NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 3 आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः provide clear, step-by-step answers to every exercise and in-text question from the chapter आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः of the NCERT textbook शारदा. Prepared by subject experts as per the latest NCERT (CBSE) syllabus for 2026-27, these NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit help you understand each concept, write exam-ready answers, and check your own solutions. You can read them online below or download the free Class 9 Sanskrit Chapter 3 question-answer PDF.
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 3 आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः
- Class: Class 9
- Subject: Sanskrit
- Chapter: Chapter 3 – आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः
- Textbook: शारदा (NCERT)
- Study material: NCERT Solutions – questions with answers, free PDF
These solutions answer all the exercise questions of Chapter 3 आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः — including the in-text questions, short-answer and long-answer questions, and activities — with complete explanations so you can follow the method, not just the final answer. Read the full solutions below.
NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 3 आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः View Download
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 3 PDF Download
You can read the NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 3 online above, or download the complete question-answer PDF to study आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः offline at any time.
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 3 PDF Download Link – Click Here to Download Solutions PDF
Questions Covered in This Chapter
These NCERT Solutions answer all 72 questions of this chapter. The questions solved are:
- पाठस्य आरम्भिकं गद्यांशम् अन्वयेन सह व्याख्यात — “भारतदेशः बहूनां ब्रह्मर्षीणां महात्मनां च भूमिः … यां पठित्वा अस्माकं जीवनं परिवर्तितं भवेत्।”
- कथायाः प्रारम्भे कपिलः माधवी च किम् अकुरुताम् ? — “कपिलः माधवी च अवकाशकाले मातुलगृहं गतवन्तौ … मातामही तं प्रसङ्गं दूरात् दृष्टवती, तौ आहूतवती च।”
- भोः कपिल ! माधवि ! किं कुरुतः ? (मातामही)
- वत्सौ, अधुना क्रीडया अलम्। कथां श्रोतुम् इच्छतः वा ? (मातामही)
- किं भवन्तौ महात्मानं नामदेवं जानीतः ? (मातामही)
- किं सत्यमेव नामदेवस्य मित्रम् आसीत् पाण्डुरङ्गः ? (माधवी)
- किं देवेन सह अपि मित्रता सम्भवति ? (कपिलः)
- मातामहि ! किं सत्यमेव ईश्वरः सर्वेषु भूतेषु निवसति ? (कपिलः)
- पाण्डुरङ्गः आगत्य भक्षितवान् किल ? (माधवी)
- पुत्रकौ, शृणुताम्। नामदेवः शुनकस्य पृष्ठे अनुधावितवान्। जानीतः किमर्थं कथं च ? (मातामही)
- किं घृतपात्रम् आधृत्य ? किन्तु किमर्थम् ? (उभावपि / उभौ) — कथायाः अन्तिमः भागः कः ?
- ‘सर्वं शब्देन भासते’ इति सारण्यां रिक्तं ‘मातृभाषया अर्थं लिखत’ इति स्तम्भं पूरयत।
- उपपदविभक्तिः का ? ‘प्रति’, ‘विना’, ‘धिक्’ तथा ‘निकषा’ इत्येतेषां योगे का विभक्तिः भवति ?
- ‘परितः’, ‘सह-साकं-सार्धं-समम्’ तथा ‘अलम्’ इत्येतेषां योगे का विभक्तिः भवति ? सोदाहरणं लिखत।
- अधोलिखितेषु वाक्येषु उपपदस्य निर्देशं कृत्वा विभक्तिं स्पष्टीकुरुत — (क) मां निकषा आगच्छताम्। (ख) देवः नामदेवं परितः भवति स्म। (ग) अधुना क्रीडया अलम्। (घ) किं देवेन सह अपि मित्रता सम्भवति ? (ङ) धिक् शुनकम्।
- मातामही कस्य कथां श्रावितवती ?
- नामदेवस्य गुरुः नामदेवं किम् अध्यापितवान् ?
- नामदेवः कया भावनया धावनं कृतवान् ?
- बालकयोः मुखे किमर्थं म्लाने संजाते ?
- कपिलः माधवी च कं सङ्कल्पं कृतवन्तौ ?
- ‘तं दृष्ट्वा पाषाणखण्डं स्वीकृत्य मारयितुं धावितवन्तौ’ इति वाक्ये ‘तम्’ इति सर्वनामशब्दः कस्य कृते प्रयुक्तः ?
- कपिलः माधवी च कुत्र गतवन्तौ ?
- ‘मातामही तं प्रसङ्गं दृष्टवती, तौ आहूतवती च’। इति वाक्ये ‘तौ’ इति शब्दः कस्यां विभक्तौ अस्ति ?
- नामदेवः पाण्डुरङ्गस्य कीदृशः आसीत् ? (पाठाधारितः अतिरिक्तः प्रश्नः)
- शुनकस्य स्थाने आविर्भूतः पाण्डुरङ्गः नामदेवं किम् उक्तवान् ? (पाठाधारितः अतिरिक्तः प्रश्नः)
- यथा — नामदेवः स्थालिकां स्वीकृत्य मन्दिरं गच्छति। → नामदेवः स्थालिकां स्वीकृत्य मन्दिरं गतवान्।
- नैवेद्यं विग्रहस्य पुरतः स्थापयति।
- नेत्रे निमील्य प्रार्थनायाः आरम्भं करोति।
- गुरुः विसोबा तम् अध्यापयति।
- अहं शृणोमि।
- सत्पुरुषाः स्वकर्तृत्वेन जन्म सार्थकं कुर्वन्ति।
- नामदेवः शुनकस्य पृष्ठे अनुधावति।
- यथा — ‘हे देव ! शुष्कां रोटिकां न खादतु घृतमपि स्वीकरोतु।’ → नामदेवः — शुनकम्
- कथां श्रोतुम् इच्छतः वा ?
- अहं श्रुतवती यत् तस्य कीर्तने स्वयं देवः पाण्डुरङ्गः नृत्यं कृतवान् इति।
- किं देवेन सह अपि मित्रता सम्भवति ?
- अतः तस्य सर्वात्मकस्य ईश्वरस्य पूजनं कुरु।
- नैवेद्यं गृह्यतां देव भक्तिं मे ह्यचलां कुरु।
- धिक् शुनकम्।
- नामदेवस्य कियत् दुःखं जातं स्यात् खलु ?
- किं घृतपात्रम् आधृत्य ?
- अद्य अहं ज्ञातवान् यत् सर्वेषु ईश्वरः निवसति इति।
- उत्तीर्णः भवान् परीक्षाम्।
- यथा — पाण्डुरङ्गः नामदेवस्य मित्रम् आसीत्। → पाण्डुरङ्गः कस्य मित्रम् आसीत् ?
- देवः नामदेवं परितः भवति स्म।
- ईश्वरः सर्वेषु भूतेषु निवसति।
- शुनकः आगत्य मुखे रोटिकां धृत्वा धावितवान्।
- शुनकस्य स्थाने पाण्डुरङ्गः आविर्भूतवान्।
- आत्मवत् सर्वभूतेषु यः पश्यति स पण्डितः ।
- घटनाक्रमानुसारं लिखत — (क) नामदेवः मन्त्रम् उच्चार्य श्रद्धया प्रणम्य नेत्रे उद्घाटितवान्। (ख) नामदेवः घृतपात्रम् आधृत्य अनुधावितवान्। (ग) नामदेवः नैवेद्यस्थालिकां विग्रहस्य पुरतः स्थापितवान्। (घ) शुनकः शुष्करोटिकाम् अपहृत्य पलायितवान्। (ङ) शुनकस्य स्थाने पाण्डुरङ्गः आविर्भूतवान्। (च) नामदेवः मन्दिरं गतवान्।
- कोष्ठकेषु दत्तानां पदानाम् उचितां विभक्तिं योजयित्वा अनुच्छेदं पूरयत — “आगच्छन्तु, पायसं कुर्मः। ……… (क्षीर) सह तण्डुलाः पक्वाः। ……… (शर्करा) विना कथं शक्यते। शीघ्रमेव ……… (आपण) प्रति गत्वा शर्कराम् आनयतु। ……… (आपण) निकषा वाहनानि तिष्ठन्ति। शर्करा महानसे स्थापिता। ……… (शर्करा) परितः पिपीलिकाः आगताः। पिपीलिकाः अपनीय पायसे शर्करा योजिता। ……… (मधुर) विना पायसं रुचिकरं न भवति। अधुना ……… (पायस) परितः बालक-बालिकावृन्दं तिष्ठति। धिक् ……… (अन्ये मधुरपदार्थाः) इति एकः वदति, ……… (तत्) विना जीवनम् अपूर्णम् इति अपरः। ……… (पायस) सह एव भोजनं सरसम् इति अन्यः। तेषां वचनानि श्रुत्वा पायसं यच्छन्त्याः अम्बायाः मुखे मन्दहासः विलसति।”
- अनुच्छेदे स्थूलाक्षरेण दत्तानां क्रियापदानां स्थाने उचितं क्तवतुप्रत्ययान्तरूपं योजयित्वा पुनः लिखत — “कञ्चित् ग्रामं निकषा एका नदी आसीत्। नदी सर्वदा स्वच्छजलम् अददात्। जनाः तस्याः जलं पीत्वा सुखेन अजीवन्। एकः कृषकः तेन जलेन सर्वदा कृषिम् अकरोत्। कालान्तरम् अन्ये कृषकाः अपि तेन जलेन क्षेत्रसेचनम् अकुर्वन्। महिलाः पर्वसमये नदीम् अपूजयन्। एकवारं कश्चित् परिवारः नद्यां मालिन्यानि अक्षिपत्। क्रमशः अन्ये अपि अक्षिपन्। तेन नदी मलिना अभवत्, मीनाः अम्रियन्त। स्त्रियः रोगैः पीडिताः अभवन्। तदा एका शिक्षिता बालिका जलस्य महत्त्वं सर्वान् अवदत्। सा नदीतीरम् आगत्य स्वयं वृक्षम् अरोपयत्। महिलाः अपि ततः प्रेरणां प्राप्य तस्याः साहाय्यम् अकुर्वन्। सर्वे ग्रामवासिनः मिलित्वा नदीम् अशोधयन्। पुनः नदी स्वच्छा जाता निर्मलं जलं च अददात्। ततः आरभ्य वर्षे एकवारं जनाः नदीम् अपूजयन् वृक्षारोपणं च अकुर्वन्।”
- यथा — महान् आत्मा, तेषां → महात्मनाम्
- घृतस्य पात्रम्, तत्
- पाषाणस्य खण्डः, तम्
- प्रियः सुहृद्
- उदरे वेदना
- स्वीयः व्यवहारः
- जीवनस्य मूल्यानि
- मातुलस्य गृहम्, तत्
- नरेषु रत्नानि इव, तेषाम्
- स्वीयं कर्तृत्वम्, तेन
- अपराधस्य भावना, तया
- गुरोः उपदेशः, तम्
- दिने दिने
- राजा ऋषिः इव, तेषाम्
- ‘क्तवतु’-प्रत्ययान्तशब्दानां पुंलिङ्गे, स्त्रीलिङ्गे नपुंसकलिङ्गे च रूपाणि लिखत तथा तेषां प्रयोगं स्पष्टीकुरुत।
- ‘पाण्डुरङ्गः’ इति अनुच्छेदस्य आधारेण पाण्डुरङ्गस्य विषये लिखत।
- ‘विषयप्रबोधनम्’ इति श्लोकद्वयस्य पदच्छेदम् अन्वयं शब्दार्थं हिन्दी-अर्थं भावं च लिखत — “नैवेद्यं गृह्यतां देव भक्तिं मे ह्यचलां कुरु। ईप्सितं मे वरं देहि परत्र च परां गतिम्॥ शर्कराखण्डखाद्यानि दधिक्षीरघृतानि च। आहारं भक्ष्यभोज्यं च नैवेद्यं प्रतिगृह्यताम्॥”
- स्वप्रदेशे विद्यमानानां द्वित्राणां महात्मनां चित्राणि संकलयत। तेषां विषयकं विवरणं पञ्चषैः वाक्यैः च लिखत। उदाहरणम् — छत्तीसगढ़प्रान्तस्य गिरौदपुरी-ग्रामे गुरु-घासिदासमहाराजस्य जन्म जातम् … सतनामी इति सम्प्रदायस्य सः संस्थापकः आसीत्।
- पाठे आगतानि क्तवतुप्रत्यययुतानि वाक्यानि संगृह्य तादृशानि अन्यानि वाक्यानि लिखत। यथा — कपिलः माधवी च अवकाशकाले मातुलगृहं गतवन्तौ। → रामः लक्ष्मणः च सीतया सह वनं गतवन्तौ।
- गुलावराव-महाराजः सन्तकवि-भीमभोई चेति एतयोः महापुरुषयोः विषये पञ्चभिः वाक्यैः दशभिः वाक्यैः वा वर्णयित्वा शिक्षकान् दर्शयत।
Chapter at a Glance
- पाठ-परिचय — पाठ का आरम्भ एक गद्यांश से होता है : ‘भारतदेशः बहूनां ब्रह्मर्षीणां महात्मनां च भूमिः।’ उनके चरित्रों में पद-पद पर भूतदया, समता, क्षमा, अहिंसा, करुणा, ऋजुता तथा बन्धुता — ये जीवनमूल्य मिलते हैं। महाराष्ट्र के प्रसिद्ध महात्मा नामदेवमहाराज ने अपने व्यवहार से करुणा का महान् आदर्श उपस्थित किया — उन्होंने सर्वात्मक ईश्वर का केवल सङ्कीर्तन नहीं किया, अपितु सब जीवों में भगवान् को देखा ।
- कथावस्तु (आरम्भ) — कपिल और माधवी अवकाश में मातुलगृह गए। खेलते समय उन्होंने एक कुत्ता देखा, पत्थर उठाकर उसे मारने दौड़े; कुत्ता भय से चिल्लाता हुआ भागा और दोनों ज़ोर से हँसे। मातामही ने यह प्रसङ्ग दूर से देखा और दोनों को बुला लिया — यहीं से कथा-संवाद आरम्भ होता है।
- नामदेव-कथा — नामदेव पाण्डुरङ्ग (विट्ठल) के केवल प्रियभक्त ही नहीं, प्रियमित्र भी थे। वे प्रतिदिन नैवेद्य-स्थालिका लेकर मन्दिर जाते, विग्रह के सामने रखकर नेत्र मूँदकर प्रार्थना करते। एक दिन प्रार्थना के बाद आँखें खोलीं तो स्थालिका में रोटी नहीं थी — एक भूखा कुत्ता उसे मुँह में दबाकर भाग गया था।
- कथा का मोड़ — नामदेव न क्रोध से लाठी लेकर दौड़े, न पत्थर लेकर — वे करुणा से घृतपात्र लेकर दौड़े, यह सोचकर कि ‘सूखी रोटी खाने से कुत्ते के पेट में पीड़ा होगी’ और कहते जाते थे — ‘हे देव! शुष्कां रोटिकां मा खादतु, घृतम् अपि स्वीकरोतु।’ दौड़ता हुआ कुत्ता अदृश्य हो गया और उसके स्थान पर स्वयं पाण्डुरङ्ग प्रकट हुए — ‘वत्स नामदेव! उत्तीर्णः भवान् परीक्षाम्।’
- मूल सन्देश — गुरु विसोबा का उपदेश था — ‘ईश्वरः न केवलं मन्दिरे भवति, अपि तु सर्वेषु भूतेषु तस्य निवासो भवति।’ नामदेव ने इस उपदेश को केवल सुना नहीं, जीकर दिखाया । कथा सुनकर कपिल और माधवी को अपने अपराध का बोध होता है और तीनों सङ्कल्प करते हैं — काया, वाणी या मन से किसी को पीड़ा न हो, और किसी की पीड़ा हो तो उसे दूर करने का प्रयत्न करें। यही पाठ का ध्येय-वाक्य है — ‘आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति स पण्डितः।’
- भाषिक विशेषताएँ — पूरा पाठ नाट्य-संवाद शैली में है (मातामही, कपिलः, माधवी, उभावपि, उभौ)। कोष्ठक में रङ्गसङ्केत दिए गए हैं — (पुनः उच्चैः हसितवन्तौ), (मातामहीम् आलिङ्गितवन्तौ), (साश्चर्यम् उच्चैः), (आलिङ्गनं कृत्वा) । सम्बोधन-प्रयोग बहुत हैं — वत्सौ, बालौ, पुत्रकौ, जातौ, चिरञ्जीविनौ, भ्रातः, मातामहि। भूतकाल के लिए लङ्-लकार के स्थान पर लगभग सर्वत्र क्तवतु-प्रत्ययान्त रूप प्रयुक्त हैं — गतवन्तौ, दृष्टवन्तौ, धावितवान्, हसितवन्तौ, स्थापितवान्, अनुधावितवान्।
- व्याकरणिक बिन्दु १ — उपपदविभक्तयः : ‘उप’ का अर्थ है सामीप्य; समीप में स्थित पद के आश्रय से जो विभक्ति होती है वह उपपदविभक्ति कहलाती है। पाठ सात नियम सिखाता है — प्रति (द्वितीया), विना (द्वितीया/तृतीया/पञ्चमी), धिक् (द्वितीया), निकषा (द्वितीया), परितः (द्वितीया), सह–साकं–सार्धं–समम् (तृतीया), अलम् (तृतीया)।
- व्याकरणिक बिन्दु २ — क्तवतु-प्रत्ययः : ‘स्वाध्यायान्मा प्रमदः’ खण्ड में क्तवतु-प्रत्ययान्त शब्द (गतवत्) के तीनों लिङ्गों — पुंलिङ्ग (गतवान्), स्त्रीलिङ्ग (गतवती), नपुंसकलिङ्ग (गतवत्) — के सातों विभक्तियों तथा तीनों वचनों के रूप दिए गए हैं। अभ्यास का प्रश्न ७ इसी का प्रयोग कराता है — लङ्-लकार के क्रियापदों को क्तवतु-रूप में बदलना।
- अभ्यास क्या माँगता है — (१) संस्कृत में पूर्ण उत्तर, (२) वर्तमानकालिक वाक्यों का भूतकाल-परिवर्तन, (३) ‘कौन किससे कहता है’, (४) रेखाङ्कित पद पर प्रश्ननिर्माण, (५) घटनाक्रम-संयोजन, (६) उपपदविभक्ति की योजना, (७) क्तवतु-रूपान्तरण, (८) समस्तपद-चयन। अन्त में परियोजना-कार्य में अपने प्रदेश के महात्माओं का चित्र-संकलन तथा गुलावराव-महाराज एवं सन्तकवि भीमभोई का वर्णन माँगा गया है।
How to Download NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 3 PDF
Follow these simple steps to get the आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः questions-and-answers PDF from शारदा.
- Search NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 3 aglasem and open this page.
- Read the exercise questions with answers for आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः shown above.
- Click the Download PDF link to save the आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः solutions to your device.
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit – All Chapters
There are more chapters to study besides आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः in Sanskrit. Here are the NCERT Solutions for all chapters of Class 9 Sanskrit.
- Chapter 1 सत्यं शिवं सुन्दरं संस्कृतम्
- Chapter 2 सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः
- Chapter 3 आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः
- Chapter 4 न खलु वयस्तेजसो हेतुः
- Chapter 5 एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी
- Chapter 6 मनःपूतं समाचरेत्
- Chapter 7 उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्
- Chapter 8 अन्नाद् आनन्दं प्रति
- Chapter 9 कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः
- Chapter 10 णमो अरिहन्ताणम्
- Chapter 11 वर्णोच्चारण-शिक्षा २
- Chapter 12 Parishisht 1 अन्वयः
- Chapter 13 Parishisht 2 समासः
- Chapter 14 Parishisht 3 वाच्यम्
- Chapter 15 Parishisht 4 शब्दरूपाणि
- Chapter 16 Parishisht 5 धातुरूपाणि
NCERT Solutions for Class 9 – All Subjects
Just like Chapter 3 of Sanskrit, you can get the exercise questions with answers for every other subject of Class 9. Here are the NCERT Solutions for all subjects of Class 9.
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 3 – An Overview
The key highlights of this study material are as follows.
| Aspects | Details |
|---|---|
| Class | Class 9 |
| Subject | Sanskrit |
| Chapter Number | Chapter 3 |
| Chapter Name | आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः |
| Book Name | शारदा |
| Book By | NCERT (National Council of Educational Research and Training) |
| Educational Resource Here | NCERT Solutions of Class 9 Sanskrit Chapter 3 for all exercises |
| More Questions Answers of This Subject | NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit |
| Download Book Chapter | NCERT Book Class 9 Sanskrit |
| All Questions Answers For This Class | NCERT Solutions for Class 9 |
| Complete Solutions | NCERT Solutions |
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 3 आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः – FAQs
What are the NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 3 आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः?
They are the complete, step-by-step answers to all the exercise and in-text questions of Chapter 3 आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः from the NCERT Class 9 Sanskrit textbook शारदा, written by experts as per the latest NCERT syllabus.
How can I download the Class 9 Sanskrit Chapter 3 solutions PDF for free?
Open this page on aglasem, read the आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः questions with answers, and click the “Download Solutions PDF” link. The Class 9 Sanskrit Chapter 3 NCERT Solutions PDF is completely free to download.
Are these NCERT Solutions as per the latest 2026-27 syllabus?
Yes. The NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 3 are based on the latest NCERT textbook शारदा and the current 2026-27 CBSE syllabus, so the questions and answers match what you study in class.
Where can I get NCERT Solutions for the other chapters of Class 9 Sanskrit?
You can find the answers to every chapter on the NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit page, and solutions for every subject on the NCERT Solutions for Class 9 page.
How do NCERT Solutions help in exam preparation?
They show the correct method to solve each question, help you write answers the way they are expected in exams, let you check and correct your own work, and save revision time — which together improve your marks in Class 9 Sanskrit.
If you have any queries on NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 3 आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः, then please ask in the comments below.
