NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 10 णमो अरिहन्ताणम् – step-by-step answers to every exercise and in-text question of the chapter, as per the latest NCERT syllabus for 2027. Read them online or download the free question-answer PDF.
णमो अरिहन्ताणम् शारदा (कक्षा ९) का दशमः पाठः है। यह गद्य विधा का पाठ है — जैनपरम्परा के प्रथम तीर्थङ्कर ऋषभदेव (आदिनाथ) की कथा : राजा नाभि तथा रानी मरुदेवी का पुत्र, प्रजा को कृषि-वस्त्र-पात्र-गृहनिर्माण आदि जीवनकौशल सिखाने वाला राजा, विनिता-नगर का निर्माता, और अन्ततः नर्तकी की आकस्मिक मृत्यु देखकर सब कुछ त्यागकर वन जाने वाला महामुनि, जिसे प्रयागराज में अक्षयवट के नीचे केवलज्ञान प्राप्त हुआ। पाठ का शीर्षक णमोकार (नवकार) महामन्त्र की पहली पंक्ति है — और यह पंक्ति संस्कृत नहीं, प्राकृत (अर्धमागधी) है। इसीलिए पुस्तक इसी पाठ में अत्र इदम् अवधेयम् के नीचे प्राकृतभाषा का परिचय तथा संस्कृत-वाक्यानां प्राकृतानुवादः की छह-वाक्य वाली तालिका देती है। साथ में सर्वं शब्देन भासते (४२ शब्दों की शब्दार्थ-तालिका, जिसका ‘मातृभाषया अर्थं लिखत’ स्तम्भ खाली है), स्वाध्यायान्मा प्रमदः (चौबीस तीर्थङ्करों तथा बारह तीर्थस्थानों की सूची) तथा यस्तु क्रियावान् मनुजः स विद्वान् (चार क्रियाकलाप) हैं। अभ्यास अभ्यासाद् जायते सिद्धिः शीर्षक के नीचे पाँच प्रश्नों में है — एकपदेन उत्तरम्, पूर्णवाक्येन उत्तराणि, समस्तपदानि, वाक्यपरिवर्तनम् (कर्मवाच्य → कर्तृवाच्य) तथा सन्धिः।
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 10 णमो अरिहन्ताणम् PDF
All the answers are on this page below. The PDF also explains every answer – why it is right and how to check it – so download it for revision.
| Chapter | Download | |
|---|---|---|
| Solutions PDF | णमो अरिहन्ताणम् | View PDF |
पाठ का हिंदी अनुवाद
पाठः — णमो अरिहन्ताणम्
नात्मप्रियं हितं राज्ञः प्रजानां तु प्रियं हितम्॥
संयोगश्च वियोगश्च न च दैवात्परं बलम्॥
णमो सिद्धाणं,
णमो आयरियाणं,
णमो उवज्झायाणं,
णमो लोए सव्वसाहूणं”
सिद्धों को नमस्कार,
आचार्यों को नमस्कार,
उपाध्यायों को नमस्कार,
लोक के सभी साधुओं को नमस्कार।
अत्र इदम् अवधेयम् — प्राकृतभाषा
• आर्षप्राकृतम् • मागधीप्राकृतम् • शौरसेनीप्राकृतम्
• महाराष्ट्रप्राकृतम् • पैशाचिप्राकृतम् • चूलिकाप्राकृतम्
• अपभ्रंशप्राकृतम् इत्यादयः।
प्राकृतम् — अहं विज्जालयं गच्छामि / गच्छमि / गच्छेमि / गच्छं।
प्राकृतम् — सो जलं पिवइ।
प्राकृतम् — बालओ पोत्थं पढइ / पढए / पढदि / पढदे।
प्राकृतम् — भवतो कत्थ गच्छउ।
प्राकृतम् — अहं फलाइं / फलाणि खामि।
प्राकृतम् — एसो मम/मज्झ मित्तो/ मित्तं अत्थि।
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 10 णमो अरिहन्ताणम् – Questions and Answers
All questions of the chapter are answered below, in the order of the book – in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises. Each answer is written the way you would write it in the exam.
पाठः — कथाभागः (१) : नाभिः, ऋषभः तथा राज्यभारः — पृष्ठ 127–129गद्यांशाः १–३ तथा प्रथमः श्लोकः — अन्वयः, शब्दार्थः, हिन्दी अर्थः, भावः — अतिरिक्त अभ्यास (पाठ-बोध हेतु जोड़े गए प्रश्न; पुस्तक में ये प्रश्न नहीं हैं)
आशयः — युगानाम् आरम्भे नाभिः नाम कश्चन महाराजः आसीत्, यः प्रजानां प्रियः आसीत्, राजनीतौ युद्धतन्त्रे प्रशासने च समर्थः आसीत्। तस्य पत्नी मरुदेवी बुद्धिमती करुणाशालिनी च आसीत्। तयोः प्रियः पुत्रः ऋषभः सर्वगुणसम्पन्नः, अधीतविद्यः (पठितविद्यः), राजनीतिज्ञः च आसीत्। यौवनेन शोभमानं तं राजकुमारं दृष्ट्वा नाभिः तस्मै राज्यभारं दातुं चिन्तितवान्।
आशयः — एकदा समाजे दुर्भिक्षादयः समस्याः उत्पन्नाः, जनेषु च परस्परं विद्वेषादयः भावनाः प्रादुर्भूताः। तदा नाभिः ‘अयं कालः ऋषभस्य राजनीतेः परीक्षार्थं सुयोग्यः’ इति मन्यमानः तस्मै राज्यं समर्पितवान्। ऋषभः यदा राजा अभवत्, तदा सः आदौ ‘जनानां समस्याः काः, दुर्भिक्षस्य कारणं किम्, जनेषु कुतः परस्परं विद्वेषः, समस्यानां समाधानोपायाः के’ — इत्यादिषु विषयेषु चिन्तनं कृतवान्। तेन काचित् स्पष्टकल्पना प्राप्ता — जनानाम् आलस्यं, कृषिकार्ये न्यूनता, प्रजासु उत्पादनक्षमतायाः अभावः च — एताः एव मूलसमस्याः सन्ति इति।
ऋषभः मूलसमस्यानां परिष्काराय जनानां सुखमयजीवनाय च विविधाः योजनाः रचितवान्, विशेषरूपेण च एतानि जीवनकौशलानि प्रशिक्षितवान् — कृषिकार्यम्, विविधपदार्थैः भोजननिर्माणम्, तन्तुभिः वस्त्रनिर्माणम्, गवाम् अश्वादीनां पशूनां पालनम्, काष्ठैः धातुभिः शिलाभिः च गृहोपयोगिनां वस्तूनां निर्माणम्, पात्रनिर्माणम्, गृहनिर्माणम्, नगरनिर्माणम् इत्यादीनि च।
परिणामः — तेन क्रमशः जनाः सक्रियाः अभवन्, जीवनपद्धतिं च परिवर्तितवन्तः। क्रमशः जनानाम् आर्थिकस्थितिः अपि सुदृढा जाता। जनाः स्वयमेव गृहाणां, विविधभोज्यपदार्थानां, नित्योपयोगिवस्तूनां च निर्माणं कर्तुम् आरब्धवन्तः। कृषिकार्याणि अपि प्रचुरतया आरब्धानि। तेन जनानां समस्याः स्वयमेव परिहृताः, राज्यं पुनः सुभिक्षं च अभवत्।
नात्मप्रियं हितं राज्ञः प्रजानां तु प्रियं हितम्॥”
पदच्छेदः — प्रजा-सुखे + सुखम् + राज्ञः + प्रजानाम् + च + हिते + हितम् । न + आत्म-प्रियम् + हितम् + राज्ञः + प्रजानाम् + तु + प्रियम् + हितम् ।
अन्वयः — राज्ञः सुखं प्रजासुखे (अस्ति), प्रजानां हिते च (राज्ञः) हितम् (अस्ति)। राज्ञः आत्मप्रियं हितं न (भवति), प्रजानां प्रियं तु (राज्ञः) हितम् (भवति)।
| पदम् | व्याकरण-रूपः | शब्दार्थः |
|---|---|---|
| प्रजासुखे | ष.तत्पुरुषः, नपुं.स.ए.व. | प्रजायाः सुखे — प्रजा के सुख में |
| राज्ञः | राजन्, पुं.ष.ए.व. | राजा का |
| हिते | नपुं.स.ए.व. | भलाई में, कल्याण में |
| आत्मप्रियम् | ष.तत्पुरुषः, नपुं.प्र.ए.व. | आत्मनः प्रियम् — जो स्वयं को प्रिय लगे |
| प्रियम् | नपुं.प्र.ए.व. | जो अच्छा लगे (रुचिकर) |
| हितम् | नपुं.प्र.ए.व. | जो लाभकारी हो (कल्याणकर) |
| तु | अव्ययम् | किन्तु, ही (भेद दिखाने वाला अव्यय) |
हिन्दी अर्थ — राजा का सुख प्रजा के सुख में है, और प्रजा के हित में ही राजा का हित है। जो राजा को स्वयं प्रिय लगे, वह उसका हित नहीं है; प्रजा को जो प्रिय है, वही राजा का हित है।
भावः — राज्ञः सुखं हितं च प्रजानां सुखे हिते च एव अस्ति; अतः राजा आत्मनः रुचिं न, प्रजानां कल्याणं पश्येत्।
पाठः — कथाभागः (२) : विनितानगरम्, सन्ततिः तथा वैराग्यम् — पृष्ठ 130–131गद्यांशाः ४–५ तथा द्वितीयः श्लोकः — ऋषभदेव-नामकरणम्, ब्राह्मीलिपिः, नर्तक्याः घटना — अतिरिक्त अभ्यास (पाठ-बोध हेतु जोड़े गए प्रश्न; पुस्तक में ये प्रश्न नहीं हैं)
ऋषभः जनानां जीवने शान्तिं सुरक्षां न्यायिकव्यवस्थां च पुनः सुदृढां कृतवान्। ऋषभस्य दक्षशासनेन कौशलेन च ‘विनिता’ नाम्नः नगरस्य निर्माणम् अभवत्। समाजस्य उत्कर्षेण सः जनानां मनस्सु सुप्रतिष्ठितं स्थानं प्राप्तवान्। अतः तं प्रजाः प्रेम्णा ‘राजा ऋषभदेवः’ इति कथयन्ति स्म।
सन्ततिः — ऋषभस्य शते पुत्रेषु भरतः बाहुबलिः च अत्यन्तं सुविख्यातौ आस्ताम्। पुत्रीषु ब्राह्मी सुन्दरी चेति द्वे कन्ये गणितादिषु शास्त्रेषु प्रवीणे प्रसिद्धे च आस्ताम्।
ब्राह्मीलिपिः — जैनसम्प्रदायानुगुणं ब्राह्मीलिप्याः विकासः ब्राह्मीद्वारा एव कृतः इति श्रूयते। तस्याम् एव लिप्यां शिलालेखाः उपलभ्यन्ते।
संयोगश्च वियोगश्च न च दैवात्परं बलम्॥”
पदच्छेदः — दैव-अधीनम् + जगत् + सर्वम् + जन्म-कर्म-शुभ-आवहम् । संयोगः + च + वियोगः + च + न + च + दैवात् + परम् + बलम् ।
अन्वयः — जन्मकर्मशुभावहं सर्वं जगत् दैवाधीनम् (अस्ति)। संयोगः च वियोगः च (दैवाधीनौ स्तः)। दैवात् परं बलं न च (अस्ति)।
| पदम् | व्याकरण-रूपः | शब्दार्थः |
|---|---|---|
| दैवाधीनम् | ष.तत्पुरुषः, नपुं.प्र.ए.व. | दैवस्य अधीनम् — भाग्य के अधीन (पुस्तक का शब्दार्थ) |
| जगत्सर्वम् | नपुं.प्र.ए.व. | सर्वं जगत् — सारा संसार |
| जन्मकर्मशुभावहम् | समस्तपदम्, नपुं.प्र.ए.व. | जन्मनः कर्मणः च शुभम् आवहति यत् — जन्म तथा कर्म के अनुसार शुभ (फल) लाने वाला |
| संयोगः | पुं.प्र.ए.व. | मेलनम् — मिलना (पुस्तक का शब्दार्थ) |
| वियोगः | पुं.प्र.ए.व. | पृथक्करणम् — बिछुड़ना (पुस्तक का शब्दार्थ) |
| दैवात् परम् | पं.ए.व. + नपुं.प्र.ए.व. (‘बलम्’ का विशेषण) | दैव से बढ़कर, दैव से ऊपर |
| बलम् | नपुं.प्र.ए.व. | शक्ति, सामर्थ्य |
हिन्दी अर्थ — जन्म तथा कर्म के अनुसार शुभ फल देने वाला यह सारा संसार दैव (नियति) के अधीन है। मिलना और बिछुड़ना — दोनों दैव के ही अधीन हैं; दैव से बढ़कर कोई बल नहीं है।
भावः — सर्वं जगत् दैवाधीनम्; संयोगः वियोगः च मनुष्यस्य वशे न स्तः। अतः सुखे समृद्धौ च अपि मनुष्यः विनम्रः सावधानः च भवेत्।
एकदा ऋषभदेवः राजप्रासादे नृत्यकलाप्रदर्शनम् आयोजितवान्। तत्र आगता काचित् नर्तकी नृत्यकलां प्रदर्शयन्ती सहसा भूमौ पतित्वा मृता। अनया घटनया ऋषभदेवस्य मनः सहसा विक्षुब्धम् अभवत् — इयम् एव तस्य जीवनपरिवर्तिनी घटना आसीत्।
तस्य मनसि उत्पन्नाः प्रश्नाः — ‘कथं काचित् आरोग्यवती स्त्री सहसा मरणं प्राप्तवती ? किं नाम जीवनम् ? कथं जीवनीयम् ?’ इत्यादयः अनेके प्रश्नाः तस्य बुद्धौ आविरभवन्। ‘इह संसारे किमपि शाश्वतं नास्ति, इदं सुखं स्थायि नास्ति’ इति विचिन्त्य स्थिरसुखस्य प्राप्त्यर्थं सः सर्वम् अपि परित्यज्य भिक्षुरूपेण प्रस्थितवान्।
| क्रमः | कार्यम् (पाठस्य शब्दैः) | हिन्दी |
|---|---|---|
| १ | स्वस्य विशालं साम्राज्यं स्वपुत्रेषु विभक्तवान् | अपना विशाल साम्राज्य पुत्रों में बाँट दिया |
| २ | ‘विनिता’ राज्यं भरताय … समर्प्य | विनिता राज्य भरत को दिया |
| ३ | तक्षशिलां बाहुबलये च समर्प्य | तक्षशिला बाहुबलि को दी |
| ४ | जीवनस्य परमसत्यम् अन्वेष्टुं प्रस्थितोऽयं महामुनिः | जीवन का परम सत्य खोजने के लिए महामुनि बनकर निकल पड़े |
| ५ | तम् अनेके जनाः शिष्यरूपेण अनुसृतवन्तः | अनेक लोग शिष्य बनकर उनके पीछे चले |
| ६ | अरण्येषु मौनेन ध्यानं निरन्तरम् अध्ययनं च करोति स्म | वनों में मौन रहकर निरन्तर ध्यान तथा अध्ययन करते रहे |
पाठः — कथाभागः (३) : भिक्षाटनम्, इक्षुरसः तथा केवलज्ञानम् — पृष्ठ 132–133गद्यांशाः ६–७ — चतुःशतदिनोपवासः, अक्षयतृतीया, वर्षतपपारणामहोत्सवः, चतुर्विधः सङ्घः — अतिरिक्त अभ्यास (पाठ-बोध हेतु जोड़े गए प्रश्न; पुस्तक में ये प्रश्न नहीं हैं)
अनुयायिनः वृक्षेभ्यः फलानि शाकानि वा चित्वा जीवनं यापयन्ति स्म। कदाचित् तेषाम् एतादृशं व्यवहारं दृष्ट्वा ‘जैनसन्यासिनः वृक्षेभ्यः फलानि शाकानि वा न चिनुयुः’ इति बोधनार्थं ऋषभदेवः स्वयं भिक्षार्थं प्रस्थितः।
परं तत्रत्याः जनाः तेषां प्रियं महाराजं दृष्ट्वा ‘भिक्षायां किं दातव्यम्’ इति सम्भ्रान्ताः सन्तः तस्मै आभरणानि अनर्घवस्तूनि च यच्छन्ति स्म। परं ‘भिक्षायां भोजनपदार्थः देयः’ इति न केनापि चिन्तितम्। फलतः ऋषभदेवस्य दिने दिने सकष्टम् उपवासः करणीयः आपतितम्। कदाचित् ऋषभदेवः भोज्यपदार्थानाम् अभावे चतुःशतं दिनानि नैरन्तर्येण उपवासं कृतवान्।
एकदा पर्यटनावसरे सः हस्तिनापुरस्य समीपे स्थितस्य इक्षुक्षेत्रस्य पार्श्वमार्गात् गच्छति स्म। तच्च इक्षुक्षेत्रं तस्यैव प्रपौत्रस्य श्रेयांसस्य आसीत्। सः श्रेयांसः प्रपितामहाय पानार्थम् इक्षुरसं दत्तवान्। अनेन ऋषभदेवस्य दीर्घकालिकः उपवासः समाप्तः। तच्च वैशाखमासस्य अक्षयतृतीया-दिनम् आसीत्।
अतः जैनसम्प्रदाये ‘वर्षतपपारणामहोत्सवः’ अधुनापि गुजराते पदलिप्तपुरम् (पालीताणा), उत्तरप्रदेशे हस्तिनापुरं चेत्यादिषु पवित्रतीर्थेषु आचर्यते। अत्र त्रयोदशमासानां वैकल्पिकदिनेषु उपवासं कुर्वन्ति। अन्ते अक्षयतृतीयादिने इक्षुरसेन उपवासस्य समापनं कुर्वन्ति।
एवं दीर्घकालिकोपवासेन, निरन्तराध्ययनेन कठोरतपसा च ऋषभदेवः फाल्गुनमासस्य कृष्णपक्षे एकादश्यां तिथौ प्रयागराजे अक्षयवटवृक्षस्य अधः केवलज्ञानं प्राप्तवान्।
‘आदिनाथः’ इति नाम — अयमेव जैनसम्प्रदाये आदिमः तीर्थङ्करः, अतः ‘प्रभुः नाथः’ इत्यतः ‘आदिनाथः’ इति ख्यातः। (हिन्दी — यही जैन सम्प्रदाय के प्रथम तीर्थंकर हैं, और ‘प्रभु-नाथ’ होने के कारण ‘आदिनाथ’ नाम से प्रसिद्ध हुए। ‘आदि’ = प्रथम, ‘नाथ’ = स्वामी — अर्थात् ‘पहले स्वामी’।)
चतुर्विधः सङ्घः — ऋषभदेवः जनानां मार्गदर्शनार्थं भिक्षुः, भिक्षुणी, श्रावकः, श्राविका — चेति क्रमं रचितवान्। स एव क्रमः ‘जैनसङ्घः’ इति प्रसिद्धः वर्तते।
णमोकारमहामन्त्रः — प्राकृतमूलम्, संस्कृतच्छाया तथा ध्वनि-नियमाः — पृष्ठ 134पाठस्य शीर्षक-मन्त्रः — पदच्छेदः, संस्कृतच्छाया, अर्थः, प्राकृत-संस्कृत-सम्बन्धः, पञ्चपरमेष्ठिनः, जैनमतस्य सिद्धान्ताः — अतिरिक्त अभ्यास (पाठ-बोध हेतु जोड़े गए प्रश्न; पुस्तक में ये प्रश्न नहीं हैं)
णमो सिद्धाणं,
णमो आयरियाणं,
णमो उवज्झायाणं,
णमो लोए सव्वसाहूणं”
संस्कृतच्छाया (पुस्तकस्य अपनी छाया) — पुस्तकं स्वयम् एव अस्य अर्थं संस्कृतेन एवं ददाति — “नमामि अरिहन्तॄन्, नमामि सिद्धान्, नमामि आचार्यान्, नमामि उपाध्यायान्, नमामि लोके सर्वसाधून् इति।”
| प्राकृत-पदम् | संस्कृत-रूपम् | अर्थः (संस्कृतम्) | हिन्दी अर्थ |
|---|---|---|---|
| णमो | नमः | प्रणामः | नमस्कार हो |
| अरिहन्ताणं | अर्हताम् / अरिहन्तानाम् | जितशत्रूणाम् (पुस्तकस्य शब्दार्थः) | अरिहन्तों को — जिन्होंने भीतर के शत्रु (राग, द्वेष, मोह) जीत लिए |
| सिद्धाणं | सिद्धानाम् | मुक्तात्मनाम् | सिद्धों को — जो पूर्णता को प्राप्त हो चुके |
| आयरियाणं | आचार्याणाम् | धर्माचार्याणाम् | आचार्यों को — जो संघ का नेतृत्व करते हैं |
| उवज्झायाणं | उपाध्यायानाम् | अध्यापकानाम् | उपाध्यायों को — जो शास्त्र पढ़ाते हैं |
| लोए | लोके | जगति | लोक में, संसार में |
| सव्वसाहूणं | सर्वसाधूनाम् | सर्वेषां साधूनाम् | सब साधुओं को |
हिन्दी अर्थ — अरिहन्तों को नमस्कार, सिद्धों को नमस्कार, आचार्यों को नमस्कार, उपाध्यायों को नमस्कार, और लोक के सभी साधुओं को नमस्कार।
भावः — अयं मन्त्रः कस्यचित् व्यक्तेः नाम न गृह्णाति, अपितु गुणान् नमति — पञ्चपरमेष्ठिभ्यः (अरिहन्तारः, सिद्धाः, आचार्याः, उपाध्यायाः, सर्वे साधवः) प्रणामं समर्पयति।
प्राकृतं संस्कृतस्य एव सरलः प्रवाहः। बोलचाल में कठिन ध्वनियाँ नियमपूर्वक सरल हुईं — मुख्य नियम तथा मन्त्र के पदों पर उनका प्रयोग :
प्राकृत के मुख्य ध्वनि-नियम (संस्कृत → प्राकृत) —
| क्र. | नियम | उदाहरण |
|---|---|---|
| १ | दो स्वरों के बीच का क्, ग्, च्, ज्, त्, द्, प्, य्, व् प्रायः लुप्त हो जाता है | लोके → लोए · बालकः → बालओ · खादामि → खामि · पिबति → पिवइ |
| २ | दो स्वरों के बीच का महाप्राण ख्, घ्, थ्, ध्, फ्, भ् → ह् | साधु → साहु · मुखम् → मुहं · मेघः → मेहो |
| ३ | संयुक्त व्यंजन नहीं टिकते — या तो समीकरण होकर द्वित्व बनता है, या स्वरभक्ति से वे अलग हो जाते हैं | सर्व → सव्व · विद्यालय → विज्जालय · मित्रम् → मित्तं · अस्ति → अत्थि · आचार्य → आयरिय · अर्हत् → अरिहन्त |
| ४ | ‘र्’ किसी व्यंजन से पहले हो तो लुप्त हो जाता है और आगे वाला व्यंजन दुगुना हो जाता है | सर्व → सव्व · कर्म → कम्म · धर्म → धम्म |
| ५ | ‘न्’ प्रायः ण् हो जाता है | नमः → णमो · सिद्धानाम् → सिद्धाणं · फलानि → फलाणि |
| ६ | तीनों ऊष्म वर्ण श्, ष्, स् मिलकर एक स् रह जाते हैं | एषः → एसो · पुरुषः → पुरिसो |
| ७ | ऋ, ऐ, औ स्वर नहीं रहते — उनके स्थान पर अ/इ/उ अथवा ए/ओ आते हैं | ऋषभः → उसहो · औषधम् → ओसहं |
| ८ | शब्द के अन्त में केवल अनुस्वार बचता है, शेष व्यंजन गिर जाते हैं | मित्रम् → मित्तं · -आनाम् → -आणं |
अब इन्हीं नियमों से मन्त्र का प्रत्येक पद —
| प्राकृत-पदम् | संस्कृत-रूपम् | कौन-कौन-सा नियम लगा |
|---|---|---|
| णमो | नमः | नियम ५ — शब्दारम्भ का न् → ण्; और ‘नमः’ का सन्धिज रूप ‘नमो’ ज्यों का त्यों बना रहा |
| अरिहन्ताणं | अर्हताम् (अरिहन्तानाम्) | नियम ३ — संयुक्त ‘र्ह’ स्वरभक्ति से ‘रिह’ बना (अर्ह → अरिह); नियम ५ + ८ — षष्ठी बहुवचन -आनाम् → -आणं (न् → ण्, अन्त्य म् → अनुस्वार) |
| सिद्धाणं | सिद्धानाम् | नियम ५ + ८ — -आनाम् → -आणं। ‘सिद्ध’ में द्ध पहले से ही सवर्ण-द्वित्व है, अतः वह अपरिवर्तित रहा |
| आयरियाणं | आचार्याणाम् | नियम १ — स्वरों के बीच का च् घिसकर य् हो गया (आचा → आया); नियम ३ — संयुक्त ‘र्य’ स्वरभक्ति से ‘रिय’ बना; नियम ५ + ८ — -आणं |
| उवज्झायाणं | उपाध्यायानाम् | नियम १ का एक रूप — स्वरों के बीच का प् प्रायः व् बनता है (उपा → उव); नियम ३ — संयुक्त ‘ध्य’ का समीकरण होकर ज्झ बना (अध्या → ज्झा); नियम ५ + ८ — -आणं |
| लोए | लोके | नियम १ — दो स्वरों के बीच का क् पूरा लुप्त (लो-के → लो-ए); सप्तमी एकवचन का ‘-ए’ बना रहा |
| सव्वसाहूणं | सर्वसाधूनाम् | नियम ४ — सर्व → सव्व (र् लुप्त, व् दुगुना); नियम २ — साधु → साहु (ध् → ह्); नियम ५ + ८ — -ऊनाम् → -ऊणं |
एषः मन्त्रः पञ्चपरमेष्ठिभ्यः — अरिहन्तारः, सिद्धाः, आचार्याः, उपाध्यायाः, सर्वे साधवः च — प्रणामं समर्पयति। (पुस्तकस्य शब्दाः)
नवकारमहामन्त्रदिवसः — पुस्तकं कथयति — ‘प्रतिवर्षम् अप्रैल-मासस्य नवमे दिनाङ्के जैनजनाः सामूहिकरूपेण अस्य मन्त्रस्य जपादिकं कृत्वा उत्सवम् आचरन्ति। अतः अस्य दिवसस्य ‘नवकारमहामन्त्रदिवसः’ इति ख्यातिः वर्तते।’
जैनमतस्य प्रमुखाः सिद्धान्ताः (पुस्तकस्य शब्दैः) —
| सिद्धान्तः | पुस्तकस्य व्याख्या | हिन्दी |
|---|---|---|
| अहिंसा परमो धर्मः | मनसा, वाचा, कर्मणा च अहिंसापालनम् | अहिंसा ही सबसे बड़ा धर्म है — मन से, वाणी से और कर्म से अहिंसा का पालन |
| अनेकान्तवादः | सत्यस्य अनेके पक्षाः भवन्ति | सत्य के अनेक पक्ष होते हैं — कोई एक दृष्टि पूरा सत्य नहीं |
| स्याद्वादः | प्रत्येकं वचनं सापेक्षं ‘स्यादिति’ रूपेण ग्राह्यम् | हर कथन सापेक्ष है, उसे ‘स्यात्’ (किसी अपेक्षा से) लगाकर ग्रहण करना चाहिए |
| अपरिग्रहः | आवश्यकात् अधिकं संग्रहः न करणीयः | आवश्यकता से अधिक संग्रह नहीं करना चाहिए |
त्रीणि रत्नानि — एतेषां दर्शनानां मध्ये सम्यग्दर्शनम्, सम्यग्ज्ञानम्, सम्यक्चरित्रम् इति त्रीणि रत्नानि उच्यन्ते।
| रत्नम् | अर्थः | हिन्दी |
|---|---|---|
| सम्यग्दर्शनम् | सम्यक् दृष्टिः, यथार्थश्रद्धा | सही दृष्टि — वस्तु को जैसी है वैसा देखना |
| सम्यग्ज्ञानम् | यथार्थं ज्ञानम् | सही ज्ञान |
| सम्यक्चरित्रम् | यथार्थम् आचरणम् | सही आचरण |
पञ्चमहाव्रतानि — तथा च प्राणिमात्रहिताय सत्यम्, अहिंसा, अस्तेयम्, अपरिग्रहः, ब्रह्मचर्यं च आचरितुं कल्याणकरम् इति निगद्यते।
| महाव्रतम् | अर्थः (संस्कृतम्) | हिन्दी अर्थ |
|---|---|---|
| सत्यम् | यथार्थवचनम् | सच बोलना |
| अहिंसा | प्राणिनां पीडनस्य वर्जनम् | किसी प्राणी को मन-वचन-कर्म से न सताना |
| अस्तेयम् | न स्तेयम् — अदत्तस्य अग्रहणम् | चोरी न करना — बिना दी हुई वस्तु न लेना |
| अपरिग्रहः | आवश्यकात् अधिकं संग्रहस्य वर्जनम् | आवश्यकता से अधिक संग्रह न करना |
| ब्रह्मचर्यम् | इन्द्रियसंयमः | संयम का पालन |
सर्वं शब्देन भासते — पृष्ठ 135–138द्विचत्वारिंशत् शब्दानां तालिका तथा ‘मातृभाषया अर्थं लिखत’ इति रिक्तस्तम्भस्य पूर्तिः · प्र.2 अतिरिक्त अभ्यास (पुस्तक में नहीं)
पूरी तालिका — अन्तिम स्तम्भ ‘मातृभाषया अर्थम्’ हिन्दी में भरा गया है। जिनकी मातृभाषा कोई अन्य भारतीय भाषा है, वे इसी अर्थ के आधार पर अपनी भाषा का शब्द लिखें।
| शब्दः | अर्थः (संस्कृतम्) | हिन्दी | English | मातृभाषया अर्थम् (भरा हुआ — हिन्दी) |
|---|---|---|---|---|
| अचिन्तयत् (√चिन्त्+लङ्, प्र.पु.ए.व.) | चिन्तितवान् | विचार किया | Considered | सोचा, मन में विचार किया |
| अधीतविद्यः (बहुव्रीहि, पुं.प्र.ए.व.) | अधीता विद्या येन | पढ़ा-लिखा | Learned | जिसने विद्या पढ़ ली हो, विद्वान् |
| अनर्घवस्तूनि (कर्मधारय, नपुं.प्र.ब.व.) | अनर्घाणि वस्तूनि | अनमोल वस्तुएँ | Precious items | बहुमूल्य चीज़ें, जिनका मोल न आँका जा सके |
| अनुयायिनः (पुं.प्र.ब.व.) | अनुगामिनः | अनुयायी | Followers | पीछे-पीछे चलने वाले, शिष्य |
| अनेकान्तवादः (पुं.प्र.ए.व.) | सत्यस्य बहुपक्षवादः | अनेकान्तवाद | Doctrine of multiplicity of view points | यह मत कि सत्य के अनेक पक्ष होते हैं |
| अपरिग्रहः (नञ्-तत्पुरुषः, प्र.ए.व.) | न परिग्रहः | आवश्यकता से अधिक ग्रहण न करना | Non-possession | ज़रूरत से ज़्यादा जोड़कर न रखना |
| अरिहन्ताणम् (पुं.ष.ब.व.) | जितशत्रूणाम् | अरिहन्तों का | Conquerors of enemies (Arihantas) | उनका जिन्होंने भीतरी शत्रु (राग-द्वेष) जीत लिए |
| आरम्भे (पुं.स.ए.व.) | आदौ | आरम्भ में | At the beginning | शुरुआत में, सबसे पहले |
| आलस्यम् (नपुं.प्र.ए.व.) | प्रमादः | आलस्य | Laziness | सुस्ती, काम से जी चुराना |
| इक्षुक्षेत्रम् (षष्ठी-तत्पुरुषः, नपुं.प्र.ए.व.) | इक्षोः (मधुदण्डस्य) क्षेत्रम् | गन्ने का खेत | Sugarcane field | ईख का खेत |
| उत्पादनक्षमता (स्त्री.प्र.ए.व.) | उत्पादनस्य क्षमता | उत्पादन की क्षमता | Productivity | पैदा करने की शक्ति, उपज देने का सामर्थ्य |
| उपवासः (पुं.प्र.ए.व.) | निराहारव्रतम् | उपवास | Fasting | बिना भोजन के रहने का व्रत |
| कठोरतपसा (कर्मधारय, पुं.तृ.ए.व.) | कठोरेण तपसा | कठोर तप से | With severe penance | कड़ी तपस्या से |
| करुणाशालिनी (स्त्री.प्र.ए.व.) | दयायुक्ता | दयालु | Compassionate | दया से भरी हुई, करुणामयी |
| केवलज्ञानम् (नपुं.प्र./द्वि.ए.व.) | कैवल्यस्य ज्ञानम् | केवलज्ञान | Absolute knowledge | पूर्ण, निरपेक्ष ज्ञान — जिसके आगे कुछ जानना शेष न रहे |
| तीर्थङ्करः (पुं.प्र.ए.व.) | धर्ममार्गप्रदर्शकः | तीर्थंकर | Tirthankara | धर्म का मार्ग दिखाने वाला, तीर्थ (घाट) बनाने वाला |
| दुर्भिक्षम् (अव्ययीभावः, नपुं.प्र.ए.व.) | भिक्षायाः अभावः | अकाल | Famine | अन्न का अभाव, सूखा-अकाल |
| दैवाधीनम् (षष्ठी-तत्पुरुषः, नपुं.प्र./द्वि.ए.व.) | दैवस्य अधीनम् | भाग्य के अधीन | Dependent on fate | नियति के वश में, भाग्य पर निर्भर |
| नवकारमन्त्रः (पुं.प्र.ए.व.) | जैनप्रार्थनामन्त्रः | नवकार मंत्र | Navkar mantra | जैन परम्परा का मूल प्रार्थना-मन्त्र (णमोकार मन्त्र) |
| नित्योपयोगिवस्तूनाम् (नपुं.ष.ब.व.) | प्रतिदिनोपयोगिनां वस्तूनाम् | नित्य उपयोग की वस्तुओं के | Daily essentials | रोज़ काम आने वाली चीज़ों का |
| निराहारम् (पुं./नपुं.प्र./द्वि.ए.व.) | भोजनरहितम् | निराहार | Without food | बिना खाए, भोजन-रहित |
| न्यायिकव्यवस्था (स्त्री.प्र.ए.व.) | न्यायसंबन्धिनी व्यवस्था | न्याय व्यवस्था | Judicial system | न्याय करने का प्रबन्ध, अदालती व्यवस्था |
| परित्यज्य (कृदन्त, परि+√त्यज्+ल्यप्) | त्यक्त्वा | त्यागकर | Abandoning | छोड़कर, पूरी तरह त्याग देकर |
| परिष्काराय (पुं.च.ए.व.) | निवारणाय | समाधान के लिए | For rectification | सुधार के लिए, दूर करने के लिए |
| परिहृताः (पुं.प्र.ब.व.) | निवारिताः | निवारण किया | Solved | दूर कर दी गईं, हल हो गईं |
| प्रजानाम् (स्त्री.ष.ब.व.) | जनानाम् | प्रजाओं का | Of citizens | प्रजा का, नागरिकों का |
| प्रशासनादिषु (नपुं.स.ब.व.) | शासनक्रियासु | प्रशासन आदि में | In administration etc. | राज-काज चलाने के कामों में |
| ब्राह्मीलिपिः — मध्यपदलोपी (कर्मधारयः, स्त्री.प्र.ए.व.) | ब्राह्मीनाम्नी लिपिः | ब्राह्मी लिपि | Brahmi script | ब्राह्मी नाम की लिपि — भारत की प्राचीनतम लिपियों में से एक |
| भिक्षार्थम् (नपुं.द्वि.ए.व.) | याच्ञायै | भिक्षा के लिए | For alms | भीख माँगने के लिए, भिक्षाटन हेतु |
| युद्धतन्त्रे (नपुं.स.ए.व.) | संग्रामशास्त्रे | युद्ध-तंत्र में | In war-strategy | युद्ध की रणनीति में |
| राजनीतौ (स्त्री.स.ए.व.) | राजधर्मे | राजनीति में | In politics | शासन-नीति में, राजधर्म में |
| विद्वेषः (पुं.प्र.ए.व.) | वैरम् | द्वेष | Hatred | आपसी बैर, दुश्मनी |
| विधिलिखितम् (तृतीया-तत्पुरुषः, नपुं.प्र./द्वि.ए.व.) | विधिना लिखितम् | नियति-निर्धारित | Predestined | भाग्य का लिखा हुआ, पहले से तय |
| वियोगः (पुं.प्र.ए.व.) | पृथक्करणम् | वियोग | Separation | बिछोह, अलग हो जाना |
| विक्षुब्धम् (नपुं.प्र./द्वि.ए.व.) | उद्विग्नम् | विचलित | Agitated | बेचैन, हिल गया हुआ |
| शाश्वतम् (नपुं.प्र./द्वि.ए.व.) | नित्यम् | शाश्वत | Eternal | सदा रहने वाला, अमर |
| शिलालेखाः (पुं.प्र.ब.व.) | शिलासु लिखिताः लेखाः | शिला-लेख | Inscriptions | पत्थरों पर खुदे हुए लेख |
| सङ्घः (पुं.प्र.ए.व.) | समूहः | संघ | Community | समुदाय, संगठित समूह |
| समाधानोपायाः (पुं.प्र.ब.व.) | निवारणमार्गाः | समाधान के उपाय | Solutions | हल करने के रास्ते |
| सम्भ्रान्ताः (पुं.प्र.ब.व.) | किंकर्तव्यमूढाः | विस्मय के साथ | Perplexed | किंकर्तव्यविमूढ़ — यह न सूझना कि क्या करें |
| संयोगः (पुं.प्र.ए.व.) | मेलनम् | संयोग | Union | मिलन, साथ आ जाना |
| सुप्रतिष्ठितम् (नपुं.प्र./द्वि.ए.व.) | दृढरूपेण स्थापितम् | अच्छी तरह स्थापित | Well established | मज़बूती से जमा हुआ |
ये कोष्ठक-सङ्केत शब्द का ‘पता’ बताते हैं — अर्थात् वह शब्द किस लिङ्ग, किस विभक्ति और किस वचन में पाठ में आया है। इन्हें पढ़ना आना चाहिए, तभी शब्दार्थ का पूरा उपयोग होता है।
| सङ्केतः | पूर्ण रूप | अर्थ | तालिका का उदाहरण |
|---|---|---|---|
| पुं. / स्त्री. / नपुं. | पुंलिङ्गम् / स्त्रीलिङ्गम् / नपुंसकलिङ्गम् | लिङ्ग | करुणाशालिनी (स्त्री.), आलस्यम् (नपुं.) |
| प्र. / द्वि. / तृ. / च. / पं. / ष. / स. | प्रथमा, द्वितीया, तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी, षष्ठी, सप्तमी | विभक्ति | परिष्काराय (च.ए.व. — ‘के लिए’), राजनीतौ (स.ए.व. — ‘में’) |
| ए.व. / द्वि.व. / ब.व. | एकवचनम् / द्विवचनम् / बहुवचनम् | वचन | अनुयायिनः (ब.व. — अनेक), उपवासः (ए.व.) |
| प्र.पु. | प्रथमपुरुषः | क्रिया का पुरुष | अचिन्तयत् (√चिन्त् + लङ्, प्र.पु.ए.व.) |
| लङ् | लङ् लकारः | अनद्यतन भूतकाल | अचिन्तयत् = ‘उसने विचार किया’ |
| √ | धातुः | क्रिया का मूल | √चिन्त्, √त्यज् |
| ल्यप् | क्त्वा-प्रत्ययस्य आदेशः (उपसर्गयुक्ते) | उपसर्ग हो तो ‘क्त्वा’ के स्थान पर ‘ल्यप्’ | परि + √त्यज् + ल्यप् = परित्यज्य |
| प्र./द्वि. | प्रथमा अथवा द्वितीया | नपुंसकलिङ्ग में दोनों रूप समान होते हैं, अतः दोनों लिखे जाते हैं | केवलज्ञानम्, शाश्वतम्, विक्षुब्धम् |
अत्र इदम् अवधेयम् — प्राकृतभाषा — पृष्ठ 138प्राकृतभाषाणां परिचयः, तासां साहित्यम्, संस्कृतेन सह सम्बन्धः — अतिरिक्त अभ्यास (पाठ-बोध हेतु जोड़े गए प्रश्न; पुस्तक में ये प्रश्न नहीं हैं)
आशयः — भारतस्य भाषासम्पत् अतीव समृद्धा अस्ति। कस्मिंश्चित् कालखण्डे अनेकाः प्राकृतभाषाः सामान्यजनानां परस्परसंवादाय उपयोगिन्यः आसन्। जैनागमाः अर्धमागधीभाषायां लिखिताः। महाराष्ट्रीप्राकृते महाकविः हालः ‘गाथासप्तशती’ इति सुप्रसिद्धं काव्यं लिखितवान्। शौरसेनीप्राकृते बहवः नाट्यग्रन्थाः रचिताः सन्ति। अनेन ज्ञायते यत् प्राकृतभाषा न केवलं संवादोपयोगिनी, अपितु उच्चकोटिसाहित्यस्य वाहिनी आसीत्।
पाठे सप्त प्राकृतभाषाः नामतः उल्लिखिताः, अन्ते ‘इत्यादयः’ इति पदेन सूचितं यत् एताः एव न, अपराः अपि सन्ति।
| क्र. | प्राकृतभाषा | पाठ में इसके विषय में क्या कहा गया |
|---|---|---|
| १ | आर्षप्राकृतम् | केवल नाम दिया गया है। (‘आर्ष’ = ऋषियों की — सबसे पुरानी प्राकृत, जिसे अर्धमागधी से जोड़ा जाता है) |
| २ | मागधीप्राकृतम् | केवल नाम। (मगध की भाषा; ‘अर्धमागधी’ नाम इसी से बना है — ‘आधी मागधी’) |
| ३ | शौरसेनीप्राकृतम् | शौरसेनीप्राकृते बहवः नाट्यग्रन्थाः रचिताः सन्ति — इसमें अनेक नाटक-ग्रन्थ रचे गए (शूरसेन = मथुरा का क्षेत्र) |
| ४ | महाराष्ट्रीप्राकृतम् | महाकविः हालः ‘गाथासप्तशती’ इति सुप्रसिद्धं काव्यं लिखितवान् — इसमें महाकवि हाल ने गाथासप्तशती लिखी |
| ५ | पैशाचिप्राकृतम् | केवल नाम दिया गया है |
| ६ | चूलिकाप्राकृतम् | केवल नाम दिया गया है |
| ७ | अपभ्रंशप्राकृतम् | ‘इत्यादयः’ के साथ अन्तिम नाम — प्राकृत की सबसे बाद की अवस्था |
तथा — जैनागमाः अर्धमागधी भाषायां लिखिताः — इति अष्टमी भाषा नामतः पाठे आगता, यद्यपि सा सूचीमध्ये न गणिता।
आशयः — यदि संस्कृतं वेगवती स्रोतस्विनी नदी अस्ति, तर्हि प्राकृतं तस्याः एव सरलः, मन्दः, सुखेन प्रवहमाणः प्रवाहः अस्ति। उभयोः मध्ये अविच्छिन्नः — कदापि न विच्छिन्नः — सम्बन्धः अस्ति।
भावः — संस्कृतप्राकृतयोः सम्बन्धः अविच्छिन्नः — प्राकृतं संस्कृतात् एव सरलतया प्रवहति, अतः उभे एकस्याः एव भाषाधारायाः रूपे स्तः।
संस्कृत-वाक्यानां प्राकृतानुवादः — पृष्ठ 139षड् वाक्यानि — संस्कृतम् / प्राकृतम्, तथा तेभ्यः निष्पन्नाः नियमाः — अतिरिक्त अभ्यास (पाठ-बोध हेतु जोड़े गए प्रश्न; पुस्तक में ये प्रश्न नहीं हैं)
पुस्तक की मूल तालिका (ज्यों की त्यों) —
| क्र. | संस्कृतम् | प्राकृतम् |
|---|---|---|
| (१) | अहं विद्यालयं गच्छामि। | अहं विज्जालयं गच्छामि / गच्छमि / गच्छेमि / गच्छं। |
| (२) | सः जलं पिबति। | सो जलं पिवइ। |
| (३) | बालकः पद्यं पठति। | बालओ पोत्थं पढइ / पढए / पढदि / पढदे। |
| (४) | भवान् कुत्र गच्छति। | भवतो कत्थ गच्छउ। |
| (५) | अहं फलानि खादामि। | अहं फलाइं / फलाणि खामि। |
| (६) | एतत् मम मित्रम् अस्ति। | एसो मम / मज्झ मित्तो / मित्तं अत्थि। |
अब पद-दर-पद —
| संस्कृत-पदम् | प्राकृत-पदम् | क्या बदला और क्यों |
|---|---|---|
| विद्यालयम् | विज्जालयं | संयुक्त द्य टिक नहीं सका — समीकरण होकर ज्ज बना (विद्या → विज्जा)। अन्त्य म् → अनुस्वार। |
| गच्छामि | गच्छामि / गच्छमि / गच्छेमि / गच्छं | उत्तमपुरुष एकवचन के प्राकृत में अनेक विकल्प — ‑आमि, ‑अमि, ‑एमि तथा केवल ‑ं। बोलचाल की भाषा में एक ही रूप नहीं जमता, इसीलिए विकल्प रहते हैं। |
| सः | सो | पुल्लिङ्ग प्रथमा एकवचन का ‑अः प्राकृत में सदा ‑ओ हो जाता है। |
| पिबति | पिवइ | दो स्वरों के बीच का ब् → व् (लघूकरण); और ‑ति का त् लुप्त होकर ‑इ बचा। यही प्राकृत का प्रसिद्ध ‘‑इ’ अन्त है। |
| बालकः | बालओ | दो स्वरों के बीच का क् लुप्त (बालक → बाल-अ), और ‑अः → ‑ओ। यही नियम ‘लोके → लोए’ में भी लगा था। |
| पुस्तकम् | पोत्थं | पुस्तकम् → पोत्थ‑ : संयुक्त स्त → त्थ, और ‑क‑ लुप्त। (नीचे ‘पुस्तक के बारे में’ देखिए।) |
| पठति | पढइ / पढए / पढदि / पढदे | दो स्वरों के बीच का ठ् → ढ् (महाप्राण का घोषीकरण)। अन्त में चार विकल्प — ‑इ तथा ‑ए (अर्धमागधी/महाराष्ट्री), ‑दि तथा ‑दे (शौरसेनी)। अर्थात् एक ही क्रिया अलग-अलग प्राकृतों में अलग दिखती है। |
| कुत्र | कत्थ | संयुक्त त्र → त्थ; और उ → अ (कुत्र → कत्थ)। |
| फलानि | फलाइं / फलाणि | दो रूप — या तो न् लुप्त होकर ‑आइं, या न् → ण् होकर ‑आणि। नपुंसक बहुवचन के ये दोनों रूप प्राकृत में चलते हैं। |
| खादामि | खामि | दो स्वरों के बीच का द् पूरा लुप्त (खाद → खा)। |
| एतत् / एषः | एसो | ष् → स् (तीनों ऊष्म वर्ण प्राकृत में एक ‘स’ हो जाते हैं); ‑अः → ‑ओ। |
| मम / मह्यम् | मम / मज्झ | ‘मम’ ज्यों का त्यों भी चला, और ‘मह्यम्’ से मज्झ बना (ह्य → ज्झ, वही समीकरण जो ‘उपाध्याय → उवज्झाय’ में था)। |
| मित्रम् | मित्तं / मित्तो | संयुक्त त्र → त्त। नपुंसक रखें तो ‘मित्तं’, पुल्लिङ्ग करें तो ‘मित्तो’ — प्राकृत में यह शब्द दोनों लिङ्गों में चलता है। |
| अस्ति | अत्थि | संयुक्त स्त → त्थ (अस्ति → अत्थि) — वही नियम जो ‘पुस्तक → पोत्थ’ में लगा। |
नियम-सारणी (संस्कृत → प्राकृत) — पाठ के अपने उदाहरणों सहित
| क्र. | नियम | पाठ का उदाहरण | एक और उदाहरण (अभ्यास हेतु) |
|---|---|---|---|
| १ | दो स्वरों के बीच का क्, ग्, च्, ज्, त्, द्, प्, य्, व् — लुप्त या दुर्बल | लोके → लोए · बालकः → बालओ · खादामि → खामि · पिबति → पिवइ · आचार्य → आयरिय · उपाध्याय → उवज्झाय | नगरम् → णअरं · लता → लआ · कपोतः → कवोओ |
| २ | दो स्वरों के बीच का महाप्राण ख्, घ्, थ्, ध्, फ्, भ् → ह् | साधूनाम् → साहूणं | मुखम् → मुहं · मेघः → मेहो · कथा → कहा |
| ३ | संयुक्त व्यंजन का समीकरण — द्वित्व बन जाता है | विद्या → विज्जा · मित्रम् → मित्तं · अस्ति → अत्थि · कुत्र → कत्थ · अध्याय → ज्झाय · मह्यम् → मज्झ | कर्म → कम्म · धर्म → धम्म · शब्दः → सद्दो |
| ४ | व्यंजन से पहले का र् लुप्त, आगे वाला व्यंजन दुगुना | सर्वसाधूनाम् → सव्वसाहूणं | मार्गः → मग्गो · अर्थः → अत्थो |
| ५ | कठिन संयुक्त कभी स्वरभक्ति से खुल भी जाता है | आचार्याणाम् → आयरियाणं (र्य → रिय) · अर्हत् → अरिहन्त (र्ह → रिह) | स्नेहः → सिणेहो · रत्नम् → रयणं |
| ६ | न् → ण् | नमः → णमो · ‑आनाम् → ‑आणं · फलानि → फलाणि | नरः → णरो · ज्ञानम् → णाणं |
| ७ | श्, ष्, स् — तीनों मिलकर एक स् | एषः → एसो | पुरुषः → पुरिसो · शतम् → सयं |
| ८ | ऋ, ऐ, औ नहीं रहते; उनके स्थान पर अ/इ/उ या ए/ओ | ऋषभः → उसहो (नाम पाठ में) | कृतम् → कयं · औषधम् → ओसहं |
| ९ | शब्दान्त में केवल अनुस्वार बचता है | मित्रम् → मित्तं · विद्यालयम् → विज्जालयं | फलम् → फलं · वनम् → वणं |
| १० | रूप-प्रत्यय भी सरल होते हैं — ‑अः → ‑ओ, ‑ति → ‑इ, ‑आनाम् → ‑आणं | सः → सो · पठति → पढइ · सिद्धानाम् → सिद्धाणं | गजः → गओ · वदति → वयइ |
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 139प्रश्न १ — एकपदेन उत्तरं लिखत
विनिता। (हिन्दी — विनिता।)
पाठस्य प्रमाणम् — ‘एवम् ऋषभस्य दक्षशासनेन कौशलेन च विनितानाम्नः नगरस्य निर्माणम् अभवत्।’ (पृ. 130)
ब्राह्मी सुन्दरी च। (हिन्दी — ब्राह्मी तथा सुन्दरी।)
पाठस्य प्रमाणम् — ‘तथैव ऋषभस्य पुत्रीषु ब्राह्मी सुन्दरी चेति द्वे कन्ये अपि गणितादिषु शास्त्रेषु प्रवीणे प्रसिद्धे च आस्ताम्।’ (पृ. 130)
ब्राह्मीलिप्याम् (ब्राह्म्याम्)। (हिन्दी — ब्राह्मी लिपि में।)
पाठस्य प्रमाणम् — ‘जैनसम्प्रदायानुगुणं ब्राह्मीलिप्याः विकासः ब्राह्मीद्वारैव कृता इति श्रूयते। तस्यामेव लिप्यां शिलालेखाः उपलभ्यन्ते।’ (पृ. 130)
भरताय। (हिन्दी — भरत को।)
पाठस्य प्रमाणम् — ‘विशेषतया विनिता राज्यं भरताय तक्षशिलां बाहुबलये च समर्प्य जीवनस्य परमसत्यम् अन्वेष्टुं प्रस्थितोऽयं महामुनिः।’ (पृ. 131)
तक्षशिलाम्। (हिन्दी — तक्षशिला।)
पाठस्य प्रमाणम् — ‘विनिता राज्यं भरताय तक्षशिलां बाहुबलये च समर्प्य …।’ (पृ. 131)
आभरणानि अनर्घवस्तूनि च। (हिन्दी — आभूषण तथा अनमोल वस्तुएँ।)
पाठस्य प्रमाणम् — ‘परं तत्रत्याः जनाः तेषां प्रियं महाराजं दृष्ट्वा भिक्षायां किं दातव्यमिति सम्भ्रान्ताः सन्तः तस्मै आभरणानि अनर्घवस्तूनि च यच्छन्ति स्म।’ (पृ. 132)
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 139प्रश्न २ — पूर्णवाक्येन प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत
जनानाम् आलस्यम्, कृषिकार्ये न्यूनता, प्रजासु उत्पादनक्षमतायाः अभावः च — एताः एव देशस्य मूलसमस्याः सन्ति इति ऋषभदेवस्य स्पष्टा कल्पना प्राप्ता।
महाराजः ऋषभदेवः कृषिकार्ये, विविधपदार्थैः भोजननिर्माणे, तन्तुभिः वस्त्रनिर्माणे, गवाम् अश्वादीनां पशूनां पालने, काष्ठैः धातुभिः शिलाभिः च गृहोपयोगिनां वस्तूनां निर्माणे, पात्रनिर्माणे, गृहनिर्माणे नगरनिर्माणे च — एतेषु जीवनकौशलेषु प्रजाः प्रशिक्षितवान्।
राजप्रासादे आयोजिते नृत्यकलाप्रदर्शने काचित् नर्तकी नृत्यकलां प्रदर्शयन्ती सहसा भूमौ पतित्वा मृता — इयम् एव ऋषभदेवस्य जीवनपरिवर्तिनी घटना आसीत्।
एकदा पर्यटनावसरे ऋषभदेवः हस्तिनापुरस्य समीपे स्थितस्य इक्षुक्षेत्रस्य पार्श्वमार्गात् गच्छति स्म। तत् इक्षुक्षेत्रं तस्यैव प्रपौत्रस्य श्रेयांसस्य आसीत्। सः श्रेयांसः प्रपितामहाय पानार्थम् इक्षुरसं दत्तवान्। अनेन इक्षुरसेन ऋषभदेवस्य दीर्घकालिकः उपवासः समाप्तः अभवत्।
ऋषभदेवः फाल्गुनमासस्य कृष्णपक्षे एकादश्यां तिथौ प्रयागराजे अक्षयवटवृक्षस्य अधः केवलज्ञानं प्राप्तवान्।
ऋषभदेवः जनानां मार्गदर्शनार्थं भिक्षुः, भिक्षुणी, श्रावकः, श्राविका चेति चतुर्विधं क्रमं रचितवान्। स एव क्रमः ‘जैनसङ्घः’ इति प्रसिद्धः वर्तते।
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 140प्रश्न ३ — समस्तपदानि लिखत (विग्रहवाक्यम् → समस्तपदम्)
महाराजः। (हिन्दी — महाराज।)
समासस्य नाम — कर्मधारयः (विशेषण-विशेष्यभावः, तत्पुरुषस्य एकः भेदः)।
प्रजासुखम्। (हिन्दी — प्रजा का सुख।)
समासस्य नाम — षष्ठी-तत्पुरुषः।
मूलसमस्याः। (हिन्दी — मूल समस्याएँ।)
समासस्य नाम — कर्मधारयः (विशेषण पूर्वपद)।
भोजननिर्माणम्। (हिन्दी — भोजन बनाना।)
समासस्य नाम — षष्ठी-तत्पुरुषः।
आर्थिकस्थितिः। (हिन्दी — आर्थिक स्थिति।)
समासस्य नाम — कर्मधारयः (विशेषण पूर्वपद)।
प्राप्तानन्दः। (हिन्दी — जिसे आनन्द प्राप्त हो गया हो, वह।)
समासस्य नाम — बहुव्रीहिः।
विधिलिखितम्। (हिन्दी — भाग्य का लिखा हुआ।)
समासस्य नाम — तृतीया-तत्पुरुषः।
प्रतिगृहम्। (हिन्दी — घर-घर, प्रत्येक घर में।)
समासस्य नाम — अव्ययीभावः (वीप्सायाम् — पुनरावृत्ति के अर्थ में)।
ब्राह्मीलिपिः। (हिन्दी — ब्राह्मी नाम की लिपि।)
समासस्य नाम — मध्यमपदलोपी कर्मधारयः (पुस्तक की शब्दार्थ-तालिका में यही नाम दिया है — ‘ब्राह्मीलिपिः मध्यपदलोपी (कर्मधारयः)’)।
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 140प्रश्न ४ — वाक्यानि उदाहरणानुसारं परिवर्तयत (कर्मवाच्यम् → कर्तृवाच्यम्)। यथा — जनैः स्वयमेव निर्माणकार्यम् आरब्धम्। → जनाः स्वयमेव निर्माणकार्यम् आरब्धवन्तः।
नियमः — कर्मवाच्यात् कर्तृवाच्ये परिवर्तनम्। पुस्तक का उदाहरण-वाक्य कर्मवाच्य में है और उत्तर-वाक्य कर्तृवाच्य में। तीन बातें एक साथ बदलती हैं :
| क्या | कर्मवाच्ये | कर्तृवाच्ये | उदाहरण |
|---|---|---|---|
| कर्ता की विभक्ति | तृतीया (जनैः) | प्रथमा (जनाः) | जनैः → जनाः |
| कर्म की विभक्ति | प्रथमा (निर्माणकार्यम्) | द्वितीया (निर्माणकार्यम्) | नपुंसक में दोनों रूप समान दिखते हैं, किन्तु स्त्री/पुं. में बदलाव स्पष्ट होगा — योजना → योजनाम् |
| क्रिया का प्रत्यय | क्त (आरब्धम्) — कर्म के अनुसार | क्तवतु (आरब्धवन्तः) — कर्ता के अनुसार | कृतः → कृतवान् · परिवर्तिता → परिवर्तितवन्तः |
महाराजः राज्यं समर्पितवान्। (हिन्दी — महाराज ने राज्य सौंप दिया।)
| पदम् | कर्मवाच्ये | कर्तृवाच्ये | कारणम् |
|---|---|---|---|
| कर्ता | महाराजेन (तृ.ए.व.) | महाराजः (प्र.ए.व.) | कर्तृवाच्ये «कर्तरि प्रथमा» |
| कर्म | राज्यम् (प्र.ए.व.) | राज्यम् (द्वि.ए.व.) | «कर्मणि द्वितीया» — नपुंसक होने से रूप वही दिखता है |
| क्रिया | समर्पितम् (क्त) | समर्पितवान् (क्तवतु) | अब क्रिया कर्ता ‘महाराजः’ (पुं.ए.व.) के अनुसार |
कोऽपि तत् न चिन्तितवान्। (हिन्दी — किसी ने भी वह नहीं सोचा।)
| पदम् | कर्मवाच्ये | कर्तृवाच्ये | कारणम् |
|---|---|---|---|
| कर्ता | केनापि (किम् + अपि, तृ.ए.व.) | कोऽपि (कः + अपि, प्र.ए.व.) | प्रथमा में ‘कः’, और ‘कः + अपि’ की विसर्गसन्धि से ‘कोऽपि’ |
| कर्म | तत् (प्र.ए.व.) | तत् (द्वि.ए.व.) | नपुंसकलिङ्ग में प्रथमा-द्वितीया के रूप समान |
| क्रिया | चिन्तितम् (क्त) | चिन्तितवान् (क्तवतु) | कर्ता ‘कोऽपि’ पुं.ए.व. है |
ऋषभदेवः दीर्घकालिकम् उपवासं कृतवान्। (हिन्दी — ऋषभदेव ने दीर्घकालीन उपवास किया।)
| पदम् | कर्मवाच्ये | कर्तृवाच्ये | कारणम् |
|---|---|---|---|
| कर्ता | ऋषभदेवेन (तृ.ए.व.) | ऋषभदेवः (प्र.ए.व.) | कर्तरि प्रथमा |
| कर्म | उपवासः (प्र.ए.व.) | उपवासम् (द्वि.ए.व.) | कर्मणि द्वितीया — यहाँ रूप स्पष्ट बदलता है |
| विशेषणम् | दीर्घकालिकः | दीर्घकालिकम् | विशेषण अपने विशेष्य के साथ विभक्ति बदलता है |
| क्रिया | कृतः (क्त, कर्म के अनुसार) | कृतवान् (क्तवतु, कर्ता के अनुसार) | ऋषभदेवः पुं.ए.व. |
जनाः जीवनपद्धतिं परिवर्तितवन्तः। (हिन्दी — लोगों ने अपनी जीवन-पद्धति बदल ली।)
| पदम् | कर्मवाच्ये | कर्तृवाच्ये | कारणम् |
|---|---|---|---|
| कर्ता | जनैः (तृ.ब.व.) | जनाः (प्र.ब.व.) | कर्तरि प्रथमा — यहाँ बहुवचन है |
| कर्म | जीवनपद्धतिः (स्त्री.प्र.ए.व.) | जीवनपद्धतिम् (स्त्री.द्वि.ए.व.) | कर्मणि द्वितीया |
| क्रिया | परिवर्तिता (क्त, स्त्रीलिङ्ग — कर्म के अनुसार) | परिवर्तितवन्तः (क्तवतु, पुं.ब.व. — कर्ता के अनुसार) | कर्ता ‘जनाः’ पुल्लिङ्ग बहुवचन है |
ऋषभः योजनां कृतवान्। (हिन्दी — ऋषभ ने योजना बनाई।)
| पदम् | कर्मवाच्ये | कर्तृवाच्ये | कारणम् |
|---|---|---|---|
| कर्ता | ऋषभेण (तृ.ए.व.) | ऋषभः (प्र.ए.व.) | कर्तरि प्रथमा |
| कर्म | योजना (स्त्री.प्र.ए.व.) | योजनाम् (स्त्री.द्वि.ए.व.) | कर्मणि द्वितीया |
| क्रिया | कृता (क्त, स्त्रीलिङ्ग) | कृतवान् (क्तवतु, पुं.ए.व.) | कर्ता ‘ऋषभः’ के अनुसार |
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 141प्रश्न ५ — सन्धिं कुरुत
इत्यतः। (हिन्दी — ‘इसलिए’, ‘इस कारण से’।)
सन्धेः नाम — यण् सन्धिः (स्वरसन्धिः)।
इ + अ → य् + अ
इत्यतः
चेति। (हिन्दी — ‘और ऐसा’, ‘तथा यह’।)
सन्धेः नाम — गुण सन्धिः (स्वरसन्धिः)।
अ + इ → ए
चेति
देवस्यापि। (हिन्दी — ‘देव का भी’।)
सन्धेः नाम — दीर्घ सन्धिः (स्वरसन्धिः)।
अ + अ → आ
देवस्यापि
तथैव। (हिन्दी — ‘उसी प्रकार’, ‘वैसे ही’।)
सन्धेः नाम — वृद्धि सन्धिः (स्वरसन्धिः)।
आ + ए → ऐ
तथैव
इत्येतादृशाः। (हिन्दी — ‘इस प्रकार के’, ‘ऐसे-ऐसे’।)
सन्धेः नाम — यण् सन्धिः (स्वरसन्धिः)।
इ + ए → य् + ए
इत्येतादृशाः
ब्राह्मीद्वारैव। (हिन्दी — ‘ब्राह्मी के द्वारा ही’।)
सन्धेः नाम — वृद्धि सन्धिः (स्वरसन्धिः)।
आ + ए → ऐ
ब्राह्मीद्वारैव
प्रस्थितोऽयम्। (हिन्दी — ‘यह प्रस्थान किया हुआ (महामुनि)’।)
सन्धेः नाम — विसर्गसन्धिः (कुछ ग्रन्थों में इसे ‘गुणसन्धि-सहित विसर्गसन्धि’ भी कहते हैं)।
अ + विसर्ग (ः) + अ
अः → ओ, तथा आगे वाला अ → अवग्रह (ऽ)
प्रस्थितोऽयम्
स्वाध्यायान्मा प्रमदः — पृष्ठ 141–144१. जैनधर्मस्य चतुर्विंशतिः तीर्थङ्कराः · २. जैनधर्मस्य प्रमुखतीर्थस्थानानि — अतिरिक्त अभ्यास (पाठ-बोध हेतु जोड़े गए प्रश्न; पुस्तक में ये प्रश्न नहीं हैं)
पुस्तक ‘स्वाध्यायान्मा प्रमदः’ के अन्तर्गत चौबीसों तीर्थङ्करों के चित्र तथा नाम क्रम से देती है। पूरी सूची —
| क्र. | तीर्थङ्करः | क्र. | तीर्थङ्करः |
|---|---|---|---|
| (१) | ऋषभदेवः (आदिनाथः) | (१३) | विमलनाथः |
| (२) | अजितनाथः | (१४) | अनन्तनाथः |
| (३) | सम्भवनाथः | (१५) | धर्मनाथः |
| (४) | अभिनन्दननाथः (पुस्तक में ‘अभिनन्दनाथः’) | (१६) | शान्तिनाथः |
| (५) | सुमतिनाथः | (१७) | कुन्थुनाथः |
| (६) | पद्मप्रभुः | (१८) | अरनाथः |
| (७) | सुपार्श्वनाथः | (१९) | मल्लिनाथः |
| (८) | चन्द्रप्रभुः | (२०) | मुनिसुव्रतः |
| (९) | पुष्पदन्तः (सुविधिनाथः) | (२१) | नमिनाथः (पुस्तक में ‘नामिनाथः’) |
| (१०) | शीतलनाथः | (२२) | नेमिनाथः (अरिष्टनेमिः) |
| (११) | श्रेयांसनाथः | (२३) | पार्श्वनाथः |
| (१२) | वासुपूज्यः | (२४) | महावीरः (वर्धमानः) |
पुस्तक की अपनी टिप्पणियाँ (केवल दो तीर्थङ्करों पर) —
| तीर्थङ्करः | पुस्तकस्य वाक्यानि | हिन्दी |
|---|---|---|
| (१) ऋषभदेवः (आदिनाथः) | प्रथमः तीर्थङ्करः, ‘आदिनाथः’ इति प्रसिद्धः। आद्यः धर्मोपदेशकः; कृषिः, लिपिः, कला, व्यवसायः च जगति आरब्धाः। | प्रथम तीर्थंकर, ‘आदिनाथ’ नाम से प्रसिद्ध। सबसे पहले धर्म का उपदेश देने वाले; उन्हीं से जगत् में खेती, लिपि, कला तथा व्यवसाय आरम्भ हुए। |
| (२४) महावीरः (वर्धमानः) | चतुर्विंशः तीर्थङ्करः, जैनधर्मस्य परमो महापुरुषः। वैशाली-कुण्डग्रामे जातः। ‘पञ्चमहाव्रतानां’ प्रचारकः। अहिंसा, अपरिग्रह, संयमस्य महत्त्वं लोकाय उपदिष्टवान्। | चौबीसवें तीर्थंकर, जैन धर्म के परम महापुरुष। वैशाली के कुण्डग्राम में जन्मे। ‘पञ्चमहाव्रतों’ के प्रचारक। उन्होंने लोक को अहिंसा, अपरिग्रह तथा संयम का महत्त्व बताया। |
पुस्तक बारह प्रमुख तीर्थस्थान गिनाती है —
| क्र. | तीर्थस्थानम् | राज्यम् / स्थितिः |
|---|---|---|
| (१) | सम्मेतशिखरम् | पारसनाथ पर्वतः, झारखण्डः |
| (२) | श्रवणबेलगोळः | कर्नाटकम् |
| (३) | पावापुरी | बिहारः |
| (४) | रैवतकः (गिरनारः) पर्वतः | गुजरातः |
| (५) | शत्रुञ्जयपर्वतः | पदलिप्तपुरम् — पालीताणा, गुजरातः |
| (६) | राजगृहम् | बिहारः |
| (७) | अयोध्या | उत्तरप्रदेशः |
| (८) | काशी (वाराणसी) | उत्तरप्रदेशः |
| (९) | चम्पापुरम् | भागलपुर, बिहारः |
| (१०) | हस्तिनापुरम् | उत्तरप्रदेशः |
| (११) | मिथिला | बिहारः |
| (१२) | द्वारिका | गुजरातः |
पाठे अपि आगतानि स्थानानि —
| स्थानम् | पाठे कुत्र |
|---|---|
| हस्तिनापुरम् (उत्तरप्रदेशः) | ‘एकदा पर्यटनावसरे सः हस्तिनापुरस्य समीपे स्थितस्य इक्षुक्षेत्रस्य पार्श्वमार्गात् गच्छति स्म’ — यहीं श्रेयांस ने इक्षुरस दिया (पृ. 133); और यहीं ‘वर्षतपपारणामहोत्सवः’ मनाया जाता है |
| पदलिप्तपुरम् — पालीताणा (गुजरातः) | ‘अतः जैनसम्प्रदाये वर्षतपपारणामहोत्सवः अधुनापि गुजराते पदलिप्तपुरम् (पालीताणा) … आचर्यते’ (पृ. 133) — यही सूची का (५) शत्रुञ्जयपर्वत है |
अर्थः — ‘स्वाध्यायात् मा प्रमदः’ — स्वाध्याये प्रमादं मा कुरु, अर्थात् स्वयम् अध्ययनं कर्तुं कदापि आलस्यं मा कुरु।
किमर्थम् — अस्मिन् खण्डे प्रश्नाः न सन्ति, केवलं पठनीया सामग्री (चतुर्विंशतिः तीर्थङ्कराः, द्वादश तीर्थस्थानानि) दत्ता। छात्राः स्वयम् एव ताम् अधीयीरन् इति बोधनार्थम् एतत् शीर्षकं दत्तम्। (हिन्दी — बिना पूछे भी स्वयं पढ़ते रहने की प्रेरणा देने के लिए।)
यस्तु क्रियावान् मनुजः स विद्वान् — पृष्ठ 144चत्वारः क्रियाकलापाः — भोजनपद्धतिः, पञ्चमहाव्रतानि, णमोकारमहामन्त्र-दिवसः, व्रतविषये भाषणम्
आदर्श उत्तरम् (नमूना उत्तर — संस्कृतम्) —
किं खादन्ति ?
जैनजनाः शाकाहारम् एव सेवन्ते। मांसम्, मत्स्यम्, अण्डं च ते न खादन्ति।
बहवः जनाः कन्दमूलानि अपि वर्जयन्ति, यतः तेषु सूक्ष्मजीवाः अधिकाः भवन्ति इति परम्परायां मन्यते।
मधु अपि प्रायः वर्जयन्ति, यतः तस्य ग्रहणे मधुमक्षिकाणां हिंसा भवति।
जलं वस्त्रेण गालयित्वा एव पिबन्ति, येन सूक्ष्मजीवाः न पीड्येरन्।
भोजनं सरलं, अल्पं, संयमपूर्वकं च भवति — इदम् एव ‘अपरिग्रहस्य’ आचरणम्।
कस्मिन् समये खादन्ति ?
सूर्यास्तात् पूर्वम् एव भोजनं कुर्वन्ति। रात्रौ भोजनं प्रायः न कुर्वन्ति।
अस्य कारणद्वयम् — (क) रात्रौ सूक्ष्मजीवाः अन्ने पतितुं शक्नुवन्ति, अतः अहिंसा भङ्गा भवेत्;
(ख) सूर्यास्तात् पूर्वं कृतं भोजनं सुखेन पच्यते, आरोग्याय च हितकरम्।
एतत् व्रतं ‘रात्रिभोजनत्यागः’ इति कथ्यते।
पर्वदिनेषु उपवासः, एकाशनम् (एकवारं भोजनम्) इत्यादीनि व्रतानि अपि आचरन्ति।
पञ्चमहाव्रतानि — सत्यम्, अहिंसा, अस्तेयम्, अपरिग्रहः, ब्रह्मचर्यं च। (पुस्तक के अपने शब्द, पृ. 134)
| क्र. | महाव्रतम् | अर्थः (संस्कृतम्) | हिन्दी अर्थ | दैनिक जीवन में उदाहरण |
|---|---|---|---|---|
| १ | सत्यम् | यथार्थवचनम् | सच बोलना | भूल हो जाए तो उसे छिपाने के बजाय स्वीकार कर लेना |
| २ | अहिंसा | मनसा वाचा कर्मणा च प्राणिनां न पीडनम् | मन, वचन तथा कर्म से किसी को न सताना | किसी सहपाठी का उपहास न करना — वाणी की हिंसा भी हिंसा है |
| ३ | अस्तेयम् | अदत्तस्य अग्रहणम् | चोरी न करना — बिना दी हुई वस्तु न लेना | किसी की पुस्तक बिना पूछे न उठाना |
| ४ | अपरिग्रहः | आवश्यकात् अधिकं संग्रहः न करणीयः | आवश्यकता से अधिक संग्रह न करना | जितनी आवश्यकता हो उतना ही लेना, बचा हुआ बाँट देना |
| ५ | ब्रह्मचर्यम् | इन्द्रियसंयमः | संयम का पालन | अपनी इच्छाओं पर नियन्त्रण रखना, अध्ययन में मन लगाना |
आदर्श उत्तरम् (नमूना भाषणम्) —
माननीयाः अध्यापकाः, प्रियाः सहपाठिनः, सर्वेभ्यः नमस्कारः।
अद्य अहं ‘णमोकारमहामन्त्रदिवसस्य’ विषये किञ्चित् वक्तुम् इच्छामि।
अस्माकं पाठ्यपुस्तकं ‘शारदा’ कथयति — प्रतिवर्षम् अप्रैल-मासस्य नवमे दिनाङ्के
जैनजनाः सामूहिकरूपेण अस्य मन्त्रस्य जपादिकं कृत्वा उत्सवम् आचरन्ति।
अतः अस्य दिवसस्य ‘णमोकारमहामन्त्रदिवसः’ इति ख्यातिः वर्तते।
अयं मन्त्रः संस्कृतभाषायां नास्ति — सः प्राकृतभाषायां वर्तते, इति पुस्तकम् एव वदति।
मन्त्रः एवम् अस्ति —
‘णमो अरिहन्ताणं, णमो सिद्धाणं, णमो आयरियाणं, णमो उवज्झायाणं, णमो लोए सव्वसाहूणं।’
अस्य अर्थः — नमामि अरिहन्तॄन्, नमामि सिद्धान्, नमामि आचार्यान्,
नमामि उपाध्यायान्, नमामि लोके सर्वसाधून् इति।
एषः मन्त्रः पञ्चपरमेष्ठिभ्यः प्रणामं समर्पयति।
अस्य मन्त्रस्य महत्तमा विशेषता का ?
अस्मिन् मन्त्रे कस्यापि व्यक्तेः नाम नास्ति — गुणेभ्यः एव नमस्कारः अस्ति।
यः रागद्वेषौ जितवान्, यः सिद्धिं प्राप्तवान्, यः मार्गं दर्शयति,
यः पाठयति, यः च साधनां करोति — तेभ्यः सर्वेभ्यः अयं प्रणामः।
अतः एव पुस्तकं वदति — ‘वसुधैवकुटुम्बकम्’ इत्यस्य अनुरूपेण
विश्वशान्त्यै कोटिशः जनाः इमं मन्त्रं गायन्ति।
एतावत् एव। धन्यवादः।
आदर्श उत्तरम् (नमूना भाषणम् — ‘अहिंसा’) —
माननीयाः अध्यापकाः, प्रियाः सहपाठिनः, नमस्कारः।
अद्य अहं पञ्चमहाव्रतेषु एकस्य — अहिंसाव्रतस्य — विषये वदामि।
अहिंसा इति कः अर्थः ? न हिंसा इति अहिंसा — कस्यापि प्राणिनः पीडनं न करणीयम्।
अस्माकं पाठः वदति — ‘अहिंसा परमो धर्मः मनसा, वाचा, कर्मणा च अहिंसापालनम्’।
अतः अहिंसा त्रिविधा — मनसा अहिंसा, वाचा अहिंसा, कर्मणा अहिंसा च।
कर्मणा अहिंसा सुगमा — वयं कमपि न ताडयामः।
वाचा अहिंसा कठिनतरा — कटुवचनम् अपि हिंसा एव।
मनसा अहिंसा कठिनतमा — मनसि द्वेषः अपि हिंसायाः बीजम्।
अस्माकं विद्यालये अपि अस्य अभ्यासः शक्यः।
यदा कश्चन सहपाठी परीक्षायाम् अल्पान् अङ्कान् प्राप्नोति, तदा तस्य उपहासः न करणीयः — इयम् अहिंसा।
यदा कश्चन मन्दं पठति, तदा तस्य सहायता करणीया — इयम् अपि अहिंसा।
यदा वयं क्रुद्धाः भवामः, तदा क्षणं तूष्णीं स्थातव्यम् — इयम् एव मनसा अहिंसा।
अतः अहं प्रतिज्ञां करोमि — अद्य प्रभृति अहं वाचा अपि कञ्चन न पीडयिष्यामि।
धन्यवादः।
Chapter 10 of 16 – Sanskrit
- Previous: Chapter 9 कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः
- Next: Chapter 11 वर्णोच्चारण-शिक्षा २
- All chapters: NCERT Solutions Class 9 Sanskrit
NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 10 णमो अरिहन्ताणम् – Overview
| Class | Class 9 |
| Subject | Sanskrit |
| Chapter | 10 – णमो अरिहन्ताणम् |
| Session | 2027 |
| Format | Full answers on this page + PDF |
NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 10 – FAQs
Where can I download NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 10 णमो अरिहन्ताणम् PDF?
Read every answer on this page, or download the free PDF from the table at the top.
Is this for the 2027 session?
Yes, it follows the latest NCERT Class 9 Sanskrit book for 2027.
How many questions are solved in NCERT Class 9 Sanskrit Chapter 10?
All questions of the chapter – the in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises.
How should I use these solutions?
Read the chapter in the NCERT book first, attempt the questions yourself, then check your answers here.