NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 3 आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः – step-by-step answers to every exercise and in-text question of the chapter, as per the latest NCERT syllabus for 2027. Read them online or download the free question-answer PDF.
आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः शारदा (कक्षा ९) का तृतीयः पाठः है। यह संवादात्मक गद्यपाठ है — मातामही अपने दौहित्र कपिल तथा दौहित्री माधवी को महाराष्ट्र के सन्तकवि नामदेवमहाराज की एक शिक्षाप्रद घटना सुनाती हैं, जिसमें भूखे कुत्ते के पीछे घी का पात्र लेकर दौड़ते नामदेव यह सिद्ध कर देते हैं कि ईश्वर केवल मन्दिर में नहीं, सर्वेषु भूतेषु बसता है। व्याकरण की दृष्टि से पाठ उपपदविभक्तयः (प्रति, विना, धिक्, निकषा, परितः, सह-साकं-सार्धं-समम्, अलम्) तथा क्तवतु-प्रत्यय सिखाता है। अभ्यास में प्रश्नोत्तर, भूतकाल-परिवर्तन, ‘कः/का — कं/कां प्रति’ कथन-निर्धारण, प्रश्ननिर्माण, घटनाक्रम, विभक्ति-योजना, क्तवतु-रूपान्तरण तथा समस्तपद-चयन — कुल आठ प्रकार के प्रश्न आते हैं।
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 3 आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः PDF
All the answers are on this page below. The PDF also explains every answer – why it is right and how to check it – so download it for revision.
| Chapter | Download | |
|---|---|---|
| Solutions PDF | आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः | View PDF |
पाठ का हिंदी अनुवाद
रोचते मे मातामही।
(मातामहीम् आलिङ्गितवन्तौ)
ईप्सितं मे वरं देहि परत्र च परां गतिम्॥
आहारं भक्ष्यभोज्यं च नैवेद्यं प्रतिगृह्यताम्॥
स पण्डितः।’
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 3 आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः – Questions and Answers
All questions of the chapter are answered below, in the order of the book – in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises. Each answer is written the way you would write it in the exam.
पाठ-प्रवेशः — पृष्ठ 22आरम्भिकः गद्यांशः तथा कथायाः प्रारम्भः — अर्थः, भावः (पाठ-बोधाय अतिरिक्ताः अभ्यास-प्रश्नाः)
“भारतदेशः बहूनां ब्रह्मर्षीणां महात्मनां च भूमिः। तेषां चरित्राणि सकलस्य विश्वस्य कृते प्रेरणास्पदम्। तेषां चरित्रेषु प्रतिपदं भूतदया, समता, क्षमा, अहिंसा, करुणा, ऋजुता, बन्धुता चेत्यादीनि जीवनमूल्यानि प्राप्यन्ते। महाराष्ट्रस्य प्रसिद्धः महात्मा नामदेवमहाराजः स्वीयव्यवहारेण करुणायाः महान्तम् आदर्शम् उपस्थापितवान्। सः सर्वात्मकस्य ईश्वरस्य न केवलं सङ्कीर्तनं कृतवान् अपि तु सर्वेषु जीवेषु सः भगवन्तं दृष्टवान्। नामदेवमहाराजस्य जीवनस्य काचित् शिक्षाप्रदा घटना अत्र प्रदर्शिता अस्ति यां पठित्वा अस्माकं जीवनं परिवर्तितं भवेत्।”
हिन्दी अर्थ — भारतदेश बहुत-से ब्रह्मर्षियों और महात्माओं की भूमि है। उनके चरित्र सारे विश्व के लिए प्रेरणा के स्थान हैं। उनके चरित्रों में पद-पद पर भूतदया, समता, क्षमा, अहिंसा, करुणा, ऋजुता, बन्धुता आदि जीवनमूल्य मिलते हैं। महाराष्ट्र के प्रसिद्ध महात्मा नामदेवमहाराज ने अपने व्यवहार से करुणा का महान् आदर्श उपस्थित किया। उन्होंने सर्वात्मक (सबमें व्याप्त) ईश्वर का केवल सङ्कीर्तन ही नहीं किया, अपितु सब जीवों में उन्होंने भगवान् को देखा। नामदेवमहाराज के जीवन की एक शिक्षाप्रद घटना यहाँ दिखाई गई है, जिसे पढ़कर हमारा जीवन बदल जाना चाहिए।
भावः — सच्ची भक्ति ईश्वर का नाम लेने में ही नहीं, हर जीव में उसे देखने में है; नामदेव का जीवन इसी करुणा का आदर्श है।
कपिलः माधवी च अवकाशकाले मातुलगृहं गतवन्तौ। तत्र क्रीडावेलायां कञ्चन शुनकं दृष्टवन्तौ। तं दृष्ट्वा पाषाणखण्डं हस्ते स्वीकृत्य तं मारयितुं धावितवन्तौ। शुनकः भयेन आक्रोशं कुर्वन् वेगेन धावितवान्। तत् दृष्ट्वा कपिलः माधवी च उच्चैः हसितवन्तौ। (हिन्दी — कपिल और माधवी छुट्टी के समय मामा के घर गए। वहाँ खेल के समय उन्होंने एक कुत्ता देखा। उसे देखकर हाथ में पत्थर का टुकड़ा लेकर उसे मारने के लिए दौड़े। कुत्ता डर से चिल्लाता हुआ तेज़ी से भागा। यह देखकर कपिल और माधवी ज़ोर से हँसे।)
कथा-संवादः — पाठ्यप्रश्नाः — पृष्ठ 23–26मातामही-कपिल-माधवी-संवादे उपस्थिताः प्रश्नाः तथा तेषाम् उत्तराणि (पाठाधारिताः अतिरिक्ताः अभ्यास-प्रश्नाः)
आवां क्रीडावः। एकः शुनकः आवयोः क्रीडायां मध्ये मध्ये प्रविश्य आवां पीडयति स्म, अतः आवां तं सम्यक् दण्डितवन्तौ। (हिन्दी — हम दोनों खेल रहे हैं। एक कुत्ता बार-बार हमारे खेल के बीच में घुसकर हमें परेशान कर रहा था, इसलिए हमने उसे अच्छी तरह दण्ड दिया।)
आम् मातामहि! आवाम् अवश्यं कथां श्रोतुम् इच्छावः। मातामह्याः कथा ! रोचते मे कथा … रोचते मे मातामही। (हिन्दी — हाँ नानी! हम दोनों अवश्य कथा सुनना चाहते हैं। नानी की कथा! मुझे कथा अच्छी लगती है… मुझे नानी अच्छी लगती है।)
आम्, आवां महात्मानं नामदेवं जानीवः। माधवी श्रुतवती यत् तस्य कीर्तने स्वयं देवः पाण्डुरङ्गः नृत्यं कृतवान् इति। (हिन्दी — हाँ, हम दोनों महात्मा नामदेव को जानते हैं। माधवी ने सुना है कि उनके कीर्तन में स्वयं भगवान् पाण्डुरङ्ग नाचे थे।)
आम्, सत्यमेव। देवः पाण्डुरङ्गः नामदेवस्य प्रियसुहृद् आसीत्। नामदेवः न केवलं पाण्डुरङ्गस्य प्रियभक्तः अपि तु प्रियमित्रमपि आसीत्। देवः नामदेवं परितः भवति स्म। (हिन्दी — हाँ, सचमुच। भगवान् पाण्डुरङ्ग नामदेव के प्रिय मित्र थे। नामदेव पाण्डुरङ्ग के केवल प्रिय भक्त ही नहीं, प्रिय मित्र भी थे। भगवान् नामदेव के चारों ओर रहते थे।)
आम्, सम्भवति। यदि भक्तः निष्कपटेन प्रेम्णा भजते तर्हि देवः अपि तस्य सखा भवति। नामदेवस्य देवेन सह तादृशी एव मित्रता आसीत् — सः पाण्डुरङ्गं भोजयित्वा एव स्वयम् अन्नं सेवते स्म। (हिन्दी — हाँ, सम्भव है। यदि भक्त निष्कपट प्रेम से भजता है तो भगवान् भी उसके सखा बन जाते हैं। नामदेव की भगवान् से ऐसी ही मित्रता थी — वे पाण्डुरङ्ग को भोजन कराकर ही स्वयं अन्न ग्रहण करते थे।)
आम् वत्स ! सत्यमेव ईश्वरः सर्वेषु भूतेषु निवसति। नामदेवस्य गुरुः विसोबा तम् एतत् एव अध्यापितवान् — ‘ईश्वरः न केवलं मन्दिरे भवति, अपि तु सर्वेषु भूतेषु तस्य निवासो भवति। अतः तस्य सर्वात्मकस्य ईश्वरस्य पूजनं कुरु’ इति। (हिन्दी — हाँ बेटा! सचमुच ईश्वर सब प्राणियों में निवास करता है। नामदेव के गुरु विसोबा ने उन्हें यही सिखाया था — ‘ईश्वर केवल मन्दिर में नहीं होता, अपितु सब प्राणियों में उसका निवास होता है। इसलिए उस सर्वात्मक ईश्वर की पूजा करो।’)
न हि। कश्चन बुभुक्षितः शुनकः आगत्य रोटिकां मुखे गृहीत्वा धावितवान्। (हिन्दी — नहीं। कोई भूखा कुत्ता आकर रोटी को मुँह में लेकर भाग गया।)
नामदेवः कोपेन न धावितवान्, प्रत्युत सः करुणया धावितवान्। न लगुडं, न पाषाणखण्डम्, अपि तु घृतपात्रं धृत्वा धावितवान्। तस्य चिन्ता आसीत् — यदि शुनकः शुष्करोटिकां खादेत् तर्हि तस्य उदरवेदना भवेत् इति। (हिन्दी — नामदेव क्रोध से नहीं दौड़े, बल्कि करुणा से दौड़े। न लाठी लेकर, न पत्थर लेकर, अपितु घी का पात्र लेकर दौड़े। उनकी चिन्ता यह थी कि यदि कुत्ता सूखी रोटी खाएगा तो उसके पेट में दर्द होगा।)
आम्, घृतपात्रम् आधृत्य एव। शुनकः शुष्करोटिकाम् अपहृत्य पलायितवान्। नामदेवस्य चिन्ता आसीत् यत् यदि शुनकः शुष्करोटिकां खादेत् तर्हि तस्य उदरवेदना भवेत् इति। अतः ‘हे देव! शुष्कां रोटिकां मा खादतु, घृतम् अपि स्वीकरोतु’ इति वदन् सः अनुधावितवान्। धावन् शुनकः अदृश्यः जातः। तस्य स्थाने पाण्डुरङ्गः आविर्भूतः, नामदेवम् उक्तवान् च — ‘वत्स नामदेव! उत्तीर्णः भवान् परीक्षाम्।’ (हिन्दी — हाँ, घी का पात्र लेकर ही। कुत्ता सूखी रोटी चुराकर भागा था। नामदेव को चिन्ता थी कि सूखी रोटी खाने से उसके पेट में दर्द होगा, इसलिए वे ‘हे देव! सूखी रोटी मत खाइए, घी भी लीजिए’ कहते हुए उसके पीछे दौड़े। दौड़ता कुत्ता अदृश्य हो गया और उसके स्थान पर प्रकट होकर पाण्डुरङ्ग ने कहा — ‘वत्स नामदेव! तुम परीक्षा में उत्तीर्ण हुए।’)
सर्वं शब्देन भासते — पृष्ठ 27–29शब्दार्थ-तालिका — रिक्तः ‘मातृभाषया अर्थं लिखत’ इति स्तम्भः पूरितः
अन्तिम स्तम्भ (मातृभाषया अर्थः) यहाँ हिन्दी में भरा गया है। जिनकी मातृभाषा मराठी, बाङ्ला, तमिळ आदि है, वे इसी ढंग से अपनी भाषा में लिखें।
| शब्दः | अर्थः (संस्कृतम्) | हिन्दी | English | मातृभाषया अर्थं लिखत (हिन्दी) |
|---|---|---|---|---|
| अनुधावितवान् (अनु + √धाव् + क्तवतु, पुं.प्र.ए.व.) | पृष्ठतः अधावत् | पीछे दौड़ा | Chased | किसी के पीछे-पीछे दौड़ा — जैसे नामदेव कुत्ते के पीछे दौड़े |
| अनुपालितवान् (अनु + √पाल् + क्तवतु, पुं.प्र.ए.व.) | अनुसरणम् अकरोत् | पालन किया | Followed | कहे हुए पर चला, उपदेश को जीवन में उतारा |
| अपहृत्य (अप + √हृ + ल्यप्, अव्ययम्) | चोरयित्वा | चुराकर | Having stolen | छीनकर / उठा ले जाकर |
| आविर्भूतवान् (आविस् + √भू + क्तवतु, पुं.प्र.ए.व.) | प्रत्यक्षीभूतः | प्रकट हुए | Appeared | सामने प्रकट हो गए, दिखाई पड़े |
| आलिङ्गनं कृतवन्तौ (√कृ + क्तवतु, पुं.प्र.द्वि.व.) | आश्लिष्टौ | दोनों गले मिले | Hugged | दोनों ने गले लगा लिया |
| ऋजुता (स्त्री.प्र.ए.व.) | सरलता | सीधापन | Simplicity | सरल-स्वभाव, कपट का न होना |
| करुणया (स्त्री.तृ.ए.व.) | दयया | दया से | With mercy | दया-भाव से, तरस खाकर |
| कायः (पुं.प्र.ए.व.) | देहः | शरीर | Body | देह, तन (‘कायेन वाचा मनसा’ = तन, वाणी और मन से) |
| घृतम् (नपुं.प्र.ए.व.) | हविः | घी | Clarified butter | घी |
| दण्डितवन्तौ (√दण्ड् + क्तवतु, पुं.प्र.द्वि.व.) | दण्डं दत्तवन्तौ | दण्ड दिया | Punished | दोनों ने सज़ा दी |
| नैवेद्यम् (नपुं.प्र.ए.व.) | देवाय समर्पयितुं निर्मितः पदार्थः | भोग | Offering to God | भगवान् को अर्पित किया जाने वाला भोजन, भोग |
| निकषा (अव्ययम्) | समीपे | पास | Near | पास, निकट (‘मां निकषा आगच्छताम्’ = मेरे पास आओ) |
| निमील्य (नि + √मिल् + ल्यप्) | पिधाय | बंद करके | Having closed | (आँखें) मूँदकर |
| पाषाणखण्डम् (पुं.द्वि.ए.व.) | शिलाखण्डम् | पत्थर का टुकड़ा | Piece of Stone | पत्थर का टुकड़ा, ढेला |
| पुण्यश्लोकः (पुं.प्र.ए.व.) | पुण्यः श्लोकः (चरितं) यस्य सः | पवित्र चरित्रवाला | Virtuous character | जिसका यश पवित्र है, पुण्य-कीर्ति वाला |
| प्रसवित्री (स्त्री.प्र.ए.व.) | जनयित्री | जन्म देने वाली | One who gives birth | जन्म देने वाली, जननी |
| ब्रह्मर्षीणाम् (पुं.ष.ब.व.) | ब्रह्मज्ञानिनाम् ऋषीणाम् | ब्रह्म को जानने वाले ऋषियों का | Of Seers of Brahman | ब्रह्मज्ञानी ऋषियों का |
| बुभुक्षितः (पुं.प्र.ए.व.) | क्षुधार्तः | भूखा | Hungry | भूख से व्याकुल, भूखा |
| भक्षितवान् (√भक्ष् + क्तवतु, पुं.प्र.ए.व.) | खादितवान् | खाया | Ate | खा लिया |
| मातुलः (पुं.प्र.ए.व.) | मातुः भ्राता | मामा | Maternal uncle | माँ का भाई, मामा |
| म्लाने (नपुं.प्र.द्वि.व.) | कान्तिहीने | कुम्हलाया | Withered | (दोनों मुख) मुरझाए हुए, उदास |
| लगुडम् (पुं.द्वि.ए.व.) | दण्डम् | लाठी | Stick | लाठी, डण्डा |
| शिक्षाप्रदा (उपपदतत्पुरुषः, स्त्री.प्र.ए.व.) | शिक्षां प्रददाति इति | सीख देने वाली | Which imparts education | सीख देने वाली, शिक्षाप्रद |
| सुहृत् (पुं.प्र.ए.व.) | सखा | मित्र | Friend | सच्चा मित्र (सु + हृद् = अच्छे हृदय वाला) |
अत्र इदम् अवधेयम् — पृष्ठ 29–30उपपदविभक्तयः — प्रति, विना, धिक्, निकषा, परितः, सह-साकं-सार्धं-समम्, अलम् (पुस्तकस्य नियम-खण्डः; प्रश्नाः अतिरिक्त-अभ्यासाय योजिताः)
‘उप’ इत्यस्य अर्थः सामीप्यम् इति। समीपस्थं पदम् आश्रित्य जायमाना विभक्तिः उपपदविभक्तिः इति कथ्यते। (हिन्दी — ‘उप’ का अर्थ है समीपता। पास में रखे किसी पद के कारण जो विभक्ति लगती है, उसे उपपदविभक्ति कहते हैं। अर्थात् विभक्ति कारक से नहीं, पास के शब्द से तय होती है।)
| उपपदम् | अर्थः | विभक्तिः | पुस्तकस्य उदाहरणम् |
|---|---|---|---|
| प्रति | आभिमुख्यम् (की ओर) | द्वितीया | नामदेवः प्रतिदिनं मन्दिरं प्रति गच्छति स्म। / बालः सदा मातरं प्रति धावति। |
| विना | बिना | द्वितीया, तृतीया, पञ्चमी — तीनों | अहं कारणं विना शुनकं ताडितवान्। / कारणेन विना … / कारणात् विना … |
| धिक् | निन्दावाचकः (धिक्कार) | द्वितीया | धिक् शुनकम्। / धिक् दुर्जनम्। |
| निकषा | समीपम् (पास) | द्वितीया | कपिलः मातामहीं निकषा आगतवान्। / केशवस्य गृहं पाठशालां निकषा अस्ति। |
| उपपदम् | अर्थः | विभक्तिः | पुस्तकस्य उदाहरणम् |
|---|---|---|---|
| परितः | परिवृत्य / सर्वस्मिन् पार्श्वे (चारों ओर) | द्वितीया | देवं परितः भक्ताः सन्ति। / शिक्षकं परितः छात्राः भवन्ति। |
| सह, साकम्, सार्धम्, समम् | साथ | तृतीया | माधवी कपिलेन सह भ्रमति। / जनकेन सह पुत्री क्रीडति। / त्वं मित्रेण साकं धावसि। / सः पित्रा सार्धम् आगच्छति। / रामः लक्ष्मणेन समं वनं गच्छति। / अहम् अनुजेन साकं ग्रामं गच्छामि। |
| अलम् | पर्याप्तम् / निषेधः (बस, मत करो) | तृतीया | अलं क्रीडया। / अलं विस्तरेण। / अलम् आलस्येन। / अलं कलहेन। / अलं क्रोधेन। |
(क) मां निकषा आगच्छताम्।
(ख) देवः नामदेवं परितः भवति स्म।
(ग) अधुना क्रीडया अलम्।
(घ) किं देवेन सह अपि मित्रता सम्भवति ?
(ङ) धिक् शुनकम्।
| वाक्यम् | उपपदम् | पदम् + विभक्तिः | नियमः |
|---|---|---|---|
| (क) मां निकषा आगच्छताम्। | निकषा | माम् — द्वितीया, एकवचनम् (अस्मद्) | निकषा-योगे द्वितीया |
| (ख) देवः नामदेवं परितः भवति स्म। | परितः | नामदेवम् — द्वितीया, ए.व. | परितः-योगे द्वितीया |
| (ग) अधुना क्रीडया अलम्। | अलम् | क्रीडया — तृतीया, ए.व. (स्त्री.) | अलम्-योगे तृतीया |
| (घ) किं देवेन सह अपि मित्रता सम्भवति ? | सह | देवेन — तृतीया, ए.व. | सह-योगे तृतीया |
| (ङ) धिक् शुनकम्। | धिक् | शुनकम् — द्वितीया, ए.व. | धिक्-योगे द्वितीया |
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 30–31प्रश्न १ — अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतभाषया लिखत (अन्ते द्वौ पाठाधारितौ अतिरिक्तौ अभ्यास-प्रश्नौ)
मातामही महाराष्ट्रस्य प्रसिद्धस्य महात्मनः पुण्यश्लोकस्य नामदेवमहाराजस्य कथां श्रावितवती। (हिन्दी — नानी ने महाराष्ट्र के प्रसिद्ध महात्मा, पुण्यश्लोक नामदेवमहाराज की कथा सुनाई।)
नामदेवस्य गुरुः विसोबा नामदेवम् अध्यापितवान् यत् — ‘ईश्वरः न केवलं मन्दिरे भवति, अपि तु सर्वेषु भूतेषु तस्य निवासो भवति। अतः तस्य सर्वात्मकस्य ईश्वरस्य पूजनं कुरु’ इति। (हिन्दी — नामदेव के गुरु विसोबा ने नामदेव को यह पढ़ाया कि — ‘ईश्वर केवल मन्दिर में नहीं होता, अपितु सब प्राणियों में उसका निवास होता है। इसलिए उस सर्वात्मक ईश्वर की पूजा करो।’)
नामदेवः करुणया (करुणाभावनया) धावनं कृतवान्। सः कोपेन न धावितवान्, प्रत्युत ‘शुनकस्य उदरवेदना मा भवतु’ इति चिन्तयन् घृतपात्रम् आदाय धावितवान्। (हिन्दी — नामदेव करुणा की भावना से दौड़े। वे क्रोध से नहीं दौड़े, बल्कि ‘कुत्ते के पेट में दर्द न हो’ ऐसा सोचते हुए घी का पात्र लेकर दौड़े।)
अपराधभावनया बालकयोः मुखे म्लाने संजाते। यतः तौ अकारणम् एव शुनकं पाषाणखण्डेन मारयितुं धावितवन्तौ, तस्य उपरि हसितवन्तौ च — नामदेवस्य कथां श्रुत्वा तौ स्वकीयम् अपराधं ज्ञातवन्तौ। (हिन्दी — अपराध-भावना से दोनों बालकों के मुख मुरझा गए। क्योंकि उन्होंने बिना कारण ही कुत्ते को पत्थर से मारने दौड़े थे और उस पर हँसे भी थे — नामदेव की कथा सुनकर उन्हें अपने अपराध का बोध हुआ।)
कपिलः माधवी च (मातामह्या सह) इमं सङ्कल्पं कृतवन्तौ — ‘अस्माकं कायेन वाचा मनसा वा कस्यापि पीडा न भवेत्। तथैव कस्यापि या कापि पीडा स्यात् तां निवारयितुं प्रयतामहे’ इति। (हिन्दी — ‘हमारे शरीर, वाणी या मन से किसी को पीड़ा न हो; और किसी की जो भी पीड़ा हो, उसे दूर करने का हम प्रयत्न करें।’)
‘तम्’ इति सर्वनामशब्दः शुनकस्य कृते प्रयुक्तः। (हिन्दी — ‘तम्’ सर्वनाम शब्द कुत्ते के लिए प्रयुक्त हुआ है।)
कपिलः माधवी च अवकाशकाले मातुलगृहं गतवन्तौ। (हिन्दी — कपिल और माधवी छुट्टी के समय मामा के घर गए।)
‘तौ’ इति शब्दः द्वितीयायां विभक्तौ (पुंलिङ्गे, द्विवचने) अस्ति। (हिन्दी — ‘तौ’ शब्द द्वितीया विभक्ति में है — पुल्लिङ्ग, द्विवचन।)
नामदेवः पाण्डुरङ्गस्य न केवलं प्रियभक्तः, अपि तु प्रियमित्रम् अपि आसीत्। सः प्रतिदिनं पाण्डुरङ्गाय नैवेद्यं समर्प्य, तं भोजयित्वा, ततः परमेव अन्नं सेवते स्म। देवः अपि तं परितः भवति स्म। (हिन्दी — नामदेव पाण्डुरङ्ग के केवल प्रिय भक्त ही नहीं, प्रिय मित्र भी थे। वे प्रतिदिन पाण्डुरङ्ग को नैवेद्य अर्पित करके, उन्हें भोजन कराकर, उसके बाद ही स्वयं अन्न ग्रहण करते थे। भगवान् भी उनके चारों ओर रहते थे।)
पाण्डुरङ्गः नामदेवम् उक्तवान् — ‘वत्स नामदेव ! उत्तीर्णः भवान् परीक्षाम्। ‘‘ईश्वरः सर्वेषु भूतेषु निवसति’’ इति गुरूपदेशं न केवलं भवान् श्रुतवान् अपि तु अनुपालितवान्। सुतरां धन्यो भवान्।’ (हिन्दी — पाण्डुरङ्ग ने नामदेव से कहा — ‘बेटा नामदेव! तुम परीक्षा में उत्तीर्ण हुए। ‘ईश्वर सब प्राणियों में बसता है’ — इस गुरु-उपदेश को तुमने केवल सुना ही नहीं, अपितु उसका पालन भी किया। इसलिए तुम धन्य हो।’)
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 31प्रश्न २ — अधोलिखितानि वाक्यानि भूतकालेन परिवर्त्य पुनः लिखत
यह प्रश्न ‘लट्-लकार → क्तवतु-प्रत्ययान्त भूतकाल’ का अभ्यास है। (हिन्दी — वर्तमानकालिक क्रिया को क्तवतु-प्रत्यय वाले भूतकालिक रूप में बदलना है।)
१. क्रियापदस्य धातुं निष्कासयत (गच्छति → √गम्)।
२. तस्मात् क्तवतु-प्रत्ययान्तं रूपं रचयत (√गम् + क्तवतु → गतवत्)।
३. तत् रूपं कर्तुः लिङ्गे, वचने, प्रथमायां विभक्तौ योजयत —
पुं. ए.व. → गतवान् · पुं. द्वि.व. → गतवन्तौ · पुं. ब.व. → गतवन्तः
स्त्री. ए.व. → गतवती · स्त्री. ब.व. → गतवत्यः
नैवेद्यं विग्रहस्य पुरतः स्थापितवान्। (हिन्दी — नैवेद्य को मूर्ति के सामने रख दिया।)
नेत्रे निमील्य प्रार्थनायाः आरम्भं कृतवान्। (हिन्दी — आँखें मूँदकर प्रार्थना का आरम्भ किया।)
गुरुः विसोबा तम् अध्यापितवान्। (हिन्दी — गुरु विसोबा ने उसे पढ़ाया।)
अहं श्रुतवान्। (यदि कर्ता स्त्री हो तो — अहं श्रुतवती।) (हिन्दी — मैंने सुना। / मैंने (स्त्री ने) सुना।)
सत्पुरुषाः स्वकर्तृत्वेन जन्म सार्थकं कृतवन्तः। (हिन्दी — सत्पुरुषों ने अपने कर्तृत्व से जन्म सार्थक किया।)
नामदेवः शुनकस्य पृष्ठे अनुधावितवान्। (हिन्दी — नामदेव कुत्ते के पीछे दौड़े।)
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 31–32प्रश्न ३ — अधोलिखितानि कथनानि कः/का — कं/कां प्रति कथयति इति लिखत
यह प्रश्न कथन का वक्ता (कः/का) तथा श्रोता (कं/कां) पहचानने का है। (हिन्दी — कौन बोल रहा है और किससे बोल रहा है, यह बताना है।)
वक्ता → प्रथमा विभक्ति (कः / का)
श्रोता → द्वितीया विभक्ति (कं / कां) — यतः ‘प्रति’ शब्दस्य योगे द्वितीया भवति
मातामही — कपिलं माधवीं च (उभौ बालकौ) (हिन्दी — नानी — कपिल और माधवी से।)
माधवी — मातामहीम् (हिन्दी — माधवी — नानी से।)
कपिलः — मातामहीम् (हिन्दी — कपिल — नानी से।)
(गुरुः) विसोबा — नामदेवम् (हिन्दी — गुरु विसोबा — नामदेव से।)
नामदेवः — पाण्डुरङ्गम् (देवं विग्रहरूपिणम्) (हिन्दी — नामदेव — भगवान् पाण्डुरङ्ग से।)
कपिलः — मातामहीम् (शुनकं प्रति निन्दां प्रकटयन्) (हिन्दी — कपिल — नानी से (कुत्ते की निन्दा करते हुए)।)
माधवी — कपिलम् (भ्रातरम्) (हिन्दी — माधवी — अपने भाई कपिल से।)
उभौ (कपिलः माधवी च) — मातामहीम् (हिन्दी — दोनों (कपिल और माधवी) — नानी से।)
कपिलः — मातामहीम् (हिन्दी — कपिल — नानी से।)
पाण्डुरङ्गः (देवः) — नामदेवम् (हिन्दी — भगवान् पाण्डुरङ्ग — नामदेव से।)
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 32प्रश्न ४ — रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत
प्रश्ननिर्माण का नियम — रेखाङ्कित पद जिस विभक्ति, लिङ्ग तथा वचन में है, प्रश्नवाचक शब्द भी ठीक उसी विभक्ति, लिङ्ग और वचन में रखिए; शेष वाक्य ज्यों का त्यों रहेगा।
देवः कं परितः भवति स्म ? (हिन्दी — भगवान् किसके चारों ओर रहते थे?)
ईश्वरः केषु निवसति ? (हिन्दी — ईश्वर किनमें निवास करता है?)
शुनकः आगत्य मुखे कां धृत्वा धावितवान् ? (हिन्दी — कुत्ता आकर मुँह में क्या (किसको) लेकर भागा?)
शुनकस्य स्थाने कः आविर्भूतवान् ? (हिन्दी — कुत्ते के स्थान पर कौन प्रकट हुआ?)
आत्मवत् सर्वभूतेषु यः पश्यति सः कः ? (हिन्दी — जो सब प्राणियों को अपने समान देखता है, वह कौन (कैसा) है?)
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 33प्रश्न ५ — घटनाक्रमानुसारं लिखत
(क) नामदेवः मन्त्रम् उच्चार्य श्रद्धया प्रणम्य नेत्रे उद्घाटितवान्।
(ख) नामदेवः घृतपात्रम् आधृत्य अनुधावितवान्।
(ग) नामदेवः नैवेद्यस्थालिकां विग्रहस्य पुरतः स्थापितवान्।
(घ) शुनकः शुष्करोटिकाम् अपहृत्य पलायितवान्।
(ङ) शुनकस्य स्थाने पाण्डुरङ्गः आविर्भूतवान्।
(च) नामदेवः मन्दिरं गतवान्।
शुद्धः घटनाक्रमः — (च) → (ग) → (क) → (घ) → (ख) → (ङ)
| क्रमः | पुस्तकस्य वर्णः | घटना | हिन्दी |
|---|---|---|---|
| १. | (च) | नामदेवः मन्दिरं गतवान्। | नामदेव मन्दिर गए। |
| २. | (ग) | नामदेवः नैवेद्यस्थालिकां विग्रहस्य पुरतः स्थापितवान्। | नैवेद्य की थाली मूर्ति के सामने रखी। |
| ३. | (क) | नामदेवः मन्त्रम् उच्चार्य श्रद्धया प्रणम्य नेत्रे उद्घाटितवान्। | मन्त्र बोलकर, प्रणाम करके आँखें खोलीं। |
| ४. | (घ) | शुनकः शुष्करोटिकाम् अपहृत्य पलायितवान्। | कुत्ता सूखी रोटी लेकर भाग गया। |
| ५. | (ख) | नामदेवः घृतपात्रम् आधृत्य अनुधावितवान्। | नामदेव घी का पात्र लेकर पीछे दौड़े। |
| ६. | (ङ) | शुनकस्य स्थाने पाण्डुरङ्गः आविर्भूतवान्। | कुत्ते के स्थान पर पाण्डुरङ्ग प्रकट हुए। |
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 33प्रश्न ६ — कोष्ठकेषु दत्तानां पदानाम् उचितां विभक्तिं योजयित्वा अनुच्छेदं पूरयत (आगच्छन्तु, पायसं कुर्मः)
पूरितः अनुच्छेदः —
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 33–34प्रश्न ७ — अनुच्छेदे स्थूलाक्षरेण दत्तानां क्रियापदानां स्थाने उचितं क्तवतुप्रत्ययान्तरूपं योजयित्वा पुनः लिखत
पुनर्लिखितः अनुच्छेदः —
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 34प्रश्न ८ — एतेषां समस्तपदानि पाठात् चित्वा लिखत
इस प्रश्न में विग्रह दिया है और पाठ में से समस्तपद ढूँढ़कर लिखना है — साथ ही जिस विभक्ति का सङ्केत (तेषां, तत्, तम्, तया, तेन) दिया है, उसी विभक्ति में लिखना है।
‘तेषाम्’ इति सङ्केतात् → षष्ठी बहुवचनम् → महात्मनाम्
पाठे — ‘भारतदेशः बहूनां ब्रह्मर्षीणां महात्मनां च भूमिः।’
घृतपात्रम् (हिन्दी — घी का पात्र) — षष्ठीतत्पुरुषः; ‘तत्’ इति सङ्केतात् नपुंसकलिङ्गे द्वितीया एकवचनम्।
पाषाणखण्डम् (हिन्दी — पत्थर का टुकड़ा) — षष्ठीतत्पुरुषः; द्वितीया एकवचनम्।
प्रियसुहृद् (हिन्दी — प्रिय मित्र) — कर्मधारयः (विशेषण-पूर्वपद कर्मधारय)।
उदरवेदना (हिन्दी — पेट का दर्द) — सप्तमीतत्पुरुषः।
स्वीयव्यवहारः (हिन्दी — अपना व्यवहार) — कर्मधारयः।
जीवनमूल्यानि (हिन्दी — जीवन-मूल्य) — षष्ठीतत्पुरुषः; नपुंसकलिङ्गे प्रथमा बहुवचनम्।
मातुलगृहम् (हिन्दी — मामा का घर) — षष्ठीतत्पुरुषः; द्वितीया एकवचनम्।
नररत्नानाम् (हिन्दी — नर-रत्नों का, मनुष्यों में रत्न के समान श्रेष्ठ पुरुषों का) — उपमितसमासः (कर्मधारयस्य भेदः); षष्ठी बहुवचनम्।
स्वीयकर्तृत्वेन (हिन्दी — अपने कर्तृत्व से) — कर्मधारयः; तृतीया एकवचनम् (करणे तृतीया)।
अपराधभावनया (हिन्दी — अपराध-भावना से) — षष्ठीतत्पुरुषः; स्त्रीलिङ्गे तृतीया एकवचनम्।
गुरूपदेशम् (हिन्दी — गुरु का उपदेश) — षष्ठीतत्पुरुषः; द्वितीया एकवचनम्।
प्रतिदिनम् (हिन्दी — प्रतिदिन, हर दिन) — अव्ययीभावः।
राजर्षीणाम् (हिन्दी — राजर्षियों का, ऋषि के समान राजाओं का) — उपमितसमासः (कर्मधारयस्य भेदः); षष्ठी बहुवचनम्।
स्वाध्यायान्मा प्रमदः — पृष्ठ 35–36क्तवतु-प्रत्ययान्तशब्दानां त्रिषु लिङ्गेषु रूपाणि · पाण्डुरङ्गः · विषयप्रबोधनम् (श्लोकः) — पुस्तकस्य पठन-खण्डः; प्रश्नाः अतिरिक्त-अभ्यासाय योजिताः
‘गतवत्’ (√गम् + क्तवतु) इति शब्दस्य त्रिषु लिङ्गेषु सप्तसु विभक्तिषु त्रिषु च वचनेषु रूपाणि —
(क) पुंलिङ्गम् — गतवान्
| विभक्तयः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | गतवान् | गतवन्तौ | गतवन्तः |
| द्वितीया | गतवन्तम् | गतवन्तौ | गतवतः |
| तृतीया | गतवता | गतवद्भ्याम् | गतवद्भिः |
| चतुर्थी | गतवते | गतवद्भ्याम् | गतवद्भ्यः |
| पञ्चमी | गतवतः | गतवद्भ्याम् | गतवद्भ्यः |
| षष्ठी | गतवतः | गतवतोः | गतवताम् |
| सप्तमी | गतवति | गतवतोः | गतवत्सु |
(ख) स्त्रीलिङ्गम् — गतवती (‘ङीप्’ प्रत्ययं योजयित्वा नदी-वत् रूपाणि)
| विभक्तयः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | गतवती | गतवत्यौ | गतवत्यः |
| द्वितीया | गतवतीम् | गतवत्यौ | गतवतीः |
| तृतीया | गतवत्या | गतवतीभ्याम् | गतवतीभिः |
| चतुर्थी | गतवत्यै | गतवतीभ्याम् | गतवतीभ्यः |
| पञ्चमी | गतवत्याः | गतवतीभ्याम् | गतवतीभ्यः |
| षष्ठी | गतवत्याः | गतवत्योः | गतवतीनाम् |
| सप्तमी | गतवत्याम् | गतवत्योः | गतवतीषु |
(ग) नपुंसकलिङ्गम् — गतवत्
| विभक्तयः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | गतवत् | गतवती | गतवन्ति |
| द्वितीया | गतवत् | गतवती | गतवन्ति |
| तृतीया | गतवता | गतवद्भ्याम् | गतवद्भिः |
| चतुर्थी | गतवते | गतवद्भ्याम् | गतवद्भ्यः |
| पञ्चमी | गतवतः | गतवद्भ्याम् | गतवद्भ्यः |
| षष्ठी | गतवतः | गतवतोः | गतवताम् |
| सप्तमी | गतवति | गतवतोः | गतवत्सु |
पाण्डुरङ्गस्य एव विट्ठलः, विठोबा, पण्ढरीनाथः, विठुमाऊली च इत्यादीनि बहूनि नामानि सन्ति। महाराष्ट्रस्य सोलापुरजनपदे पण्ढरपुरम् इति प्रसिद्धं तीर्थक्षेत्रं वर्तते। तच्च चन्द्रभागानद्याः तीरे विराजमानम् अस्ति। वारकरीसम्प्रदायस्य आराध्यं दैवतम् अस्ति पाण्डुरङ्गः। सः इष्टिकायां समचरणः स्थितः वर्तते। हस्तौ कट्यां संस्थाप्य ‘भक्तानां रक्षणार्थम् अहं सर्वदा कटीबद्धः अस्मि’ इति सः भक्तान् सूचयति।
नैवेद्यं गृह्यतां देव भक्तिं मे ह्यचलां कुरु।
ईप्सितं मे वरं देहि परत्र च परां गतिम्॥
शर्कराखण्डखाद्यानि दधिक्षीरघृतानि च।
आहारं भक्ष्यभोज्यं च नैवेद्यं प्रतिगृह्यताम्॥
पदच्छेदः — नैवेद्यम् + गृह्यताम् + देव + भक्तिम् + मे + हि + अचलाम् + कुरु। ईप्सितम् + मे + वरम् + देहि + परत्र + च + पराम् + गतिम्॥ शर्करा-खण्ड-खाद्यानि + दधि-क्षीर-घृतानि + च। आहारम् + भक्ष्य-भोज्यम् + च + नैवेद्यम् + प्रतिगृह्यताम्॥
अन्वयः (पुस्तकानुसारम्) — हे देव ! नैवेद्यं गृह्यताम्। शर्कराखण्डखाद्यानि दधिक्षीरघृतानि च आहारं भक्ष्यभोज्यं च नैवेद्यं प्रतिगृह्यताम्। भक्तिं हि अचलां मे कुरु। ईप्सितं वरं मे देहि। परत्र च परां गतिं देहि।
हिन्दी अर्थ — हे देव! यह नैवेद्य स्वीकार कीजिए। मेरी भक्ति को अटल बना दीजिए। मुझे मनचाहा वरदान दीजिए और परलोक में श्रेष्ठ गति दीजिए। शक्कर-मिश्री से बने खाद्य पदार्थ, दही-दूध-घी, तथा खाने-चबाने योग्य सब आहार — यह नैवेद्य ग्रहण कीजिए।
भावः — भक्त नैवेद्य अर्पित करके बदले में धन या सुख नहीं, अचल भक्ति और परम गति माँगता है — यही निष्काम भक्ति है।
यस्तु क्रियावान् मनुजः स विद्वान् — पृष्ठ 37परियोजनाकार्यम् — चित्रसंकलनम्, वाक्यरचना, महापुरुषवर्णनम्
कार्यविधिः (यह करना है) — अपने प्रदेश के दो-तीन महात्माओं/सन्तों के चित्र (पत्रिका, समाचारपत्र, अन्तर्जाल या स्वयं बनाया चित्र) एकत्र कीजिए, उन्हें चार्ट पर चिपकाइए और नीचे प्रत्येक के विषय में पाँच-छह वाक्य संस्कृत में लिखिए।
नमूना उत्तर (आदर्शम् उत्तरम्) — सन्तः नामदेवमहाराजः
सः पण्ढरपुरस्य पाण्डुरङ्गस्य परमः भक्तः आसीत्।
‘ईश्वरः सर्वेषु भूतेषु निवसति’ इति गुरोः विसोबामहाराजस्य उपदेशं सः न केवलं श्रुतवान्, अपि तु आचरितवान्।
एकदा शुनकः तस्य रोटिकाम् अपहृत्य पलायितवान्, तदा सः क्रोधं विहाय घृतपात्रम् आदाय तस्य पृष्ठे अनुधावितवान्।
मराठीभाषायां हिन्दीभाषायां च तेन बहवः अभङ्गाः पदानि च रचिताः, ये गुरुग्रन्थसाहिबे अपि सङ्गृहीताः सन्ति।
अस्माभिः तस्मात् भूतदया, विनम्रता, सर्वेषु समदृष्टिः च ग्रहणीया।
कार्यविधिः — पहले पाठ में से क्तवतु-प्रत्यय वाले वाक्य चुनिए, फिर उसी साँचे पर अपने वाक्य बनाइए — कर्ता बदलिए, पर लिङ्ग-वचन का मेल बनाए रखिए।
| पाठस्य वाक्यम् | क्तवतु-रूपम् | तादृशं नूतनं वाक्यम् (नमूना) |
|---|---|---|
| कपिलः माधवी च अवकाशकाले मातुलगृहं गतवन्तौ। | पुं. प्र. द्वि.व. | रामः लक्ष्मणः च सीतया सह वनं गतवन्तौ। |
| तत्र क्रीडावेलायां कञ्चन शुनकं दृष्टवन्तौ। | पुं. प्र. द्वि.व. | वयम् उद्याने कञ्चन मयूरं दृष्टवन्तः। |
| नामदेवः शुनकस्य पृष्ठे अनुधावितवान्। | पुं. प्र. ए.व. | बालकः कन्दुकस्य पृष्ठे अनुधावितवान्। |
| अहं श्रुतवती यत् … | स्त्री. प्र. ए.व. | अहं श्रुतवती यत् अद्य विद्यालये उत्सवः भविष्यति इति। |
| बहवः सत्पुरुषाः जन्म सार्थकं कृतवन्तः। | पुं. प्र. ब.व. | छात्राः परिश्रमेण परीक्षायां सफलतां प्राप्तवन्तः। |
| मातामही तं प्रसङ्गं दृष्टवती, तौ आहूतवती च। | स्त्री. प्र. ए.व. | माता पुत्रं दृष्टवती, तम् आहूतवती च। |
| कपिलः … शुनकं ताडितवान्। | पुं. प्र. ए.व. | कृषकः क्षेत्रे बीजानि उप्तवान्। |
| आवां तं सम्यक् दण्डितवन्तौ। | पुं. प्र. द्वि.व. | आवां गृहकार्यं सम्यक् कृतवन्तौ। |
कार्यविधिः — दोनों पर पाँच से दस वाक्य संस्कृत में लिखकर शिक्षक को दिखाइए।
नमूना उत्तर (आदर्शम् उत्तरम्) — १. गुलावरावमहाराजः
शैशवे एव सः नेत्रज्योतिं हारितवान्, तथापि तस्य ज्ञानदृष्टिः न मन्दा अभवत्।
सः स्वयं प्रज्ञाचक्षुः सन् अपि मराठीभाषायां संस्कृतभाषायां हिन्दीभाषायां च शताधिकान् ग्रन्थान् रचितवान्।
ज्ञानेश्वरमहाराजं सः स्वगुरुं मन्यते स्म, ‘मधुराद्वैत’ इति भक्तिमार्गं च प्रवर्तितवान्।
वेद-उपनिषद्-गीता-भागवतादीनां सारं सरलया भाषया जनेभ्यः सः उपदिष्टवान्।
तस्मात् वयं शिक्षामहे — शारीरिकी दुर्बलता ज्ञानस्य बाधिका न भवति।
नमूना उत्तर (आदर्शम् उत्तरम्) — २. सन्तकविः भीमभोई
सः अपि नेत्रहीनः आसीत्, तथापि तस्य वाणी सहस्रशः पदानि सृष्टवती।
‘भीम-भोई’ इति नाम्ना सः महिमाधर्मस्य प्रमुखः प्रचारकः कविः च आसीत्।
‘स्तुतिचिन्तामणिः’ इति तस्य प्रसिद्धा रचना वर्तते।
तस्य प्रसिद्धा उक्तिः — ‘मो जीवन पछे नरके पडिथाउ, जगत उद्धार हेउ’ — अर्थात् ‘मेरा जीवन चाहे नरक में पड़ा रहे, पर संसार का उद्धार हो’ इति।
तस्मात् वयं शिक्षामहे — परार्थं जीवनम् एव श्रेष्ठं जीवनम्।
Chapter 3 of 16 – Sanskrit
- Previous: Chapter 2 सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः
- Next: Chapter 4 न खलु वयस्तेजसो हेतुः
- All chapters: NCERT Solutions Class 9 Sanskrit
Also for This Chapter
NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 3 आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः – Overview
| Class | Class 9 |
| Subject | Sanskrit |
| Chapter | 3 – आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः |
| Session | 2027 |
| Format | Full answers on this page + PDF |
NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 3 – FAQs
Where can I download NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 3 आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः PDF?
Read every answer on this page, or download the free PDF from the table at the top.
Is this for the 2027 session?
Yes, it follows the latest NCERT Class 9 Sanskrit book for 2027.
How many questions are solved in NCERT Class 9 Sanskrit Chapter 3?
All questions of the chapter – the in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises.
How should I use these solutions?
Read the chapter in the NCERT book first, attempt the questions yourself, then check your answers here.