NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 8 अन्नाद् आनन्दं प्रति – step-by-step answers to every exercise and in-text question of the chapter, as per the latest NCERT syllabus for 2027. Read them online or download the free question-answer PDF.
अन्नाद् आनन्दं प्रति शारदा (कक्षा ९) का अष्टमः पाठः है (पृष्ठ ९२–१११)। यह संवाद विधा की रचना है — तैत्तिरीयोपनिषद् के भृगुवल्ली प्रकरण पर आधारित पिता वरुण तथा पुत्र भृगु का संवाद, जिसमें भृगु तप करते-करते क्रमशः अन्न → प्राण → मन → विज्ञान → आनन्द — इन पाँच कोषों को ब्रह्म के रूप में जानता है। पाठ के साथ पुस्तक स्वयं सर्वं शब्देन भासते (शब्दार्थ-तालिका, जिसका ‘मातृभाषया अर्थं लिखत’ स्तम्भ खाली छोड़ा गया है), अत्र इदम् अवधेयम् (पञ्चकोष-विवेक), कर्तृ-कर्मवाच्यनियमः तथा तव्यत्-अनीयर्-प्रत्ययप्रयोगः के व्याकरण-बक्से, स्वाध्यायान्मा प्रमदः (धातुरूप-तालिकाएँ तथा छह श्लोक/उपनिषद्वचन) और यस्तु क्रियावान् मनुजः स विद्वान् (सात परियोजना-कार्य) देती है। अभ्यास अभ्यासाद् जायते सिद्धिः शीर्षक के नीचे नौ प्रश्नों में है — रिक्तस्थानपूर्तिः, पूर्णवाक्येन उत्तराणि, सत्यम्/असत्यम्, मेलनम् (क्रियापदेन सह पदयोजनम्), अवशिष्ट-धातुरूपपूर्तिः, लट्-लकारे त्रिषु पुरुषेषु रूपाणि, आत्मनेपदिधातूनां लोट्-लकाराभ्यासः, लोट्-लकारे त्रिषु पुरुषेषु रूपाणि तथा कर्तृपदानुसारं लोट्-लकारेण क्रियापद-परिवर्तनम्।
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 8 अन्नाद् आनन्दं प्रति PDF
All the answers are on this page below. The PDF also explains every answer – why it is right and how to check it – so download it for revision.
| Chapter | Download | |
|---|---|---|
| Solutions PDF | अन्नाद् आनन्दं प्रति | View PDF |
पाठ का हिंदी अनुवाद
पाठ-परिचय
अन्नं वै ब्रह्म
आहारेण विवर्धन्ते तेन जीवन्ति जन्तवः॥
प्राणो वै ब्रह्म
प्राणो हि भूतानाम् आयुः। प्राणे शरीरं प्रतिष्ठितम्। प्राण एव अस्माकं जीवनम्।
प्राण ही प्राणियों की आयु है। प्राण पर ही शरीर टिका हुआ है। प्राण ही हमारा जीवन है।
मरणं तस्य निष्क्रान्तिस्ततो वायुं निरोधयेत्।।
मनो वै ब्रह्म
धृतिरधृतिर्ह्रीर्धीर्भीरित्येतत् सर्वं मन एव।
विज्ञानं वै ब्रह्म
आनन्दो वै ब्रह्म
स्मृतिलम्भे सर्वग्रन्थीनां विप्रमोक्षः इति
अत्र इदम् अवधेयम्
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 8 अन्नाद् आनन्दं प्रति – Questions and Answers
All questions of the chapter are answered below, in the order of the book – in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises. Each answer is written the way you would write it in the exam.
पाठ-परिचयः — पृष्ठ 92पाठस्य आरम्भे दत्तः गद्यांशः — उपनिषद्-साहित्यं तथा पञ्चकोषाः — अतिरिक्त अभ्यास (पुस्तक में यह प्रश्न-रूप में नहीं है)
अस्य गद्यांशस्य आशयः — संस्कृतवाङ्मये उपनिषदां स्थानं विशिष्टं महत्त्वपूर्णं च अस्ति, यतः तेषु अनेके ज्ञानप्रदाः संवादाः विद्यन्ते। तैत्तिरीयोपनिषदि समग्रजीवनस्य विकासाय पञ्चानां कोषाणां महत्त्वं पितापुत्रयोः संवादरूपेण वर्णितम् अस्ति। तादृशान् संवादान् पठित्वा बुद्ध्वा च वयम् आत्मनः विकासं कर्तुं शक्नुमः। अस्मिन् पाठे भृगुवरुणयोः — पुत्रपित्रोः — संवादः पठ्यते।
भृगुवरुणसंवादः — पृष्ठ 92–97पञ्च सोपानानि — जिज्ञासा · अन्नं वै ब्रह्म · प्राणो वै ब्रह्म · मनो वै ब्रह्म · विज्ञानं वै ब्रह्म · आनन्दो वै ब्रह्म — अतिरिक्त अभ्यास (पाठ-बोध के लिए; पुस्तक में ये प्रश्न-रूप में नहीं हैं)
उत्तरम् — भृगुः सादरम् अभिवाद्य पितरं वरुणम् अपृच्छत् — ‘भगवन्! मयि ब्रह्मविषये जिज्ञासा वर्तते। किं तद् ब्रह्म येन इदं सर्वं जगत् सञ्चाल्यते? कृपया उपदिशतु।’ वरुणः तु साक्षात् उत्तरं न अददात्। सः अवदत् — ‘पुत्र! तव शुभं भूयात्। ब्रह्मज्ञानाय त्वया स्वयमेव अन्वेषणं क्रियताम्, यत्नः अभ्यासश्च क्रियेताम्, तपः तप्यताम्। तपसा एव ब्रह्म ज्ञायते।’
उत्तरम् — भृगुः अनेकवर्षाणि तपः आचरित्वा एतद् अवबुद्धवान् यत् ‘अन्नं वै ब्रह्म’। तस्य हेतुत्रयम् आसीत् — (१) अन्नाद् एव प्राणिनः जायन्ते, (२) अन्नेन एव प्राणिनः जीवन्ति, (३) अन्नेन एव शरीरं बलं च वर्धेते। अतः सः अन्नम् एव ब्रह्मरूपेण ज्ञातवान्।
वरुणस्य उपदेशः — ‘पुत्र! त्वया सम्यग् अवबुद्धम्। अन्नं हि भूतानां ज्येष्ठम्, तस्मात् सर्वौषधम् इति उच्यते। अतः कदापि अन्नं न निन्द्यात्। अन्नं सदा ईश्वरबुद्ध्या सेवताम्। कदापि अन्नं न परिहर्तव्यम्। प्रयत्नेन अन्नं बहु कुर्वीत। सर्वदा सात्त्विकं हितकारकं च आहारं सेवताम्। परं च ब्रह्म ज्ञातुम् इतोऽपि यतताम्, तपः कुरुताम्।’
उत्तरम् — पुनः तपस्तप्त्वा भृगुः अवदत् — ‘प्राणो वै ब्रह्म’, यतः (१) प्राणः एव भूतानाम् आयुः अस्ति, (२) प्राणे एव शरीरं प्रतिष्ठितम्, (३) प्राणः एव अस्माकं जीवनम्, (४) प्राणेन विना शरीरं क्रियाशून्यं भवति। अतः प्राणः ज्येष्ठः श्रेष्ठश्च — तस्मात् ‘प्राणो वै ब्रह्म’ इति विज्ञातम्।
वरुणस्य उपदेशः — ‘पुत्र! त्वया सत्यम् उदीरितम्। प्राणाद् एव इमानि भूतानि जायन्ते, प्राणेन जातानि जीवन्ति। प्राणशक्त्या एव शारीरिकक्रियाशक्तेः विकासो भवति। अत एव प्राणः सर्वथा रक्षणीयः। तस्मात् प्राणविकासाय प्रतिदिनं प्राणायामः कर्तव्यः। किन्तु ब्रह्मज्ञानाय इतोऽपि कठोरं तपः कुरुताम्।’
उत्तरम् — तृतीयवारं तपस्तप्त्वा भृगुः अवदत् — ‘मनो वै ब्रह्म’। तस्य अनुभवः आसीत् — (१) अस्माकं मनः एव सर्वकर्मणः प्रवर्तकम् अस्ति, (२) समस्तानि इन्द्रियाणि मनसा एव सञ्चाल्यन्ते, (३) मानवः मनसा एव सर्वं कार्यं सम्पादयति, (४) मनसः एव सङ्कल्पाः, भावाः, विचाराश्च जायन्ते। अतः मनः एव ब्रह्म।
वरुणस्य उपदेशः — ‘हे वत्स! त्वया सम्यग् अनुभूतं यद् मन एव सर्वम् इति। मानवः चिन्तनशक्त्या, मननशक्त्या, दृढसङ्कल्पशक्त्या च सर्वं लब्धुं शक्नोति। अतः मनसः शक्तिप्राप्तये मनः सदा सत्कर्मणा साधनीयम्, शोकादिरहितम् उत्साहयुक्तं शान्तं च करणीयम्, आहारशुद्धिश्च करणीया। किञ्च ब्रह्मज्ञानाय इतोऽपि प्रयतस्व।’
उत्तरम् — अत्र ‘विज्ञानम्’ इति बुद्धितत्त्वस्य नाम — ‘बुद्धितत्त्वमेव विज्ञानम्’ इति भृगुः स्पष्टं वदति। सः त्रिभिः हेतुभिः विज्ञानं ब्रह्मरूपेण अजानात् — (१) बुद्धितत्त्वं विना अस्माकं बोधशक्तेः, तर्कशक्तेः, विवेकशक्तेः, निर्णयशक्तेः, स्मृतिशक्तेश्च विकासः न भवति; (२) बुद्धिः एव सारथिरूपेण अस्मान् कर्मणि प्रवर्तयति; (३) समग्रं ज्ञानं बुद्धौ एव विद्यते। अत एव ‘विज्ञानं वै ब्रह्म’।
वरुणस्य उपदेशः — ‘पुत्र! सत्यं भाषसे। अतः बौद्धिकविकासाय विज्ञानमयकोषस्य विकासः कर्तव्यः। तदर्थं प्रतिदिनं ध्यानं योगासनं च कर्तव्यम्। किञ्च यदि ब्रह्मणः स्वरूपं वेत्तुम् इच्छति तर्हि इतोऽपि प्रयतताम्, अन्विष्यतां च।’
उत्तरम् — अत्यन्तं सूक्ष्मचिन्तनेन तपसा च भृगुः एवम् अवबुद्धवान् — ‘आनन्दो वै ब्रह्म’। तस्य हेतवः — (१) अस्माकं सर्वकर्माणि आनन्दाय एव भवन्ति, (२) अस्माकं कर्मणः लक्ष्यम् आनन्दप्राप्तिः एव, (३) आनन्देन एव प्राणिनः जीवन्ति, (४) आनन्देन रहितं जीवनं मृत्युरूपम् एव। तस्मात् ‘आनन्दो वै ब्रह्म’।
उपसंहारे वरुणः अवदत् — ‘हे पुत्र! त्वं तपसा सूक्ष्मविज्ञानेन च अन्नस्य, प्राणस्य, मनसः, विज्ञानस्य, आनन्दस्य च महत्त्वं ज्ञातवान्। एतैः पञ्चभिः एव अस्माकं पूर्णविकासो भवति, अतः एते ब्रह्मपदेन व्यवह्रियन्ते। ब्रह्मणः स्वरूपं तु ततोऽपि परे अस्ति। एतानि ब्रह्मज्ञानाय द्वाराणि सन्ति। यदि एतेषां क्रमशः विकासं करिष्यसि तर्हि ब्रह्मणः स्वरूपबोधो भविष्यति।’
सर्वं शब्देन भासते — पृष्ठ 98–100शब्दार्थ-तालिका तथा ‘मातृभाषया अर्थं लिखत’ इति रिक्तस्तम्भस्य पूर्तिः
उत्तरम् — अन्तिम स्तम्भ ‘मातृभाषया अर्थम्’ हिन्दी (मातृभाषा) में भरकर :
| शब्दः | अर्थः | हिन्दी | English | मातृभाषया अर्थम् (भरा हुआ — हिन्दी) |
|---|---|---|---|---|
| अन्वेष्टव्यम् (अनु + √इष् + तव्यत्, नपुं.प्र.ए.व.) | अनुसन्धेयम् | खोज करनी चाहिए | Explore | ढूँढ़ना चाहिए, अनुसन्धान करना चाहिए |
| अवबुद्धम् (अव + √बुध् + क्त, नपुं.प्र.ए.व.) | ज्ञातम् | समझा गया | Understood | जान लिया गया, भली-भाँति समझ लिया |
| उदीरितम् (उद् + √ईर् + क्त, नपुं.प्र.ए.व.) | उक्तम् / प्रकटितम् | कहा गया | Spoken | कहा गया, बोला गया |
| कामः (पुं.प्र.ए.व.) | इच्छा | इच्छा | Desire | चाह, कामना |
| कुर्वीत (√कृ, विधिलिङ्, आ.प्र.पु.ए.व.) | कुर्यात् | करना चाहिए | Should do | करना चाहिए, किया जाना उचित है |
| धृतिः (स्त्री.प्र.ए.व.) | धैर्यम् | धैर्य | Courage | धीरज, हिम्मत |
| धीः (स्त्री.प्र.ए.व.) | बुद्धिः | बुद्धि | Intelligence | अक्ल, समझ |
| निष्क्रान्तिः (निस् + √क्रम् + क्तिन्, स्त्री.प्र.ए.व.) | बहिर्निर्गमनम् | बाहर जाना | Going out | निकल जाना, बाहर चला जाना |
| परिहर्तव्यम् (परि + √हृ + तव्यत्, नपुं.ए.व.) | त्यक्तव्यम् | त्याग करना चाहिए | To be discarded | छोड़ देना चाहिए, तिरस्कार करना चाहिए |
| प्रकटितम् (प्र + √कट् + क्त, नपुं.प्र.ए.व.) | प्रकाशितम् | प्रकट हुआ | Revealed | ज़ाहिर किया गया, खोलकर कहा गया |
| प्राणः (पुं.प्र.ए.व.) | प्राणवायुः | प्राण वायु | Life-breathe | साँस, जीवन-वायु |
| ब्रह्म (नपुं.प्र.ए.व.) | परमात्मा / ईश्वरः | परमात्मा | Supreme being | परब्रह्म, सर्वव्यापी परम सत्ता |
| भूतानि (नपुं.प्र.ब.व.) | प्राणिनः | प्राणी जन | Living beings | जीव-जन्तु, सब प्राणी |
| विचिकित्सा (स्त्री.प्र.ए.व.) | सन्देहः | सन्देह | Doubt | शक, दुविधा |
| विज्ञानम् (नपुं.प्र.ए.व.) | बुद्धिः | बुद्धि | Intellect | बुद्धि-तत्त्व, विवेक-शक्ति |
| विप्रमोक्षः (वि + प्र + मोक्षः) | अत्यन्तं मोक्षः | अत्यन्त मोक्ष | Final liberation | पूरी तरह छूट जाना, अन्तिम मुक्ति |
| विवर्धन्ते (वि + √वृध् + लट्, आ.प्र.पु.ब.व.) | विशेषेण वृद्धिं प्राप्नुवन्ति | विशेष रूप से वृद्धि को प्राप्त होते हैं | Grow | ख़ूब बढ़ते हैं, फलते-फूलते हैं |
| श्रद्धा (स्त्री.प्र.ए.व.) | आदरः | निष्ठा | Faith | विश्वास, आस्था |
| सङ्कल्पः (पुं.प्र.ए.व.) | प्रतिज्ञा | सङ्कल्प | Come into being | पक्का इरादा, ठान लेना |
| सम्भवन्ति (सम् + √भू + लट्, प्र.पु.ब.व.) | जायन्ते | उत्पन्न होते हैं | Arise | पैदा होते हैं, जन्म लेते हैं |
| सर्वग्रन्थीनाम् (पुं.ष.ब.व.) | सर्वेषां ग्रन्थीनाम् (सन्देहानाम्) | सभी गाँठ (सन्देहों के) | Of all the doubts | सब गाँठों का, सब सन्देहों का |
| साधनीयम् (√साध् + अनीयर्, नपुं.प्र.ए.व.) | संस्करणीयम् | संस्कार करना चाहिए | Should be achieved | साधना चाहिए, माँजकर तैयार करना चाहिए |
| स्मृतिलम्भे (षष्ठी-तत्पुरुषः, पुं.स.ए.व.) | स्मृतेः लम्भे (ध्रुवस्मृतेः प्राप्तौ) | ध्रुवस्मृति (आत्मज्ञान) की प्राप्ति होने पर | Obtaining the everlasting memory or self actualization | अटल स्मृति — आत्मज्ञान — मिल जाने पर |
| हातव्याः (√हा + तव्यत्, पुं.प्र.ब.व.) | त्यक्तव्याः | त्याग करना चाहिए | Should be sacrificed | छोड़ देने चाहिए, त्यागने योग्य हैं |
| ह्रीः (स्त्री.प्र.ए.व.) | लज्जा | लज्जा | Modesty | शर्म, संकोच |
अत्र इदम् अवधेयम् — पृष्ठ 100पञ्चकोषविवेकः — क्रमिक-विकासपद्धतिः — अतिरिक्त अभ्यास (पुस्तक में यह प्रश्न-रूप में नहीं है)
उत्तरम् — मानवः क्रमशः शरीरेण, प्राणेन, मनसा, बुद्ध्या, अध्यात्मशक्त्या च पूर्णविकासं लभते। अतः समग्रजीवनविकासाय शास्त्रेषु पञ्च कोषाः वर्णिताः — (१) अन्नमयकोषः, (२) प्राणमयकोषः, (३) मनोमयकोषः, (४) विज्ञानमयकोषः, (५) आनन्दमयकोषः। एतेषां परस्परं सम्बन्धः अस्ति — अन्नमयकोषस्य विकासं विना प्राणमयकोषस्य विकासः नैव भवितुं शक्नोति; अन्नमयकोषस्य प्राणमयकोषस्य च विकासं विना मनोमयकोषस्य विकासो न भवति। अतः आदौ अन्नमयकोषस्य विकासाय यत्नः कर्तव्यः, ततः क्रमेण प्राणमय-मनोमय-विज्ञानमय-आनन्दमयकोषाणां विकासः कर्तव्यः। अनया क्रमिक-विकासपद्धत्या एव मानवः पूर्णतां प्राप्नोति।
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 101प्रश्न १ — एकेन पदेन रिक्तस्थानं पूरयत (उदाहरणम् — अन्नेन शरीरं वर्धते।)
उत्तरम् — अन्नेन शरीरं वर्धते। (हिन्दी — अन्न से शरीर बढ़ता है।)
उत्तरम् — प्राणे शरीरं प्रतिष्ठितम्। (हिन्दी — शरीर प्राण में टिका हुआ है।)
उत्तरम् — प्राणेन विना शरीरं क्रियाशून्यं भवति। (हिन्दी — प्राण के बिना शरीर क्रियाहीन हो जाता है।)
उत्तरम् — प्राणाद् एव इमानि भूतानि जायन्ते। (हिन्दी — प्राण से ही ये सब प्राणी उत्पन्न होते हैं।)
उत्तरम् — मनसा समस्तानि इन्द्रियाणि सञ्चाल्यन्ते। (हिन्दी — मन के द्वारा सारी इन्द्रियाँ चलाई जाती हैं।)
उत्तरम् — बुद्धितत्त्वं विना बोधशक्तेः तर्कशक्तेश्च विकासो न भवति। (हिन्दी — बुद्धितत्त्व के बिना बोध-शक्ति और तर्क-शक्ति का विकास नहीं होता।)
उत्तरम् — मनः एव सर्वकर्मणः प्रवर्तकम्। (हिन्दी — मन ही सब कर्मों का प्रवर्तक है।)
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 101प्रश्न २ — अधोलिखितानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तराणि लिखत
उत्तरम् — भृगोः जिज्ञासा ब्रह्मविषये आसीत्।
(हिन्दी — भृगु की जिज्ञासा ब्रह्म के विषय में थी।)
उत्तरम् — भृगुणा ब्रह्मज्ञानाय तपः आचरितम्। (विस्तरेण — भृगुणा ब्रह्मज्ञानाय पञ्चवारं बहुकालं यावत् कठोरं तपः आचरितम्।)
(हिन्दी — भृगु ने ब्रह्मज्ञान के लिए तप किया। — विस्तार से : भृगु ने ब्रह्मज्ञान के लिए पाँच बार, बहुत समय तक कठोर तप किया।)
उत्तरम् — भृगुः प्रथमं तपसा अन्नं ब्रह्मरूपेण ज्ञातवान् — ‘अन्नं वै ब्रह्म’ इति।
(हिन्दी — भृगु ने पहले तप से अन्न को ब्रह्म के रूप में जाना — ‘अन्न ही ब्रह्म है’।)
उत्तरम् — मनसः सङ्कल्पाः, भावाः, विचाराश्च जायन्ते।
(हिन्दी — मन से संकल्प, भाव और विचार उत्पन्न होते हैं।)
उत्तरम् — प्राणिनः अन्नात् जायन्ते। (पाठस्य वाक्यम् — ‘अन्नाद् एव प्राणिनः जायन्ते।’)
(हिन्दी — प्राणी अन्न से उत्पन्न होते हैं।)
उत्तरम् — इन्द्रियाणि मनसा सञ्चाल्यन्ते।
(हिन्दी — इन्द्रियाँ मन के द्वारा चलाई जाती हैं।)
उत्तरम् — शरीरं प्राणे प्रतिष्ठितम् अस्ति।
(हिन्दी — शरीर प्राण में टिका हुआ है।)
उत्तरम् — बुद्धितत्त्वेन विना स्मृतिशक्तेः विकासो न भवति।
(हिन्दी — बुद्धितत्त्व के बिना स्मृति-शक्ति का विकास नहीं होता।)
उत्तरम् — भृगुः तपसा अन्नस्य, प्राणस्य, मनसः, विज्ञानस्य, आनन्दस्य च महत्त्वं ज्ञातवान् — अर्थात् सः पञ्चानां कोषाणां महत्त्वं ज्ञातवान्।
(हिन्दी — भृगु ने तप से अन्न, प्राण, मन, विज्ञान और आनन्द का — अर्थात् पाँचों कोषों का — महत्त्व जाना।)
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 102प्रश्न ३ — उदाहरणं दृष्ट्वा ‘किं सत्यं किम् असत्यम्’ इति रिक्तस्थाने पूरयत
उत्तरम् — सत्यम्। (यह वाक्य पुस्तक में उदाहरण के रूप में स्वयं भरा हुआ है।)
उत्तरम् — सत्यम्।
उत्तरम् — असत्यम्। शुद्धं कथनम् — प्राणिनः अन्नात् (प्राणाद् वा) जायन्ते।
उत्तरम् — सत्यम्।
उत्तरम् — असत्यम्। शुद्धं कथनम् — बुद्धिरेव सारथिरूपेण अस्मान् कर्मणि प्रवर्तयति।
उत्तरम् — सत्यम्।
उत्तरम् — सत्यम्।
उत्तरम् — सत्यम्। (परन्तु पूर्णः नियमः इत्थम् — विना-योगे द्वितीया, तृतीया, पञ्चमी — इति तिस्रः विभक्तयः भवितुम् अर्हन्ति।)
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 102प्रश्न ४ — क्रियापदेन सह समुचितं पदं योजयत (मेलनम्)
| पदम् | क्रियापदम् |
|---|---|
| (क) प्राणिनः | १. क्रियताम् |
| (ख) शरीरम् | २. कुरुताम् |
| (ग) तपः | ३. जायन्ते |
| (घ) पितरं | ४. वर्धते |
| (ङ) यत्नः | ५. ब्रूते |
उत्तरम् — (क) → ३, (ख) → ४, (ग) → २, (घ) → ५, (ङ) → १
| पदम् | क्रियापदम् | पूर्णं वाक्यम् |
|---|---|---|
| (क) प्राणिनः | ३. जायन्ते | अन्नाद् एव प्राणिनः जायन्ते। |
| (ख) शरीरम् | ४. वर्धते | अन्नेन शरीरं वर्धते। |
| (ग) तपः | २. कुरुताम् | तपः कुरुताम्। |
| (घ) पितरं | ५. ब्रूते | भृगुः पितरं ब्रूते। |
| (ङ) यत्नः | १. क्रियताम् | त्वया यत्नः क्रियताम्। |
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 102प्रश्न ५ — अवशिष्ट-धातुरूपाणि पूरयत (दत्तं पदम् — वर्तते)
| एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|
| वर्तते | …………… | …………… |
| …………… | …………… | …………… |
| …………… | …………… | …………… |
उत्तरम् — दत्तं पदं ‘वर्तते’ अस्ति; इदं √वृत् धातोः लट्-लकारस्य आत्मनेपदि प्रथमपुरुषैकवचनम् रूपम्। अतः तालिका एवं पूर्यते :
√वृत् (वर्तते) — लट्-लकारः, आत्मनेपदम्
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमपुरुषः | वर्तते | वर्तेते | वर्तन्ते |
| मध्यमपुरुषः | वर्तसे | वर्तेथे | वर्तध्वे |
| उत्तमपुरुषः | वर्ते | वर्तावहे | वर्तामहे |
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 103प्रश्न ६ — एतानि पदानि लट्-लकारस्य त्रिषु पुरुषेषु रूपाणि पठत लिखत च
उत्तरम् — सब पद आत्मनेपदी धातुओं के लट्-लकार (प्रथमपुरुष एकवचन) के रूप हैं; तीनों पुरुषों में रूप :
| पदम् | धातुः | अर्थः | प्रथमपुरुषः | मध्यमपुरुषः | उत्तमपुरुषः | ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| एक. | द्वि. | बहु. | एक. | द्वि. | बहु. | एक. | द्वि. | बहु. | |||
| लभते | √लभ् | पाना | लभते | लभेते | लभन्ते | लभसे | लभेथे | लभध्वे | लभे | लभावहे | लभामहे |
| जायते | √जन् (दिवादि, आ.) | उत्पन्न होना | जायते | जायेते | जायन्ते | जायसे | जायेथे | जायध्वे | जाये | जायावहे | जायामहे |
| भाषते | √भाष् | बोलना | भाषते | भाषेते | भाषन्ते | भाषसे | भाषेथे | भाषध्वे | भाषे | भाषावहे | भाषामहे |
| विद्यते | √विद् (दिवादि, आ.) | होना, विद्यमान रहना | विद्यते | विद्येते | विद्यन्ते | विद्यसे | विद्येथे | विद्यध्वे | विद्ये | विद्यावहे | विद्यामहे |
| मोदते | √मुद् | प्रसन्न होना | मोदते | मोदेते | मोदन्ते | मोदसे | मोदेथे | मोदध्वे | मोदे | मोदावहे | मोदामहे |
| सेवते | √सेव् | सेवा करना | सेवते | सेवेते | सेवन्ते | सेवसे | सेवेथे | सेवध्वे | सेवे | सेवावहे | सेवामहे |
| सहते | √सह् | सहना | सहते | सहेते | सहन्ते | सहसे | सहेथे | सहध्वे | सहे | सहावहे | सहामहे |
| शोभते | √शुभ् | शोभा पाना | शोभते | शोभेते | शोभन्ते | शोभसे | शोभेथे | शोभध्वे | शोभे | शोभावहे | शोभामहे |
| यतते | √यत् | प्रयत्न करना | यतते | यतेते | यतन्ते | यतसे | यतेथे | यतध्वे | यते | यतावहे | यतामहे |
| वर्धते | √वृध् | बढ़ना | वर्धते | वर्धेते | वर्धन्ते | वर्धसे | वर्धेथे | वर्धध्वे | वर्धे | वर्धावहे | वर्धामहे |
| मन्यते | √मन् (दिवादि, आ.) | मानना | मन्यते | मन्येते | मन्यन्ते | मन्यसे | मन्येथे | मन्यध्वे | मन्ये | मन्यावहे | मन्यामहे |
| द्योतते | √द्युत् | चमकना | द्योतते | द्योतेते | द्योतन्ते | द्योतसे | द्योतेथे | द्योतध्वे | द्योते | द्योतावहे | द्योतामहे |
| रोचते | √रुच् | अच्छा लगना | रोचते | रोचेते | रोचन्ते | रोचसे | रोचेथे | रोचध्वे | रोचे | रोचावहे | रोचामहे |
| कम्पते | √कम्प् | काँपना | कम्पते | कम्पेते | कम्पन्ते | कम्पसे | कम्पेथे | कम्पध्वे | कम्पे | कम्पावहे | कम्पामहे |
| याचते | √याच् | माँगना | याचते | याचेते | याचन्ते | याचसे | याचेथे | याचध्वे | याचे | याचावहे | याचामहे |
| सहते | √सह् (पुनरुक्तम्) | सहना | सहते | सहेते | सहन्ते | सहसे | सहेथे | सहध्वे | सहे | सहावहे | सहामहे |
| स्पर्धते | √स्पर्ध् | स्पर्धा करना | स्पर्धते | स्पर्धेते | स्पर्धन्ते | स्पर्धसे | स्पर्धेथे | स्पर्धध्वे | स्पर्धे | स्पर्धावहे | स्पर्धामहे |
| लज्जते | √लज्ज् | लजाना | लज्जते | लज्जेते | लज्जन्ते | लज्जसे | लज्जेथे | लज्जध्वे | लज्जे | लज्जावहे | लज्जामहे |
| क्षीयते | √क्षी (दिवादि, आ.) | क्षीण होना | क्षीयते | क्षीयेते | क्षीयन्ते | क्षीयसे | क्षीयेथे | क्षीयध्वे | क्षीये | क्षीयावहे | क्षीयामहे |
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 103प्रश्न ७ — आत्मनेपदिधातूनां लोट्-लकारे त्रिषु पुरुषेषु अभ्यासं कुरुत लिखत च (वन्द् तथा कृ आदर्शरूपेण दत्तौ)
| पुरुषः | वन्द्-धातुः, लोट्-लकारः | कृ-धातुः, लोट्-लकारः | ||||
|---|---|---|---|---|---|---|
| एक. | द्वि. | बहु. | एक. | द्वि. | बहु. | |
| प्रथमपुरुषः | वन्दताम् | वन्देताम् | वन्दन्ताम् | कुरुताम् | कुर्वाताम् | कुर्वताम् |
| मध्यमपुरुषः | वन्दस्व | वन्देथाम् | वन्दध्वम् | कुरुष्व | कुर्वाथाम् | कुरुध्वम् |
| उत्तमपुरुषः | वन्दै | वन्दावहै | वन्दामहै | करवै | करवावहै | करवामहै |
रिक्ततालिके —
| एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् | |
|---|---|---|---|
| १. | मोदताम् | …………… | …………… |
| …………… | …………… | …………… | |
| …………… | …………… | …………… | |
| २. | वर्धताम् | …………… | …………… |
उत्तरम् — वन्द्-धातु के आदर्श पर (लोट्-लकारः, आत्मनेपदम्) :
√मुद् (मोदताम्) — लोट्-लकारः, आत्मनेपदम्
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमपुरुषः | मोदताम् | मोदेताम् | मोदन्ताम् |
| मध्यमपुरुषः | मोदस्व | मोदेथाम् | मोदध्वम् |
| उत्तमपुरुषः | मोदै | मोदावहै | मोदामहै |
√वृध् (वर्धताम्) — लोट्-लकारः, आत्मनेपदम्
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमपुरुषः | वर्धताम् | वर्धेताम् | वर्धन्ताम् |
| मध्यमपुरुषः | वर्धस्व | वर्धेथाम् | वर्धध्वम् |
| उत्तमपुरुषः | वर्धै | वर्धावहै | वर्धामहै |
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 103प्रश्न ८ — एतानि क्रियापदानि लोट्-लकारे त्रिषु पुरुषेषु पठत लिखत च
उत्तरम् — लोट्-लकार (आत्मनेपद) में तीनों पुरुषों के रूप :
| पदम् | धातुः | अर्थः | प्रथमपुरुषः | मध्यमपुरुषः | उत्तमपुरुषः | ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| एक. | द्वि. | बहु. | एक. | द्वि. | बहु. | एक. | द्वि. | बहु. | |||
| लभताम् | √लभ् | पाए / प्राप्त करे | लभताम् | लभेताम् | लभन्ताम् | लभस्व | लभेथाम् | लभध्वम् | लभै | लभावहै | लभामहै |
| सेवताम् | √सेव् | सेवा करे | सेवताम् | सेवेताम् | सेवन्ताम् | सेवस्व | सेवेथाम् | सेवध्वम् | सेवै | सेवावहै | सेवामहै |
| भाषताम् | √भाष् | बोले | भाषताम् | भाषेताम् | भाषन्ताम् | भाषस्व | भाषेथाम् | भाषध्वम् | भाषै | भाषावहै | भाषामहै |
| विद्यताम् | √विद् | हो / विद्यमान रहे | विद्यताम् | विद्येताम् | विद्यन्ताम् | विद्यस्व | विद्येथाम् | विद्यध्वम् | विद्यै | विद्यावहै | विद्यामहै |
| सहताम् | √सह् | सहे | सहताम् | सहेताम् | सहन्ताम् | सहस्व | सहेथाम् | सहध्वम् | सहै | सहावहै | सहामहै |
| यतताम् | √यत् | प्रयत्न करे | यतताम् | यतेताम् | यतन्ताम् | यतस्व | यतेथाम् | यतध्वम् | यतै | यतावहै | यतामहै |
| याचताम् | √याच् | माँगे | याचताम् | याचेताम् | याचन्ताम् | याचस्व | याचेथाम् | याचध्वम् | याचै | याचावहै | याचामहै |
| स्पर्धताम् | √स्पर्ध् | स्पर्धा करे | स्पर्धताम् | स्पर्धेताम् | स्पर्धन्ताम् | स्पर्धस्व | स्पर्धेथाम् | स्पर्धध्वम् | स्पर्धै | स्पर्धावहै | स्पर्धामहै |
| लज्जताम् | √लज्ज् | लजाए | लज्जताम् | लज्जेताम् | लज्जन्ताम् | लज्जस्व | लज्जेथाम् | लज्जध्वम् | लज्जै | लज्जावहै | लज्जामहै |
| कुरुताम् | √कृ (तनादि, आ.) | करे | कुरुताम् | कुर्वाताम् | कुर्वताम् | कुरुष्व | कुर्वाथाम् | कुरुध्वम् | करवै | करवावहै | करवामहै |
| जयताम् * | √जि (भ्वादि, प.) | जीते | जयतु | जयताम् | जयन्तु | जय | जयतम् | जयत | जयानि | जयाव | जयाम |
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 103–104प्रश्न ९ — कर्तृपदानुसारं लोट्-लकारेण क्रियापदं परिवर्तयत (उदाहरणम् — सः अन्नं सदा ईश्वरबुद्ध्या सेवते। → भवान् सदा अन्नम् ईश्वरबुद्ध्या सेवताम्।)
उत्तरम् — भवान् अन्नस्य निन्दां न कुरुताम्।
(हिन्दी — आप अन्न की निन्दा न कीजिए।)
उत्तरम् — तव जीवने यशो वर्धताम्।
(हिन्दी — तुम्हारे जीवन में यश बढ़े। — यह आशीर्वाद-वाक्य है।)
उत्तरम् — त्वं बौद्धिकविकासाय सदा योगासनं कुरुष्व।
(हिन्दी — तुम बौद्धिक विकास के लिए सदा योगासन करो।)
उत्तरम् — दिनेशः सर्वदा सत्यं भाषताम्।
(हिन्दी — दिनेश सदा सत्य बोले।)
उत्तरम् — अहं लक्ष्यसिद्धये कष्टं सहै।
(हिन्दी — मैं लक्ष्य की सिद्धि के लिए कष्ट सहूँ।)
उत्तरम् — भवन्तः सर्वदा रमन्ताम्।
(हिन्दी — आप सब सदा प्रसन्न रहें / आनन्द लें।)
उत्तरम् — अहं योगेन आरोग्यं लभै।
(हिन्दी — मैं योग से आरोग्य पाऊँ / प्राप्त करूँ।)
उत्तरम् — लता सदा सत्कर्मणि यतताम्।
(हिन्दी — लता सदा सत्कर्म में प्रयत्न करे।)
उत्तरम् — त्वम् ईश्वरं वन्दस्व।
(हिन्दी — तुम ईश्वर की वन्दना करो।)
व्याकरणम् — कर्तृ-कर्मवाच्यनियमः — पृष्ठ 104–105पुस्तकस्य व्याकरणपेटिका — नियमः तथा कर्तृवाच्य-कर्मवाच्ययोः उदाहरणानि — पुस्तक के पठन-खण्ड पर अतिरिक्त अभ्यास
नियमः — पुस्तकस्य शब्देषु :
| बिन्दुः | कर्तृवाच्यम् | कर्मवाच्यम् |
|---|---|---|
| कर्ता किस विभक्ति में | प्रथमा (कर्तरि प्रथमा) | तृतीया (कर्तरि तृतीया) |
| कर्म किस विभक्ति में | द्वितीया (कर्मणि द्वितीया) | प्रथमा (कर्मणि प्रथमा) |
| क्रिया किसके अनुसार | कर्तृपदानुसारिणी | कर्मपदानुसारिणी |
| प्रधान कौन | कर्ता (कर्तुः प्राधान्यम्) | कर्म (कर्मकारकस्य प्राधान्यम्) |
| पद (क्रिया का रूप) | धातु के अनुसार — परस्मैपद या आत्मनेपद | सदा आत्मनेपदयुक्त |
पुस्तक के अपने उदाहरण —
२. छात्राः विद्यालयं गच्छन्ति। (कर्तृवाच्यम्) → छात्रैः विद्यालयः गम्यते। (कर्मवाच्यम्)
उत्तरम् — पुस्तके दत्तानि नव युगलानि, प्रत्येकस्य परिवर्तनस्य कारणेन सह :
| क्रमः | कर्तृवाच्यम् | कर्मवाच्यम् | क्या-क्या बदला |
|---|---|---|---|
| १ | रामः पाठं पठति। | रामेण पाठः पठ्यते। | रामः → रामेण (तृतीया); पाठम् → पाठः (प्रथमा); पठति → पठ्यते (कर्म एकवचन के अनुसार) |
| २ | छात्राः विद्यालयं गच्छन्ति। | छात्रैः विद्यालयः गम्यते। | कर्ता बहुवचन तृतीया में; कर्म एकवचन प्रथमा में — इसलिए क्रिया एकवचन |
| ३ | बालिकाः गीतं गायन्ति। | बालिकाभिः गीतं गीयते। | बालिकाभिः तृतीया बहुवचन; ‘गीतम्’ नपुंसकलिङ्ग एकवचन — इसलिए ‘गीयते’ एकवचन |
| ४ | छात्रः श्लोकान् लिखति। | छात्रेण श्लोकाः लिख्यन्ते। | यहाँ उल्टा है — कर्ता एकवचन, पर कर्म ‘श्लोकाः’ बहुवचन, इसलिए क्रिया ‘लिख्यन्ते’ बहुवचन |
| ५ | माता पुत्रौ पश्यति। | मात्रा पुत्रौ दृश्येते। | कर्म ‘पुत्रौ’ द्विवचन है, इसलिए क्रिया भी द्विवचन ‘दृश्येते’; √दृश् का कर्मवाच्य ‘दृश्य-’ |
| ६ | मनः सर्वाणि इन्द्रियाणि सञ्चालयति। | मनसा सर्वाणि इन्द्रियाणि सञ्चाल्यन्ते। | यह पाठ का ही वाक्य है (पृ. ९५)। कर्म ‘इन्द्रियाणि’ बहुवचन → क्रिया बहुवचन |
| ७ | ब्रह्मज्ञानाय त्वं स्वयमेव अन्वेषणं कुरु। | ब्रह्मज्ञानाय त्वया स्वयमेव अन्वेषणं क्रियताम्। | पाठ का वाक्य (पृ. ९२)। लोट्-लकार का कर्मवाच्य — ‘कुरु’ → ‘क्रियताम्’ |
| ८ | त्वं यत्नम् अभ्यासं च कुरु। | त्वया यत्नः, अभ्यासश्च क्रियेताम्। | कर्म दो हैं (यत्नः + अभ्यासः) इसलिए क्रिया द्विवचन — ‘क्रियेताम्’ |
| ९ | शिष्यः गुरुं सेवते। | शिष्येण गुरुः सेव्यते। | √सेव् वैसे भी आत्मनेपदी है; कर्मवाच्य में उसका रूप ‘सेव्यते’ बनता है |
व्याकरणम् — तव्यत्-अनीयर्-प्रत्यययोः प्रयोगः — पृष्ठ 105–107प्रयोगस्थलम् · त्रिषु लिङ्गेषु प्रयोगः · त्रिषु वचनेषु प्रयोगः — पुस्तक के पठन-खण्ड पर अतिरिक्त अभ्यास
नियमः — पुस्तकस्य शब्देषु : ‘तव्यत्-अनीयर्-प्रत्ययौ लृट्-लोट्-विधिलिङ्लकाराणां विषये योग्यार्थे च भवतः।’ अर्थात् जहाँ ‘करना चाहिए / करेगा / करे’ का भाव हो (विधिलिङ्, लोट् तथा लृट् लकार), और जहाँ ‘करने योग्य’ का भाव हो — वहाँ धातु में तव्यत् या अनीयर् प्रत्यय लगाकर एक ही अर्थ दिया जा सकता है।
= अन्नं न परिहर्तव्यम् (परि + √हृ + तव्यत्) / परिहरणीयम् (परि + √हृ + अनीयर्)
योग्यार्थे — पानीयं जलम् (पीने योग्य = पानी)। कर्तव्यं / करणीयं = कर्म (करने योग्य = काम)।
| विधिलिङ्लकारः / लोट्लकारः / लृट्लकारश्च | तव्यत्-प्रत्ययः | अनीयर्-प्रत्ययः |
|---|---|---|
| अन्नं न परिहरेत् / परिहरतु / परिहरिष्यति | अन्नं न परिहर्तव्यम् | अन्नं न परिहरणीयम् |
| मानवः क्रोधं त्यजेत् / त्यजतु / त्यक्ष्यति | मानवेन क्रोधः त्यक्तव्यः | मानवेन क्रोधः त्यजनीयः |
| मनः सदा सत्कर्मणा साध्नुयात् / साध्नोतु / सात्स्यति | मनः सदा सत्कर्मणा साद्धव्यम् | मनः सदा सत्कर्मणा साधनीयम् |
| सर्वदा ईश्वरं सेवेत / सेवताम् / सेविष्यते | सर्वदा ईश्वरः सेवितव्यः | सर्वदा ईश्वरः सेवनीयः |
| प्रतिदिनं योगासनं करोतु / कुर्यात् / करिष्यति | प्रतिदिनं योगासनं कर्तव्यम् | प्रतिदिनं योगासनं करणीयम् |
नियमः — तव्यत् तथा अनीयर् प्रत्ययान्त पद विशेषण होते हैं; अतः उनका लिङ्ग सदा कर्मपद के लिङ्ग के अनुसार बदलता है — पुंलिङ्ग में ‘-व्यः / -नीयः’, स्त्रीलिङ्ग में ‘-व्या / -नीया’, नपुंसकलिङ्ग में ‘-व्यम् / -नीयम्’।
| प्रत्ययः | पुंलिङ्गम् | स्त्रीलिङ्गम् | नपुंसकलिङ्गम् |
|---|---|---|---|
| कृ + तव्यत् | मया परोपकारः कर्तव्यः | मया प्राणिषु दया कर्तव्या | मया योगासनं कर्तव्यम् |
| पठ् + तव्यत् | शिष्येण वेदः पठितव्यः | शिष्येण गीता पठितव्या | शिष्येण संस्कृतं पठितव्यम् |
| रक्ष् + अनीयर् | सर्वथा धर्मः रक्षणीयः | मातृभूमिः रक्षणीया | आरोग्यं रक्षणीयम् |
| त्यज् + तव्यत् | त्वया क्रोधः त्यक्तव्यः | ईर्ष्या त्यक्तव्या | दूषितान्नं त्यक्तव्यम् |
| कृ + अनीयर् | अस्माभिः प्रतिदिनं योगः करणीयः | प्रतिदिनं मया क्रीडा करणीया | अस्माभिः समयेन भोजनं करणीयम् |
नियमः — लिङ्ग की भाँति वचन भी कर्मपद के अनुसार ही बदलता है — कर्म एकवचन तो कृदन्त एकवचन, कर्म द्विवचन तो द्विवचन, कर्म बहुवचन तो बहुवचन। कर्ता तृतीया में जिस वचन का भी हो, उससे कोई अन्तर नहीं पड़ता।
| एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|
| शिष्येण वेदः पठितव्यः | शिष्येण वेदौ पठितव्यौ | शिष्येण वेदाः पठितव्याः |
| अस्माभिः वेदः पठनीयः | अस्माभिः वेदौ पठनीयौ | अस्माभिः वेदाः पठनीयाः |
| त्वया गीतं पठितव्यम् | त्वया गीते पठितव्ये | त्वया गीतानि पठितव्यानि |
| मया उद्याने लता दृश्यते | मया उद्याने लते दृश्येते | मया उद्याने लताः दृश्यन्ते |
| मया क्रोधः त्यक्तव्यः | भवता लोभमोहौ त्यक्तव्यौ | त्वया दोषाः त्यक्तव्याः |
स्वाध्यायान्मा प्रमदः — पृष्ठ 108–111धातुरूप-तालिकाः · वाक्येषु निहितानि क्रियापदानि · षट् श्लोकाः तथा उपनिषद्वचनानि — पुस्तक के पठन-खण्ड पर अतिरिक्त अभ्यास (पदच्छेद, अन्वय, भाव आदि)
उत्तरम् — पुस्तके त्रयः कोष्ठकाः दत्ताः; तेषु प्रथमौ द्वौ धातुरूपाणां, तृतीयः तेषामेव वाक्यप्रयोगस्य।
१. वन्द्-धातुः (लट्-लकारः, आत्मनेपदम्)
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमपुरुषः | वन्दते | वन्देते | वन्दन्ते |
| मध्यमपुरुषः | वन्दसे | वन्देथे | वन्दध्वे |
| उत्तमपुरुषः | वन्दे | वन्दावहे | वन्दामहे |
२. कृ-धातुः (लट्-लकारः, आत्मनेपदम्)
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमपुरुषः | कुरुते | कुर्वाते | कुर्वते |
| मध्यमपुरुषः | कुरुषे | कुर्वाथे | कुरुध्वे |
| उत्तमपुरुषः | कुर्वे | कुर्वहे | कुर्महे |
३. वाक्यरूपेण प्रयोगः (वन्द्-धातुः)
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमपुरुषः | भक्तः देवं वन्दते | भक्तौ देवं वन्देते | भक्ताः देवं वन्दन्ते |
| मध्यमपुरुषः | त्वं देवं वन्दसे | युवां देवं वन्देथे | यूयं देवं वन्दध्वे |
| उत्तमपुरुषः | अहं देवं वन्दे | आवां देवं वन्दावहे | वयं देवं वन्दामहे |
उत्तरम् — पुस्तके दत्तानि अष्ट युगलानि :
| क्रमः | एकवचनरूपाणि | बहुवचनरूपाणि | धातुः |
|---|---|---|---|
| १ | बालकः उद्याने रमते | बालकाः उद्याने रमन्ते | √रम् (आनन्द लेना) |
| २ | शिष्यः गुरुं सेवते | शिष्याः गुरुं सेवन्ते | √सेव् (सेवा करना) |
| ३ | रात्रौ चन्द्रः राजते | साधुपुरुषाः सर्वत्र राजन्ते | √राज् (शोभित होना) |
| ४ | वृक्षः वायुना कम्पते | वृक्षाः वायुना कम्पन्ते | √कम्प् (काँपना) |
| ५ | कण्ठे हारः शोभते | वृक्षे पुष्पाणि शोभन्ते | √शुभ् (शोभा पाना) |
| ६ | योगासनेन मानवः आरोग्यं लभते | योगासनेन मानवाः आरोग्यं लभन्ते | √लभ् (पाना) |
| ७ | भिक्षुकः धनं याचते | भिक्षुकाः धनं याचन्ते | √याच् (माँगना) |
| ८ | छात्रः गृहकार्यं कुरुते | छात्राः गृहकार्यं कुर्वते | √कृ (करना) |
कारणम् — ‘क्रिया कर्तृपदानुसारिणी भवति’। कर्ता एकवचन से बहुवचन होते ही क्रिया भी बहुवचन हो जाती है — ‘-ते’ से ‘-न्ते’ (रमते → रमन्ते, सेवते → सेवन्ते); √कृ में कुरुते → कुर्वते।
आहारेण विवर्धन्ते तेन जीवन्ति जन्तवः॥” (महाभारतम्, वनपर्व १३१/७) — अस्य श्लोकस्य पदच्छेदम् अन्वयं शब्दार्थं हिन्दी-अर्थं भावं च लिखत।
पदच्छेदः — आहारात् + सर्व-भूतानि + सम्भवन्ति + महीपते + आहारेण + विवर्धन्ते + तेन + जीवन्ति + जन्तवः।
अन्वयः (पुस्तक का अपना) — हे महीपते! सर्वभूतानि आहारात् सम्भवन्ति, आहारेण जन्तवः विवर्धन्ते, तेन आहारेण जीवन्ति च।
| पदम् | व्याकरणम् | शब्दार्थः |
|---|---|---|
| आहारात् | आहार, पञ्चमी एकवचन (अपादाने पञ्चमी) | भोजन से, अन्न से |
| सर्वभूतानि | नपुंसकलिङ्ग प्रथमा बहुवचन | सारे प्राणी |
| सम्भवन्ति | सम् + √भू, लट्, प्रथमपुरुष बहुवचन | उत्पन्न होते हैं |
| महीपते | महीपति, सम्बोधन एकवचन (मह्याः पतिः — षष्ठी-तत्पुरुष) | हे राजन्! (पृथ्वी के स्वामी) |
| आहारेण | तृतीया एकवचन (करणे तृतीया) | भोजन से, आहार के द्वारा |
| विवर्धन्ते | वि + √वृध्, लट्, आत्मनेपद, बहुवचन | विशेष रूप से बढ़ते हैं |
| जन्तवः | जन्तु, पुंलिङ्ग प्रथमा बहुवचन | जीव, प्राणी |
हिन्दी अर्थ — हे राजन्! सारे प्राणी आहार से ही उत्पन्न होते हैं, आहार से ही बढ़ते हैं, और उसी आहार से जीते हैं।
भावः — अन्न (आहार) ही प्राणियों की उत्पत्ति, वृद्धि और जीवन — तीनों का आधार है; इसलिए अन्न का आदर करना और सदा सात्त्विक, हितकारी आहार लेना चाहिए।
मरणं तस्य निष्क्रान्तिस्ततो वायुं निरोधयेत्॥” (हठयोगप्रदीपिका) — अस्य श्लोकस्य पदच्छेदम् अन्वयं शब्दार्थं हिन्दी-अर्थं भावं च लिखत।
पदच्छेदः — यावत् + वायुः + स्थितः + देहे + तावत् + जीवनम् + उच्यते + मरणम् + तस्य + निष्क्रान्तिः + ततः + वायुम् + निरोधयेत्।
अन्वयः (पुस्तक का अपना) — यावद् देहे वायुः स्थितः तावत् जीवनम् उच्यते। तस्य निष्क्रान्तिः मरणम्, ततः वायुं निरोधयेत्।
| पदम् | व्याकरणम् | शब्दार्थः |
|---|---|---|
| यावत् … तावत् | नित्यसम्बद्ध अव्यय-युगल | जब तक … तब तक |
| देहे | सप्तमी एकवचन (अधिकरणे सप्तमी) | शरीर में |
| स्थितः | √स्था + क्त, पुंलिङ्ग प्रथमा एकवचन | ठहरा हुआ, टिका हुआ |
| उच्यते | √वच्, लट्, कर्मवाच्य, प्रथमपुरुष एकवचन | कहा जाता है |
| निष्क्रान्तिः | निस् + √क्रम् + क्तिन्, स्त्रीलिङ्ग प्रथमा एकवचन | बाहर निकल जाना |
| निरोधयेत् | नि + √रुध् (णिच्), विधिलिङ्, प्रथमपुरुष एकवचन | रोकना चाहिए (प्राणायाम करना चाहिए) |
हिन्दी अर्थ — जब तक वायु (प्राणवायु) शरीर में ठहरी रहती है, तब तक उसे जीवन कहा जाता है। उसका बाहर निकल जाना ही मृत्यु है; इसलिए वायु को (प्राणायाम के द्वारा) रोकना चाहिए।
भावः — जब तक प्राणवायु शरीर में है तभी तक जीवन है, उसका निकल जाना ही मृत्यु है; इसलिए प्राणायाम और आसन से प्राण की रक्षा करनी चाहिए।
बन्धाय विषयासक्तं मुक्त्यै निर्विषयं स्मृतम्॥” (अमृतबिन्दु-उपनिषद् १/२) — अस्य श्लोकस्य पदच्छेदम् अन्वयं शब्दार्थं हिन्दी-अर्थं भावं च लिखत।
पदच्छेदः — मनः + एव + मनुष्याणाम् + कारणम् + बन्ध-मोक्षयोः + बन्धाय + विषय-आसक्तम् + मुक्त्यै + निर्विषयम् + स्मृतम्।
अन्वयः (पुस्तक का अपना) — मनः एव मनुष्याणां बन्धमोक्षयोः कारणं, विषयासक्तं बन्धाय, निर्विषयं मुक्त्यै स्मृतम् अस्ति।
| पदम् | व्याकरणम् | शब्दार्थः |
|---|---|---|
| मनुष्याणाम् | षष्ठी बहुवचन (सम्बन्धे षष्ठी) | मनुष्यों का |
| बन्धमोक्षयोः | द्वन्द्व समास (बन्धश्च मोक्षश्च), षष्ठी द्विवचन | बन्धन तथा मोक्ष — दोनों का |
| बन्धाय | चतुर्थी एकवचन (तादर्थ्ये चतुर्थी) | बन्धन के लिए |
| विषयासक्तम् | विषयेषु आसक्तम् — सप्तमी-तत्पुरुष, नपुंसकलिङ्ग | विषयों में आसक्त (मन) |
| मुक्त्यै | मुक्ति, चतुर्थी एकवचन | मुक्ति के लिए |
| निर्विषयम् | निर्गताः विषयाः यस्मात् तत् — बहुव्रीहि | विषयों से रहित (मन) |
| स्मृतम् | √स्मृ + क्त, नपुंसकलिङ्ग प्रथमा एकवचन | माना गया है, कहा गया है |
हिन्दी अर्थ — मनुष्यों के बन्धन और मोक्ष — दोनों का कारण मन ही है। विषयों में आसक्त मन बन्धन का कारण माना गया है और विषयों से रहित मन मुक्ति का कारण।
भावः — मन ही बन्धन और मोक्ष दोनों का कारण है — विषयों में आसक्त मन बाँधता है, विषयों से रहित मन मुक्त करता है; इसलिए मन को निर्मल, शान्त और राग-द्वेष से रहित रखना चाहिए।
अशुद्धं कामसङ्कल्पं शुद्धं कामविवर्जितम्॥” (अमृतबिन्दु-उपनिषद् १/१) — अस्य श्लोकस्य पदच्छेदम् अन्वयम् अर्थं भावं च लिखत।
पदच्छेदः — मनः + हि + द्विविधम् + प्रोक्तम् + शुद्धम् + च + अशुद्धम् + एव + च + अशुद्धम् + काम-सङ्कल्पम् + शुद्धम् + काम-विवर्जितम्।
अन्वयः — मनः हि द्विविधं प्रोक्तम् — शुद्धम् अशुद्धम् एव च। अशुद्धं (मनः) कामसङ्कल्पम् (भवति), शुद्धं (मनः) कामविवर्जितम् (भवति)।
| पदम् | व्याकरणम् | शब्दार्थः |
|---|---|---|
| द्विविधम् | द्वे विधे यस्य तत् — बहुव्रीहि, नपुंसकलिङ्ग | दो प्रकार का |
| प्रोक्तम् | प्र + √वच् + क्त | कहा गया है |
| कामसङ्कल्पम् | कामस्य सङ्कल्पः यस्मिन् तत् — बहुव्रीहि | जिसमें कामनाओं का संकल्प भरा हो |
| कामविवर्जितम् | कामेन विवर्जितम् — तृतीया-तत्पुरुष | कामनाओं से रहित |
हिन्दी अर्थ — मन दो प्रकार का कहा गया है — शुद्ध और अशुद्ध। जो मन कामनाओं के संकल्पों से भरा है वह अशुद्ध है, और जो कामनाओं से रहित है वह शुद्ध है।
भावः — मन दो प्रकार का है — कामनाओं के संकल्पों से भरा मन अशुद्ध है और कामना-रहित मन शुद्ध; इसलिए मन को सत्कर्म से शुद्ध करते रहना चाहिए।
उत्तरम् — अस्य वचनस्य अर्थः — कामः, सङ्कल्पः, सन्देहः, श्रद्धा, अश्रद्धा, धैर्यम्, अधैर्यम्, लज्जा, बुद्धिः, भयम् — एतत् सर्वं मन एव अस्ति। अर्थात् एते दश अपि मनसः एव विषयाः, मनसः एव वृत्तयः।
(हिन्दी — काम, संकल्प, सन्देह, श्रद्धा, अश्रद्धा, धैर्य, अधैर्य, लज्जा, बुद्धि और भय — यह सब मन ही है।)
| क्रमः | विषयः | अर्थः | जीवन में कैसे दिखता है |
|---|---|---|---|
| १ | कामः | इच्छा | ‘मुझे यह चाहिए’ — हर काम का पहला बीज |
| २ | सङ्कल्पः | निश्चय, ठान लेना | ‘मैं यह करूँगा ही’ — इच्छा का दृढ़ रूप |
| ३ | विचिकित्सा | सन्देह | ‘करूँ या न करूँ’ — दुविधा |
| ४ | श्रद्धा | विश्वास, निष्ठा | गुरु, शास्त्र तथा अपने ऊपर भरोसा |
| ५ | अश्रद्धा | अविश्वास | ‘इससे कुछ नहीं होगा’ — भरोसे का अभाव |
| ६ | धृतिः | धैर्य | कठिनाई में टिके रहना |
| ७ | अधृतिः | अधैर्य | जल्दी हार मान लेना |
| ८ | ह्रीः | लज्जा | ग़लत काम करते समय भीतर का संकोच |
| ९ | धीः | बुद्धि | सोच-विचार, निर्णय |
| १० | भीः | भय | डर, आशङ्का |
पदच्छेदः — यत् + मनसा + ध्यायति + तत् + वाचा + वदति + यत् + वाचा + वदति + तत् + कर्मणा + करोति + यत् + कर्मणा + करोति + तत् + अभिसम्पद्यते।
अन्वयः — (मनुष्यः) मनसा यत् ध्यायति तत् वाचा वदति; यत् वाचा वदति तत् कर्मणा करोति; यत् कर्मणा करोति तत् अभिसम्पद्यते।
| पदम् | व्याकरणम् | शब्दार्थः |
|---|---|---|
| मनसा | तृतीया एकवचन (करणे तृतीया) | मन से |
| ध्यायति | √ध्यै, लट्, प्रथमपुरुष एकवचन | सोचता है, चिन्तन करता है |
| वाचा | वाच्, तृतीया एकवचन | वाणी से |
| कर्मणा | कर्मन्, तृतीया एकवचन | कर्म से, क्रिया से |
| अभिसम्पद्यते | अभि + सम् + √पद्, लट्, आत्मनेपद | प्राप्त होता है, सिद्ध हो जाता है |
हिन्दी अर्थ — मनुष्य मन से जो सोचता है, वही वाणी से कहता है; जो वाणी से कहता है, वही कर्म से करता है; और जो कर्म से करता है, वही उसे प्राप्त हो जाता है।
भावः — विचार से वाणी, वाणी से कर्म और कर्म से फल बनता है — जैसा हम सोचते हैं वैसा ही बोलते, करते और पाते हैं; इसलिए मन में सदा शुभ विचार रखने चाहिए।
उत्तरम् — पुस्तके षट् उपनिषद्वचनानि दत्तानि; तेषाम् अर्थः भावश्च एवम् :
| क्रमः | उपनिषद्वचनम् | हिन्दी अर्थ | किस कोष से सम्बद्ध |
|---|---|---|---|
| १ | अन्नादेव खलु इमानि भूतानि जायन्ते। अन्नेन जातानि जीवन्ति। | निश्चय ही ये सब प्राणी अन्न से ही उत्पन्न होते हैं और अन्न से ही जीते हैं। | अन्नमयकोषः |
| २ | अन्नं हि भूतानां ज्येष्ठम्। तस्मात् सर्वौषधमुच्यते। | अन्न ही प्राणियों में ज्येष्ठ (सबसे पहला तथा श्रेष्ठ) है; इसीलिए उसे सर्वौषध — सब रोगों की दवा — कहा जाता है। | अन्नमयकोषः |
| ३ | अन्नं न निन्द्यात्। अन्नं बहु कुर्वीत। | अन्न की निन्दा न करे; अन्न को खूब (बहुत मात्रा में) उपजाए। | अन्नमयकोषः |
| ४ | प्राणो हि भूतानाम् आयुः। प्राणे शरीरं प्रतिष्ठितम्। प्राणो वै ज्येष्ठः श्रेष्ठश्च। | प्राण ही प्राणियों की आयु है; शरीर प्राण में टिका है; प्राण ही ज्येष्ठ और श्रेष्ठ है। | प्राणमयकोषः |
| ५ | कामः संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा धृतिरधृतिर्ह्रीर्धीर्भीरित्येतत् सर्वं मन एव। | काम, संकल्प, सन्देह, श्रद्धा, अश्रद्धा, धैर्य, अधैर्य, लज्जा, बुद्धि तथा भय — यह सब मन ही है। | मनोमयकोषः |
| ६ | तन्मे मनः शिवसङ्कल्पमस्तु। | मेरा वह मन शुभ संकल्प वाला हो। | मनोमयकोषः (प्रार्थना) |
यस्तु क्रियावान् मनुजः स विद्वान् — पृष्ठ 111सप्त परियोजनाकार्याणि — संगोष्ठी · उपनिषद्वचनानाम् आशयः · वाक्यरचना · अन्नरक्षणम् · मनसः कार्यम् · धातुरूपस्मरणम् · कोषविकासचर्चा
आदर्श उत्तरम् (नमूना वक्तव्य — संगोष्ठी में बोलने योग्य) —
अद्य अहम् ‘अन्नाद् आनन्दं प्रति’ इति पाठस्य अस्माकं जीवने प्रासङ्गिकताविषये किञ्चित् वक्तुम् इच्छामि।
अयं पाठः पञ्चकोषाणां शिक्षां ददाति — अन्नमयः, प्राणमयः, मनोमयः, विज्ञानमयः, आनन्दमयः इति।
अद्यत्वे वयं प्रायः एकम् एव कोषं पश्यामः — बुद्धिम्। अङ्काः वर्धन्ते, किन्तु आरोग्यं न वर्धते, प्रसन्नता च न वर्धते।
पाठः कथयति — ‘अन्नमयकोषस्य विकासं विना प्राणमयकोषस्य विकासः नैव भवितुं शक्नोति’।
अतः प्रथमं शरीरम् — सात्त्विकम् आहारं सेवामहै, अन्नस्य निन्दां च न कुर्मः।
ततः प्राणः — प्रतिदिनं प्राणायामम् आसनानि च कुर्महे, यथासमयं शयनं जागरणं च कुर्महे।
ततः मनः — यतः ‘मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः’, अतः मनः सत्कर्मणा साधयामः।
ततः बुद्धिः — यतः ‘बुद्धिरेव सारथिरूपेण अस्मान् कर्मणि प्रवर्तयति’, अतः ध्यानं स्वाध्यायं च कुर्महे।
अन्ते आनन्दः — यतः ‘आनन्देन रहितं जीवनं मृत्युरूपम्’, अतः प्राणिषु दयां परोपकारं च आचरामः।
एतत् एव पाठस्य सन्देशः — विकासः क्रमेण भवति, न तु आकस्मिकः।
अतः वयं प्रतिज्ञां कुर्मः — वयं पञ्चानाम् अपि कोषाणां विकासाय प्रतिदिनं यतिष्यामहे।
एतावत् एव। धन्यवादः।
आदर्श उत्तरम् (दश वाक्यानि) —
२. अन्नं भूतानां ज्येष्ठम् अस्ति, अतः तत् ‘सर्वौषधम्’ इति उच्यते।
३. अन्नं कदापि न निन्दनीयम्, प्रयत्नेन च बहु उत्पादनीयम्।
४. आहारशुद्ध्या सत्त्वशुद्धिः भवति, सत्त्वशुद्ध्या च ध्रुवा स्मृतिः जायते।
५. स्मृतेः लाभे सर्वेषां सन्देहग्रन्थीनां विप्रमोक्षः भवति।
६. प्राणः एव भूतानाम् आयुः, प्राणे च शरीरं प्रतिष्ठितम्।
७. यावद् वायुः देहे तिष्ठति तावद् एव जीवनम्; तस्य निर्गमनम् एव मरणम्।
८. मनः एव मनुष्याणां बन्धस्य मोक्षस्य च कारणम् अस्ति।
९. कामः, सङ्कल्पः, विचिकित्सा, श्रद्धा, धृतिः, ह्रीः, धीः, भीः — एतत् सर्वं मन एव।
१०. यत् मनसा ध्यायति तद् एव वाचा वदति, तद् एव कर्मणा करोति, तद् एव च प्राप्नोति।
आदर्श उत्तरम् (विंशतिः वाक्यानि) —
| क्रमः | क्रियापदम् (पाठात्) | वाक्यम् | हिन्दी अर्थ |
|---|---|---|---|
| १ | वर्तते | मयि संस्कृतविषये जिज्ञासा वर्तते। | मेरे मन में संस्कृत के विषय में जिज्ञासा है। |
| २ | जायन्ते | अन्नाद् एव सर्वे प्राणिनः जायन्ते। | अन्न से ही सब प्राणी उत्पन्न होते हैं। |
| ३ | जीवन्ति | जन्तवः आहारेण जीवन्ति। | जीव आहार से जीते हैं। |
| ४ | वर्धते | सात्त्विकेन आहारेण शरीरं वर्धते। | सात्त्विक आहार से शरीर बढ़ता है। |
| ५ | सेवते | शिष्यः श्रद्धया गुरुं सेवते। | शिष्य श्रद्धा से गुरु की सेवा करता है। |
| ६ | लभते | योगेन मानवः आरोग्यं लभते। | योग से मनुष्य आरोग्य पाता है। |
| ७ | भाषते | सत्पुरुषः सर्वदा सत्यं भाषते। | सज्जन सदा सत्य बोलता है। |
| ८ | मोदते | बालकः उद्याने मोदते। | बालक बगीचे में प्रसन्न होता है। |
| ९ | यतते | छात्रः लक्ष्यसिद्धये यतते। | छात्र लक्ष्य की सिद्धि के लिए प्रयत्न करता है। |
| १० | सहते | वीरः कष्टं सहते। | वीर कष्ट सहता है। |
| ११ | शोभते | विद्यया मनुष्यः शोभते। | विद्या से मनुष्य शोभा पाता है। |
| १२ | वन्दते | भक्तः प्रातः ईश्वरं वन्दते। | भक्त प्रातःकाल ईश्वर की वन्दना करता है। |
| १३ | कुरुते | छात्रः प्रतिदिनं गृहकार्यं कुरुते। | छात्र प्रतिदिन गृहकार्य करता है। |
| १४ | विद्यते | समग्रज्ञानं बुद्धौ एव विद्यते। | सारा ज्ञान बुद्धि में ही रहता है। |
| १५ | सञ्चाल्यन्ते | सर्वाणि इन्द्रियाणि मनसा सञ्चाल्यन्ते। | सारी इन्द्रियाँ मन से चलाई जाती हैं। |
| १६ | उच्यते | अन्नं सर्वौषधम् इति उच्यते। | अन्न को ‘सर्वौषध’ कहा जाता है। |
| १७ | कर्तव्यम् | अस्माभिः प्रतिदिनं योगासनं कर्तव्यम्। | हमें प्रतिदिन योगासन करना चाहिए। |
| १८ | रक्षणीयः | प्राणः सर्वथा रक्षणीयः। | प्राण की सब प्रकार से रक्षा करनी चाहिए। |
| १९ | सेवताम् | भवान् सर्वदा हितकारकम् आहारं सेवताम्। | आप सदा हितकारी आहार लीजिए। |
| २० | कुरुताम् | भवन्तः ब्रह्मज्ञानाय तपः कुरुताम्। | आप सब ब्रह्मज्ञान के लिए तप कीजिए। |
आदर्श उत्तरम् (नमूना अनुच्छेद) —
प्रथमम्, अहं स्थाल्यां यावद् आवश्यकं तावद् एव अन्नं गृह्णामि, अवशिष्टं च न त्यजामि।
द्वितीयम्, अहम् अन्नस्य निन्दां कदापि न करोमि, यतः ‘अन्नं हि भूतानां ज्येष्ठम्’।
तृतीयम्, गृहस्य वाटिकायाम् अहं शाकानि उत्पादयामि, यतः ‘प्रयत्नेन अन्नं बहु कुर्वीत’ इति उपनिषदः आदेशः।
चतुर्थम्, धान्यं शुष्के पात्रे रक्षामि येन तत् न दूष्येत।
पञ्चमम्, विद्यालये वयं ‘अन्नापव्ययः महान् दोषः’ इति भित्तिपत्रं रचयामः।
एवं वयं सर्वे अन्नं देवरूपेण पश्येम — एषः एव अस्माकं संकल्पः।
आदर्श उत्तरम् (दश वाक्यानि) —
२. समस्तानि इन्द्रियाणि मनसा एव सञ्चाल्यन्ते।
३. मानवः मनसा एव सर्वं कार्यं सम्पादयति।
४. मनसः सङ्कल्पाः, भावाः, विचाराश्च जायन्ते।
५. मनः एव मनुष्याणां बन्धस्य मोक्षस्य च कारणम्।
६. विषयासक्तं मनः बन्धाय भवति, निर्विषयं च मुक्त्यै।
७. मनः द्विविधम् अस्ति — शुद्धम् अशुद्धं च।
८. कामः, सङ्कल्पः, विचिकित्सा, श्रद्धा, अश्रद्धा, धृतिः, अधृतिः, ह्रीः, धीः, भीः — एतत् सर्वं मन एव।
९. यत् मनसा ध्यायति तद् एव वाचा वदति, तद् एव च कर्मणा करोति।
१०. अतः मनः सदा सत्कर्मणा साधनीयम्, शान्तम् उत्साहयुक्तं च करणीयम्।
यहाँ अपनी पसन्द की तीन आत्मनेपदी धातुएँ लेकर उनके लट् तथा लोट् — दोनों लकारों के नौ-नौ रूप लिखने हैं। नीचे पाठ की ही तीन धातुएँ ली गई हैं — √सेव्, √लभ्, √वन्द् — क्योंकि तीनों पाठ में आई हैं और तीनों सरल हैं।
१. √सेव् (सेवा करना)
| पुरुषः | लट्-लकारः (वर्तमान) | लोट्-लकारः (आज्ञा/प्रार्थना) | ||||
|---|---|---|---|---|---|---|
| एक. | द्वि. | बहु. | एक. | द्वि. | बहु. | |
| प्रथमपुरुषः | सेवते | सेवेते | सेवन्ते | सेवताम् | सेवेताम् | सेवन्ताम् |
| मध्यमपुरुषः | सेवसे | सेवेथे | सेवध्वे | सेवस्व | सेवेथाम् | सेवध्वम् |
| उत्तमपुरुषः | सेवे | सेवावहे | सेवामहे | सेवै | सेवावहै | सेवामहै |
२. √लभ् (पाना)
| पुरुषः | लट्-लकारः | लोट्-लकारः | ||||
|---|---|---|---|---|---|---|
| एक. | द्वि. | बहु. | एक. | द्वि. | बहु. | |
| प्रथमपुरुषः | लभते | लभेते | लभन्ते | लभताम् | लभेताम् | लभन्ताम् |
| मध्यमपुरुषः | लभसे | लभेथे | लभध्वे | लभस्व | लभेथाम् | लभध्वम् |
| उत्तमपुरुषः | लभे | लभावहे | लभामहे | लभै | लभावहै | लभामहै |
३. √वन्द् (वन्दना करना)
| पुरुषः | लट्-लकारः | लोट्-लकारः | ||||
|---|---|---|---|---|---|---|
| एक. | द्वि. | बहु. | एक. | द्वि. | बहु. | |
| प्रथमपुरुषः | वन्दते | वन्देते | वन्दन्ते | वन्दताम् | वन्देताम् | वन्दन्ताम् |
| मध्यमपुरुषः | वन्दसे | वन्देथे | वन्दध्वे | वन्दस्व | वन्देथाम् | वन्दध्वम् |
| उत्तमपुरुषः | वन्दे | वन्दावहे | वन्दामहे | वन्दै | वन्दावहै | वन्दामहै |
आदर्श उत्तरम् (नमूना — चर्चा का निष्कर्ष) —
प्रथमम्, विकासः क्रमेण एव भवति; अतः वयम् आदौ अन्नमयकोषस्य विकासाय यतिष्यामहे।
द्वितीयम्, प्रतिदिनं दश निमेषान् यावत् प्राणायामम् आसनानि च करिष्यामः, यथासमयं च शयिष्यामहे।
तृतीयम्, प्रतिदिनं पञ्च निमेषान् मौनम् आचरिष्यामः, येन मनः शान्तं भवेत्।
चतुर्थम्, प्रतिदिनम् अर्धहोरां स्वाध्यायं करिष्यामः, यतः ‘समग्रज्ञानं बुद्धौ एव विद्यते’।
पञ्चमम्, प्रतिमासम् एकं सेवादिवसम् आचरिष्यामः, पक्षिभ्यः जलं च दास्यामः।
यतः ‘आनन्देन रहितं जीवनं मृत्युरूपम्’ इति अस्माकं पाठस्य सन्देशः।
Chapter 8 of 16 – Sanskrit
- Previous: Chapter 7 उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्
- Next: Chapter 9 कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः
- All chapters: NCERT Solutions Class 9 Sanskrit
Also for This Chapter
NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 8 अन्नाद् आनन्दं प्रति – Overview
| Class | Class 9 |
| Subject | Sanskrit |
| Chapter | 8 – अन्नाद् आनन्दं प्रति |
| Session | 2027 |
| Format | Full answers on this page + PDF |
NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 8 – FAQs
Where can I download NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 8 अन्नाद् आनन्दं प्रति PDF?
Read every answer on this page, or download the free PDF from the table at the top.
Is this for the 2027 session?
Yes, it follows the latest NCERT Class 9 Sanskrit book for 2027.
How many questions are solved in NCERT Class 9 Sanskrit Chapter 8?
All questions of the chapter – the in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises.
How should I use these solutions?
Read the chapter in the NCERT book first, attempt the questions yourself, then check your answers here.