ)अन्नेन शरीरं वर्धते इति — ………
उत्तर

उत्तरम् — सत्यम्।

प्र.3 (ङ)मनः सारथिरूपेण अस्मान् कर्मणि प्रवर्तयति — ………
उत्तर

उत्तरम् — असत्यम्। शुद्धं कथनम् — बुद्धिरेव सारथिरूपेण अस्मान् कर्मणि प्रवर्तयति।

प्र.3 (च)भृगुः वरुणस्य पुत्रोऽस्ति — ………
उत्तर

उत्तरम् — सत्यम्।

प्र.3 (छ)भृगुः तपसा मनो ब्रह्मरूपेण ज्ञातवान् — ………
उत्तर

उत्तरम् — सत्यम्।

प्र.3 (ज)विना योगे तृतीया विभक्तिर्भवति — ………
उत्तर

उत्तरम् — सत्यम्। (परन्तु पूर्णः नियमः इत्थम् — विना-योगे द्वितीया, तृतीया, पञ्चमी — इति तिस्रः विभक्तयः भवितुम् अर्हन्ति।)

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 102प्रश्न ४ — क्रियापदेन सह समुचितं पदं योजयत (मेलनम्)

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
प्र.4क्रियापदेन सह समुचितं पदं योजयत —
पदम्क्रियापदम्
(क) प्राणिनः१. क्रियताम्
(ख) शरीरम्२. कुरुताम्
(ग) तपः३. जायन्ते
(घ) पितरं४. वर्धते
(ङ) यत्नः५. ब्रूते
उत्तर

उत्तरम् — (क) → ३, (ख) → ४, (ग) → २, (घ) → ५, (ङ) → १

पदम्क्रियापदम्पूर्णं वाक्यम्
(क) प्राणिनः३. जायन्तेअन्नाद् एव प्राणिनः जायन्ते।
(ख) शरीरम्४. वर्धतेअन्नेन शरीरं वर्धते।
(ग) तपः२. कुरुताम्तपः कुरुताम्।
(घ) पितरं५. ब्रूतेभृगुः पितरं ब्रूते।
(ङ) यत्नः१. क्रियताम्त्वया यत्नः क्रियताम्।

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 102प्रश्न ५ — अवशिष्ट-धातुरूपाणि पूरयत (दत्तं पदम् — वर्तते)

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
प्र.5अवशिष्ट-धातुरूपाणि पूरयत — (प्रथमं पदं दत्तम् — ‘वर्तते’)
एकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
वर्तते…………………………
………………………………………
………………………………………
उत्तर

उत्तरम् — दत्तं पदं ‘वर्तते’ अस्ति; इदं √वृत् धातोः लट्-लकारस्य आत्मनेपदि प्रथमपुरुषैकवचनम् रूपम्। अतः तालिका एवं पूर्यते :

√वृत् (वर्तते) — लट्-लकारः, आत्मनेपदम्

पुरुषःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमपुरुषःवर्ततेवर्तेतेवर्तन्ते
मध्यमपुरुषःवर्तसेवर्तेथेवर्तध्वे
उत्तमपुरुषःवर्तेवर्तावहेवर्तामहे

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 103प्रश्न ६ — एतानि पदानि लट्-लकारस्य त्रिषु पुरुषेषु रूपाणि पठत लिखत च

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
प्र.6एतानि पदानि लट्-लकारस्य त्रिषु पुरुषेषु रूपाणि पठत लिखत च — लभते, जायते, भाषते, विद्यते, मोदते, सेवते, सहते, शोभते, यतते, वर्धते, मन्यते, द्योतते, रोचते, कम्पते, याचते, सहते, स्पर्धते, लज्जते, क्षीयते।
उत्तर

उत्तरम् — सब पद आत्मनेपदी धातुओं के लट्-लकार (प्रथमपुरुष एकवचन) के रूप हैं; तीनों पुरुषों में रूप :

पदम्धातुःअर्थःप्रथमपुरुषःमध्यमपुरुषःउत्तमपुरुषः
एक.द्वि.बहु.एक.द्वि.बहु.एक.द्वि.बहु.
लभते√लभ्पानालभतेलभेतेलभन्तेलभसेलभेथेलभध्वेलभेलभावहेलभामहे
जायते√जन् (दिवादि, आ.)उत्पन्न होनाजायतेजायेतेजायन्तेजायसेजायेथेजायध्वेजायेजायावहेजायामहे
भाषते√भाष्बोलनाभाषतेभाषेतेभाषन्तेभाषसेभाषेथेभाषध्वेभाषेभाषावहेभाषामहे
विद्यते√विद् (दिवादि, आ.)होना, विद्यमान रहनाविद्यतेविद्येतेविद्यन्तेविद्यसेविद्येथेविद्यध्वेविद्येविद्यावहेविद्यामहे
मोदते√मुद्प्रसन्न होनामोदतेमोदेतेमोदन्तेमोदसेमोदेथेमोदध्वेमोदेमोदावहेमोदामहे
सेवते√सेव्सेवा करनासेवतेसेवेतेसेवन्तेसेवसेसेवेथेसेवध्वेसेवेसेवावहेसेवामहे
सहते√सह्सहनासहतेसहेतेसहन्तेसहसेसहेथेसहध्वेसहेसहावहेसहामहे
शोभते√शुभ्शोभा पानाशोभतेशोभेतेशोभन्तेशोभसेशोभेथेशोभध्वेशोभेशोभावहेशोभामहे
यतते√यत्प्रयत्न करनायततेयतेतेयतन्तेयतसेयतेथेयतध्वेयतेयतावहेयतामहे
वर्धते√वृध्बढ़नावर्धतेवर्धेतेवर्धन्तेवर्धसेवर्धेथेवर्धध्वेवर्धेवर्धावहेवर्धामहे
मन्यते√मन् (दिवादि, आ.)माननामन्यतेमन्येतेमन्यन्तेमन्यसेमन्येथेमन्यध्वेमन्येमन्यावहेमन्यामहे
द्योतते√द्युत्चमकनाद्योततेद्योतेतेद्योतन्तेद्योतसेद्योतेथेद्योतध्वेद्योतेद्योतावहेद्योतामहे
रोचते√रुच्अच्छा लगनारोचतेरोचेतेरोचन्तेरोचसेरोचेथेरोचध्वेरोचेरोचावहेरोचामहे
कम्पते√कम्प्काँपनाकम्पतेकम्पेतेकम्पन्तेकम्पसेकम्पेथेकम्पध्वेकम्पेकम्पावहेकम्पामहे
याचते√याच्माँगनायाचतेयाचेतेयाचन्तेयाचसेयाचेथेयाचध्वेयाचेयाचावहेयाचामहे
सहते√सह् (पुनरुक्तम्)सहनासहतेसहेतेसहन्तेसहसेसहेथेसहध्वेसहेसहावहेसहामहे
स्पर्धते√स्पर्ध्स्पर्धा करनास्पर्धतेस्पर्धेतेस्पर्धन्तेस्पर्धसेस्पर्धेथेस्पर्धध्वेस्पर्धेस्पर्धावहेस्पर्धामहे
लज्जते√लज्ज्लजानालज्जतेलज्जेतेलज्जन्तेलज्जसेलज्जेथेलज्जध्वेलज्जेलज्जावहेलज्जामहे
क्षीयते√क्षी (दिवादि, आ.)क्षीण होनाक्षीयतेक्षीयेतेक्षीयन्तेक्षीयसेक्षीयेथेक्षीयध्वेक्षीयेक्षीयावहेक्षीयामहे

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 103प्रश्न ७ — आत्मनेपदिधातूनां लोट्-लकारे त्रिषु पुरुषेषु अभ्यासं कुरुत लिखत च (वन्द् तथा कृ आदर्शरूपेण दत्तौ)

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
प्र.7आत्मनेपदिधातूनां लोट्-लकारे त्रिषु पुरुषेषु अभ्यासं कुरुत लिखत च — (पुस्तके दत्ते आदर्शतालिके :)
पुरुषःवन्द्-धातुः, लोट्-लकारःकृ-धातुः, लोट्-लकारः
एक.द्वि.बहु.एक.द्वि.बहु.
प्रथमपुरुषःवन्दताम्वन्देताम्वन्दन्ताम्कुरुताम्कुर्वाताम्कुर्वताम्
मध्यमपुरुषःवन्दस्ववन्देथाम्वन्दध्वम्कुरुष्वकुर्वाथाम्कुरुध्वम्
उत्तमपुरुषःवन्दैवन्दावहैवन्दामहैकरवैकरवावहैकरवामहै

रिक्ततालिके —
एकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
१.मोदताम्…………………………
………………………………………
………………………………………
२.वर्धताम्…………………………
(पुस्तक में दूसरी तालिका की केवल पहली पंक्ति छपी है; त्रिषु पुरुषेषु अभ्यासः अपेक्षितः।)
उत्तर

उत्तरम् — वन्द्-धातु के आदर्श पर (लोट्-लकारः, आत्मनेपदम्) :

√मुद् (मोदताम्) — लोट्-लकारः, आत्मनेपदम्

पुरुषःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमपुरुषःमोदताम्मोदेताम्मोदन्ताम्
मध्यमपुरुषःमोदस्वमोदेथाम्मोदध्वम्
उत्तमपुरुषःमोदैमोदावहैमोदामहै

√वृध् (वर्धताम्) — लोट्-लकारः, आत्मनेपदम्

पुरुषःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमपुरुषःवर्धताम्वर्धेताम्वर्धन्ताम्
मध्यमपुरुषःवर्धस्ववर्धेथाम्वर्धध्वम्
उत्तमपुरुषःवर्धैवर्धावहैवर्धामहै

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 103प्रश्न ८ — एतानि क्रियापदानि लोट्-लकारे त्रिषु पुरुषेषु पठत लिखत च

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
प्र.8एतानि क्रियापदानि लोट्-लकारे त्रिषु पुरुषेषु पठत लिखत च — लभताम्, सेवताम्, जयताम्, भाषताम्, विद्यताम्, सहताम्, यतताम्, याचताम्, स्पर्धताम्, लज्जताम्, कुरुताम्।
उत्तर

उत्तरम् — लोट्-लकार (आत्मनेपद) में तीनों पुरुषों के रूप :

पदम्धातुःअर्थःप्रथमपुरुषःमध्यमपुरुषःउत्तमपुरुषः
एक.द्वि.बहु.एक.द्वि.बहु.एक.द्वि.बहु.
लभताम्√लभ्पाए / प्राप्त करेलभताम्लभेताम्लभन्ताम्लभस्वलभेथाम्लभध्वम्लभैलभावहैलभामहै
सेवताम्√सेव्सेवा करेसेवताम्सेवेताम्सेवन्ताम्सेवस्वसेवेथाम्सेवध्वम्सेवैसेवावहैसेवामहै
भाषताम्√भाष्बोलेभाषताम्भाषेताम्भाषन्ताम्भाषस्वभाषेथाम्भाषध्वम्भाषैभाषावहैभाषामहै
विद्यताम्√विद्हो / विद्यमान रहेविद्यताम्विद्येताम्विद्यन्ताम्विद्यस्वविद्येथाम्विद्यध्वम्विद्यैविद्यावहैविद्यामहै
सहताम्√सह्सहेसहताम्सहेताम्सहन्ताम्सहस्वसहेथाम्सहध्वम्सहैसहावहैसहामहै
यतताम्√यत्प्रयत्न करेयतताम्यतेताम्यतन्ताम्यतस्वयतेथाम्यतध्वम्यतैयतावहैयतामहै
याचताम्√याच्माँगेयाचताम्याचेताम्याचन्ताम्याचस्वयाचेथाम्याचध्वम्याचैयाचावहैयाचामहै
स्पर्धताम्√स्पर्ध्स्पर्धा करेस्पर्धताम्स्पर्धेताम्स्पर्धन्ताम्स्पर्धस्वस्पर्धेथाम्स्पर्धध्वम्स्पर्धैस्पर्धावहैस्पर्धामहै
लज्जताम्√लज्ज्लजाएलज्जताम्लज्जेताम्लज्जन्ताम्लज्जस्वलज्जेथाम्लज्जध्वम्लज्जैलज्जावहैलज्जामहै
कुरुताम्√कृ (तनादि, आ.)करेकुरुताम्कुर्वाताम्कुर्वताम्कुरुष्वकुर्वाथाम्कुरुध्वम्करवैकरवावहैकरवामहै
जयताम् *√जि (भ्वादि, प.)जीतेजयतुजयताम्जयन्तुजयजयतम्जयतजयानिजयावजयाम

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 103–104प्रश्न ९ — कर्तृपदानुसारं लोट्-लकारेण क्रियापदं परिवर्तयत (उदाहरणम् — सः अन्नं सदा ईश्वरबुद्ध्या सेवते। → भवान् सदा अन्नम् ईश्वरबुद्ध्या सेवताम्।)

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
प्र.9 (क)लट्-लकारः — बालकः अन्नस्य निन्दां न कुरुते। → लोट्-लकारः — भवान् ……………
उत्तर

उत्तरम् — भवान् अन्नस्य निन्दां न कुरुताम्।

(हिन्दी — आप अन्न की निन्दा न कीजिए।)

प्र.9 (ख)लट्-लकारः — मम जीवने यशो वर्धते। → लोट्-लकारः — तव ……………
उत्तर

उत्तरम् — तव जीवने यशो वर्धताम्।

(हिन्दी — तुम्हारे जीवन में यश बढ़े। — यह आशीर्वाद-वाक्य है।)

प्र.9 (ग)लट्-लकारः — अहं बौद्धिकविकासाय सदा योगासनं कुर्वे। → लोट्-लकारः — त्वं ……………
उत्तर

उत्तरम् — त्वं बौद्धिकविकासाय सदा योगासनं कुरुष्व।

(हिन्दी — तुम बौद्धिक विकास के लिए सदा योगासन करो।)

प्र.9 (घ)लट्-लकारः — रमेशः सर्वदा सत्यं भाषते। → लोट्-लकारः — दिनेशः ……………
उत्तर

उत्तरम् — दिनेशः सर्वदा सत्यं भाषताम्।

(हिन्दी — दिनेश सदा सत्य बोले।)

प्र.9 (ङ)लट्-लकारः — छात्रः लक्ष्यसिद्धये कष्टं सहते। → लोट्-लकारः — अहं ……………
उत्तर

उत्तरम् — अहं लक्ष्यसिद्धये कष्टं सहै।

(हिन्दी — मैं लक्ष्य की सिद्धि के लिए कष्ट सहूँ।)

प्र.9 (च)लट्-लकारः — साधवः सर्वदा रमन्ते। → लोट्-लकारः — भवन्तः ……………
उत्तर

उत्तरम् — भवन्तः सर्वदा रमन्ताम्।

(हिन्दी — आप सब सदा प्रसन्न रहें / आनन्द लें।)

प्र.9 (छ)लट्-लकारः — भवान् योगेन आरोग्यं लभते। → लोट्-लकारः — अहं ……………
उत्तर

उत्तरम् — अहं योगेन आरोग्यं लभै।

(हिन्दी — मैं योग से आरोग्य पाऊँ / प्राप्त करूँ।)

प्र.9 (ज)लट्-लकारः — रमा सदा सत्कर्मणि यतते। → लोट्-लकारः — लता ……………
उत्तर

उत्तरम् — लता सदा सत्कर्मणि यतताम्।

(हिन्दी — लता सदा सत्कर्म में प्रयत्न करे।)

प्र.9 (झ)लट्-लकारः — भक्तः ईश्वरं वन्दते। → लोट्-लकारः — त्वं ……………
उत्तर

उत्तरम् — त्वम् ईश्वरं वन्दस्व।

(हिन्दी — तुम ईश्वर की वन्दना करो।)

व्याकरणम् — कर्तृ-कर्मवाच्यनियमः — पृष्ठ 104–105पुस्तकस्य व्याकरणपेटिका — नियमः तथा कर्तृवाच्य-कर्मवाच्ययोः उदाहरणानि — पुस्तक के पठन-खण्ड पर अतिरिक्त अभ्यास

व्याकरणम्
प्र.1‘कर्तृ-कर्मवाच्यनियमः’ इति पेटिकायां कः नियमः दत्तः ? उदाहरणेन सह स्पष्टीकुरुत — “कर्तृवाच्ये कर्तरि प्रथमा विभक्तिः। कर्मणि द्वितीया विभक्तिः। क्रिया कर्तृपदानुसारिणी भवति।… कर्मवाच्ये कर्मणि प्रथमा, कर्तरि तृतीया, क्रिया कर्मपदानुसारिणी भवति।… कर्मवाच्यप्रयोगे क्रियापदानि आत्मनेपदयुक्तानि भवन्ति।”
उत्तर

नियमः — पुस्तकस्य शब्देषु :

बिन्दुःकर्तृवाच्यम्कर्मवाच्यम्
कर्ता किस विभक्ति मेंप्रथमा (कर्तरि प्रथमा)तृतीया (कर्तरि तृतीया)
कर्म किस विभक्ति मेंद्वितीया (कर्मणि द्वितीया)प्रथमा (कर्मणि प्रथमा)
क्रिया किसके अनुसारकर्तृपदानुसारिणीकर्मपदानुसारिणी
प्रधान कौनकर्ता (कर्तुः प्राधान्यम्)कर्म (कर्मकारकस्य प्राधान्यम्)
पद (क्रिया का रूप)धातु के अनुसार — परस्मैपद या आत्मनेपदसदा आत्मनेपदयुक्त

पुस्तक के अपने उदाहरण —

१. रामः ग्रामं गच्छति। (कर्तृवाच्यम्) → रामेण ग्रामः गम्यते। (कर्मवाच्यम्)
२. छात्राः विद्यालयं गच्छन्ति। (कर्तृवाच्यम्) → छात्रैः विद्यालयः गम्यते। (कर्मवाच्यम्)
प्र.2‘अधोलिखितानि वाक्यानि उच्चैः पठत अवगच्छत च’ — पुस्तके दत्तानि कर्तृवाच्य-कर्मवाच्ययोः नव युगलानि व्याख्यात।
उत्तर

उत्तरम् — पुस्तके दत्तानि नव युगलानि, प्रत्येकस्य परिवर्तनस्य कारणेन सह :

क्रमःकर्तृवाच्यम्कर्मवाच्यम्क्या-क्या बदला
१रामः पाठं पठति।रामेण पाठः पठ्यते।रामः → रामेण (तृतीया); पाठम् → पाठः (प्रथमा); पठति → पठ्यते (कर्म एकवचन के अनुसार)
२छात्राः विद्यालयं गच्छन्ति।छात्रैः विद्यालयः गम्यते।कर्ता बहुवचन तृतीया में; कर्म एकवचन प्रथमा में — इसलिए क्रिया एकवचन
३बालिकाः गीतं गायन्ति।बालिकाभिः गीतं गीयते।बालिकाभिः तृतीया बहुवचन; ‘गीतम्’ नपुंसकलिङ्ग एकवचन — इसलिए ‘गीयते’ एकवचन
४छात्रः श्लोकान् लिखति।छात्रेण श्लोकाः लिख्यन्ते।यहाँ उल्टा है — कर्ता एकवचन, पर कर्म ‘श्लोकाः’ बहुवचन, इसलिए क्रिया ‘लिख्यन्ते’ बहुवचन
५माता पुत्रौ पश्यति।मात्रा पुत्रौ दृश्येते।कर्म ‘पुत्रौ’ द्विवचन है, इसलिए क्रिया भी द्विवचन ‘दृश्येते’; √दृश् का कर्मवाच्य ‘दृश्य-’
६मनः सर्वाणि इन्द्रियाणि सञ्चालयति।मनसा सर्वाणि इन्द्रियाणि सञ्चाल्यन्ते।यह पाठ का ही वाक्य है (पृ. ९५)। कर्म ‘इन्द्रियाणि’ बहुवचन → क्रिया बहुवचन
७ब्रह्मज्ञानाय त्वं स्वयमेव अन्वेषणं कुरु।ब्रह्मज्ञानाय त्वया स्वयमेव अन्वेषणं क्रियताम्।पाठ का वाक्य (पृ. ९२)। लोट्-लकार का कर्मवाच्य — ‘कुरु’ → ‘क्रियताम्’
८त्वं यत्नम् अभ्यासं च कुरु।त्वया यत्नः, अभ्यासश्च क्रियेताम्।कर्म दो हैं (यत्नः + अभ्यासः) इसलिए क्रिया द्विवचन — ‘क्रियेताम्’
९शिष्यः गुरुं सेवते।शिष्येण गुरुः सेव्यते।√सेव् वैसे भी आत्मनेपदी है; कर्मवाच्य में उसका रूप ‘सेव्यते’ बनता है

व्याकरणम् — तव्यत्-अनीयर्-प्रत्यययोः प्रयोगः — पृष्ठ 105–107प्रयोगस्थलम् · त्रिषु लिङ्गेषु प्रयोगः · त्रिषु वचनेषु प्रयोगः — पुस्तक के पठन-खण्ड पर अतिरिक्त अभ्यास

व्याकरणम्
प्र.1तव्यत्-अनीयर्-प्रत्ययौ कदा प्रयुज्येते ? पुस्तके दत्तां ‘तव्यत्-अनीयर्-प्रत्यययोः प्रयोगस्थलम्’ इति तालिकां व्याख्यात।
उत्तर

नियमः — पुस्तकस्य शब्देषु : ‘तव्यत्-अनीयर्-प्रत्ययौ लृट्-लोट्-विधिलिङ्लकाराणां विषये योग्यार्थे च भवतः।’ अर्थात् जहाँ ‘करना चाहिए / करेगा / करे’ का भाव हो (विधिलिङ्, लोट् तथा लृट् लकार), और जहाँ ‘करने योग्य’ का भाव हो — वहाँ धातु में तव्यत् या अनीयर् प्रत्यय लगाकर एक ही अर्थ दिया जा सकता है।

अन्नं न परिहरेत् / परिहरतु / परिहरिष्यति
= अन्नं न परिहर्तव्यम् (परि + √हृ + तव्यत्) / परिहरणीयम् (परि + √हृ + अनीयर्)

योग्यार्थे — पानीयं जलम् (पीने योग्य = पानी)। कर्तव्यं / करणीयं = कर्म (करने योग्य = काम)।
विधिलिङ्लकारः / लोट्लकारः / लृट्लकारश्चतव्यत्-प्रत्ययःअनीयर्-प्रत्ययः
अन्नं न परिहरेत् / परिहरतु / परिहरिष्यतिअन्नं न परिहर्तव्यम्अन्नं न परिहरणीयम्
मानवः क्रोधं त्यजेत् / त्यजतु / त्यक्ष्यतिमानवेन क्रोधः त्यक्तव्यःमानवेन क्रोधः त्यजनीयः
मनः सदा सत्कर्मणा साध्नुयात् / साध्नोतु / सात्स्यतिमनः सदा सत्कर्मणा साद्धव्यम्मनः सदा सत्कर्मणा साधनीयम्
सर्वदा ईश्वरं सेवेत / सेवताम् / सेविष्यतेसर्वदा ईश्वरः सेवितव्यःसर्वदा ईश्वरः सेवनीयः
प्रतिदिनं योगासनं करोतु / कुर्यात् / करिष्यतिप्रतिदिनं योगासनं कर्तव्यम्प्रतिदिनं योगासनं करणीयम्
प्र.2‘त्रिषु लिङ्गेषु तव्यत्-अनीयर्-प्रत्यययोः प्रयोगः’ — इति तालिकां लिखत तथा नियमं स्पष्टीकुरुत।
उत्तर

नियमः — तव्यत् तथा अनीयर् प्रत्ययान्त पद विशेषण होते हैं; अतः उनका लिङ्ग सदा कर्मपद के लिङ्ग के अनुसार बदलता है — पुंलिङ्ग में ‘-व्यः / -नीयः’, स्त्रीलिङ्ग में ‘-व्या / -नीया’, नपुंसकलिङ्ग में ‘-व्यम् / -नीयम्’।

प्रत्ययःपुंलिङ्गम्स्त्रीलिङ्गम्नपुंसकलिङ्गम्
कृ + तव्यत्मया परोपकारः कर्तव्यःमया प्राणिषु दया कर्तव्यामया योगासनं कर्तव्यम्
पठ् + तव्यत्शिष्येण वेदः पठितव्यःशिष्येण गीता पठितव्याशिष्येण संस्कृतं पठितव्यम्
रक्ष् + अनीयर्सर्वथा धर्मः रक्षणीयःमातृभूमिः रक्षणीयाआरोग्यं रक्षणीयम्
त्यज् + तव्यत्त्वया क्रोधः त्यक्तव्यःईर्ष्या त्यक्तव्यादूषितान्नं त्यक्तव्यम्
कृ + अनीयर्अस्माभिः प्रतिदिनं योगः करणीयःप्रतिदिनं मया क्रीडा करणीयाअस्माभिः समयेन भोजनं करणीयम्
प्र.3‘त्रिषु वचनेषु तव्यत्-अनीयर्-प्रत्यययोः प्रयोगः’ — इति तालिकां लिखत तथा नियमं स्पष्टीकुरुत।
उत्तर

नियमः — लिङ्ग की भाँति वचन भी कर्मपद के अनुसार ही बदलता है — कर्म एकवचन तो कृदन्त एकवचन, कर्म द्विवचन तो द्विवचन, कर्म बहुवचन तो बहुवचन। कर्ता तृतीया में जिस वचन का भी हो, उससे कोई अन्तर नहीं पड़ता।

एकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
शिष्येण वेदः पठितव्यःशिष्येण वेदौ पठितव्यौशिष्येण वेदाः पठितव्याः
अस्माभिः वेदः पठनीयःअस्माभिः वेदौ पठनीयौअस्माभिः वेदाः पठनीयाः
त्वया गीतं पठितव्यम्त्वया गीते पठितव्येत्वया गीतानि पठितव्यानि
मया उद्याने लता दृश्यतेमया उद्याने लते दृश्येतेमया उद्याने लताः दृश्यन्ते
मया क्रोधः त्यक्तव्यःभवता लोभमोहौ त्यक्तव्यौत्वया दोषाः त्यक्तव्याः

स्वाध्यायान्मा प्रमदः — पृष्ठ 108–111धातुरूप-तालिकाः · वाक्येषु निहितानि क्रियापदानि · षट् श्लोकाः तथा उपनिषद्वचनानि — पुस्तक के पठन-खण्ड पर अतिरिक्त अभ्यास (पदच्छेद, अन्वय, भाव आदि)

स्वाध्यायान्मा प्रमदः
प्र.1‘आत्मनेपदिधातूनां लोट्-लकारे त्रिषु पुरुषेषु अभ्यासं कुरुत’ — इति खण्डे वन्द्-धातोः कृ-धातोश्च याः तालिकाः दत्ताः, ताः लिखत तथा वाक्यरूपेण अपि प्रयुङ्क्त।
उत्तर

उत्तरम् — पुस्तके त्रयः कोष्ठकाः दत्ताः; तेषु प्रथमौ द्वौ धातुरूपाणां, तृतीयः तेषामेव वाक्यप्रयोगस्य।

१. वन्द्-धातुः (लट्-लकारः, आत्मनेपदम्)

पुरुषःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमपुरुषःवन्दतेवन्देतेवन्दन्ते
मध्यमपुरुषःवन्दसेवन्देथेवन्दध्वे
उत्तमपुरुषःवन्देवन्दावहेवन्दामहे

२. कृ-धातुः (लट्-लकारः, आत्मनेपदम्)

पुरुषःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमपुरुषःकुरुतेकुर्वातेकुर्वते
मध्यमपुरुषःकुरुषेकुर्वाथेकुरुध्वे
उत्तमपुरुषःकुर्वेकुर्वहेकुर्महे

३. वाक्यरूपेण प्रयोगः (वन्द्-धातुः)

पुरुषःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमपुरुषःभक्तः देवं वन्दतेभक्तौ देवं वन्देतेभक्ताः देवं वन्दन्ते
मध्यमपुरुषःत्वं देवं वन्दसेयुवां देवं वन्देथेयूयं देवं वन्दध्वे
उत्तमपुरुषःअहं देवं वन्देआवां देवं वन्दावहेवयं देवं वन्दामहे
प्र.2‘एतेषु वाक्येषु निहितानि क्रियापदानि उच्चैः पठत’ — पुस्तके दत्तानि अष्ट एकवचन-बहुवचन-युगलानि लिखत, तेषु क्रियापरिवर्तनस्य कारणं च वदत।
उत्तर

उत्तरम् — पुस्तके दत्तानि अष्ट युगलानि :

क्रमःएकवचनरूपाणिबहुवचनरूपाणिधातुः
१बालकः उद्याने रमतेबालकाः उद्याने रमन्ते√रम् (आनन्द लेना)
२शिष्यः गुरुं सेवतेशिष्याः गुरुं सेवन्ते√सेव् (सेवा करना)
३रात्रौ चन्द्रः राजतेसाधुपुरुषाः सर्वत्र राजन्ते√राज् (शोभित होना)
४वृक्षः वायुना कम्पतेवृक्षाः वायुना कम्पन्ते√कम्प् (काँपना)
५कण्ठे हारः शोभतेवृक्षे पुष्पाणि शोभन्ते√शुभ् (शोभा पाना)
६योगासनेन मानवः आरोग्यं लभतेयोगासनेन मानवाः आरोग्यं लभन्ते√लभ् (पाना)
७भिक्षुकः धनं याचतेभिक्षुकाः धनं याचन्ते√याच् (माँगना)
८छात्रः गृहकार्यं कुरुतेछात्राः गृहकार्यं कुर्वते√कृ (करना)

कारणम् — ‘क्रिया कर्तृपदानुसारिणी भवति’। कर्ता एकवचन से बहुवचन होते ही क्रिया भी बहुवचन हो जाती है — ‘-ते’ से ‘-न्ते’ (रमते → रमन्ते, सेवते → सेवन्ते); √कृ में कुरुते → कुर्वते।

प्र.3“आहारात् सर्वभूतानि सम्भवन्ति महीपते।
आहारेण विवर्धन्ते तेन जीवन्ति जन्तवः॥” (महाभारतम्, वनपर्व १३१/७) — अस्य श्लोकस्य पदच्छेदम् अन्वयं शब्दार्थं हिन्दी-अर्थं भावं च लिखत।
उत्तर

पदच्छेदः — आहारात् + सर्व-भूतानि + सम्भवन्ति + महीपते + आहारेण + विवर्धन्ते + तेन + जीवन्ति + जन्तवः।

अन्वयः (पुस्तक का अपना) — हे महीपते! सर्वभूतानि आहारात् सम्भवन्ति, आहारेण जन्तवः विवर्धन्ते, तेन आहारेण जीवन्ति च।

पदम्व्याकरणम्शब्दार्थः
आहारात्आहार, पञ्चमी एकवचन (अपादाने पञ्चमी)भोजन से, अन्न से
सर्वभूतानिनपुंसकलिङ्ग प्रथमा बहुवचनसारे प्राणी
सम्भवन्तिसम् + √भू, लट्, प्रथमपुरुष बहुवचनउत्पन्न होते हैं
महीपतेमहीपति, सम्बोधन एकवचन (मह्याः पतिः — षष्ठी-तत्पुरुष)हे राजन्! (पृथ्वी के स्वामी)
आहारेणतृतीया एकवचन (करणे तृतीया)भोजन से, आहार के द्वारा
विवर्धन्तेवि + √वृध्, लट्, आत्मनेपद, बहुवचनविशेष रूप से बढ़ते हैं
जन्तवःजन्तु, पुंलिङ्ग प्रथमा बहुवचनजीव, प्राणी

हिन्दी अर्थ — हे राजन्! सारे प्राणी आहार से ही उत्पन्न होते हैं, आहार से ही बढ़ते हैं, और उसी आहार से जीते हैं।

भावः — अन्न (आहार) ही प्राणियों की उत्पत्ति, वृद्धि और जीवन — तीनों का आधार है; इसलिए अन्न का आदर करना और सदा सात्त्विक, हितकारी आहार लेना चाहिए।

प्र.4“यावद् वायुः स्थितो देहे तावज्जीवनमुच्यते।
मरणं तस्य निष्क्रान्तिस्ततो वायुं निरोधयेत्॥” (हठयोगप्रदीपिका) — अस्य श्लोकस्य पदच्छेदम् अन्वयं शब्दार्थं हिन्दी-अर्थं भावं च लिखत।
उत्तर

पदच्छेदः — यावत् + वायुः + स्थितः + देहे + तावत् + जीवनम् + उच्यते + मरणम् + तस्य + निष्क्रान्तिः + ततः + वायुम् + निरोधयेत्।

अन्वयः (पुस्तक का अपना) — यावद् देहे वायुः स्थितः तावत् जीवनम् उच्यते। तस्य निष्क्रान्तिः मरणम्, ततः वायुं निरोधयेत्।

पदम्व्याकरणम्शब्दार्थः
यावत् … तावत्नित्यसम्बद्ध अव्यय-युगलजब तक … तब तक
देहेसप्तमी एकवचन (अधिकरणे सप्तमी)शरीर में
स्थितः√स्था + क्त, पुंलिङ्ग प्रथमा एकवचनठहरा हुआ, टिका हुआ
उच्यते√वच्, लट्, कर्मवाच्य, प्रथमपुरुष एकवचनकहा जाता है
निष्क्रान्तिःनिस् + √क्रम् + क्तिन्, स्त्रीलिङ्ग प्रथमा एकवचनबाहर निकल जाना
निरोधयेत्नि + √रुध् (णिच्), विधिलिङ्, प्रथमपुरुष एकवचनरोकना चाहिए (प्राणायाम करना चाहिए)

हिन्दी अर्थ — जब तक वायु (प्राणवायु) शरीर में ठहरी रहती है, तब तक उसे जीवन कहा जाता है। उसका बाहर निकल जाना ही मृत्यु है; इसलिए वायु को (प्राणायाम के द्वारा) रोकना चाहिए।

भावः — जब तक प्राणवायु शरीर में है तभी तक जीवन है, उसका निकल जाना ही मृत्यु है; इसलिए प्राणायाम और आसन से प्राण की रक्षा करनी चाहिए।

प्र.5“मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः।
बन्धाय विषयासक्तं मुक्त्यै निर्विषयं स्मृतम्॥” (अमृतबिन्दु-उपनिषद् १/२) — अस्य श्लोकस्य पदच्छेदम् अन्वयं शब्दार्थं हिन्दी-अर्थं भावं च लिखत।
उत्तर

पदच्छेदः — मनः + एव + मनुष्याणाम् + कारणम् + बन्ध-मोक्षयोः + बन्धाय + विषय-आसक्तम् + मुक्त्यै + निर्विषयम् + स्मृतम्।

अन्वयः (पुस्तक का अपना) — मनः एव मनुष्याणां बन्धमोक्षयोः कारणं, विषयासक्तं बन्धाय, निर्विषयं मुक्त्यै स्मृतम् अस्ति।

पदम्व्याकरणम्शब्दार्थः
मनुष्याणाम्षष्ठी बहुवचन (सम्बन्धे षष्ठी)मनुष्यों का
बन्धमोक्षयोःद्वन्द्व समास (बन्धश्च मोक्षश्च), षष्ठी द्विवचनबन्धन तथा मोक्ष — दोनों का
बन्धायचतुर्थी एकवचन (तादर्थ्ये चतुर्थी)बन्धन के लिए
विषयासक्तम्विषयेषु आसक्तम् — सप्तमी-तत्पुरुष, नपुंसकलिङ्गविषयों में आसक्त (मन)
मुक्त्यैमुक्ति, चतुर्थी एकवचनमुक्ति के लिए
निर्विषयम्निर्गताः विषयाः यस्मात् तत् — बहुव्रीहिविषयों से रहित (मन)
स्मृतम्√स्मृ + क्त, नपुंसकलिङ्ग प्रथमा एकवचनमाना गया है, कहा गया है

हिन्दी अर्थ — मनुष्यों के बन्धन और मोक्ष — दोनों का कारण मन ही है। विषयों में आसक्त मन बन्धन का कारण माना गया है और विषयों से रहित मन मुक्ति का कारण।

भावः — मन ही बन्धन और मोक्ष दोनों का कारण है — विषयों में आसक्त मन बाँधता है, विषयों से रहित मन मुक्त करता है; इसलिए मन को निर्मल, शान्त और राग-द्वेष से रहित रखना चाहिए।

प्र.6“मनो हि द्विविधं प्रोक्तं शुद्धं चाशुद्धमेव च।
अशुद्धं कामसङ्कल्पं शुद्धं कामविवर्जितम्॥” (अमृतबिन्दु-उपनिषद् १/१) — अस्य श्लोकस्य पदच्छेदम् अन्वयम् अर्थं भावं च लिखत।
उत्तर

पदच्छेदः — मनः + हि + द्विविधम् + प्रोक्तम् + शुद्धम् + च + अशुद्धम् + एव + च + अशुद्धम् + काम-सङ्कल्पम् + शुद्धम् + काम-विवर्जितम्।

अन्वयः — मनः हि द्विविधं प्रोक्तम् — शुद्धम् अशुद्धम् एव च। अशुद्धं (मनः) कामसङ्कल्पम् (भवति), शुद्धं (मनः) कामविवर्जितम् (भवति)।

पदम्व्याकरणम्शब्दार्थः
द्विविधम्द्वे विधे यस्य तत् — बहुव्रीहि, नपुंसकलिङ्गदो प्रकार का
प्रोक्तम्प्र + √वच् + क्तकहा गया है
कामसङ्कल्पम्कामस्य सङ्कल्पः यस्मिन् तत् — बहुव्रीहिजिसमें कामनाओं का संकल्प भरा हो
कामविवर्जितम्कामेन विवर्जितम् — तृतीया-तत्पुरुषकामनाओं से रहित

हिन्दी अर्थ — मन दो प्रकार का कहा गया है — शुद्ध और अशुद्ध। जो मन कामनाओं के संकल्पों से भरा है वह अशुद्ध है, और जो कामनाओं से रहित है वह शुद्ध है।

भावः — मन दो प्रकार का है — कामनाओं के संकल्पों से भरा मन अशुद्ध है और कामना-रहित मन शुद्ध; इसलिए मन को सत्कर्म से शुद्ध करते रहना चाहिए।

प्र.7“मनसः विषयाः — कामः, संकल्पः, विचिकित्सा, श्रद्धा, अश्रद्धा, धृतिः, अधृतिः, ह्रीः, धीः, भीः इत्येतत् सर्वं मन एव।” (बृहदारण्यकोपनिषद् १/५/३) — अस्य वचनस्य अर्थं भावं च लिखत। मनसः दश विषयाः के के ?
उत्तर

उत्तरम् — अस्य वचनस्य अर्थः — कामः, सङ्कल्पः, सन्देहः, श्रद्धा, अश्रद्धा, धैर्यम्, अधैर्यम्, लज्जा, बुद्धिः, भयम् — एतत् सर्वं मन एव अस्ति। अर्थात् एते दश अपि मनसः एव विषयाः, मनसः एव वृत्तयः।

(हिन्दी — काम, संकल्प, सन्देह, श्रद्धा, अश्रद्धा, धैर्य, अधैर्य, लज्जा, बुद्धि और भय — यह सब मन ही है।)

क्रमःविषयःअर्थःजीवन में कैसे दिखता है
१कामःइच्छा‘मुझे यह चाहिए’ — हर काम का पहला बीज
२सङ्कल्पःनिश्चय, ठान लेना‘मैं यह करूँगा ही’ — इच्छा का दृढ़ रूप
३विचिकित्सासन्देह‘करूँ या न करूँ’ — दुविधा
४श्रद्धाविश्वास, निष्ठागुरु, शास्त्र तथा अपने ऊपर भरोसा
५अश्रद्धाअविश्वास‘इससे कुछ नहीं होगा’ — भरोसे का अभाव
६धृतिःधैर्यकठिनाई में टिके रहना
७अधृतिःअधैर्यजल्दी हार मान लेना
८ह्रीःलज्जाग़लत काम करते समय भीतर का संकोच
९धीःबुद्धिसोच-विचार, निर्णय
१०भीःभयडर, आशङ्का
प्र.8“यन्मनसा ध्यायति तद् वाचा वदति यद् वाचा वदति तत् कर्मणा करोति यत् कर्मणा करोति तदभिसम्पद्यते।” (शतपथब्राह्मणम्) — अस्य वचनस्य पदच्छेदम् अन्वयम् अर्थं भावं च लिखत।
उत्तर

पदच्छेदः — यत् + मनसा + ध्यायति + तत् + वाचा + वदति + यत् + वाचा + वदति + तत् + कर्मणा + करोति + यत् + कर्मणा + करोति + तत् + अभिसम्पद्यते।

अन्वयः — (मनुष्यः) मनसा यत् ध्यायति तत् वाचा वदति; यत् वाचा वदति तत् कर्मणा करोति; यत् कर्मणा करोति तत् अभिसम्पद्यते।

पदम्व्याकरणम्शब्दार्थः
मनसातृतीया एकवचन (करणे तृतीया)मन से
ध्यायति√ध्यै, लट्, प्रथमपुरुष एकवचनसोचता है, चिन्तन करता है
वाचावाच्, तृतीया एकवचनवाणी से
कर्मणाकर्मन्, तृतीया एकवचनकर्म से, क्रिया से
अभिसम्पद्यतेअभि + सम् + √पद्, लट्, आत्मनेपदप्राप्त होता है, सिद्ध हो जाता है

हिन्दी अर्थ — मनुष्य मन से जो सोचता है, वही वाणी से कहता है; जो वाणी से कहता है, वही कर्म से करता है; और जो कर्म से करता है, वही उसे प्राप्त हो जाता है।

भावः — विचार से वाणी, वाणी से कर्म और कर्म से फल बनता है — जैसा हम सोचते हैं वैसा ही बोलते, करते और पाते हैं; इसलिए मन में सदा शुभ विचार रखने चाहिए।

प्र.9‘एतानि उपनिषद्वचनानि उच्चैः पठन्तु स्मरन्तु च’ — इति खण्डे दत्तानि षट् वचनानि लिखत तथा तेषाम् अर्थं स्पष्टीकुरुत। (परियोजनाकार्ये अपि ‘पाठे आगतानाम् उपनिषद्वचनानाम् आशयं दशसु वाक्येषु प्रकटयत’ इति पृष्टम् अस्ति।)
उत्तर

उत्तरम् — पुस्तके षट् उपनिषद्वचनानि दत्तानि; तेषाम् अर्थः भावश्च एवम् :

क्रमःउपनिषद्वचनम्हिन्दी अर्थकिस कोष से सम्बद्ध
१अन्नादेव खलु इमानि भूतानि जायन्ते। अन्नेन जातानि जीवन्ति।निश्चय ही ये सब प्राणी अन्न से ही उत्पन्न होते हैं और अन्न से ही जीते हैं।अन्नमयकोषः
२अन्नं हि भूतानां ज्येष्ठम्। तस्मात् सर्वौषधमुच्यते।अन्न ही प्राणियों में ज्येष्ठ (सबसे पहला तथा श्रेष्ठ) है; इसीलिए उसे सर्वौषध — सब रोगों की दवा — कहा जाता है।अन्नमयकोषः
३अन्नं न निन्द्यात्। अन्नं बहु कुर्वीत।अन्न की निन्दा न करे; अन्न को खूब (बहुत मात्रा में) उपजाए।अन्नमयकोषः
४प्राणो हि भूतानाम् आयुः। प्राणे शरीरं प्रतिष्ठितम्। प्राणो वै ज्येष्ठः श्रेष्ठश्च।प्राण ही प्राणियों की आयु है; शरीर प्राण में टिका है; प्राण ही ज्येष्ठ और श्रेष्ठ है।प्राणमयकोषः
५कामः संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा धृतिरधृतिर्ह्रीर्धीर्भीरित्येतत् सर्वं मन एव।काम, संकल्प, सन्देह, श्रद्धा, अश्रद्धा, धैर्य, अधैर्य, लज्जा, बुद्धि तथा भय — यह सब मन ही है।मनोमयकोषः
६तन्मे मनः शिवसङ्कल्पमस्तु।मेरा वह मन शुभ संकल्प वाला हो।मनोमयकोषः (प्रार्थना)

यस्तु क्रियावान् मनुजः स विद्वान् — पृष्ठ 111सप्त परियोजनाकार्याणि — संगोष्ठी · उपनिषद्वचनानाम् आशयः · वाक्यरचना · अन्नरक्षणम् · मनसः कार्यम् · धातुरूपस्मरणम् · कोषविकासचर्चा

यस्तु क्रियावान् मनुजः स विद्वान्
प्र.1एकां छात्रसंगोष्ठीम् आयोज्य अस्य पाठस्य अस्माकं जीवने कीदृशी प्रासङ्गिकता अस्तीति स्वविचारान् उपस्थापयत।
उत्तर

आदर्श उत्तरम् (नमूना वक्तव्य — संगोष्ठी में बोलने योग्य) —

माननीयाः अध्यापकाः, प्रियाः सहपाठिनः, सर्वेभ्यः नमस्कारः।

अद्य अहम् ‘अन्नाद् आनन्दं प्रति’ इति पाठस्य अस्माकं जीवने प्रासङ्गिकताविषये किञ्चित् वक्तुम् इच्छामि।

अयं पाठः पञ्चकोषाणां शिक्षां ददाति — अन्नमयः, प्राणमयः, मनोमयः, विज्ञानमयः, आनन्दमयः इति।
अद्यत्वे वयं प्रायः एकम् एव कोषं पश्यामः — बुद्धिम्। अङ्काः वर्धन्ते, किन्तु आरोग्यं न वर्धते, प्रसन्नता च न वर्धते।
पाठः कथयति — ‘अन्नमयकोषस्य विकासं विना प्राणमयकोषस्य विकासः नैव भवितुं शक्नोति’।
अतः प्रथमं शरीरम् — सात्त्विकम् आहारं सेवामहै, अन्नस्य निन्दां च न कुर्मः।
ततः प्राणः — प्रतिदिनं प्राणायामम् आसनानि च कुर्महे, यथासमयं शयनं जागरणं च कुर्महे।
ततः मनः — यतः ‘मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः’, अतः मनः सत्कर्मणा साधयामः।
ततः बुद्धिः — यतः ‘बुद्धिरेव सारथिरूपेण अस्मान् कर्मणि प्रवर्तयति’, अतः ध्यानं स्वाध्यायं च कुर्महे।
अन्ते आनन्दः — यतः ‘आनन्देन रहितं जीवनं मृत्युरूपम्’, अतः प्राणिषु दयां परोपकारं च आचरामः।

एतत् एव पाठस्य सन्देशः — विकासः क्रमेण भवति, न तु आकस्मिकः।
अतः वयं प्रतिज्ञां कुर्मः — वयं पञ्चानाम् अपि कोषाणां विकासाय प्रतिदिनं यतिष्यामहे।

एतावत् एव। धन्यवादः।
प्र.2पाठे आगतानाम् उपनिषद्वचनानाम् आशयं दशसु वाक्येषु प्रकटयत।
उत्तर

आदर्श उत्तरम् (दश वाक्यानि) —

१. अन्नाद् एव इमानि सर्वाणि भूतानि जायन्ते, अन्नेन च जीवन्ति।
२. अन्नं भूतानां ज्येष्ठम् अस्ति, अतः तत् ‘सर्वौषधम्’ इति उच्यते।
३. अन्नं कदापि न निन्दनीयम्, प्रयत्नेन च बहु उत्पादनीयम्।
४. आहारशुद्ध्या सत्त्वशुद्धिः भवति, सत्त्वशुद्ध्या च ध्रुवा स्मृतिः जायते।
५. स्मृतेः लाभे सर्वेषां सन्देहग्रन्थीनां विप्रमोक्षः भवति।
६. प्राणः एव भूतानाम् आयुः, प्राणे च शरीरं प्रतिष्ठितम्।
७. यावद् वायुः देहे तिष्ठति तावद् एव जीवनम्; तस्य निर्गमनम् एव मरणम्।
८. मनः एव मनुष्याणां बन्धस्य मोक्षस्य च कारणम् अस्ति।
९. कामः, सङ्कल्पः, विचिकित्सा, श्रद्धा, धृतिः, ह्रीः, धीः, भीः — एतत् सर्वं मन एव।
१०. यत् मनसा ध्यायति तद् एव वाचा वदति, तद् एव कर्मणा करोति, तद् एव च प्राप्नोति।
प्र.3पाठे आगतानि क्रियापदानि चित्वा विंशतिवाक्यानि रचयत।
उत्तर

आदर्श उत्तरम् (विंशतिः वाक्यानि) —

क्रमःक्रियापदम् (पाठात्)वाक्यम्हिन्दी अर्थ
१वर्ततेमयि संस्कृतविषये जिज्ञासा वर्तते।मेरे मन में संस्कृत के विषय में जिज्ञासा है।
२जायन्तेअन्नाद् एव सर्वे प्राणिनः जायन्ते।अन्न से ही सब प्राणी उत्पन्न होते हैं।
३जीवन्तिजन्तवः आहारेण जीवन्ति।जीव आहार से जीते हैं।
४वर्धतेसात्त्विकेन आहारेण शरीरं वर्धते।सात्त्विक आहार से शरीर बढ़ता है।
५सेवतेशिष्यः श्रद्धया गुरुं सेवते।शिष्य श्रद्धा से गुरु की सेवा करता है।
६लभतेयोगेन मानवः आरोग्यं लभते।योग से मनुष्य आरोग्य पाता है।
७भाषतेसत्पुरुषः सर्वदा सत्यं भाषते।सज्जन सदा सत्य बोलता है।
८मोदतेबालकः उद्याने मोदते।बालक बगीचे में प्रसन्न होता है।
९यततेछात्रः लक्ष्यसिद्धये यतते।छात्र लक्ष्य की सिद्धि के लिए प्रयत्न करता है।
१०सहतेवीरः कष्टं सहते।वीर कष्ट सहता है।
११शोभतेविद्यया मनुष्यः शोभते।विद्या से मनुष्य शोभा पाता है।
१२वन्दतेभक्तः प्रातः ईश्वरं वन्दते।भक्त प्रातःकाल ईश्वर की वन्दना करता है।
१३कुरुतेछात्रः प्रतिदिनं गृहकार्यं कुरुते।छात्र प्रतिदिन गृहकार्य करता है।
१४विद्यतेसमग्रज्ञानं बुद्धौ एव विद्यते।सारा ज्ञान बुद्धि में ही रहता है।
१५सञ्चाल्यन्तेसर्वाणि इन्द्रियाणि मनसा सञ्चाल्यन्ते।सारी इन्द्रियाँ मन से चलाई जाती हैं।
१६उच्यतेअन्नं सर्वौषधम् इति उच्यते।अन्न को ‘सर्वौषध’ कहा जाता है।
१७कर्तव्यम्अस्माभिः प्रतिदिनं योगासनं कर्तव्यम्।हमें प्रतिदिन योगासन करना चाहिए।
१८रक्षणीयःप्राणः सर्वथा रक्षणीयः।प्राण की सब प्रकार से रक्षा करनी चाहिए।
१९सेवताम्भवान् सर्वदा हितकारकम् आहारं सेवताम्।आप सदा हितकारी आहार लीजिए।
२०कुरुताम्भवन्तः ब्रह्मज्ञानाय तपः कुरुताम्।आप सब ब्रह्मज्ञान के लिए तप कीजिए।
प्र.4अन्नरक्षणाय भवता के उपायाः क्रियन्ते इति वर्णयत।
उत्तर

आदर्श उत्तरम् (नमूना अनुच्छेद) —

अहम् अन्नरक्षणाय एतान् उपायान् करोमि —
प्रथमम्, अहं स्थाल्यां यावद् आवश्यकं तावद् एव अन्नं गृह्णामि, अवशिष्टं च न त्यजामि।
द्वितीयम्, अहम् अन्नस्य निन्दां कदापि न करोमि, यतः ‘अन्नं हि भूतानां ज्येष्ठम्’।
तृतीयम्, गृहस्य वाटिकायाम् अहं शाकानि उत्पादयामि, यतः ‘प्रयत्नेन अन्नं बहु कुर्वीत’ इति उपनिषदः आदेशः।
चतुर्थम्, धान्यं शुष्के पात्रे रक्षामि येन तत् न दूष्येत।
पञ्चमम्, विद्यालये वयं ‘अन्नापव्ययः महान् दोषः’ इति भित्तिपत्रं रचयामः।
एवं वयं सर्वे अन्नं देवरूपेण पश्येम — एषः एव अस्माकं संकल्पः।
प्र.5मनसः कार्यं दशसु वाक्येषु निरूपयत।
उत्तर

आदर्श उत्तरम् (दश वाक्यानि) —

१. मनः एव अस्माकं सर्वकर्मणः प्रवर्तकम् अस्ति।
२. समस्तानि इन्द्रियाणि मनसा एव सञ्चाल्यन्ते।
३. मानवः मनसा एव सर्वं कार्यं सम्पादयति।
४. मनसः सङ्कल्पाः, भावाः, विचाराश्च जायन्ते।
५. मनः एव मनुष्याणां बन्धस्य मोक्षस्य च कारणम्।
६. विषयासक्तं मनः बन्धाय भवति, निर्विषयं च मुक्त्यै।
७. मनः द्विविधम् अस्ति — शुद्धम् अशुद्धं च।
८. कामः, सङ्कल्पः, विचिकित्सा, श्रद्धा, अश्रद्धा, धृतिः, अधृतिः, ह्रीः, धीः, भीः — एतत् सर्वं मन एव।
९. यत् मनसा ध्यायति तद् एव वाचा वदति, तद् एव च कर्मणा करोति।
१०. अतः मनः सदा सत्कर्मणा साधनीयम्, शान्तम् उत्साहयुक्तं च करणीयम्।
प्र.6केषाञ्चन त्रयाणाम् आत्मनेपदिधातूनां लट्-लोट्लकारयोः त्रिषु पुरुषेषु रूपाणि स्मरत लिखत च।
उत्तर

यहाँ अपनी पसन्द की तीन आत्मनेपदी धातुएँ लेकर उनके लट् तथा लोट् — दोनों लकारों के नौ-नौ रूप लिखने हैं। नीचे पाठ की ही तीन धातुएँ ली गई हैं — √सेव्, √लभ्, √वन्द् — क्योंकि तीनों पाठ में आई हैं और तीनों सरल हैं।

१. √सेव् (सेवा करना)

पुरुषःलट्-लकारः (वर्तमान)लोट्-लकारः (आज्ञा/प्रार्थना)
एक.द्वि.बहु.एक.द्वि.बहु.
प्रथमपुरुषःसेवतेसेवेतेसेवन्तेसेवताम्सेवेताम्सेवन्ताम्
मध्यमपुरुषःसेवसेसेवेथेसेवध्वेसेवस्वसेवेथाम्सेवध्वम्
उत्तमपुरुषःसेवेसेवावहेसेवामहेसेवैसेवावहैसेवामहै

२. √लभ् (पाना)

पुरुषःलट्-लकारःलोट्-लकारः
एक.द्वि.बहु.एक.द्वि.बहु.
प्रथमपुरुषःलभतेलभेतेलभन्तेलभताम्लभेताम्लभन्ताम्
मध्यमपुरुषःलभसेलभेथेलभध्वेलभस्वलभेथाम्लभध्वम्
उत्तमपुरुषःलभेलभावहेलभामहेलभैलभावहैलभामहै

३. √वन्द् (वन्दना करना)

पुरुषःलट्-लकारःलोट्-लकारः
एक.द्वि.बहु.एक.द्वि.बहु.
प्रथमपुरुषःवन्दतेवन्देतेवन्दन्तेवन्दताम्वन्देताम्वन्दन्ताम्
मध्यमपुरुषःवन्दसेवन्देथेवन्दध्वेवन्दस्ववन्देथाम्वन्दध्वम्
उत्तमपुरुषःवन्देवन्दावहेवन्दामहेवन्दैवन्दावहैवन्दामहै
प्र.7अस्माकं जीवने प्रत्येकं कोषस्य विकासाय किं किं कर्तुं शक्यते इत्युपरि चर्चां कुरुत।
उत्तर

आदर्श उत्तरम् (नमूना — चर्चा का निष्कर्ष) —

वयं चर्चायाः अन्ते एतं निष्कर्षं प्राप्तवन्तः —
प्रथमम्, विकासः क्रमेण एव भवति; अतः वयम् आदौ अन्नमयकोषस्य विकासाय यतिष्यामहे।
द्वितीयम्, प्रतिदिनं दश निमेषान् यावत् प्राणायामम् आसनानि च करिष्यामः, यथासमयं च शयिष्यामहे।
तृतीयम्, प्रतिदिनं पञ्च निमेषान् मौनम् आचरिष्यामः, येन मनः शान्तं भवेत्।
चतुर्थम्, प्रतिदिनम् अर्धहोरां स्वाध्यायं करिष्यामः, यतः ‘समग्रज्ञानं बुद्धौ एव विद्यते’।
पञ्चमम्, प्रतिमासम् एकं सेवादिवसम् आचरिष्यामः, पक्षिभ्यः जलं च दास्यामः।
यतः ‘आनन्देन रहितं जीवनं मृत्युरूपम्’ इति अस्माकं पाठस्य सन्देशः।

Chapter 8 of 16 – Sanskrit

Also for This Chapter

NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 8 अन्नाद् आनन्दं प्रति – Overview

ClassClass 9
SubjectSanskrit
Chapter8 – अन्नाद् आनन्दं प्रति
Session2027
FormatFull answers on this page + PDF

NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 8 – FAQs

Where can I download NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 8 अन्नाद् आनन्दं प्रति PDF?

Read every answer on this page, or download the free PDF from the table at the top.

Is this for the 2027 session?

Yes, it follows the latest NCERT Class 9 Sanskrit book for 2027.

How many questions are solved in NCERT Class 9 Sanskrit Chapter 8?

All questions of the chapter – the in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises.

How should I use these solutions?

Read the chapter in the NCERT book first, attempt the questions yourself, then check your answers here.

Official website: ncert.nic.inNational Council of Educational Research and Training publishes date sheets, admit cards and results here
Visit

Ask a question

?

Loading comments…