Skip to content

NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 3 आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः (PDF) – 2027

NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 3 आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः – step-by-step answers to every exercise and in-text question of the chapter, as per the latest NCERT syllabus for 2027. Read them online or download the free question-answer PDF.

आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः शारदा (कक्षा ९) का तृतीयः पाठः है। यह संवादात्मक गद्यपाठ है — मातामही अपने दौहित्र कपिल तथा दौहित्री माधवी को महाराष्ट्र के सन्तकवि नामदेवमहाराज की एक शिक्षाप्रद घटना सुनाती हैं, जिसमें भूखे कुत्ते के पीछे घी का पात्र लेकर दौड़ते नामदेव यह सिद्ध कर देते हैं कि ईश्वर केवल मन्दिर में नहीं, सर्वेषु भूतेषु बसता है। व्याकरण की दृष्टि से पाठ उपपदविभक्तयः (प्रति, विना, धिक्, निकषा, परितः, सह-साकं-सार्धं-समम्, अलम्) तथा क्तवतु-प्रत्यय सिखाता है। अभ्यास में प्रश्नोत्तर, भूतकाल-परिवर्तन, ‘कः/का — कं/कां प्रति’ कथन-निर्धारण, प्रश्ननिर्माण, घटनाक्रम, विभक्ति-योजना, क्तवतु-रूपान्तरण तथा समस्तपद-चयन — कुल आठ प्रकार के प्रश्न आते हैं।

NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 3 आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः PDF

All the answers are on this page below. The PDF also explains every answer – why it is right and how to check it – so download it for revision.

PDFChapterDownload
Solutions PDFआत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितःView PDF

पाठ का हिंदी अनुवाद

भारतदेशः बहूनां ब्रह्मर्षीणां महात्मनां च भूमिः। तेषां चरित्राणि सकलस्य विश्वस्य कृते प्रेरणास्पदम्।
भारत देश बहुत-से ब्रह्मर्षियों और महात्माओं की भूमि है। उनके चरित्र सम्पूर्ण विश्व के लिए प्रेरणा देने वाले हैं।
तेषां चरित्रेषु प्रतिपदं भूतदया, समता, क्षमा, अहिंसा, करुणा, ऋजुता, बन्धुता चेत्यादीनि जीवनमूल्यानि प्राप्यन्ते।
उनके चरित्रों में पग-पग पर प्राणियों पर दया, समता, क्षमा, अहिंसा, करुणा, सरलता (सीधापन), भाईचारा इत्यादि जीवन-मूल्य मिलते हैं।
महाराष्ट्रस्य प्रसिद्धः महात्मा नामदेवमहाराजः स्वीयव्यवहारेण करुणायाः महान्तम् आदर्शम् उपस्थापितवान्।
महाराष्ट्र के प्रसिद्ध महात्मा नामदेव महाराज ने अपने व्यवहार से करुणा का महान् आदर्श प्रस्तुत किया।
सः सर्वात्मकस्य ईश्वरस्य न केवलं सङ्कीर्तनं कृतवान् अपि तु सर्वेषु जीवेषु सः भगवन्तं दृष्टवान्।
उन्होंने सबकी आत्मा के रूप में बसे ईश्वर का केवल संकीर्तन ही नहीं किया, अपितु सभी जीवों में भगवान् को देखा।
नामदेवमहाराजस्य जीवनस्य काचित् शिक्षाप्रदा घटना अत्र प्रदर्शिता अस्ति यां पठित्वा अस्माकं जीवनं परिवर्तितं भवेत्।
यहाँ नामदेव महाराज के जीवन की एक सीख देने वाली घटना दिखाई गई है, जिसे पढ़कर हमारा जीवन बदल जाए।
कपिलः माधवी च अवकाशकाले मातुलगृहं गतवन्तौ। तत्र क्रीडावेलायां कञ्चन शुनकं दृष्टवन्तौ।
कपिल और माधवी छुट्टियों के समय मामा के घर गए। वहाँ खेलते समय उन दोनों ने एक कुत्ते को देखा।
तं दृष्ट्वा पाषाणखण्डं हस्ते स्वीकृत्य तं मारयितुं धावितवन्तौ। शुनकः भयेन आक्रोशं कुर्वन् वेगेन धावितवान्।
उसे देखकर वे दोनों हाथ में पत्थर का टुकड़ा लेकर उसे मारने के लिए दौड़े। कुत्ता डर के मारे चीखता हुआ तेज़ी से भागा।
तत् दृष्ट्वा कपिलः माधवी च उच्चैः हसितवन्तौ। मातामही तं प्रसङ्गं दूरात् दृष्टवती, तौ आहूतवती च।
यह देखकर कपिल और माधवी ज़ोर से हँसे। नानी ने वह घटना दूर से देखी और उन दोनों को बुलाया।
मातामही — भोः कपिल ! माधवि ! किं कुरुतः ?
नानी — अरे कपिल! माधवी! तुम दोनों क्या कर रहे हो?
कपिलः — मातामहि ! पश्यतु किल। सः शुनकः आवयोः क्रीडायां मध्ये मध्ये प्रविश्य आवां पीडयति स्म। अतः आवां तं सम्यक् दण्डितवन्तौ। (पुनः उच्चैः हसितवन्तौ)
कपिल — नानी! देखिए तो। वह कुत्ता हमारे खेल में बीच-बीच में घुसकर हमें तंग कर रहा था। इसलिए हम दोनों ने उसे अच्छी तरह दण्ड दिया। (दोनों फिर से ज़ोर से हँसे)
मातामही — वत्सौ, अधुना क्रीडया अलम्। कथां श्रोतुम् इच्छतः वा ?
नानी — बच्चो, अब खेल बस करो। क्या कहानी सुनना चाहते हो?
उभावपि — मातामह्याः कथा ! रोचते मे कथा …
रोचते मे मातामही।
(मातामहीम् आलिङ्गितवन्तौ)
दोनों ही — नानी की कहानी! मुझे कहानी अच्छी लगती है… मुझे नानी अच्छी लगती हैं। (दोनों ने नानी को गले लगा लिया)
मातामही — उपविशताम् , सावधानेन शृणुतां च। अस्माकं भारतभूमिः अनेकेषां नररत्नानां ब्रह्मर्षीणां राजर्षीणां च प्रसवित्री।
नानी — तुम दोनों बैठो और ध्यान से सुनो। हमारी भारतभूमि अनेक नर-रत्नों (श्रेष्ठ मनुष्यों), ब्रह्मर्षियों और राजर्षियों को जन्म देने वाली है।
बहवः सत्पुरुषाः स्वीयकर्तृत्वेन जन्म सार्थकं कृतवन्तः। किं भवन्तौ महात्मानं नामदेवं जानीतः ?
बहुत-से सज्जनों ने अपने कर्मों से अपना जन्म सार्थक किया है। क्या तुम दोनों महात्मा नामदेव को जानते हो?
माधवी — आम्। अहं श्रुतवती यत् तस्य कीर्तने स्वयं देवः पाण्डुरङ्गः नृत्यं कृतवान् इति। अपि सत्यम् ?
माधवी — हाँ। मैंने सुना है कि उनके कीर्तन में स्वयं भगवान् पाण्डुरंग ने नृत्य किया था। क्या यह सच है?
मातामही — आम्। तस्यैव पुण्यश्लोकस्य पाण्डुरङ्गमित्रस्य नामदेवमहाराजस्य एषा कथा। नामदेवः न केवलं पाण्डुरङ्गस्य प्रियभक्तः अपि तु प्रियमित्रमपि। देवः नामदेवं परितः भवति स्म।
नानी — हाँ। यह उन्हीं पवित्र चरित्र वाले, पाण्डुरंग के मित्र नामदेव महाराज की कहानी है। नामदेव पाण्डुरंग के केवल प्रिय भक्त ही नहीं, अपितु प्रिय मित्र भी थे। भगवान् नामदेव के चारों ओर (सदा उनके साथ) रहते थे।
माधवी — किं सत्यमेव नामदेवस्य मित्रम् आसीत् पाण्डुरङ्गः ?
माधवी — क्या पाण्डुरंग सचमुच नामदेव के मित्र थे?
कपिलः — किं देवेन सह अपि मित्रता सम्भवति ?
कपिल — क्या भगवान् के साथ भी मित्रता हो सकती है?
मातामही — आम् वत्सौ। देवः पाण्डुरङ्गः नामदेवस्य प्रियसुहृदासीत्। नामदेवः प्रतिदिनं पाण्डुरङ्गाय नैवेद्यं समर्प्य, तं भोजयित्वा ततः परमेव अन्नं सेवते स्म।
नानी — हाँ बच्चो। भगवान् पाण्डुरंग नामदेव के प्रिय मित्र थे। नामदेव प्रतिदिन पाण्डुरंग को भोग अर्पित करके, उन्हें भोजन कराकर, उसके बाद ही स्वयं अन्न ग्रहण करते थे।
तस्य गुरुः आसीत् विसोबा। विसोबा तम् अध्यापितवान् यत् ‘ईश्वरः न केवलं मन्दिरे भवति, अपि तु सर्वेषु भूतेषु तस्य निवासो भवति। अतः तस्य सर्वात्मकस्य ईश्वरस्य पूजनं कुरु’ इति।
उनके गुरु विसोबा थे। विसोबा ने उन्हें सिखाया था कि ‘ईश्वर केवल मन्दिर में नहीं होता, अपितु सभी प्राणियों में उसका निवास होता है। इसलिए सबकी आत्मा के रूप में बसे उस ईश्वर की पूजा करो।’
कपिलः — मातामहि ! किं सत्यमेव ईश्वरः सर्वेषु भूतेषु निवसति ?
कपिल — नानी! क्या सचमुच ईश्वर सभी प्राणियों में निवास करता है?
मातामही — आम्, शृणु वत्स ! नामदेवः प्रतिदिनम् अतीवश्रद्धया निष्ठया भक्त्या च नैवेद्यस्थालिकाम् आदाय मन्दिरं गच्छति स्म।
नानी — हाँ, सुनो बेटा! नामदेव प्रतिदिन अत्यन्त श्रद्धा, निष्ठा और भक्ति के साथ भोग की थाली लेकर मन्दिर जाते थे।
एकदा सः नैवेद्यस्थालिकां गृहीत्वा विग्रहस्य पुरतः स्थापितवान्। नेत्रे निमील्य प्रार्थनां कृतवान् —
एक बार उन्होंने भोग की थाली लेकर (भगवान् की) मूर्ति के सामने रखी। आँखें बंद करके प्रार्थना की —
नैवेद्यं गृह्यतां देव भक्तिं मे ह्यचलां कुरु।
ईप्सितं मे वरं देहि परत्र च परां गतिम्॥
हे देव! यह भोग ग्रहण कीजिए और मेरी भक्ति को अटल बना दीजिए। मुझे मनचाहा वर दीजिए और परलोक में उत्तम गति भी दीजिए।
शर्कराखण्डखाद्यानि दधिक्षीरघृतानि च।
आहारं भक्ष्यभोज्यं च नैवेद्यं प्रतिगृह्यताम्॥
मिश्री (शक्कर के टुकड़ों) से बने खाद्य पदार्थ, दही, दूध और घी, तथा खाने योग्य भक्ष्य-भोज्य आहार — यह भोग स्वीकार कीजिए।
मन्त्रम् उच्चार्य श्रद्धया प्रणम्य सः नेत्रे उद्घाटितवान्। अहो आश्चर्यम् ! पुरतः स्थितायां स्थालिकायां रोटिका नासीत्।
मन्त्र बोलकर और श्रद्धा से प्रणाम करके उन्होंने आँखें खोलीं। अरे, आश्चर्य! सामने रखी थाली में रोटी नहीं थी।
माधवी — पाण्डुरङ्गः आगत्य भक्षितवान् किल ?
माधवी — पाण्डुरंग ने आकर (रोटी) खा ली होगी, है न?
मातामही — न हि। कश्चन बुभुक्षितः शुनकः आगत्य रोटिकां मुखे गृहीत्वा धावितवान्।
नानी — नहीं। एक भूखा कुत्ता आया और रोटी मुँह में दबाकर भाग गया।
कपिलः — धिक् शुनकम् ! मातामहि ! पश्यतु, शुनकाः दुष्टाः एव भवन्ति।
कपिल — धिक्कार है कुत्ते को! नानी! देखिए, कुत्ते दुष्ट ही होते हैं।
माधवी — सत्यं भ्रातः ! नामदेवस्य कियत् दुःखं जातं स्यात् खलु।
माधवी — सच है भैया! नामदेव को कितना दुःख हुआ होगा!
मातामही — पुत्रकौ, शृणुताम्। नामदेवः शुनकस्य पृष्ठे अनुधावितवान्। जानीतः किमर्थं कथं च ?
नानी — बच्चो, सुनो। नामदेव कुत्ते के पीछे दौड़े। जानते हो, किसलिए और कैसे?
कपिलः — क्रोधेन लगुडम् आदाय शुनकं ताडयितुं धावितवान् स्यात् !
कपिल — क्रोध से लाठी लेकर कुत्ते को पीटने के लिए दौड़े होंगे!
माधवी — दण्डयितुं पाषाणखण्डम् आदाय धावितवान् स्यात् ! सत्यं किल मातामहि !
माधवी — दण्ड देने के लिए पत्थर का टुकड़ा लेकर दौड़े होंगे! सच है न, नानी!
मातामही — न हि बालौ ! नामदेवः कोपेन न धावितवान्, प्रत्युत सः करुणया धावितवान्। न लगुडं, न पाषाणखण्डम्, अपि तु घृतपात्रं धृत्वा।
नानी — नहीं बच्चो! नामदेव क्रोध से नहीं दौड़े, बल्कि वे दया से दौड़े। न लाठी लेकर, न पत्थर का टुकड़ा लेकर, बल्कि घी का पात्र लेकर।
उभावपि — (साश्चर्यम् उच्चैः) किं घृतपात्रम् आधृत्य ?
दोनों ही — (आश्चर्य के साथ ज़ोर से) क्या घी का पात्र लेकर?
मातामही — आम्, घृतपात्रम् आधृत्य एव।
नानी — हाँ, घी का पात्र लेकर ही।
उभौ — किन्तु किमर्थम् ?
दोनों — परन्तु किसलिए?
मातामही — जातौ, शुनकः शुष्करोटिकाम् अपहृत्य पलायितवान् खलु। महात्मनः नामदेवस्य चिन्ता आसीत् यत् यदि शुनकः शुष्करोटिकां खादेत् तर्हि तस्य उदरवेदना भवेत् इति।
नानी — बच्चो, कुत्ता तो सूखी रोटी चुराकर भाग गया था। महात्मा नामदेव को यह चिन्ता थी कि यदि कुत्ता सूखी रोटी खाएगा तो उसके पेट में दर्द होगा।
अतः तस्य पीडा मा भवतु इति चिन्तयन् घृतपात्रम् आदाय ‘हे देव! शुष्कां रोटिकां मा खादतु, घृतम् अपि स्वीकरोतु’ इति वदन् अनुधावितवान् सः।
इसलिए ‘उसे कष्ट न हो’ — यह सोचते हुए वे घी का पात्र लेकर, ‘हे देव! सूखी रोटी मत खाइए, घी भी ले लीजिए’ — ऐसा कहते हुए उसके पीछे दौड़े।
(उभौ परस्परं पश्यतः। अपराधभावनया तयोः मुखे म्लाने आस्ताम्।)
(दोनों एक-दूसरे को देखते हैं। अपराध की भावना से दोनों के चेहरे मुरझा गए।)
मातामही — धावन् शुनकः अदृश्यः जातः। तस्य स्थाने पाण्डुरङ्गःआविर्भूतः। स नामदेवम् उक्तवान् — ‘वत्स नामदेव ! उत्तीर्णः भवान् परीक्षाम्।
नानी — दौड़ता हुआ कुत्ता अदृश्य हो गया। उसके स्थान पर पाण्डुरंग प्रकट हो गए। उन्होंने नामदेव से कहा — ‘बेटा नामदेव! तुम परीक्षा में उत्तीर्ण हो गए।
‘ईश्वरः सर्वेषु भूतेषु निवसति’ इति गुरूपदेशं न केवलं भवान् श्रुतवान् अपि तु अनुपालितवान्। सुतरां धन्यो भवान्।
‘ईश्वर सब प्राणियों में निवास करता है’ — गुरु के इस उपदेश को तुमने केवल सुना ही नहीं, बल्कि उसका पालन भी किया। तुम सचमुच धन्य हो।’
कपिलः — मातामहि ! अहं प्रमादं कृतवान्। अकारणं हि शुनकं ताडितवान्। इतः पूर्वमपि बहुवारं जीवान् पीडितवान्।
कपिल — नानी! मुझसे भूल हो गई। मैंने बिना कारण ही कुत्ते को मारा। इससे पहले भी मैंने कई बार जीवों को सताया है।
अद्य अहं ज्ञातवान् यत् सर्वेषु जीवेषु ईश्वरः निवसति, अतः कमपि न पीडयिष्यामि इति।
आज मैंने जान लिया कि सभी जीवों में ईश्वर निवास करता है, इसलिए (अब) मैं किसी को भी नहीं सताऊँगा।
माधवी — मातामहि ! क्षाम्यतु माम्। अहमपि कदापि कस्यापि पीडां न जनयिष्यामि।
माधवी — नानी! मुझे क्षमा कीजिए। मैं भी कभी किसी को पीड़ा नहीं पहुँचाऊँगी।
मातामही — चिरञ्जीविनौ ! मां निकषा आगच्छताम्। (आलिङ्गनं कृत्वा) अस्माकं कायेन वाचा मनसा वा कस्यापि पीडा न भवेत्।
नानी — चिरंजीवी रहो बच्चो! मेरे पास आओ। (गले लगाकर) हमारे शरीर से, वाणी से या मन से किसी को भी पीड़ा न हो।
तथैव कस्यापि या कापि पीडा स्यात् तां निवारयितुं प्रयतामहे इति सङ्कल्पं कुर्मः। इदमस्तु अस्माकं ध्येयम् —
उसी प्रकार किसी को भी जो कोई भी पीड़ा हो, उसे दूर करने का हम प्रयत्न करेंगे — यह संकल्प करते हैं। यही हमारा लक्ष्य हो —
‘आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति
स पण्डितः।’
‘जो सब प्राणियों को अपने समान देखता है, वही पण्डित (सच्चा ज्ञानी) है।’

NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 3 आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः – Questions and Answers

All questions of the chapter are answered below, in the order of the book – in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises. Each answer is written the way you would write it in the exam.

पाठ-प्रवेशः — पृष्ठ 22आरम्भिकः गद्यांशः तथा कथायाः प्रारम्भः — अर्थः, भावः (पाठ-बोधाय अतिरिक्ताः अभ्यास-प्रश्नाः)

पाठ-परिचयः
प्र.1पाठस्य आरम्भिकं गद्यांशं पठित्वा तस्य हिन्दी-अर्थं भावं च लिखत —
“भारतदेशः बहूनां ब्रह्मर्षीणां महात्मनां च भूमिः। तेषां चरित्राणि सकलस्य विश्वस्य कृते प्रेरणास्पदम्। तेषां चरित्रेषु प्रतिपदं भूतदया, समता, क्षमा, अहिंसा, करुणा, ऋजुता, बन्धुता चेत्यादीनि जीवनमूल्यानि प्राप्यन्ते। महाराष्ट्रस्य प्रसिद्धः महात्मा नामदेवमहाराजः स्वीयव्यवहारेण करुणायाः महान्तम् आदर्शम् उपस्थापितवान्। सः सर्वात्मकस्य ईश्वरस्य न केवलं सङ्कीर्तनं कृतवान् अपि तु सर्वेषु जीवेषु सः भगवन्तं दृष्टवान्। नामदेवमहाराजस्य जीवनस्य काचित् शिक्षाप्रदा घटना अत्र प्रदर्शिता अस्ति यां पठित्वा अस्माकं जीवनं परिवर्तितं भवेत्।”
उत्तर

हिन्दी अर्थ — भारतदेश बहुत-से ब्रह्मर्षियों और महात्माओं की भूमि है। उनके चरित्र सारे विश्व के लिए प्रेरणा के स्थान हैं। उनके चरित्रों में पद-पद पर भूतदया, समता, क्षमा, अहिंसा, करुणा, ऋजुता, बन्धुता आदि जीवनमूल्य मिलते हैं। महाराष्ट्र के प्रसिद्ध महात्मा नामदेवमहाराज ने अपने व्यवहार से करुणा का महान् आदर्श उपस्थित किया। उन्होंने सर्वात्मक (सबमें व्याप्त) ईश्वर का केवल सङ्कीर्तन ही नहीं किया, अपितु सब जीवों में उन्होंने भगवान् को देखा। नामदेवमहाराज के जीवन की एक शिक्षाप्रद घटना यहाँ दिखाई गई है, जिसे पढ़कर हमारा जीवन बदल जाना चाहिए।

भावः — सच्ची भक्ति ईश्वर का नाम लेने में ही नहीं, हर जीव में उसे देखने में है; नामदेव का जीवन इसी करुणा का आदर्श है।

प्र.2कथायाः प्रारम्भे कपिलः माधवी च किम् अकुरुताम् ? — “कपिलः माधवी च अवकाशकाले मातुलगृहं गतवन्तौ … मातामही तं प्रसङ्गं दूरात् दृष्टवती, तौ आहूतवती च।”
उत्तर

कपिलः माधवी च अवकाशकाले मातुलगृहं गतवन्तौ। तत्र क्रीडावेलायां कञ्चन शुनकं दृष्टवन्तौ। तं दृष्ट्वा पाषाणखण्डं हस्ते स्वीकृत्य तं मारयितुं धावितवन्तौ। शुनकः भयेन आक्रोशं कुर्वन् वेगेन धावितवान्। तत् दृष्ट्वा कपिलः माधवी च उच्चैः हसितवन्तौ। (हिन्दी — कपिल और माधवी छुट्टी के समय मामा के घर गए। वहाँ खेल के समय उन्होंने एक कुत्ता देखा। उसे देखकर हाथ में पत्थर का टुकड़ा लेकर उसे मारने के लिए दौड़े। कुत्ता डर से चिल्लाता हुआ तेज़ी से भागा। यह देखकर कपिल और माधवी ज़ोर से हँसे।)

कथा-संवादः — पाठ्यप्रश्नाः — पृष्ठ 23–26मातामही-कपिल-माधवी-संवादे उपस्थिताः प्रश्नाः तथा तेषाम् उत्तराणि (पाठाधारिताः अतिरिक्ताः अभ्यास-प्रश्नाः)

पाठ्यप्रश्नाः
प्र.1भोः कपिल ! माधवि ! किं कुरुतः ? (मातामही)
उत्तर

आवां क्रीडावः। एकः शुनकः आवयोः क्रीडायां मध्ये मध्ये प्रविश्य आवां पीडयति स्म, अतः आवां तं सम्यक् दण्डितवन्तौ। (हिन्दी — हम दोनों खेल रहे हैं। एक कुत्ता बार-बार हमारे खेल के बीच में घुसकर हमें परेशान कर रहा था, इसलिए हमने उसे अच्छी तरह दण्ड दिया।)

प्र.2वत्सौ, अधुना क्रीडया अलम्। कथां श्रोतुम् इच्छतः वा ? (मातामही)
उत्तर

आम् मातामहि! आवाम् अवश्यं कथां श्रोतुम् इच्छावः। मातामह्याः कथा ! रोचते मे कथा … रोचते मे मातामही। (हिन्दी — हाँ नानी! हम दोनों अवश्य कथा सुनना चाहते हैं। नानी की कथा! मुझे कथा अच्छी लगती है… मुझे नानी अच्छी लगती है।)

प्र.3किं भवन्तौ महात्मानं नामदेवं जानीतः ? (मातामही)
उत्तर

आम्, आवां महात्मानं नामदेवं जानीवः। माधवी श्रुतवती यत् तस्य कीर्तने स्वयं देवः पाण्डुरङ्गः नृत्यं कृतवान् इति। (हिन्दी — हाँ, हम दोनों महात्मा नामदेव को जानते हैं। माधवी ने सुना है कि उनके कीर्तन में स्वयं भगवान् पाण्डुरङ्ग नाचे थे।)

प्र.4किं सत्यमेव नामदेवस्य मित्रम् आसीत् पाण्डुरङ्गः ? (माधवी)
उत्तर

आम्, सत्यमेव। देवः पाण्डुरङ्गः नामदेवस्य प्रियसुहृद् आसीत्। नामदेवः न केवलं पाण्डुरङ्गस्य प्रियभक्तः अपि तु प्रियमित्रमपि आसीत्। देवः नामदेवं परितः भवति स्म। (हिन्दी — हाँ, सचमुच। भगवान् पाण्डुरङ्ग नामदेव के प्रिय मित्र थे। नामदेव पाण्डुरङ्ग के केवल प्रिय भक्त ही नहीं, प्रिय मित्र भी थे। भगवान् नामदेव के चारों ओर रहते थे।)

प्र.5किं देवेन सह अपि मित्रता सम्भवति ? (कपिलः)
उत्तर

आम्, सम्भवति। यदि भक्तः निष्कपटेन प्रेम्णा भजते तर्हि देवः अपि तस्य सखा भवति। नामदेवस्य देवेन सह तादृशी एव मित्रता आसीत् — सः पाण्डुरङ्गं भोजयित्वा एव स्वयम् अन्नं सेवते स्म। (हिन्दी — हाँ, सम्भव है। यदि भक्त निष्कपट प्रेम से भजता है तो भगवान् भी उसके सखा बन जाते हैं। नामदेव की भगवान् से ऐसी ही मित्रता थी — वे पाण्डुरङ्ग को भोजन कराकर ही स्वयं अन्न ग्रहण करते थे।)

प्र.6मातामहि ! किं सत्यमेव ईश्वरः सर्वेषु भूतेषु निवसति ? (कपिलः)
उत्तर

आम् वत्स ! सत्यमेव ईश्वरः सर्वेषु भूतेषु निवसति। नामदेवस्य गुरुः विसोबा तम् एतत् एव अध्यापितवान् — ‘ईश्वरः न केवलं मन्दिरे भवति, अपि तु सर्वेषु भूतेषु तस्य निवासो भवति। अतः तस्य सर्वात्मकस्य ईश्वरस्य पूजनं कुरु’ इति। (हिन्दी — हाँ बेटा! सचमुच ईश्वर सब प्राणियों में निवास करता है। नामदेव के गुरु विसोबा ने उन्हें यही सिखाया था — ‘ईश्वर केवल मन्दिर में नहीं होता, अपितु सब प्राणियों में उसका निवास होता है। इसलिए उस सर्वात्मक ईश्वर की पूजा करो।’)

प्र.7पाण्डुरङ्गः आगत्य भक्षितवान् किल ? (माधवी)
उत्तर

न हि। कश्चन बुभुक्षितः शुनकः आगत्य रोटिकां मुखे गृहीत्वा धावितवान्। (हिन्दी — नहीं। कोई भूखा कुत्ता आकर रोटी को मुँह में लेकर भाग गया।)

प्र.8पुत्रकौ, शृणुताम्। नामदेवः शुनकस्य पृष्ठे अनुधावितवान्। जानीतः किमर्थं कथं च ? (मातामही)
उत्तर

नामदेवः कोपेन न धावितवान्, प्रत्युत सः करुणया धावितवान्। न लगुडं, न पाषाणखण्डम्, अपि तु घृतपात्रं धृत्वा धावितवान्। तस्य चिन्ता आसीत् — यदि शुनकः शुष्करोटिकां खादेत् तर्हि तस्य उदरवेदना भवेत् इति। (हिन्दी — नामदेव क्रोध से नहीं दौड़े, बल्कि करुणा से दौड़े। न लाठी लेकर, न पत्थर लेकर, अपितु घी का पात्र लेकर दौड़े। उनकी चिन्ता यह थी कि यदि कुत्ता सूखी रोटी खाएगा तो उसके पेट में दर्द होगा।)

प्र.9किं घृतपात्रम् आधृत्य ? किन्तु किमर्थम् ? (उभावपि / उभौ) — ततः कथायाः अन्ते किम् अभवत् ?
उत्तर

आम्, घृतपात्रम् आधृत्य एव। शुनकः शुष्करोटिकाम् अपहृत्य पलायितवान्। नामदेवस्य चिन्ता आसीत् यत् यदि शुनकः शुष्करोटिकां खादेत् तर्हि तस्य उदरवेदना भवेत् इति। अतः ‘हे देव! शुष्कां रोटिकां मा खादतु, घृतम् अपि स्वीकरोतु’ इति वदन् सः अनुधावितवान्। धावन् शुनकः अदृश्यः जातः। तस्य स्थाने पाण्डुरङ्गः आविर्भूतः, नामदेवम् उक्तवान् च — ‘वत्स नामदेव! उत्तीर्णः भवान् परीक्षाम्।’ (हिन्दी — हाँ, घी का पात्र लेकर ही। कुत्ता सूखी रोटी चुराकर भागा था। नामदेव को चिन्ता थी कि सूखी रोटी खाने से उसके पेट में दर्द होगा, इसलिए वे ‘हे देव! सूखी रोटी मत खाइए, घी भी लीजिए’ कहते हुए उसके पीछे दौड़े। दौड़ता कुत्ता अदृश्य हो गया और उसके स्थान पर प्रकट होकर पाण्डुरङ्ग ने कहा — ‘वत्स नामदेव! तुम परीक्षा में उत्तीर्ण हुए।’)

सर्वं शब्देन भासते — पृष्ठ 27–29शब्दार्थ-तालिका — रिक्तः ‘मातृभाषया अर्थं लिखत’ इति स्तम्भः पूरितः

शब्दार्थः
प्र.1‘सर्वं शब्देन भासते’ इति सारण्यां रिक्तं ‘मातृभाषया अर्थं लिखत’ इति स्तम्भं पूरयत।
उत्तर

अन्तिम स्तम्भ (मातृभाषया अर्थः) यहाँ हिन्दी में भरा गया है। जिनकी मातृभाषा मराठी, बाङ्ला, तमिळ आदि है, वे इसी ढंग से अपनी भाषा में लिखें।

शब्दःअर्थः (संस्कृतम्)हिन्दीEnglishमातृभाषया अर्थं लिखत (हिन्दी)
अनुधावितवान् (अनु + √धाव् + क्तवतु, पुं.प्र.ए.व.)पृष्ठतः अधावत्पीछे दौड़ाChasedकिसी के पीछे-पीछे दौड़ा — जैसे नामदेव कुत्ते के पीछे दौड़े
अनुपालितवान् (अनु + √पाल् + क्तवतु, पुं.प्र.ए.व.)अनुसरणम् अकरोत्पालन कियाFollowedकहे हुए पर चला, उपदेश को जीवन में उतारा
अपहृत्य (अप + √हृ + ल्यप्, अव्ययम्)चोरयित्वाचुराकरHaving stolenछीनकर / उठा ले जाकर
आविर्भूतवान् (आविस् + √भू + क्तवतु, पुं.प्र.ए.व.)प्रत्यक्षीभूतःप्रकट हुएAppearedसामने प्रकट हो गए, दिखाई पड़े
आलिङ्गनं कृतवन्तौ (√कृ + क्तवतु, पुं.प्र.द्वि.व.)आश्लिष्टौदोनों गले मिलेHuggedदोनों ने गले लगा लिया
ऋजुता (स्त्री.प्र.ए.व.)सरलतासीधापनSimplicityसरल-स्वभाव, कपट का न होना
करुणया (स्त्री.तृ.ए.व.)दययादया सेWith mercyदया-भाव से, तरस खाकर
कायः (पुं.प्र.ए.व.)देहःशरीरBodyदेह, तन (‘कायेन वाचा मनसा’ = तन, वाणी और मन से)
घृतम् (नपुं.प्र.ए.व.)हविःघीClarified butterघी
दण्डितवन्तौ (√दण्ड् + क्तवतु, पुं.प्र.द्वि.व.)दण्डं दत्तवन्तौदण्ड दियाPunishedदोनों ने सज़ा दी
नैवेद्यम् (नपुं.प्र.ए.व.)देवाय समर्पयितुं निर्मितः पदार्थःभोगOffering to Godभगवान् को अर्पित किया जाने वाला भोजन, भोग
निकषा (अव्ययम्)समीपेपासNearपास, निकट (‘मां निकषा आगच्छताम्’ = मेरे पास आओ)
निमील्य (नि + √मिल् + ल्यप्)पिधायबंद करकेHaving closed(आँखें) मूँदकर
पाषाणखण्डम् (पुं.द्वि.ए.व.)शिलाखण्डम्पत्थर का टुकड़ाPiece of Stoneपत्थर का टुकड़ा, ढेला
पुण्यश्लोकः (पुं.प्र.ए.व.)पुण्यः श्लोकः (चरितं) यस्य सःपवित्र चरित्रवालाVirtuous characterजिसका यश पवित्र है, पुण्य-कीर्ति वाला
प्रसवित्री (स्त्री.प्र.ए.व.)जनयित्रीजन्म देने वालीOne who gives birthजन्म देने वाली, जननी
ब्रह्मर्षीणाम् (पुं.ष.ब.व.)ब्रह्मज्ञानिनाम् ऋषीणाम्ब्रह्म को जानने वाले ऋषियों काOf Seers of Brahmanब्रह्मज्ञानी ऋषियों का
बुभुक्षितः (पुं.प्र.ए.व.)क्षुधार्तःभूखाHungryभूख से व्याकुल, भूखा
भक्षितवान् (√भक्ष् + क्तवतु, पुं.प्र.ए.व.)खादितवान्खायाAteखा लिया
मातुलः (पुं.प्र.ए.व.)मातुः भ्रातामामाMaternal uncleमाँ का भाई, मामा
म्लाने (नपुं.प्र.द्वि.व.)कान्तिहीनेकुम्हलायाWithered(दोनों मुख) मुरझाए हुए, उदास
लगुडम् (पुं.द्वि.ए.व.)दण्डम्लाठीStickलाठी, डण्डा
शिक्षाप्रदा (उपपदतत्पुरुषः, स्त्री.प्र.ए.व.)शिक्षां प्रददाति इतिसीख देने वालीWhich imparts educationसीख देने वाली, शिक्षाप्रद
सुहृत् (पुं.प्र.ए.व.)सखामित्रFriendसच्चा मित्र (सु + हृद् = अच्छे हृदय वाला)

अत्र इदम् अवधेयम् — पृष्ठ 29–30उपपदविभक्तयः — प्रति, विना, धिक्, निकषा, परितः, सह-साकं-सार्धं-समम्, अलम् (पुस्तकस्य नियम-खण्डः; प्रश्नाः अतिरिक्त-अभ्यासाय योजिताः)

व्याकरणम्
प्र.1उपपदविभक्तिः का ? ‘प्रति’, ‘विना’, ‘धिक्’ तथा ‘निकषा’ इत्येतेषां योगे का विभक्तिः भवति ?
उत्तर

‘उप’ इत्यस्य अर्थः सामीप्यम् इति। समीपस्थं पदम् आश्रित्य जायमाना विभक्तिः उपपदविभक्तिः इति कथ्यते। (हिन्दी — ‘उप’ का अर्थ है समीपता। पास में रखे किसी पद के कारण जो विभक्ति लगती है, उसे उपपदविभक्ति कहते हैं। अर्थात् विभक्ति कारक से नहीं, पास के शब्द से तय होती है।)

उपपदम्अर्थःविभक्तिःपुस्तकस्य उदाहरणम्
प्रतिआभिमुख्यम् (की ओर)द्वितीयानामदेवः प्रतिदिनं मन्दिरं प्रति गच्छति स्म। / बालः सदा मातरं प्रति धावति।
विनाबिनाद्वितीया, तृतीया, पञ्चमी — तीनोंअहं कारणं विना शुनकं ताडितवान्। / कारणेन विना … / कारणात् विना …
धिक्निन्दावाचकः (धिक्कार)द्वितीयाधिक् शुनकम्। / धिक् दुर्जनम्।
निकषासमीपम् (पास)द्वितीयाकपिलः मातामहीं निकषा आगतवान्। / केशवस्य गृहं पाठशालां निकषा अस्ति।
प्र.2‘परितः’, ‘सह-साकं-सार्धं-समम्’ तथा ‘अलम्’ इत्येतेषां योगे का विभक्तिः भवति ? सोदाहरणं लिखत।
उत्तर
उपपदम्अर्थःविभक्तिःपुस्तकस्य उदाहरणम्
परितःपरिवृत्य / सर्वस्मिन् पार्श्वे (चारों ओर)द्वितीयादेवं परितः भक्ताः सन्ति। / शिक्षकं परितः छात्राः भवन्ति।
सह, साकम्, सार्धम्, समम्साथतृतीयामाधवी कपिलेन सह भ्रमति। / जनकेन सह पुत्री क्रीडति। / त्वं मित्रेण साकं धावसि। / सः पित्रा सार्धम् आगच्छति। / रामः लक्ष्मणेन समं वनं गच्छति। / अहम् अनुजेन साकं ग्रामं गच्छामि।
अलम्पर्याप्तम् / निषेधः (बस, मत करो)तृतीयाअलं क्रीडया। / अलं विस्तरेण। / अलम् आलस्येन। / अलं कलहेन। / अलं क्रोधेन।
प्र.3अधोलिखितेषु वाक्येषु उपपदस्य निर्देशं कृत्वा विभक्तिं स्पष्टीकुरुत —
(क) मां निकषा आगच्छताम्।
(ख) देवः नामदेवं परितः भवति स्म।
(ग) अधुना क्रीडया अलम्।
(घ) किं देवेन सह अपि मित्रता सम्भवति ?
(ङ) धिक् शुनकम्।
उत्तर
वाक्यम्उपपदम्पदम् + विभक्तिःनियमः
(क) मां निकषा आगच्छताम्।निकषामाम् — द्वितीया, एकवचनम् (अस्मद्)निकषा-योगे द्वितीया
(ख) देवः नामदेवं परितः भवति स्म।परितःनामदेवम् — द्वितीया, ए.व.परितः-योगे द्वितीया
(ग) अधुना क्रीडया अलम्।अलम्क्रीडया — तृतीया, ए.व. (स्त्री.)अलम्-योगे तृतीया
(घ) किं देवेन सह अपि मित्रता सम्भवति ?सहदेवेन — तृतीया, ए.व.सह-योगे तृतीया
(ङ) धिक् शुनकम्।धिक्शुनकम् — द्वितीया, ए.व.धिक्-योगे द्वितीया

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 30–31प्रश्न १ — अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतभाषया लिखत (अन्ते द्वौ पाठाधारितौ अतिरिक्तौ अभ्यास-प्रश्नौ)

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
प्र.1 (क)मातामही कस्य कथां श्रावितवती ?
उत्तर

मातामही महाराष्ट्रस्य प्रसिद्धस्य महात्मनः पुण्यश्लोकस्य नामदेवमहाराजस्य कथां श्रावितवती। (हिन्दी — नानी ने महाराष्ट्र के प्रसिद्ध महात्मा, पुण्यश्लोक नामदेवमहाराज की कथा सुनाई।)

प्र.1 (ख)नामदेवस्य गुरुः नामदेवं किम् अध्यापितवान् ?
उत्तर

नामदेवस्य गुरुः विसोबा नामदेवम् अध्यापितवान् यत् — ‘ईश्वरः न केवलं मन्दिरे भवति, अपि तु सर्वेषु भूतेषु तस्य निवासो भवति। अतः तस्य सर्वात्मकस्य ईश्वरस्य पूजनं कुरु’ इति। (हिन्दी — नामदेव के गुरु विसोबा ने नामदेव को यह पढ़ाया कि — ‘ईश्वर केवल मन्दिर में नहीं होता, अपितु सब प्राणियों में उसका निवास होता है। इसलिए उस सर्वात्मक ईश्वर की पूजा करो।’)

प्र.1 (ग)नामदेवः कया भावनया धावनं कृतवान् ?
उत्तर

नामदेवः करुणया (करुणाभावनया) धावनं कृतवान्। सः कोपेन न धावितवान्, प्रत्युत ‘शुनकस्य उदरवेदना मा भवतु’ इति चिन्तयन् घृतपात्रम् आदाय धावितवान्। (हिन्दी — नामदेव करुणा की भावना से दौड़े। वे क्रोध से नहीं दौड़े, बल्कि ‘कुत्ते के पेट में दर्द न हो’ ऐसा सोचते हुए घी का पात्र लेकर दौड़े।)

प्र.1 (घ)बालकयोः मुखे किमर्थं म्लाने संजाते ?
उत्तर

अपराधभावनया बालकयोः मुखे म्लाने संजाते। यतः तौ अकारणम् एव शुनकं पाषाणखण्डेन मारयितुं धावितवन्तौ, तस्य उपरि हसितवन्तौ च — नामदेवस्य कथां श्रुत्वा तौ स्वकीयम् अपराधं ज्ञातवन्तौ। (हिन्दी — अपराध-भावना से दोनों बालकों के मुख मुरझा गए। क्योंकि उन्होंने बिना कारण ही कुत्ते को पत्थर से मारने दौड़े थे और उस पर हँसे भी थे — नामदेव की कथा सुनकर उन्हें अपने अपराध का बोध हुआ।)

प्र.1 (ङ)कपिलः माधवी च कं सङ्कल्पं कृतवन्तौ ?
उत्तर

कपिलः माधवी च (मातामह्या सह) इमं सङ्कल्पं कृतवन्तौ — ‘अस्माकं कायेन वाचा मनसा वा कस्यापि पीडा न भवेत्। तथैव कस्यापि या कापि पीडा स्यात् तां निवारयितुं प्रयतामहे’ इति। (हिन्दी — ‘हमारे शरीर, वाणी या मन से किसी को पीड़ा न हो; और किसी की जो भी पीड़ा हो, उसे दूर करने का हम प्रयत्न करें।’)

प्र.1 (च)‘तं दृष्ट्वा पाषाणखण्डं स्वीकृत्य मारयितुं धावितवन्तौ’ इति वाक्ये ‘तम्’ इति सर्वनामशब्दः कस्य कृते प्रयुक्तः ?
उत्तर

‘तम्’ इति सर्वनामशब्दः शुनकस्य कृते प्रयुक्तः। (हिन्दी — ‘तम्’ सर्वनाम शब्द कुत्ते के लिए प्रयुक्त हुआ है।)

प्र.1 (छ)कपिलः माधवी च कुत्र गतवन्तौ ?
उत्तर

कपिलः माधवी च अवकाशकाले मातुलगृहं गतवन्तौ। (हिन्दी — कपिल और माधवी छुट्टी के समय मामा के घर गए।)

प्र.1 (ज)‘मातामही तं प्रसङ्गं दृष्टवती, तौ आहूतवती च’। इति वाक्ये ‘तौ’ इति शब्दः कस्यां विभक्तौ अस्ति ?
उत्तर

‘तौ’ इति शब्दः द्वितीयायां विभक्तौ (पुंलिङ्गे, द्विवचने) अस्ति। (हिन्दी — ‘तौ’ शब्द द्वितीया विभक्ति में है — पुल्लिङ्ग, द्विवचन।)

प्र.1 (अतिरिक्तः – १)नामदेवः पाण्डुरङ्गस्य कीदृशः आसीत् ? (पाठाधारितः अतिरिक्तः प्रश्नः)
उत्तर

नामदेवः पाण्डुरङ्गस्य न केवलं प्रियभक्तः, अपि तु प्रियमित्रम् अपि आसीत्। सः प्रतिदिनं पाण्डुरङ्गाय नैवेद्यं समर्प्य, तं भोजयित्वा, ततः परमेव अन्नं सेवते स्म। देवः अपि तं परितः भवति स्म। (हिन्दी — नामदेव पाण्डुरङ्ग के केवल प्रिय भक्त ही नहीं, प्रिय मित्र भी थे। वे प्रतिदिन पाण्डुरङ्ग को नैवेद्य अर्पित करके, उन्हें भोजन कराकर, उसके बाद ही स्वयं अन्न ग्रहण करते थे। भगवान् भी उनके चारों ओर रहते थे।)

प्र.1 (अतिरिक्तः – २)शुनकस्य स्थाने आविर्भूतः पाण्डुरङ्गः नामदेवं किम् उक्तवान् ? (पाठाधारितः अतिरिक्तः प्रश्नः)
उत्तर

पाण्डुरङ्गः नामदेवम् उक्तवान् — ‘वत्स नामदेव ! उत्तीर्णः भवान् परीक्षाम्। ‘‘ईश्वरः सर्वेषु भूतेषु निवसति’’ इति गुरूपदेशं न केवलं भवान् श्रुतवान् अपि तु अनुपालितवान्। सुतरां धन्यो भवान्।’ (हिन्दी — पाण्डुरङ्ग ने नामदेव से कहा — ‘बेटा नामदेव! तुम परीक्षा में उत्तीर्ण हुए। ‘ईश्वर सब प्राणियों में बसता है’ — इस गुरु-उपदेश को तुमने केवल सुना ही नहीं, अपितु उसका पालन भी किया। इसलिए तुम धन्य हो।’)

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 31प्रश्न २ — अधोलिखितानि वाक्यानि भूतकालेन परिवर्त्य पुनः लिखत

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
प्र.2 (यथा)यथा — नामदेवः स्थालिकां स्वीकृत्य मन्दिरं गच्छति। → नामदेवः स्थालिकां स्वीकृत्य मन्दिरं गतवान्।
उत्तर

यह प्रश्न ‘लट्-लकार → क्तवतु-प्रत्ययान्त भूतकाल’ का अभ्यास है। (हिन्दी — वर्तमानकालिक क्रिया को क्तवतु-प्रत्यय वाले भूतकालिक रूप में बदलना है।)

परिवर्तनस्य नियमः —
१. क्रियापदस्य धातुं निष्कासयत (गच्छति → √गम्)।
२. तस्मात् क्तवतु-प्रत्ययान्तं रूपं रचयत (√गम् + क्तवतु → गतवत्)।
३. तत् रूपं कर्तुः लिङ्गे, वचने, प्रथमायां विभक्तौ योजयत —
  पुं. ए.व. → गतवान् · पुं. द्वि.व. → गतवन्तौ · पुं. ब.व. → गतवन्तः
  स्त्री. ए.व. → गतवती · स्त्री. ब.व. → गतवत्यः
प्र.2 (क)नैवेद्यं विग्रहस्य पुरतः स्थापयति।
उत्तर

नैवेद्यं विग्रहस्य पुरतः स्थापितवान्। (हिन्दी — नैवेद्य को मूर्ति के सामने रख दिया।)

प्र.2 (ख)नेत्रे निमील्य प्रार्थनायाः आरम्भं करोति।
उत्तर

नेत्रे निमील्य प्रार्थनायाः आरम्भं कृतवान्। (हिन्दी — आँखें मूँदकर प्रार्थना का आरम्भ किया।)

प्र.2 (ग)गुरुः विसोबा तम् अध्यापयति।
उत्तर

गुरुः विसोबा तम् अध्यापितवान्। (हिन्दी — गुरु विसोबा ने उसे पढ़ाया।)

प्र.2 (घ)अहं शृणोमि।
उत्तर

अहं श्रुतवान्। (यदि कर्ता स्त्री हो तो — अहं श्रुतवती।) (हिन्दी — मैंने सुना। / मैंने (स्त्री ने) सुना।)

प्र.2 (ङ)सत्पुरुषाः स्वकर्तृत्वेन जन्म सार्थकं कुर्वन्ति।
उत्तर

सत्पुरुषाः स्वकर्तृत्वेन जन्म सार्थकं कृतवन्तः। (हिन्दी — सत्पुरुषों ने अपने कर्तृत्व से जन्म सार्थक किया।)

प्र.2 (च)नामदेवः शुनकस्य पृष्ठे अनुधावति।
उत्तर

नामदेवः शुनकस्य पृष्ठे अनुधावितवान्। (हिन्दी — नामदेव कुत्ते के पीछे दौड़े।)

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 31–32प्रश्न ३ — अधोलिखितानि कथनानि कः/का — कं/कां प्रति कथयति इति लिखत

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
प्र.3 (यथा)यथा — ‘हे देव ! शुष्कां रोटिकां न खादतु घृतमपि स्वीकरोतु।’ → नामदेवः — शुनकम्
उत्तर

यह प्रश्न कथन का वक्ता (कः/का) तथा श्रोता (कं/कां) पहचानने का है। (हिन्दी — कौन बोल रहा है और किससे बोल रहा है, यह बताना है।)

उत्तर लिखने का ढाँचा —
वक्ता → प्रथमा विभक्ति (कः / का)
श्रोता → द्वितीया विभक्ति (कं / कां) — यतः ‘प्रति’ शब्दस्य योगे द्वितीया भवति
प्र.3 (क)कथां श्रोतुम् इच्छतः वा ?
उत्तर

मातामही — कपिलं माधवीं च (उभौ बालकौ) (हिन्दी — नानी — कपिल और माधवी से।)

प्र.3 (ख)अहं श्रुतवती यत् तस्य कीर्तने स्वयं देवः पाण्डुरङ्गः नृत्यं कृतवान् इति।
उत्तर

माधवी — मातामहीम् (हिन्दी — माधवी — नानी से।)

प्र.3 (ग)किं देवेन सह अपि मित्रता सम्भवति ?
उत्तर

कपिलः — मातामहीम् (हिन्दी — कपिल — नानी से।)

प्र.3 (घ)अतः तस्य सर्वात्मकस्य ईश्वरस्य पूजनं कुरु।
उत्तर

(गुरुः) विसोबा — नामदेवम् (हिन्दी — गुरु विसोबा — नामदेव से।)

प्र.3 (ङ)नैवेद्यं गृह्यतां देव भक्तिं मे ह्यचलां कुरु।
उत्तर

नामदेवः — पाण्डुरङ्गम् (देवं विग्रहरूपिणम्) (हिन्दी — नामदेव — भगवान् पाण्डुरङ्ग से।)

प्र.3 (च)धिक् शुनकम्।
उत्तर

कपिलः — मातामहीम् (शुनकं प्रति निन्दां प्रकटयन्) (हिन्दी — कपिल — नानी से (कुत्ते की निन्दा करते हुए)।)

प्र.3 (छ)नामदेवस्य कियत् दुःखं जातं स्यात् खलु ?
उत्तर

माधवी — कपिलम् (भ्रातरम्) (हिन्दी — माधवी — अपने भाई कपिल से।)

प्र.3 (ज)किं घृतपात्रम् आधृत्य ?
उत्तर

उभौ (कपिलः माधवी च) — मातामहीम् (हिन्दी — दोनों (कपिल और माधवी) — नानी से।)

प्र.3 (झ)अद्य अहं ज्ञातवान् यत् सर्वेषु ईश्वरः निवसति इति।
उत्तर

कपिलः — मातामहीम् (हिन्दी — कपिल — नानी से।)

प्र.3 (ञ)उत्तीर्णः भवान् परीक्षाम्।
उत्तर

पाण्डुरङ्गः (देवः) — नामदेवम् (हिन्दी — भगवान् पाण्डुरङ्ग — नामदेव से।)

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 32प्रश्न ४ — रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
प्र.4 (यथा)यथा — पाण्डुरङ्गः नामदेवस्य मित्रम् आसीत्। → पाण्डुरङ्गः कस्य मित्रम् आसीत् ?
उत्तर

प्रश्ननिर्माण का नियम — रेखाङ्कित पद जिस विभक्ति, लिङ्ग तथा वचन में है, प्रश्नवाचक शब्द भी ठीक उसी विभक्ति, लिङ्ग और वचन में रखिए; शेष वाक्य ज्यों का त्यों रहेगा।

प्र.4 (क)देवः नामदेवं परितः भवति स्म।
उत्तर

देवः कं परितः भवति स्म ? (हिन्दी — भगवान् किसके चारों ओर रहते थे?)

प्र.4 (ख)ईश्वरः सर्वेषु भूतेषु निवसति।
उत्तर

ईश्वरः केषु निवसति ? (हिन्दी — ईश्वर किनमें निवास करता है?)

प्र.4 (ग)शुनकः आगत्य मुखे रोटिकां धृत्वा धावितवान्।
उत्तर

शुनकः आगत्य मुखे कां धृत्वा धावितवान् ? (हिन्दी — कुत्ता आकर मुँह में क्या (किसको) लेकर भागा?)

प्र.4 (घ)शुनकस्य स्थाने पाण्डुरङ्गः आविर्भूतवान्।
उत्तर

शुनकस्य स्थाने कः आविर्भूतवान् ? (हिन्दी — कुत्ते के स्थान पर कौन प्रकट हुआ?)

प्र.4 (ङ)आत्मवत् सर्वभूतेषु यः पश्यति स पण्डितः।
उत्तर

आत्मवत् सर्वभूतेषु यः पश्यति सः कः ? (हिन्दी — जो सब प्राणियों को अपने समान देखता है, वह कौन (कैसा) है?)

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 33प्रश्न ५ — घटनाक्रमानुसारं लिखत

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
प्र.5घटनाक्रमानुसारं लिखत —
(क) नामदेवः मन्त्रम् उच्चार्य श्रद्धया प्रणम्य नेत्रे उद्घाटितवान्।
(ख) नामदेवः घृतपात्रम् आधृत्य अनुधावितवान्।
(ग) नामदेवः नैवेद्यस्थालिकां विग्रहस्य पुरतः स्थापितवान्।
(घ) शुनकः शुष्करोटिकाम् अपहृत्य पलायितवान्।
(ङ) शुनकस्य स्थाने पाण्डुरङ्गः आविर्भूतवान्।
(च) नामदेवः मन्दिरं गतवान्।
उत्तर

शुद्धः घटनाक्रमः — (च) → (ग) → (क) → (घ) → (ख) → (ङ)

क्रमःपुस्तकस्य वर्णःघटनाहिन्दी
१.(च)नामदेवः मन्दिरं गतवान्।नामदेव मन्दिर गए।
२.(ग)नामदेवः नैवेद्यस्थालिकां विग्रहस्य पुरतः स्थापितवान्।नैवेद्य की थाली मूर्ति के सामने रखी।
३.(क)नामदेवः मन्त्रम् उच्चार्य श्रद्धया प्रणम्य नेत्रे उद्घाटितवान्।मन्त्र बोलकर, प्रणाम करके आँखें खोलीं।
४.(घ)शुनकः शुष्करोटिकाम् अपहृत्य पलायितवान्।कुत्ता सूखी रोटी लेकर भाग गया।
५.(ख)नामदेवः घृतपात्रम् आधृत्य अनुधावितवान्।नामदेव घी का पात्र लेकर पीछे दौड़े।
६.(ङ)शुनकस्य स्थाने पाण्डुरङ्गः आविर्भूतवान्।कुत्ते के स्थान पर पाण्डुरङ्ग प्रकट हुए।

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 33प्रश्न ६ — कोष्ठकेषु दत्तानां पदानाम् उचितां विभक्तिं योजयित्वा अनुच्छेदं पूरयत (आगच्छन्तु, पायसं कुर्मः)

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
प्र.6कोष्ठकेषु दत्तानां पदानाम् उचितां विभक्तिं योजयित्वा अनुच्छेदं पूरयत — “आगच्छन्तु, पायसं कुर्मः। ……… (क्षीर) सह तण्डुलाः पक्वाः। ……… (शर्करा) विना कथं शक्यते। शीघ्रमेव ……… (आपण) प्रति गत्वा शर्कराम् आनयतु। ……… (आपण) निकषा वाहनानि तिष्ठन्ति। शर्करा महानसे स्थापिता। ……… (शर्करा) परितः पिपीलिकाः आगताः। पिपीलिकाः अपनीय पायसे शर्करा योजिता। ……… (मधुर) विना पायसं रुचिकरं न भवति। अधुना ……… (पायस) परितः बालक-बालिकावृन्दं तिष्ठति। धिक् ……… (अन्ये मधुरपदार्थाः) इति एकः वदति, ……… (तत्) विना जीवनम् अपूर्णम् इति अपरः। ……… (पायस) सह एव भोजनं सरसम् इति अन्यः। तेषां वचनानि श्रुत्वा पायसं यच्छन्त्याः अम्बायाः मुखे मन्दहासः विलसति।”
उत्तर

पूरितः अनुच्छेदः —

आगच्छन्तु, पायसं कुर्मः। क्षीरेण सह तण्डुलाः पक्वाः। शर्कराम् विना कथं शक्यते। शीघ्रमेव आपणं प्रति गत्वा शर्कराम् आनयतु। आपणं निकषा वाहनानि तिष्ठन्ति। शर्करा महानसे स्थापिता। शर्कराम् परितः पिपीलिकाः आगताः। पिपीलिकाः अपनीय पायसे शर्करा योजिता। मधुरम् विना पायसं रुचिकरं न भवति। अधुना पायसं परितः बालक-बालिकावृन्दं तिष्ठति। धिक् अन्यान् मधुरपदार्थान् इति एकः वदति, तत् विना जीवनम् अपूर्णम् इति अपरः। पायसेन सह एव भोजनं सरसम् इति अन्यः। तेषां वचनानि श्रुत्वा पायसं यच्छन्त्याः अम्बायाः मुखे मन्दहासः विलसति।

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 33–34प्रश्न ७ — अनुच्छेदे स्थूलाक्षरेण दत्तानां क्रियापदानां स्थाने उचितं क्तवतुप्रत्ययान्तरूपं योजयित्वा पुनः लिखत

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
प्र.7अनुच्छेदे स्थूलाक्षरेण दत्तानां क्रियापदानां स्थाने उचितं क्तवतुप्रत्ययान्तरूपं योजयित्वा पुनः लिखत — “कञ्चित् ग्रामं निकषा एका नदी आसीत्। नदी सर्वदा स्वच्छजलम् अददात्। जनाः तस्याः जलं पीत्वा सुखेन अजीवन्। एकः कृषकः तेन जलेन सर्वदा कृषिम् अकरोत्। कालान्तरम् अन्ये कृषकाः अपि तेन जलेन क्षेत्रसेचनम् अकुर्वन्। महिलाः पर्वसमये नदीम् अपूजयन्। एकवारं कश्चित् परिवारः नद्यां मालिन्यानि अक्षिपत्। क्रमशः अन्ये अपि अक्षिपन्। तेन नदी मलिना अभवत्, मीनाः अम्रियन्त। स्त्रियः रोगैः पीडिताः अभवन्। तदा एका शिक्षिता बालिका जलस्य महत्त्वं सर्वान् अवदत्। सा नदीतीरम् आगत्य स्वयं वृक्षम् अरोपयत्। महिलाः अपि ततः प्रेरणां प्राप्य तस्याः साहाय्यम् अकुर्वन्। सर्वे ग्रामवासिनः मिलित्वा नदीम् अशोधयन्। पुनः नदी स्वच्छा जाता निर्मलं जलं च अददात्। ततः आरभ्य वर्षे एकवारं जनाः नदीम् अपूजयन् वृक्षारोपणं च अकुर्वन्।”
उत्तर

पुनर्लिखितः अनुच्छेदः —

कञ्चित् ग्रामं निकषा एका नदी आसीत्। नदी सर्वदा स्वच्छजलम् दत्तवती। जनाः तस्याः जलं पीत्वा सुखेन जीवितवन्तः। एकः कृषकः तेन जलेन सर्वदा कृषिम् कृतवान्। कालान्तरम् अन्ये कृषकाः अपि तेन जलेन क्षेत्रसेचनम् कृतवन्तः। महिलाः पर्वसमये नदीम् पूजितवत्यः। एकवारं कश्चित् परिवारः नद्यां मालिन्यानि क्षिप्तवान्। क्रमशः अन्ये अपि क्षिप्तवन्तः। तेन नदी मलिना अभवत्, मीनाः मृतवन्तः। स्त्रियः रोगैः पीडिताः भूतवत्यः। तदा एका शिक्षिता बालिका जलस्य महत्त्वं सर्वान् उक्तवती। सा नदीतीरम् आगत्य स्वयं वृक्षम् रोपितवती। महिलाः अपि ततः प्रेरणां प्राप्य तस्याः साहाय्यम् कृतवत्यः। सर्वे ग्रामवासिनः मिलित्वा नदीम् शोधितवन्तः। पुनः नदी स्वच्छा जाता निर्मलं जलं च दत्तवती। ततः आरभ्य वर्षे एकवारं जनाः नदीम् पूजितवन्तः वृक्षारोपणं च कृतवन्तः।

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 34प्रश्न ८ — एतेषां समस्तपदानि पाठात् चित्वा लिखत

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
प्र.8 (यथा)यथा — महान् आत्मा, तेषां → महात्मनाम्
उत्तर

इस प्रश्न में विग्रह दिया है और पाठ में से समस्तपद ढूँढ़कर लिखना है — साथ ही जिस विभक्ति का सङ्केत (तेषां, तत्, तम्, तया, तेन) दिया है, उसी विभक्ति में लिखना है।

महान् आत्मा = महात्मा (कर्मधारयः)
‘तेषाम्’ इति सङ्केतात् → षष्ठी बहुवचनम् → महात्मनाम्
पाठे — ‘भारतदेशः बहूनां ब्रह्मर्षीणां महात्मनां च भूमिः।’
प्र.8 (क)घृतस्य पात्रम्, तत्
उत्तर

घृतपात्रम् (हिन्दी — घी का पात्र) — षष्ठीतत्पुरुषः; ‘तत्’ इति सङ्केतात् नपुंसकलिङ्गे द्वितीया एकवचनम्।

प्र.8 (ख)पाषाणस्य खण्डः, तम्
उत्तर

पाषाणखण्डम् (हिन्दी — पत्थर का टुकड़ा) — षष्ठीतत्पुरुषः; द्वितीया एकवचनम्।

प्र.8 (ग)प्रियः सुहृद्
उत्तर

प्रियसुहृद् (हिन्दी — प्रिय मित्र) — कर्मधारयः (विशेषण-पूर्वपद कर्मधारय)।

प्र.8 (घ)उदरे वेदना
उत्तर

उदरवेदना (हिन्दी — पेट का दर्द) — सप्तमीतत्पुरुषः।

प्र.8 (ङ)स्वीयः व्यवहारः
उत्तर

स्वीयव्यवहारः (हिन्दी — अपना व्यवहार) — कर्मधारयः।

प्र.8 (च)जीवनस्य मूल्यानि
उत्तर

जीवनमूल्यानि (हिन्दी — जीवन-मूल्य) — षष्ठीतत्पुरुषः; नपुंसकलिङ्गे प्रथमा बहुवचनम्।

प्र.8 (छ)मातुलस्य गृहम्, तत्
उत्तर

मातुलगृहम् (हिन्दी — मामा का घर) — षष्ठीतत्पुरुषः; द्वितीया एकवचनम्।

प्र.8 (ज)नरेषु रत्नानि इव, तेषाम्
उत्तर

नररत्नानाम् (हिन्दी — नर-रत्नों का, मनुष्यों में रत्न के समान श्रेष्ठ पुरुषों का) — उपमितसमासः (कर्मधारयस्य भेदः); षष्ठी बहुवचनम्।

प्र.8 (झ)स्वीयं कर्तृत्वम्, तेन
उत्तर

स्वीयकर्तृत्वेन (हिन्दी — अपने कर्तृत्व से) — कर्मधारयः; तृतीया एकवचनम् (करणे तृतीया)।

प्र.8 (ञ)अपराधस्य भावना, तया
उत्तर

अपराधभावनया (हिन्दी — अपराध-भावना से) — षष्ठीतत्पुरुषः; स्त्रीलिङ्गे तृतीया एकवचनम्।

प्र.8 (ट)गुरोः उपदेशः, तम्
उत्तर

गुरूपदेशम् (हिन्दी — गुरु का उपदेश) — षष्ठीतत्पुरुषः; द्वितीया एकवचनम्।

प्र.8 (ठ)दिने दिने
उत्तर

प्रतिदिनम् (हिन्दी — प्रतिदिन, हर दिन) — अव्ययीभावः।

प्र.8 (ड)राजा ऋषिः इव, तेषाम्
उत्तर

राजर्षीणाम् (हिन्दी — राजर्षियों का, ऋषि के समान राजाओं का) — उपमितसमासः (कर्मधारयस्य भेदः); षष्ठी बहुवचनम्।

स्वाध्यायान्मा प्रमदः — पृष्ठ 35–36क्तवतु-प्रत्ययान्तशब्दानां त्रिषु लिङ्गेषु रूपाणि · पाण्डुरङ्गः · विषयप्रबोधनम् (श्लोकः) — पुस्तकस्य पठन-खण्डः; प्रश्नाः अतिरिक्त-अभ्यासाय योजिताः

स्वाध्यायान्मा प्रमदः
प्र.1‘क्तवतु’-प्रत्ययान्तशब्दानां पुंलिङ्गे, स्त्रीलिङ्गे नपुंसकलिङ्गे च रूपाणि लिखत तथा तेषां प्रयोगं स्पष्टीकुरुत।
उत्तर

‘गतवत्’ (√गम् + क्तवतु) इति शब्दस्य त्रिषु लिङ्गेषु सप्तसु विभक्तिषु त्रिषु च वचनेषु रूपाणि —

(क) पुंलिङ्गम् — गतवान्

विभक्तयःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमागतवान्गतवन्तौगतवन्तः
द्वितीयागतवन्तम्गतवन्तौगतवतः
तृतीयागतवतागतवद्भ्याम्गतवद्भिः
चतुर्थीगतवतेगतवद्भ्याम्गतवद्भ्यः
पञ्चमीगतवतःगतवद्भ्याम्गतवद्भ्यः
षष्ठीगतवतःगतवतोःगतवताम्
सप्तमीगतवतिगतवतोःगतवत्सु

(ख) स्त्रीलिङ्गम् — गतवती (‘ङीप्’ प्रत्ययं योजयित्वा नदी-वत् रूपाणि)

विभक्तयःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमागतवतीगतवत्यौगतवत्यः
द्वितीयागतवतीम्गतवत्यौगतवतीः
तृतीयागतवत्यागतवतीभ्याम्गतवतीभिः
चतुर्थीगतवत्यैगतवतीभ्याम्गतवतीभ्यः
पञ्चमीगतवत्याःगतवतीभ्याम्गतवतीभ्यः
षष्ठीगतवत्याःगतवत्योःगतवतीनाम्
सप्तमीगतवत्याम्गतवत्योःगतवतीषु

(ग) नपुंसकलिङ्गम् — गतवत्

विभक्तयःएकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
प्रथमागतवत्गतवतीगतवन्ति
द्वितीयागतवत्गतवतीगतवन्ति
तृतीयागतवतागतवद्भ्याम्गतवद्भिः
चतुर्थीगतवतेगतवद्भ्याम्गतवद्भ्यः
पञ्चमीगतवतःगतवद्भ्याम्गतवद्भ्यः
षष्ठीगतवतःगतवतोःगतवताम्
सप्तमीगतवतिगतवतोःगतवत्सु
प्र.2‘पाण्डुरङ्गः’ इति अनुच्छेदस्य आधारेण पाण्डुरङ्गस्य विषये लिखत।
उत्तर

पाण्डुरङ्गस्य एव विट्ठलः, विठोबा, पण्ढरीनाथः, विठुमाऊली च इत्यादीनि बहूनि नामानि सन्ति। महाराष्ट्रस्य सोलापुरजनपदे पण्ढरपुरम् इति प्रसिद्धं तीर्थक्षेत्रं वर्तते। तच्च चन्द्रभागानद्याः तीरे विराजमानम् अस्ति। वारकरीसम्प्रदायस्य आराध्यं दैवतम् अस्ति पाण्डुरङ्गः। सः इष्टिकायां समचरणः स्थितः वर्तते। हस्तौ कट्यां संस्थाप्य ‘भक्तानां रक्षणार्थम् अहं सर्वदा कटीबद्धः अस्मि’ इति सः भक्तान् सूचयति।

प्र.3‘विषयप्रबोधनम्’ इति श्लोकद्वयस्य पदच्छेदम् अन्वयं शब्दार्थं हिन्दी-अर्थं भावं च लिखत —
नैवेद्यं गृह्यतां देव भक्तिं मे ह्यचलां कुरु।
ईप्सितं मे वरं देहि परत्र च परां गतिम्॥
शर्कराखण्डखाद्यानि दधिक्षीरघृतानि च।
आहारं भक्ष्यभोज्यं च नैवेद्यं प्रतिगृह्यताम्॥
उत्तर

पदच्छेदः — नैवेद्यम् + गृह्यताम् + देव + भक्तिम् + मे + हि + अचलाम् + कुरु। ईप्सितम् + मे + वरम् + देहि + परत्र + च + पराम् + गतिम्॥ शर्करा-खण्ड-खाद्यानि + दधि-क्षीर-घृतानि + च। आहारम् + भक्ष्य-भोज्यम् + च + नैवेद्यम् + प्रतिगृह्यताम्॥

अन्वयः (पुस्तकानुसारम्) — हे देव ! नैवेद्यं गृह्यताम्। शर्कराखण्डखाद्यानि दधिक्षीरघृतानि च आहारं भक्ष्यभोज्यं च नैवेद्यं प्रतिगृह्यताम्। भक्तिं हि अचलां मे कुरु। ईप्सितं वरं मे देहि। परत्र च परां गतिं देहि।

हिन्दी अर्थ — हे देव! यह नैवेद्य स्वीकार कीजिए। मेरी भक्ति को अटल बना दीजिए। मुझे मनचाहा वरदान दीजिए और परलोक में श्रेष्ठ गति दीजिए। शक्कर-मिश्री से बने खाद्य पदार्थ, दही-दूध-घी, तथा खाने-चबाने योग्य सब आहार — यह नैवेद्य ग्रहण कीजिए।

भावः — भक्त नैवेद्य अर्पित करके बदले में धन या सुख नहीं, अचल भक्ति और परम गति माँगता है — यही निष्काम भक्ति है।

यस्तु क्रियावान् मनुजः स विद्वान् — पृष्ठ 37परियोजनाकार्यम् — चित्रसंकलनम्, वाक्यरचना, महापुरुषवर्णनम्

परियोजनाकार्यम्
प्र.1स्वप्रदेशे विद्यमानानां द्वित्राणां महात्मनां चित्राणि संकलयत। तेषां विषयकं विवरणं पञ्चषैः वाक्यैः च लिखत। उदाहरणम् — छत्तीसगढ़प्रान्तस्य गिरौदपुरी-ग्रामे गुरु-घासिदासमहाराजस्य जन्म जातम् … सतनामी इति सम्प्रदायस्य सः संस्थापकः आसीत्।
उत्तर

कार्यविधिः (यह करना है) — अपने प्रदेश के दो-तीन महात्माओं/सन्तों के चित्र (पत्रिका, समाचारपत्र, अन्तर्जाल या स्वयं बनाया चित्र) एकत्र कीजिए, उन्हें चार्ट पर चिपकाइए और नीचे प्रत्येक के विषय में पाँच-छह वाक्य संस्कृत में लिखिए।

नमूना उत्तर (आदर्शम् उत्तरम्) — सन्तः नामदेवमहाराजः

महाराष्ट्रप्रान्तस्य नरसीबामणी-ग्रामे सन्त-नामदेवमहाराजस्य जन्म जातम्।
सः पण्ढरपुरस्य पाण्डुरङ्गस्य परमः भक्तः आसीत्।
‘ईश्वरः सर्वेषु भूतेषु निवसति’ इति गुरोः विसोबामहाराजस्य उपदेशं सः न केवलं श्रुतवान्, अपि तु आचरितवान्।
एकदा शुनकः तस्य रोटिकाम् अपहृत्य पलायितवान्, तदा सः क्रोधं विहाय घृतपात्रम् आदाय तस्य पृष्ठे अनुधावितवान्।
मराठीभाषायां हिन्दीभाषायां च तेन बहवः अभङ्गाः पदानि च रचिताः, ये गुरुग्रन्थसाहिबे अपि सङ्गृहीताः सन्ति।
अस्माभिः तस्मात् भूतदया, विनम्रता, सर्वेषु समदृष्टिः च ग्रहणीया।
प्र.2पाठे आगतानि क्तवतुप्रत्यययुतानि वाक्यानि संगृह्य तादृशानि अन्यानि वाक्यानि लिखत। यथा — कपिलः माधवी च अवकाशकाले मातुलगृहं गतवन्तौ। → रामः लक्ष्मणः च सीतया सह वनं गतवन्तौ।
उत्तर

कार्यविधिः — पहले पाठ में से क्तवतु-प्रत्यय वाले वाक्य चुनिए, फिर उसी साँचे पर अपने वाक्य बनाइए — कर्ता बदलिए, पर लिङ्ग-वचन का मेल बनाए रखिए।

पाठस्य वाक्यम्क्तवतु-रूपम्तादृशं नूतनं वाक्यम् (नमूना)
कपिलः माधवी च अवकाशकाले मातुलगृहं गतवन्तौ।पुं. प्र. द्वि.व.रामः लक्ष्मणः च सीतया सह वनं गतवन्तौ।
तत्र क्रीडावेलायां कञ्चन शुनकं दृष्टवन्तौ।पुं. प्र. द्वि.व.वयम् उद्याने कञ्चन मयूरं दृष्टवन्तः।
नामदेवः शुनकस्य पृष्ठे अनुधावितवान्।पुं. प्र. ए.व.बालकः कन्दुकस्य पृष्ठे अनुधावितवान्।
अहं श्रुतवती यत् …स्त्री. प्र. ए.व.अहं श्रुतवती यत् अद्य विद्यालये उत्सवः भविष्यति इति।
बहवः सत्पुरुषाः जन्म सार्थकं कृतवन्तः।पुं. प्र. ब.व.छात्राः परिश्रमेण परीक्षायां सफलतां प्राप्तवन्तः।
मातामही तं प्रसङ्गं दृष्टवती, तौ आहूतवती च।स्त्री. प्र. ए.व.माता पुत्रं दृष्टवती, तम् आहूतवती च।
कपिलः … शुनकं ताडितवान्।पुं. प्र. ए.व.कृषकः क्षेत्रे बीजानि उप्तवान्।
आवां तं सम्यक् दण्डितवन्तौ।पुं. प्र. द्वि.व.आवां गृहकार्यं सम्यक् कृतवन्तौ।
प्र.3गुलावराव-महाराजः सन्तकवि-भीमभोई चेति एतयोः महापुरुषयोः विषये पञ्चभिः वाक्यैः दशभिः वाक्यैः वा वर्णयित्वा शिक्षकान् दर्शयत।
उत्तर

कार्यविधिः — दोनों पर पाँच से दस वाक्य संस्कृत में लिखकर शिक्षक को दिखाइए।

नमूना उत्तर (आदर्शम् उत्तरम्) — १. गुलावरावमहाराजः

गुलावरावमहाराजः महाराष्ट्रप्रान्तस्य अमरावतीजनपदे जातः।
शैशवे एव सः नेत्रज्योतिं हारितवान्, तथापि तस्य ज्ञानदृष्टिः न मन्दा अभवत्।
सः स्वयं प्रज्ञाचक्षुः सन् अपि मराठीभाषायां संस्कृतभाषायां हिन्दीभाषायां च शताधिकान् ग्रन्थान् रचितवान्।
ज्ञानेश्वरमहाराजं सः स्वगुरुं मन्यते स्म, ‘मधुराद्वैत’ इति भक्तिमार्गं च प्रवर्तितवान्।
वेद-उपनिषद्-गीता-भागवतादीनां सारं सरलया भाषया जनेभ्यः सः उपदिष्टवान्।
तस्मात् वयं शिक्षामहे — शारीरिकी दुर्बलता ज्ञानस्य बाधिका न भवति।

नमूना उत्तर (आदर्शम् उत्तरम्) — २. सन्तकविः भीमभोई

सन्तकविः भीमभोई ओडिशाप्रान्तस्य एकस्मिन् निर्धने आदिवासि-कुले जातः।
सः अपि नेत्रहीनः आसीत्, तथापि तस्य वाणी सहस्रशः पदानि सृष्टवती।
‘भीम-भोई’ इति नाम्ना सः महिमाधर्मस्य प्रमुखः प्रचारकः कविः च आसीत्।
‘स्तुतिचिन्तामणिः’ इति तस्य प्रसिद्धा रचना वर्तते।
तस्य प्रसिद्धा उक्तिः — ‘मो जीवन पछे नरके पडिथाउ, जगत उद्धार हेउ’ — अर्थात् ‘मेरा जीवन चाहे नरक में पड़ा रहे, पर संसार का उद्धार हो’ इति।
तस्मात् वयं शिक्षामहे — परार्थं जीवनम् एव श्रेष्ठं जीवनम्।

Chapter 3 of 16 – Sanskrit

Also for This Chapter

NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 3 आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः – Overview

ClassClass 9
SubjectSanskrit
Chapter3 – आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः
Session2027
FormatFull answers on this page + PDF

NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 3 – FAQs

Where can I download NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 3 आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः PDF?

Read every answer on this page, or download the free PDF from the table at the top.

Is this for the 2027 session?

Yes, it follows the latest NCERT Class 9 Sanskrit book for 2027.

How many questions are solved in NCERT Class 9 Sanskrit Chapter 3?

All questions of the chapter – the in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises.

How should I use these solutions?

Read the chapter in the NCERT book first, attempt the questions yourself, then check your answers here.

Official website: ncert.nic.inNational Council of Educational Research and Training publishes date sheets, admit cards and results here
Visit

Ask a question

?

Loading comments…