Skip to content

NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 10 णमो अरिहन्ताणम् (PDF) – 2027

NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 10 णमो अरिहन्ताणम् – step-by-step answers to every exercise and in-text question of the chapter, as per the latest NCERT syllabus for 2027. Read them online or download the free question-answer PDF.

णमो अरिहन्ताणम् शारदा (कक्षा ९) का दशमः पाठः है। यह गद्य विधा का पाठ है — जैनपरम्परा के प्रथम तीर्थङ्कर ऋषभदेव (आदिनाथ) की कथा : राजा नाभि तथा रानी मरुदेवी का पुत्र, प्रजा को कृषि-वस्त्र-पात्र-गृहनिर्माण आदि जीवनकौशल सिखाने वाला राजा, विनिता-नगर का निर्माता, और अन्ततः नर्तकी की आकस्मिक मृत्यु देखकर सब कुछ त्यागकर वन जाने वाला महामुनि, जिसे प्रयागराज में अक्षयवट के नीचे केवलज्ञान प्राप्त हुआ। पाठ का शीर्षक णमोकार (नवकार) महामन्त्र की पहली पंक्ति है — और यह पंक्ति संस्कृत नहीं, प्राकृत (अर्धमागधी) है। इसीलिए पुस्तक इसी पाठ में अत्र इदम् अवधेयम् के नीचे प्राकृतभाषा का परिचय तथा संस्कृत-वाक्यानां प्राकृतानुवादः की छह-वाक्य वाली तालिका देती है। साथ में सर्वं शब्देन भासते (४२ शब्दों की शब्दार्थ-तालिका, जिसका ‘मातृभाषया अर्थं लिखत’ स्तम्भ खाली है), स्वाध्यायान्मा प्रमदः (चौबीस तीर्थङ्करों तथा बारह तीर्थस्थानों की सूची) तथा यस्तु क्रियावान् मनुजः स विद्वान् (चार क्रियाकलाप) हैं। अभ्यास अभ्यासाद् जायते सिद्धिः शीर्षक के नीचे पाँच प्रश्नों में है — एकपदेन उत्तरम्, पूर्णवाक्येन उत्तराणि, समस्तपदानि, वाक्यपरिवर्तनम् (कर्मवाच्य → कर्तृवाच्य) तथा सन्धिः।

NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 10 णमो अरिहन्ताणम् PDF

All the answers are on this page below. The PDF also explains every answer – why it is right and how to check it – so download it for revision.

PDFChapterDownload
Solutions PDFणमो अरिहन्ताणम्View PDF

पाठ का हिंदी अनुवाद

पाठः — णमो अरिहन्ताणम्
आसीत् युगानाम् आरम्भे प्रजानां प्रियः नाभिनामकः कश्चन महाराजः। सः राजनीतौ युद्धतन्त्रे प्रशासनादिषु च समर्थः।
युगों के आरम्भ में प्रजा का प्रिय नाभि नाम का एक महाराजा था। वह राजनीति, युद्ध-तंत्र और प्रशासन आदि में समर्थ (कुशल) था।
तस्य पत्नी मरुदेवी बुद्धिमती करुणाशालिनी च। तयोः एव प्रियपुत्रः ऋषभः।
उसकी पत्नी मरुदेवी बुद्धिमती और दयालु थी। उन्हीं दोनों का प्रिय पुत्र ऋषभ था।
ऋषभः सर्वगुणसम्पन्नः, अधीतविद्यः, राजनीतिज्ञश्च आसीत्। यौवनेन विलसन्तं तं राजकुमारं वीक्ष्य नाभिः तस्मै राज्यभारं समर्पयितुम् अचिन्तयत्।
ऋषभ सब गुणों से सम्पन्न, विद्या पढ़ा हुआ और राजनीति का ज्ञाता था। यौवन से शोभायमान उस राजकुमार को देखकर नाभि ने उसे राज्य का भार सौंपने का विचार किया।
अथैकदा समाजे दुर्भिक्षादयः समस्याः समुदभवन्। जनेषु परस्परं विद्वेषादयः भावनाः आविरभवन्।
फिर एक बार समाज में अकाल आदि समस्याएँ उत्पन्न हो गईं। लोगों में आपस में द्वेष आदि भावनाएँ प्रकट होने लगीं।
तदा नाभिः “अयं कालः ऋषभस्य राजनीतेः परीक्षार्थं सुयोग्यः” इति मन्यमानः तस्मै राज्यं समर्पितवान्।
तब नाभि ने “यह समय ऋषभ की राजनीति की परीक्षा के लिए बिलकुल उपयुक्त है” — ऐसा मानते हुए उसे राज्य सौंप दिया।
ऋषभः यदा राजा अभवत् तदा सः आदौ जनानां समस्याः काः, दुर्भिक्षस्य कारणं किं, जनेषु कुतः परस्परं विद्वेषः, समस्यानां समाधानोपायाः के इत्यादिषु विषयेषु चिन्तनं कृतवान्।
ऋषभ जब राजा बना, तब उसने सबसे पहले इन विषयों पर चिन्तन किया — लोगों की समस्याएँ क्या हैं, अकाल का कारण क्या है, लोगों में आपसी द्वेष क्यों है और समस्याओं के समाधान के उपाय क्या हैं।
तेन काचित् स्पष्टकल्पना प्राप्ता यत् जनानाम् आलस्यं, कृषिकार्ये न्यूनता, प्रजासु उत्पादनक्षमतायाः अभावः चेत्येतादृश्यः मूलसमस्याः सन्ति इति।
इससे उसे यह स्पष्ट धारणा मिली कि लोगों का आलस्य, खेती के काम में कमी और प्रजा में उत्पादन-क्षमता का अभाव — ऐसी मूल समस्याएँ हैं।
अतः सः मूलसमस्यानां परिष्काराय जनानां सुखमय-जीवनाय च विविधाः योजनाः रचितवान्।
इसलिए उसने मूल समस्याओं के समाधान के लिए और लोगों के सुखमय जीवन के लिए तरह-तरह की योजनाएँ बनाईं।
विशेषरूपेण कृषिकार्यं, विविधपदार्थैः भोजननिर्माणं, तन्तुभिः वस्त्रनिर्माणं, गवाम् अश्वादीनां पशूनां पालनं चेत्यादीनि जीवन-कौशलानि प्रशिक्षितवान्।
विशेष रूप से उसने खेती का काम, विविध पदार्थों से भोजन बनाना, धागों से वस्त्र बनाना और गाय, घोड़े आदि पशुओं का पालन — ऐसे जीवन-कौशल सिखाए।
काष्ठैः धातुभिः शिलाभिः च गृहोपयोगिनां वस्तूनां निर्माणं, पात्रनिर्माणं, गृहनिर्माणं, नगरनिर्माणादिकं च प्रशिक्षितवान्।
उसने लकड़ी, धातुओं और पत्थरों से घर में काम आने वाली वस्तुएँ बनाना, बर्तन बनाना, घर बनाना और नगर बसाना आदि भी सिखाया।
तेन क्रमशः जनाः सक्रियाः अभवन् जीवनपद्धतिं च परिवर्तितवन्तः। क्रमशः जनानाम् आर्थिकस्थितिः अपि सुदृढा जाता।
इससे धीरे-धीरे लोग सक्रिय हो गए और उन्होंने अपनी जीवन-पद्धति बदल ली। क्रमशः लोगों की आर्थिक स्थिति भी मज़बूत हो गई।
जनाः स्वयमेव गृहाणां विविधभोज्यपदार्थानां नित्योपयोगिवस्तूनां च निर्माणं कर्तुम् आरब्धवन्तः। कृषिकार्याणि अपि प्रचुरतया आरब्धानि।
लोग स्वयं ही घर, तरह-तरह के खाने के पदार्थ और रोज़ काम आने वाली वस्तुएँ बनाने लगे। खेती के काम भी भरपूर मात्रा में शुरू हो गए।
तेन जनानां समस्याः स्वयमेव परिहृताः, राज्यं पुनः सुभिक्षं चाभवत्।
इससे लोगों की समस्याएँ अपने-आप दूर हो गईं और राज्य फिर से अन्न-धन से भरपूर (सुभिक्ष) हो गया।
प्रजासुखे सुखं राज्ञः प्रजानां च हिते हितम्।
नात्मप्रियं हितं राज्ञः प्रजानां तु प्रियं हितम्॥
प्रजा के सुख में ही राजा का सुख है और प्रजा के हित में ही राजा का हित है। जो राजा को स्वयं प्रिय लगे, वह उसका हित नहीं है; जो प्रजा को प्रिय है, वही राजा का हित है।
ऋषभः जनानां जीवने शान्तिं सुरक्षां न्यायिकव्यवस्थां च पुनः सुदृढां कृतवान्। एवम् ऋषभस्य दक्षशासनेन कौशलेन च विनितानाम्नः नगरस्य निर्माणम् अभवत्।
ऋषभ ने लोगों के जीवन में शान्ति, सुरक्षा और न्याय-व्यवस्था को फिर से मज़बूत किया। इस प्रकार ऋषभ के कुशल शासन और कौशल से ‘विनिता’ नाम के नगर का निर्माण हुआ।
समाजस्य उत्कर्षेण सः जनानां मनस्सु सुप्रतिष्ठितं स्थानं प्राप्तवान्। अतः तं प्रजाः प्रेम्णा राजा ऋषभदेवः इति कथयन्ति स्म।
समाज की उन्नति के कारण उसने लोगों के मन में अच्छी तरह जमा हुआ (पक्का) स्थान पा लिया। इसलिए प्रजा उसे प्रेम से ‘राजा ऋषभदेव’ कहती थी।
ऋषभदेवः समाजस्य उत्कर्षेण सह साम्राज्यस्यापि विस्तारं कृतवान्। एतादृशस्य महाराजस्य पुत्राः अपि शौर्येण पराक्रमेण बुद्धिबलेन च विश्वप्रसिद्धाः आसन्।
ऋषभदेव ने समाज की उन्नति के साथ-साथ साम्राज्य का भी विस्तार किया। ऐसे महाराज के पुत्र भी शौर्य, पराक्रम और बुद्धिबल के कारण विश्व-प्रसिद्ध थे।
तादृशेषु शते पुत्रेषु विशेषरूपेण भरतः बाहुबलिः च अत्यन्तं सुविख्यातौ। तथैव ऋषभस्य पुत्रीषु ब्राह्मी सुन्दरी चेति द्वे कन्ये अपि गणितादिषु शास्त्रेषु प्रवीणे प्रसिद्धे च आस्ताम्।
ऐसे सौ पुत्रों में विशेष रूप से भरत और बाहुबलि अत्यन्त प्रसिद्ध थे। उसी प्रकार ऋषभ की पुत्रियों में ब्राह्मी और सुन्दरी — ये दो कन्याएँ भी गणित आदि शास्त्रों में निपुण और प्रसिद्ध थीं।
जैनसम्प्रदायानुगुणं ‘ब्राह्मीलिप्याः’ विकासः ब्राह्मीद्वारैव कृता इति श्रूयते।
जैन सम्प्रदाय के अनुसार ‘ब्राह्मी लिपि’ का विकास ब्राह्मी के द्वारा ही किया गया — ऐसा सुना जाता है।
तस्यामेव लिप्यां शिलालेखाः उपलभ्यन्ते एवं सर्वोन्मुखसमृद्ध्या ऋषभदेवः जीवने प्राप्तानन्दः परमसुखी च आसीत्।
उसी लिपि में शिलालेख मिलते हैं। इस प्रकार हर ओर की समृद्धि से ऋषभदेव जीवन में आनन्द पाए हुए और परम सुखी थे।
परं को वा जानाति विधिलिखितम्। ऋषभदेवस्यापि जीवने काचित् तादृशी घटना संवृत्ता यया तस्य जीवनमेव परिवर्तितम्। उच्यते हि —
परन्तु भाग्य का लिखा कौन जानता है! ऋषभदेव के जीवन में भी एक ऐसी घटना घटी जिससे उनका जीवन ही बदल गया। कहा भी गया है —
दैवाधीनं जगत्सर्वं जन्मकर्मशुभावहम्।
संयोगश्च वियोगश्च न च दैवात्परं बलम्॥
जन्म, कर्म और शुभ फल लाने वाला यह सारा संसार भाग्य के अधीन है। मिलना (संयोग) और बिछुड़ना (वियोग) भी (भाग्य से ही होते हैं); भाग्य से बढ़कर कोई बल नहीं है।
एकदा ऋषभदेवः राजप्रासादे नृत्यकलाप्रदर्शनम् आयोजितवान्। तत्र आगता काचित् नर्तकी नृत्यकलां प्रदर्शयन्ती सहसा भूमौ पतित्वा मृता।
एक बार ऋषभदेव ने राजमहल में नृत्यकला का प्रदर्शन आयोजित किया। वहाँ आई हुई एक नर्तकी नृत्यकला दिखाते-दिखाते अचानक भूमि पर गिरकर मर गई।
अनया घटनया ऋषभदेवस्य मनः सहसा विक्षुब्धम् अभवत्। कथं काचित् आरोग्यवती स्त्री सहसा मरणं प्राप्तवती, किं नाम जीवनम्, कथं जीवनीयम्, इत्यादयः अनेके प्रश्नाः तस्य बुद्धौ आविरभवन्।
इस घटना से ऋषभदेव का मन अचानक विचलित हो गया। एक स्वस्थ स्त्री अचानक मृत्यु को कैसे प्राप्त हो गई, जीवन आखिर क्या है, कैसे जीना चाहिए — इत्यादि अनेक प्रश्न उनकी बुद्धि में उठने लगे।
इह संसारे किमपि शाश्वतं नास्ति, इदं सुखं स्थायि नास्ति इति विचिन्त्य स्थिरसुखस्य प्राप्त्यर्थं सः सर्वमपि परित्यज्य भिक्षुरूपेण प्रस्थितवान्।
इस संसार में कुछ भी सदा रहने वाला नहीं है, यह सुख स्थायी नहीं है — ऐसा सोचकर स्थिर सुख की प्राप्ति के लिए वे सब कुछ त्यागकर भिक्षु के रूप में निकल पड़े।
स्वस्य विशालं साम्राज्यं स्वपुत्रेषु विभक्तवान्। विशेषतया ‘विनिता’ राज्यं भरताय तक्षशिलां बाहुबलये च समर्प्य जीवनस्य परमसत्यम् अन्वेष्टुं प्रस्थितोऽयं महामुनिः।
उन्होंने अपना विशाल साम्राज्य अपने पुत्रों में बाँट दिया। विशेष रूप से ‘विनिता’ राज्य भरत को और तक्षशिला बाहुबलि को सौंपकर ये महामुनि जीवन के परम सत्य को खोजने निकल पड़े।
तम् अनेके जनाः शिष्यरूपेण अनुसृतवन्तः। ऋषभदेवः तदारभ्य अरण्येषु मौनेन ध्यानं निरन्तरम् अध्ययनं च करोति स्म।
अनेक लोग शिष्य बनकर उनके पीछे चल पड़े। तब से ऋषभदेव वनों में मौन रहकर निरन्तर ध्यान और अध्ययन करते थे।
सः अध्ययने गभीरध्याने च तथा लीनः भवति स्म येन सः भोजनपानादिकमपि विस्मृत्य बहुकालं यावत् स्वाभाविकरूपेण निराहारम् अकरोत्।
वे अध्ययन और गहरे ध्यान में इतने लीन हो जाते थे कि खाना-पीना आदि भी भूलकर बहुत समय तक स्वाभाविक रूप से बिना भोजन के रहते थे।
परं तस्य अनुयायिनः तथा निराहारं स्थातुं कष्टम् अनुभवन्ति स्म। किन्तु ते ऋषभदेवं त्यक्त्वा गन्तुमपि न इच्छन्ति स्म।
परन्तु उनके अनुयायियों को उस तरह बिना भोजन के रहने में कष्ट होता था। किन्तु वे ऋषभदेव को छोड़कर जाना भी नहीं चाहते थे।
ते अरण्ये विद्यमानेभ्यः वृक्षेभ्यः फलानि शाकानि वा चित्वा जीवनं यापयन्ति स्म।
वे वन में उगे पेड़ों से फल या साग-पात तोड़कर जीवन बिताते थे।
कदाचित् तेषाम् एतादृशं व्यवहारं दृष्ट्वा जैनसन्यासिनः वृक्षेभ्यः फलानि शाकानि वा न चिनुयुः इति बोधनार्थं स्वयं भिक्षार्थं प्रस्थितः।
एक बार उनका ऐसा व्यवहार देखकर — ‘जैन संन्यासी पेड़ों से फल या साग न तोड़ें’ — यह समझाने के लिए (ऋषभदेव) स्वयं भिक्षा के लिए निकल पड़े।
अनुयायिनः अपि तस्य आचरणेन प्रभाविताः सन्तः भिक्षार्थं गताः। ग्रामेषु प्रतिगृहं गत्वा भिक्षां प्राप्य जीवनं निर्वर्तयन्ति स्म।
अनुयायी भी उनके आचरण से प्रभावित होकर भिक्षा के लिए गए। वे गाँवों में घर-घर जाकर भिक्षा पाकर जीवन चलाते थे।
परम् ऋषभः पूर्वं भोजनार्थं मौनेन भिक्षायाचनं करणीयमिति मौनेन प्रतिगृहं भिक्षायाचनम् आरब्धवान्।
परन्तु ऋषभ ने — ‘पहले भोजन के लिए मौन रहकर भिक्षा माँगनी चाहिए’ — यह सोचकर मौन रहकर घर-घर भिक्षा माँगना आरम्भ किया।
परं तत्रत्याः जनाः तेषां प्रियं महाराजं दृष्ट्वा भिक्षायां किं दातव्यमिति सम्भ्रान्ताः सन्तः तस्मै आभरणानि अनर्घवस्तूनि च यच्छन्ति स्म।
परन्तु वहाँ के लोग अपने प्रिय महाराज को देखकर ‘भिक्षा में क्या दिया जाए’ — इस बारे में उलझन (विस्मय) में पड़कर उन्हें आभूषण और अनमोल वस्तुएँ देते थे।
परं भिक्षायां भोजनपदार्थः देयः इति न केनापि चिन्तितम्। फलतः ऋषभदेवस्य दिने दिने सकष्टम् उपवासः करणीयः आपतितम्।
परन्तु भिक्षा में भोजन देना चाहिए — यह किसी ने भी नहीं सोचा। परिणाम यह हुआ कि ऋषभदेव को दिन-प्रतिदिन कष्ट सहते हुए उपवास करना पड़ा।
कदाचित् ऋषभदेवः भोज्यपदार्थानाम् अभावे चतुःशतं दिनानि नैरन्तर्येण उपवासं कृतवान्।
एक बार तो ऋषभदेव ने भोजन-पदार्थों के अभाव में चार सौ दिन तक लगातार उपवास किया।
एकदा पर्यटनावसरे सः हस्तिनापुरस्य समीपे स्थितस्य इक्षुक्षेत्रस्य पार्श्वमार्गात् गच्छति स्म। तच्च इक्षुक्षेत्रं तस्यैव प्रपौत्रस्य श्रेयांसस्य आसीत्।
एक बार घूमते हुए वे हस्तिनापुर के पास स्थित एक गन्ने के खेत के बगल वाले रास्ते से जा रहे थे। और वह गन्ने का खेत उन्हीं के प्रपौत्र श्रेयांस का था।
सः श्रेयांसः प्रपितामहाय पानार्थम् इक्षुरसं दत्तवान्। अनेन ऋषभदेवस्य दीर्घकालिकः उपवासः समाप्तः।
उस श्रेयांस ने अपने परदादा (प्रपितामह) को पीने के लिए गन्ने का रस दिया। इससे ऋषभदेव का लम्बा उपवास समाप्त हुआ।
तच्च वैशाखमासस्य अक्षयतृतीया-दिनम् आसीत्। अतः जैनसम्प्रदाये ‘वर्षतपपारणामहोत्सवः’ अधुनापि गुजराते पदलिप्तपुरम् (पालीताणा) उत्तरप्रदेशे हस्तिनापुरं चेत्यादिषु पवित्रतीर्थेषु आचर्यते।
और वह वैशाख मास की अक्षय तृतीया का दिन था। इसलिए जैन सम्प्रदाय में ‘वर्षतप-पारणा-महोत्सव’ आज भी गुजरात में पदलिप्तपुर (पालीताणा) और उत्तर प्रदेश में हस्तिनापुर आदि पवित्र तीर्थों में मनाया जाता है।
अत्र त्रयोदशमासानां वैकल्पिकदिनेषु उपवासं कुर्वन्ति। अन्ते अक्षयतृतीयादिने इक्षुरसेन उपवासस्य समापनं कुर्वन्ति।
इसमें लोग तेरह महीनों तक एक-एक दिन छोड़कर (वैकल्पिक दिनों में) उपवास करते हैं। अन्त में अक्षय तृतीया के दिन गन्ने के रस से उपवास का समापन करते हैं।
एवं दीर्घकालिकोपवासेन निरन्तराध्ययनेन कठोरतपसा च ऋषभदेवः फाल्गुनमासस्य कृष्णपक्षे एकादश्यां तिथौ प्रयागराजे अक्षयवटवृक्षस्य अधः केवलज्ञानं प्राप्तवान्।
इस प्रकार लम्बे उपवास, निरन्तर अध्ययन और कठोर तप से ऋषभदेव ने फाल्गुन मास के कृष्ण पक्ष की एकादशी तिथि को प्रयागराज में अक्षयवट वृक्ष के नीचे केवलज्ञान प्राप्त किया।
अयमेव जैनसम्प्रदाये आदिमः तीर्थङ्करः प्रभुः नाथः इत्यतः ‘आदिनाथः’ इति ख्यातः।
यही जैन सम्प्रदाय में पहले तीर्थंकर, प्रभु और नाथ हैं, इसीलिए ‘आदिनाथ’ नाम से प्रसिद्ध हुए।
ऋषभदेवः जनानां मार्गदर्शनार्थं भिक्षुः भिक्षुणी श्रावकः श्राविका चेति क्रमं रचितवान्। स एव क्रमः जैनसङ्घः इति प्रसिद्धः वर्तते।
ऋषभदेव ने लोगों के मार्गदर्शन के लिए भिक्षु, भिक्षुणी, श्रावक (गृहस्थ पुरुष अनुयायी) और श्राविका (गृहस्थ स्त्री अनुयायी) — यह क्रम (व्यवस्था) बनाया। वही क्रम ‘जैन संघ’ नाम से प्रसिद्ध है।
तेषां परमो मन्त्रः नवकारमन्त्रः इति प्रसिद्धः यच्च प्राकृतभाषायां वर्तते —
उनका (जैनों का) परम मन्त्र ‘नवकार मन्त्र’ नाम से प्रसिद्ध है, जो प्राकृत भाषा में है —
“णमो अरिहन्ताणं,
णमो सिद्धाणं,
णमो आयरियाणं,
णमो उवज्झायाणं,
णमो लोए सव्वसाहूणं”
अरिहन्तों को नमस्कार,
सिद्धों को नमस्कार,
आचार्यों को नमस्कार,
उपाध्यायों को नमस्कार,
लोक के सभी साधुओं को नमस्कार।
अस्य अर्थः भवति नमामि अरिहन्तॄन्, नमामि सिद्धान्, नमामि आचार्यान्, नमामि उपाध्यायान्, नमामि लोके सर्वसाधून् इति।
इसका अर्थ है — मैं अरिहन्तों को नमस्कार करता हूँ, सिद्धों को नमस्कार करता हूँ, आचार्यों को नमस्कार करता हूँ, उपाध्यायों को नमस्कार करता हूँ, लोक में सब साधुओं को नमस्कार करता हूँ।
अयं सर्वेषां जैनानां परमपावनः मन्त्रः अस्ति। प्रतिवर्षम् अप्रैल्-मासस्य नवमे दिनाङ्के जैनजनाः सामूहिकरूपेण अस्य मन्त्रस्य जपादिकं कृत्वा उत्सवम् आचरन्ति।
यह सभी जैनों का परम पवित्र मन्त्र है। हर वर्ष अप्रैल मास की नौ तारीख को जैन लोग मिलकर इस मन्त्र का जप आदि करके उत्सव मनाते हैं।
अतः अस्य दिवसस्य ‘नवकारमहामन्त्रदिवसः’ इति ख्यातिः वर्तते। एषः मन्त्रः पञ्चपरमेष्ठिभ्यः (अरिहन्तारः, सिद्धाः, आचार्याः, उपाध्यायाः, सर्वे साधवः च) प्रणामं समर्पयति।
इसलिए यह दिन ‘नवकार महामन्त्र दिवस’ के नाम से प्रसिद्ध है। यह मन्त्र पाँच परमेष्ठियों (अरिहन्त, सिद्ध, आचार्य, उपाध्याय और सभी साधु) को प्रणाम अर्पित करता है।
वसुधैवकुटुम्बकम् इत्यस्य अनुरूपेण विश्वशान्त्यै कोटिशैः जनैः गीयमानः परमोमन्त्रः अयं णमोकारमन्त्रः।
‘वसुधैव कुटुम्बकम्’ (सारी पृथ्वी एक परिवार है) — इस भावना के अनुरूप विश्व-शान्ति के लिए करोड़ों लोगों द्वारा गाया जाने वाला यह णमोकार मन्त्र परम मन्त्र है।
जैनमतस्य प्रमुखाः सिद्धान्ताः—अहिंसा परमो धर्मः (मनसा, वाचा, कर्मणा च अहिंसापालनम्), अनेकान्तवादः (सत्यस्य अनेके पक्षाः भवन्ति), स्याद्वादः (प्रत्येकं वचनं सापेक्षं “स्यादिति” रूपेण ग्राह्यम्), अपरिग्रहः (आवश्यकात् अधिकं संग्रहः न करणीयः) इत्यादयः।
जैन मत के प्रमुख सिद्धान्त हैं — अहिंसा परम धर्म है (मन, वचन और कर्म से अहिंसा का पालन), अनेकान्तवाद (सत्य के अनेक पक्ष होते हैं), स्याद्वाद (हर कथन किसी अपेक्षा से होता है, इसलिए उसे ‘स्यात्’ अर्थात् ‘किसी दृष्टि से ऐसा हो सकता है’ — इस रूप में ग्रहण करना चाहिए), अपरिग्रह (आवश्यकता से अधिक संग्रह नहीं करना चाहिए) इत्यादि।
एतेषां दर्शनानां मध्ये—सम्यग्दर्शनम्, सम्यग्ज्ञानम्, सम्यक्चरित्रम् इति त्रीणि रत्नानि उच्यन्ते।
इन दर्शनों (सिद्धान्तों) में सम्यक् दर्शन (सही श्रद्धा), सम्यक् ज्ञान (सही ज्ञान) और सम्यक् चरित्र (सही आचरण) — ये तीन रत्न कहे जाते हैं।
तथा च प्राणिमात्रहिताय पञ्चमहाव्रतानि—सत्यम्, अहिंसा, अस्तेयम्, अपरिग्रहः, ब्रह्मचर्यं च आचरितुं कल्याणकरम् इति निगद्यते।
और प्राणिमात्र के हित के लिए पाँच महाव्रतों — सत्य, अहिंसा, अस्तेय (चोरी न करना), अपरिग्रह और ब्रह्मचर्य — का पालन करना कल्याणकारी कहा गया है।
अत्र इदम् अवधेयम् — प्राकृतभाषा
भारते भाषासम्पदा अतीव समृद्धा अस्ति। कस्मिंश्चित् कालघट्टे अनेकाः प्राकृतभाषाः सामान्यजनानां संवादोपयोगिन्यः आसन्।
भारत में भाषाओं की सम्पदा बहुत समृद्ध है। किसी समय अनेक प्राकृत भाषाएँ सामान्य लोगों की बोलचाल में काम आती थीं।
प्राकृतभाषाः —
• आर्षप्राकृतम् • मागधीप्राकृतम् • शौरसेनीप्राकृतम्
• महाराष्ट्रप्राकृतम् • पैशाचिप्राकृतम् • चूलिकाप्राकृतम्
• अपभ्रंशप्राकृतम् इत्यादयः।
प्राकृत भाषाएँ — आर्ष प्राकृत, मागधी प्राकृत, शौरसेनी प्राकृत, महाराष्ट्री प्राकृत, पैशाची प्राकृत, चूलिका प्राकृत, अपभ्रंश प्राकृत इत्यादि।
जैनागमाः अर्धमागधीभाषायां लिखिताः। महाराष्ट्रप्राकृते महाकविः हालः गाथासप्तशती इति सुप्रसिद्धं काव्यं लिखितवान्। शौरसेनीप्राकृते बहवः नाट्यग्रन्थाः रचिताः सन्ति।
जैन आगम (धर्मग्रन्थ) अर्धमागधी भाषा में लिखे गए। महाराष्ट्री प्राकृत में महाकवि हाल ने ‘गाथासप्तशती’ नाम का सुप्रसिद्ध काव्य लिखा। शौरसेनी प्राकृत में बहुत-से नाटक-ग्रन्थ रचे गए हैं।
अनेन ज्ञायते यत् प्राकृतभाषा न केवलं संवादोपयोगिनी अपितु उच्चकोटिसाहित्यस्य वाहिनी आसीत्।
इससे पता चलता है कि प्राकृत भाषा केवल बोलचाल में काम आने वाली ही नहीं, बल्कि उच्च कोटि के साहित्य की वाहक भी थी।
एवं संस्कृतं यदि स्रोतस्विनी नदी, तर्हि प्राकृतं तस्या एव सरलः प्रवाहः अस्ति। उभयोर्मध्ये अविच्छिन्नः सम्बन्धः अस्ति।
इस प्रकार यदि संस्कृत एक बहती हुई नदी है, तो प्राकृत उसी की सरल धारा है। दोनों के बीच अटूट सम्बन्ध है।
संस्कृत-वाक्यानां प्राकृतानुवादः —
संस्कृत वाक्यों का प्राकृत अनुवाद —
(१) संस्कृतम् — अहं विद्यालयं गच्छामि।
प्राकृतम् — अहं विज्जालयं गच्छामि / गच्छमि / गच्छेमि / गच्छं।
मैं विद्यालय जाता हूँ।
(२) संस्कृतम् — सः जलं पिबति।
प्राकृतम् — सो जलं पिवइ।
वह पानी पीता है।
(३) संस्कृतम् — बालकः पद्यं पठति।
प्राकृतम् — बालओ पोत्थं पढइ / पढए / पढदि / पढदे।
बालक पद्य पढ़ता है। (प्राकृत वाक्य में ‘पोत्थं’ = पुस्तक — बालक पुस्तक पढ़ता है।)
(४) संस्कृतम् — भवान् कुत्र गच्छति।
प्राकृतम् — भवतो कत्थ गच्छउ।
आप कहाँ जाते हैं?
(५) संस्कृतम् — अहं फलानि खादामि।
प्राकृतम् — अहं फलाइं / फलाणि खामि।
मैं फल खाता हूँ।
(६) संस्कृतम् — एतत् मम मित्रम् अस्ति।
प्राकृतम् — एसो मम/मज्झ मित्तो/ मित्तं अत्थि।
यह मेरा मित्र है।

NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 10 णमो अरिहन्ताणम् – Questions and Answers

All questions of the chapter are answered below, in the order of the book – in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises. Each answer is written the way you would write it in the exam.

पाठः — कथाभागः (१) : नाभिः, ऋषभः तथा राज्यभारः — पृष्ठ 127–129गद्यांशाः १–३ तथा प्रथमः श्लोकः — अन्वयः, शब्दार्थः, हिन्दी अर्थः, भावः — अतिरिक्त अभ्यास (पाठ-बोध हेतु जोड़े गए प्रश्न; पुस्तक में ये प्रश्न नहीं हैं)

पाठ-परिचयः
प्र.1पाठस्य प्रथमस्य गद्यांशस्य आशयं लिखत — “आसीत् युगानाम् आरम्भे प्रजानां प्रियः नाभिनामकः कश्चन महाराजः। सः राजनीतौ युद्धतन्त्रे प्रशासनादिषु च समर्थः। तस्य पत्नी मरुदेवी बुद्धिमती करुणाशालिनी च। तयोः एव प्रियपुत्रः ऋषभः। ऋषभः सर्वगुणसम्पन्नः, अधीतविद्यः, राजनीतिज्ञश्च आसीत्। यौवनेन विलसन्तं तं राजकुमारं वीक्ष्य नाभिः तस्मै राज्यभारं समर्पयितुम् अचिन्तयत्।”
उत्तर

आशयः — युगानाम् आरम्भे नाभिः नाम कश्चन महाराजः आसीत्, यः प्रजानां प्रियः आसीत्, राजनीतौ युद्धतन्त्रे प्रशासने च समर्थः आसीत्। तस्य पत्नी मरुदेवी बुद्धिमती करुणाशालिनी च आसीत्। तयोः प्रियः पुत्रः ऋषभः सर्वगुणसम्पन्नः, अधीतविद्यः (पठितविद्यः), राजनीतिज्ञः च आसीत्। यौवनेन शोभमानं तं राजकुमारं दृष्ट्वा नाभिः तस्मै राज्यभारं दातुं चिन्तितवान्।

प्र.2“अथैकदा समाजे दुर्भिक्षादयः समस्याः समुद्भवन्…” इति द्वितीयस्य गद्यांशस्य आशयं लिखत, ऋषभस्य समस्या-विश्लेषणं च स्पष्टीकुरुत।
उत्तर

आशयः — एकदा समाजे दुर्भिक्षादयः समस्याः उत्पन्नाः, जनेषु च परस्परं विद्वेषादयः भावनाः प्रादुर्भूताः। तदा नाभिः ‘अयं कालः ऋषभस्य राजनीतेः परीक्षार्थं सुयोग्यः’ इति मन्यमानः तस्मै राज्यं समर्पितवान्। ऋषभः यदा राजा अभवत्, तदा सः आदौ ‘जनानां समस्याः काः, दुर्भिक्षस्य कारणं किम्, जनेषु कुतः परस्परं विद्वेषः, समस्यानां समाधानोपायाः के’ — इत्यादिषु विषयेषु चिन्तनं कृतवान्। तेन काचित् स्पष्टकल्पना प्राप्ता — जनानाम् आलस्यं, कृषिकार्ये न्यूनता, प्रजासु उत्पादनक्षमतायाः अभावः च — एताः एव मूलसमस्याः सन्ति इति।

प्र.3ऋषभः प्रजाः केषु जीवनकौशलेषु प्रशिक्षितवान्, तस्य च कः परिणामः अभवत् — तृतीयस्य गद्यांशस्य आधारेण लिखत।
उत्तर

ऋषभः मूलसमस्यानां परिष्काराय जनानां सुखमयजीवनाय च विविधाः योजनाः रचितवान्, विशेषरूपेण च एतानि जीवनकौशलानि प्रशिक्षितवान् — कृषिकार्यम्, विविधपदार्थैः भोजननिर्माणम्, तन्तुभिः वस्त्रनिर्माणम्, गवाम् अश्वादीनां पशूनां पालनम्, काष्ठैः धातुभिः शिलाभिः च गृहोपयोगिनां वस्तूनां निर्माणम्, पात्रनिर्माणम्, गृहनिर्माणम्, नगरनिर्माणम् इत्यादीनि च।

परिणामः — तेन क्रमशः जनाः सक्रियाः अभवन्, जीवनपद्धतिं च परिवर्तितवन्तः। क्रमशः जनानाम् आर्थिकस्थितिः अपि सुदृढा जाता। जनाः स्वयमेव गृहाणां, विविधभोज्यपदार्थानां, नित्योपयोगिवस्तूनां च निर्माणं कर्तुम् आरब्धवन्तः। कृषिकार्याणि अपि प्रचुरतया आरब्धानि। तेन जनानां समस्याः स्वयमेव परिहृताः, राज्यं पुनः सुभिक्षं च अभवत्।

प्र.4पाठे उद्धृतस्य प्रथमस्य श्लोकस्य पदच्छेदम्, अन्वयम्, शब्दार्थम्, हिन्दी-अर्थं भावं च लिखत — “प्रजासुखे सुखं राज्ञः प्रजानां च हिते हितम्।
नात्मप्रियं हितं राज्ञः प्रजानां तु प्रियं हितम्॥”
उत्तर

पदच्छेदः — प्रजा-सुखे + सुखम् + राज्ञः + प्रजानाम् + च + हिते + हितम् । न + आत्म-प्रियम् + हितम् + राज्ञः + प्रजानाम् + तु + प्रियम् + हितम् ।

अन्वयः — राज्ञः सुखं प्रजासुखे (अस्ति), प्रजानां हिते च (राज्ञः) हितम् (अस्ति)। राज्ञः आत्मप्रियं हितं न (भवति), प्रजानां प्रियं तु (राज्ञः) हितम् (भवति)।

पदम्व्याकरण-रूपःशब्दार्थः
प्रजासुखेष.तत्पुरुषः, नपुं.स.ए.व.प्रजायाः सुखे — प्रजा के सुख में
राज्ञःराजन्, पुं.ष.ए.व.राजा का
हितेनपुं.स.ए.व.भलाई में, कल्याण में
आत्मप्रियम्ष.तत्पुरुषः, नपुं.प्र.ए.व.आत्मनः प्रियम् — जो स्वयं को प्रिय लगे
प्रियम्नपुं.प्र.ए.व.जो अच्छा लगे (रुचिकर)
हितम्नपुं.प्र.ए.व.जो लाभकारी हो (कल्याणकर)
तुअव्ययम्किन्तु, ही (भेद दिखाने वाला अव्यय)

हिन्दी अर्थ — राजा का सुख प्रजा के सुख में है, और प्रजा के हित में ही राजा का हित है। जो राजा को स्वयं प्रिय लगे, वह उसका हित नहीं है; प्रजा को जो प्रिय है, वही राजा का हित है।

भावः — राज्ञः सुखं हितं च प्रजानां सुखे हिते च एव अस्ति; अतः राजा आत्मनः रुचिं न, प्रजानां कल्याणं पश्येत्।

पाठः — कथाभागः (२) : विनितानगरम्, सन्ततिः तथा वैराग्यम् — पृष्ठ 130–131गद्यांशाः ४–५ तथा द्वितीयः श्लोकः — ऋषभदेव-नामकरणम्, ब्राह्मीलिपिः, नर्तक्याः घटना — अतिरिक्त अभ्यास (पाठ-बोध हेतु जोड़े गए प्रश्न; पुस्तक में ये प्रश्न नहीं हैं)

पाठ-परिचयः
प्र.1ऋषभः ‘राजा ऋषभदेवः’ इति कथं ख्यातः ? तस्य सन्ततिविषये ब्राह्मीलिपिविषये च पाठः किम् आह ?
उत्तर

ऋषभः जनानां जीवने शान्तिं सुरक्षां न्यायिकव्यवस्थां च पुनः सुदृढां कृतवान्। ऋषभस्य दक्षशासनेन कौशलेन च ‘विनिता’ नाम्नः नगरस्य निर्माणम् अभवत्। समाजस्य उत्कर्षेण सः जनानां मनस्सु सुप्रतिष्ठितं स्थानं प्राप्तवान्। अतः तं प्रजाः प्रेम्णा ‘राजा ऋषभदेवः’ इति कथयन्ति स्म।

सन्ततिः — ऋषभस्य शते पुत्रेषु भरतः बाहुबलिः च अत्यन्तं सुविख्यातौ आस्ताम्। पुत्रीषु ब्राह्मी सुन्दरी चेति द्वे कन्ये गणितादिषु शास्त्रेषु प्रवीणे प्रसिद्धे च आस्ताम्।
ब्राह्मीलिपिः — जैनसम्प्रदायानुगुणं ब्राह्मीलिप्याः विकासः ब्राह्मीद्वारा एव कृतः इति श्रूयते। तस्याम् एव लिप्यां शिलालेखाः उपलभ्यन्ते।

प्र.2पाठे उद्धृतस्य द्वितीयस्य श्लोकस्य पदच्छेदम्, अन्वयम्, शब्दार्थम्, हिन्दी-अर्थं भावं च लिखत — “दैवाधीनं जगत्सर्वं जन्मकर्मशुभावहम्।
संयोगश्च वियोगश्च न च दैवात्परं बलम्॥”
उत्तर

पदच्छेदः — दैव-अधीनम् + जगत् + सर्वम् + जन्म-कर्म-शुभ-आवहम् । संयोगः + च + वियोगः + च + न + च + दैवात् + परम् + बलम् ।

अन्वयः — जन्मकर्मशुभावहं सर्वं जगत् दैवाधीनम् (अस्ति)। संयोगः च वियोगः च (दैवाधीनौ स्तः)। दैवात् परं बलं न च (अस्ति)।

पदम्व्याकरण-रूपःशब्दार्थः
दैवाधीनम्ष.तत्पुरुषः, नपुं.प्र.ए.व.दैवस्य अधीनम् — भाग्य के अधीन (पुस्तक का शब्दार्थ)
जगत्सर्वम्नपुं.प्र.ए.व.सर्वं जगत् — सारा संसार
जन्मकर्मशुभावहम्समस्तपदम्, नपुं.प्र.ए.व.जन्मनः कर्मणः च शुभम् आवहति यत् — जन्म तथा कर्म के अनुसार शुभ (फल) लाने वाला
संयोगःपुं.प्र.ए.व.मेलनम् — मिलना (पुस्तक का शब्दार्थ)
वियोगःपुं.प्र.ए.व.पृथक्करणम् — बिछुड़ना (पुस्तक का शब्दार्थ)
दैवात् परम्पं.ए.व. + नपुं.प्र.ए.व. (‘बलम्’ का विशेषण)दैव से बढ़कर, दैव से ऊपर
बलम्नपुं.प्र.ए.व.शक्ति, सामर्थ्य

हिन्दी अर्थ — जन्म तथा कर्म के अनुसार शुभ फल देने वाला यह सारा संसार दैव (नियति) के अधीन है। मिलना और बिछुड़ना — दोनों दैव के ही अधीन हैं; दैव से बढ़कर कोई बल नहीं है।

भावः — सर्वं जगत् दैवाधीनम्; संयोगः वियोगः च मनुष्यस्य वशे न स्तः। अतः सुखे समृद्धौ च अपि मनुष्यः विनम्रः सावधानः च भवेत्।

प्र.3ऋषभदेवस्य जीवनं परिवर्तयन्ती घटना का आसीत् ? तस्याः अनन्तरं सः किं किम् अकरोत् ?
उत्तर

एकदा ऋषभदेवः राजप्रासादे नृत्यकलाप्रदर्शनम् आयोजितवान्। तत्र आगता काचित् नर्तकी नृत्यकलां प्रदर्शयन्ती सहसा भूमौ पतित्वा मृता। अनया घटनया ऋषभदेवस्य मनः सहसा विक्षुब्धम् अभवत् — इयम् एव तस्य जीवनपरिवर्तिनी घटना आसीत्।

तस्य मनसि उत्पन्नाः प्रश्नाः — ‘कथं काचित् आरोग्यवती स्त्री सहसा मरणं प्राप्तवती ? किं नाम जीवनम् ? कथं जीवनीयम् ?’ इत्यादयः अनेके प्रश्नाः तस्य बुद्धौ आविरभवन्। ‘इह संसारे किमपि शाश्वतं नास्ति, इदं सुखं स्थायि नास्ति’ इति विचिन्त्य स्थिरसुखस्य प्राप्त्यर्थं सः सर्वम् अपि परित्यज्य भिक्षुरूपेण प्रस्थितवान्।

क्रमःकार्यम् (पाठस्य शब्दैः)हिन्दी
१स्वस्य विशालं साम्राज्यं स्वपुत्रेषु विभक्तवान्अपना विशाल साम्राज्य पुत्रों में बाँट दिया
२‘विनिता’ राज्यं भरताय … समर्प्यविनिता राज्य भरत को दिया
३तक्षशिलां बाहुबलये च समर्प्यतक्षशिला बाहुबलि को दी
४जीवनस्य परमसत्यम् अन्वेष्टुं प्रस्थितोऽयं महामुनिःजीवन का परम सत्य खोजने के लिए महामुनि बनकर निकल पड़े
५तम् अनेके जनाः शिष्यरूपेण अनुसृतवन्तःअनेक लोग शिष्य बनकर उनके पीछे चले
६अरण्येषु मौनेन ध्यानं निरन्तरम् अध्ययनं च करोति स्मवनों में मौन रहकर निरन्तर ध्यान तथा अध्ययन करते रहे

पाठः — कथाभागः (३) : भिक्षाटनम्, इक्षुरसः तथा केवलज्ञानम् — पृष्ठ 132–133गद्यांशाः ६–७ — चतुःशतदिनोपवासः, अक्षयतृतीया, वर्षतपपारणामहोत्सवः, चतुर्विधः सङ्घः — अतिरिक्त अभ्यास (पाठ-बोध हेतु जोड़े गए प्रश्न; पुस्तक में ये प्रश्न नहीं हैं)

पाठ-परिचयः
प्र.1ऋषभदेवः किमर्थं भिक्षार्थं प्रस्थितः ? प्रजाः भिक्षायां किं दत्तवत्यः, तस्य च कः परिणामः अभवत् ?
उत्तर

अनुयायिनः वृक्षेभ्यः फलानि शाकानि वा चित्वा जीवनं यापयन्ति स्म। कदाचित् तेषाम् एतादृशं व्यवहारं दृष्ट्वा ‘जैनसन्यासिनः वृक्षेभ्यः फलानि शाकानि वा न चिनुयुः’ इति बोधनार्थं ऋषभदेवः स्वयं भिक्षार्थं प्रस्थितः।

परं तत्रत्याः जनाः तेषां प्रियं महाराजं दृष्ट्वा ‘भिक्षायां किं दातव्यम्’ इति सम्भ्रान्ताः सन्तः तस्मै आभरणानि अनर्घवस्तूनि च यच्छन्ति स्म। परं ‘भिक्षायां भोजनपदार्थः देयः’ इति न केनापि चिन्तितम्। फलतः ऋषभदेवस्य दिने दिने सकष्टम् उपवासः करणीयः आपतितम्। कदाचित् ऋषभदेवः भोज्यपदार्थानाम् अभावे चतुःशतं दिनानि नैरन्तर्येण उपवासं कृतवान्।

प्र.2ऋषभदेवस्य दीर्घकालिकः उपवासः कथं समाप्तः ? ‘वर्षतपपारणामहोत्सवः’ इति कः उत्सवः, सः कुत्र कथं च आचर्यते ?
उत्तर

एकदा पर्यटनावसरे सः हस्तिनापुरस्य समीपे स्थितस्य इक्षुक्षेत्रस्य पार्श्वमार्गात् गच्छति स्म। तच्च इक्षुक्षेत्रं तस्यैव प्रपौत्रस्य श्रेयांसस्य आसीत्। सः श्रेयांसः प्रपितामहाय पानार्थम् इक्षुरसं दत्तवान्। अनेन ऋषभदेवस्य दीर्घकालिकः उपवासः समाप्तः। तच्च वैशाखमासस्य अक्षयतृतीया-दिनम् आसीत्।

अतः जैनसम्प्रदाये ‘वर्षतपपारणामहोत्सवः’ अधुनापि गुजराते पदलिप्तपुरम् (पालीताणा), उत्तरप्रदेशे हस्तिनापुरं चेत्यादिषु पवित्रतीर्थेषु आचर्यते। अत्र त्रयोदशमासानां वैकल्पिकदिनेषु उपवासं कुर्वन्ति। अन्ते अक्षयतृतीयादिने इक्षुरसेन उपवासस्य समापनं कुर्वन्ति।

प्र.3ऋषभदेवः कदा कुत्र च केवलज्ञानं प्राप्तवान् ? ‘आदिनाथः’ इति नाम कथं प्रसिद्धम् ? जनानां मार्गदर्शनार्थं सः कं क्रमं रचितवान् ?
उत्तर

एवं दीर्घकालिकोपवासेन, निरन्तराध्ययनेन कठोरतपसा च ऋषभदेवः फाल्गुनमासस्य कृष्णपक्षे एकादश्यां तिथौ प्रयागराजे अक्षयवटवृक्षस्य अधः केवलज्ञानं प्राप्तवान्।

‘आदिनाथः’ इति नाम — अयमेव जैनसम्प्रदाये आदिमः तीर्थङ्करः, अतः ‘प्रभुः नाथः’ इत्यतः ‘आदिनाथः’ इति ख्यातः। (हिन्दी — यही जैन सम्प्रदाय के प्रथम तीर्थंकर हैं, और ‘प्रभु-नाथ’ होने के कारण ‘आदिनाथ’ नाम से प्रसिद्ध हुए। ‘आदि’ = प्रथम, ‘नाथ’ = स्वामी — अर्थात् ‘पहले स्वामी’।)

चतुर्विधः सङ्घः — ऋषभदेवः जनानां मार्गदर्शनार्थं भिक्षुः, भिक्षुणी, श्रावकः, श्राविका — चेति क्रमं रचितवान्। स एव क्रमः ‘जैनसङ्घः’ इति प्रसिद्धः वर्तते।

णमोकारमहामन्त्रः — प्राकृतमूलम्, संस्कृतच्छाया तथा ध्वनि-नियमाः — पृष्ठ 134पाठस्य शीर्षक-मन्त्रः — पदच्छेदः, संस्कृतच्छाया, अर्थः, प्राकृत-संस्कृत-सम्बन्धः, पञ्चपरमेष्ठिनः, जैनमतस्य सिद्धान्ताः — अतिरिक्त अभ्यास (पाठ-बोध हेतु जोड़े गए प्रश्न; पुस्तक में ये प्रश्न नहीं हैं)

पाठस्य केन्द्रबिन्दुः
प्र.1पाठे दत्तस्य णमोकार (नवकार) महामन्त्रस्य मूलपाठं लिखत, तस्य संस्कृतच्छायाम्, पदशः अर्थम्, हिन्दी-अर्थं भावं च स्पष्टीकुरुत — “णमो अरिहन्ताणं, णमो सिद्धाणं, णमो आयरियाणं, णमो उवज्झायाणं, णमो लोए सव्वसाहूणं”
उत्तर
“णमो अरिहन्ताणं,
णमो सिद्धाणं,
णमो आयरियाणं,
णमो उवज्झायाणं,
णमो लोए सव्वसाहूणं”

संस्कृतच्छाया (पुस्तकस्य अपनी छाया) — पुस्तकं स्वयम् एव अस्य अर्थं संस्कृतेन एवं ददाति — “नमामि अरिहन्तॄन्, नमामि सिद्धान्, नमामि आचार्यान्, नमामि उपाध्यायान्, नमामि लोके सर्वसाधून् इति।”

प्राकृत-पदम्संस्कृत-रूपम्अर्थः (संस्कृतम्)हिन्दी अर्थ
णमोनमःप्रणामःनमस्कार हो
अरिहन्ताणंअर्हताम् / अरिहन्तानाम्जितशत्रूणाम् (पुस्तकस्य शब्दार्थः)अरिहन्तों को — जिन्होंने भीतर के शत्रु (राग, द्वेष, मोह) जीत लिए
सिद्धाणंसिद्धानाम्मुक्तात्मनाम्सिद्धों को — जो पूर्णता को प्राप्त हो चुके
आयरियाणंआचार्याणाम्धर्माचार्याणाम्आचार्यों को — जो संघ का नेतृत्व करते हैं
उवज्झायाणंउपाध्यायानाम्अध्यापकानाम्उपाध्यायों को — जो शास्त्र पढ़ाते हैं
लोएलोकेजगतिलोक में, संसार में
सव्वसाहूणंसर्वसाधूनाम्सर्वेषां साधूनाम्सब साधुओं को

हिन्दी अर्थ — अरिहन्तों को नमस्कार, सिद्धों को नमस्कार, आचार्यों को नमस्कार, उपाध्यायों को नमस्कार, और लोक के सभी साधुओं को नमस्कार।

भावः — अयं मन्त्रः कस्यचित् व्यक्तेः नाम न गृह्णाति, अपितु गुणान् नमति — पञ्चपरमेष्ठिभ्यः (अरिहन्तारः, सिद्धाः, आचार्याः, उपाध्यायाः, सर्वे साधवः) प्रणामं समर्पयति।

प्र.2मन्त्रस्य प्राकृत-पदानि संस्कृत-पदेभ्यः कथं जातानि ? ध्वनिपरिवर्तनस्य नियमान् उदाहरणसहितं लिखत।
उत्तर

प्राकृतं संस्कृतस्य एव सरलः प्रवाहः। बोलचाल में कठिन ध्वनियाँ नियमपूर्वक सरल हुईं — मुख्य नियम तथा मन्त्र के पदों पर उनका प्रयोग :

प्राकृत के मुख्य ध्वनि-नियम (संस्कृत → प्राकृत) —

क्र.नियमउदाहरण
१दो स्वरों के बीच का क्, ग्, च्, ज्, त्, द्, प्, य्, व् प्रायः लुप्त हो जाता हैलोके → लोए · बालकः → बालओ · खादामि → खामि · पिबति → पिवइ
२दो स्वरों के बीच का महाप्राण ख्, घ्, थ्, ध्, फ्, भ् → ह्साधु → साहु · मुखम् → मुहं · मेघः → मेहो
३संयुक्त व्यंजन नहीं टिकते — या तो समीकरण होकर द्वित्व बनता है, या स्वरभक्ति से वे अलग हो जाते हैंसर्व → सव्व · विद्यालय → विज्जालय · मित्रम् → मित्तं · अस्ति → अत्थि · आचार्य → आयरिय · अर्हत् → अरिहन्त
४‘र्’ किसी व्यंजन से पहले हो तो लुप्त हो जाता है और आगे वाला व्यंजन दुगुना हो जाता हैसर्व → सव्व · कर्म → कम्म · धर्म → धम्म
५‘न्’ प्रायः ण् हो जाता हैनमः → णमो · सिद्धानाम् → सिद्धाणं · फलानि → फलाणि
६तीनों ऊष्म वर्ण श्, ष्, स् मिलकर एक स् रह जाते हैंएषः → एसो · पुरुषः → पुरिसो
७ऋ, ऐ, औ स्वर नहीं रहते — उनके स्थान पर अ/इ/उ अथवा ए/ओ आते हैंऋषभः → उसहो · औषधम् → ओसहं
८शब्द के अन्त में केवल अनुस्वार बचता है, शेष व्यंजन गिर जाते हैंमित्रम् → मित्तं · -आनाम् → -आणं

अब इन्हीं नियमों से मन्त्र का प्रत्येक पद —

प्राकृत-पदम्संस्कृत-रूपम्कौन-कौन-सा नियम लगा
णमोनमःनियम ५ — शब्दारम्भ का न् → ण्; और ‘नमः’ का सन्धिज रूप ‘नमो’ ज्यों का त्यों बना रहा
अरिहन्ताणंअर्हताम् (अरिहन्तानाम्)नियम ३ — संयुक्त ‘र्ह’ स्वरभक्ति से ‘रिह’ बना (अर्ह → अरिह); नियम ५ + ८ — षष्ठी बहुवचन -आनाम् → -आणं (न् → ण्, अन्त्य म् → अनुस्वार)
सिद्धाणंसिद्धानाम्नियम ५ + ८ — -आनाम् → -आणं। ‘सिद्ध’ में द्ध पहले से ही सवर्ण-द्वित्व है, अतः वह अपरिवर्तित रहा
आयरियाणंआचार्याणाम्नियम १ — स्वरों के बीच का च् घिसकर य् हो गया (आचा → आया); नियम ३ — संयुक्त ‘र्य’ स्वरभक्ति से ‘रिय’ बना; नियम ५ + ८ — -आणं
उवज्झायाणंउपाध्यायानाम्नियम १ का एक रूप — स्वरों के बीच का प् प्रायः व् बनता है (उपा → उव); नियम ३ — संयुक्त ‘ध्य’ का समीकरण होकर ज्झ बना (अध्या → ज्झा); नियम ५ + ८ — -आणं
लोएलोकेनियम १ — दो स्वरों के बीच का क् पूरा लुप्त (लो-के → लो-ए); सप्तमी एकवचन का ‘-ए’ बना रहा
सव्वसाहूणंसर्वसाधूनाम्नियम ४ — सर्व → सव्व (र् लुप्त, व् दुगुना); नियम २ — साधु → साहु (ध् → ह्); नियम ५ + ८ — -ऊनाम् → -ऊणं
प्र.3‘पञ्चपरमेष्ठिनः’ के ? ‘नवकारमहामन्त्रदिवसः’ इति कः दिवसः, सः कदा कथं च आचर्यते ? — पाठस्य आधारेण लिखत।
उत्तर

एषः मन्त्रः पञ्चपरमेष्ठिभ्यः — अरिहन्तारः, सिद्धाः, आचार्याः, उपाध्यायाः, सर्वे साधवः च — प्रणामं समर्पयति। (पुस्तकस्य शब्दाः)

नवकारमहामन्त्रदिवसः — पुस्तकं कथयति — ‘प्रतिवर्षम् अप्रैल-मासस्य नवमे दिनाङ्के जैनजनाः सामूहिकरूपेण अस्य मन्त्रस्य जपादिकं कृत्वा उत्सवम् आचरन्ति। अतः अस्य दिवसस्य ‘नवकारमहामन्त्रदिवसः’ इति ख्यातिः वर्तते।’

प्र.4जैनमतस्य प्रमुखान् सिद्धान्तान्, त्रीणि रत्नानि, पञ्चमहाव्रतानि च पाठस्य आधारेण लिखत।
उत्तर

जैनमतस्य प्रमुखाः सिद्धान्ताः (पुस्तकस्य शब्दैः) —

सिद्धान्तःपुस्तकस्य व्याख्याहिन्दी
अहिंसा परमो धर्मःमनसा, वाचा, कर्मणा च अहिंसापालनम्अहिंसा ही सबसे बड़ा धर्म है — मन से, वाणी से और कर्म से अहिंसा का पालन
अनेकान्तवादःसत्यस्य अनेके पक्षाः भवन्तिसत्य के अनेक पक्ष होते हैं — कोई एक दृष्टि पूरा सत्य नहीं
स्याद्वादःप्रत्येकं वचनं सापेक्षं ‘स्यादिति’ रूपेण ग्राह्यम्हर कथन सापेक्ष है, उसे ‘स्यात्’ (किसी अपेक्षा से) लगाकर ग्रहण करना चाहिए
अपरिग्रहःआवश्यकात् अधिकं संग्रहः न करणीयःआवश्यकता से अधिक संग्रह नहीं करना चाहिए

त्रीणि रत्नानि — एतेषां दर्शनानां मध्ये सम्यग्दर्शनम्, सम्यग्ज्ञानम्, सम्यक्चरित्रम् इति त्रीणि रत्नानि उच्यन्ते।

रत्नम्अर्थःहिन्दी
सम्यग्दर्शनम्सम्यक् दृष्टिः, यथार्थश्रद्धासही दृष्टि — वस्तु को जैसी है वैसा देखना
सम्यग्ज्ञानम्यथार्थं ज्ञानम्सही ज्ञान
सम्यक्चरित्रम्यथार्थम् आचरणम्सही आचरण

पञ्चमहाव्रतानि — तथा च प्राणिमात्रहिताय सत्यम्, अहिंसा, अस्तेयम्, अपरिग्रहः, ब्रह्मचर्यं च आचरितुं कल्याणकरम् इति निगद्यते।

महाव्रतम्अर्थः (संस्कृतम्)हिन्दी अर्थ
सत्यम्यथार्थवचनम्सच बोलना
अहिंसाप्राणिनां पीडनस्य वर्जनम्किसी प्राणी को मन-वचन-कर्म से न सताना
अस्तेयम्न स्तेयम् — अदत्तस्य अग्रहणम्चोरी न करना — बिना दी हुई वस्तु न लेना
अपरिग्रहःआवश्यकात् अधिकं संग्रहस्य वर्जनम्आवश्यकता से अधिक संग्रह न करना
ब्रह्मचर्यम्इन्द्रियसंयमःसंयम का पालन

सर्वं शब्देन भासते — पृष्ठ 135–138द्विचत्वारिंशत् शब्दानां तालिका तथा ‘मातृभाषया अर्थं लिखत’ इति रिक्तस्तम्भस्य पूर्तिः · प्र.2 अतिरिक्त अभ्यास (पुस्तक में नहीं)

कार्यकलापः
प्र.1‘सर्वं शब्देन भासते’ इति तालिकायाः अन्तिमः स्तम्भः — ‘मातृभाषया अर्थं लिखत’ — रिक्तः अस्ति। पाठे प्रयुक्तानां सर्वेषां शब्दानाम् अर्थान् ज्ञात्वा तं स्तम्भं पूरयत।
उत्तर

पूरी तालिका — अन्तिम स्तम्भ ‘मातृभाषया अर्थम्’ हिन्दी में भरा गया है। जिनकी मातृभाषा कोई अन्य भारतीय भाषा है, वे इसी अर्थ के आधार पर अपनी भाषा का शब्द लिखें।

शब्दःअर्थः (संस्कृतम्)हिन्दीEnglishमातृभाषया अर्थम् (भरा हुआ — हिन्दी)
अचिन्तयत् (√चिन्त्+लङ्, प्र.पु.ए.व.)चिन्तितवान्विचार कियाConsideredसोचा, मन में विचार किया
अधीतविद्यः (बहुव्रीहि, पुं.प्र.ए.व.)अधीता विद्या येनपढ़ा-लिखाLearnedजिसने विद्या पढ़ ली हो, विद्वान्
अनर्घवस्तूनि (कर्मधारय, नपुं.प्र.ब.व.)अनर्घाणि वस्तूनिअनमोल वस्तुएँPrecious itemsबहुमूल्य चीज़ें, जिनका मोल न आँका जा सके
अनुयायिनः (पुं.प्र.ब.व.)अनुगामिनःअनुयायीFollowersपीछे-पीछे चलने वाले, शिष्य
अनेकान्तवादः (पुं.प्र.ए.व.)सत्यस्य बहुपक्षवादःअनेकान्तवादDoctrine of multiplicity of view pointsयह मत कि सत्य के अनेक पक्ष होते हैं
अपरिग्रहः (नञ्-तत्पुरुषः, प्र.ए.व.)न परिग्रहःआवश्यकता से अधिक ग्रहण न करनाNon-possessionज़रूरत से ज़्यादा जोड़कर न रखना
अरिहन्ताणम् (पुं.ष.ब.व.)जितशत्रूणाम्अरिहन्तों काConquerors of enemies (Arihantas)उनका जिन्होंने भीतरी शत्रु (राग-द्वेष) जीत लिए
आरम्भे (पुं.स.ए.व.)आदौआरम्भ मेंAt the beginningशुरुआत में, सबसे पहले
आलस्यम् (नपुं.प्र.ए.व.)प्रमादःआलस्यLazinessसुस्ती, काम से जी चुराना
इक्षुक्षेत्रम् (षष्ठी-तत्पुरुषः, नपुं.प्र.ए.व.)इक्षोः (मधुदण्डस्य) क्षेत्रम्गन्ने का खेतSugarcane fieldईख का खेत
उत्पादनक्षमता (स्त्री.प्र.ए.व.)उत्पादनस्य क्षमताउत्पादन की क्षमताProductivityपैदा करने की शक्ति, उपज देने का सामर्थ्य
उपवासः (पुं.प्र.ए.व.)निराहारव्रतम्उपवासFastingबिना भोजन के रहने का व्रत
कठोरतपसा (कर्मधारय, पुं.तृ.ए.व.)कठोरेण तपसाकठोर तप सेWith severe penanceकड़ी तपस्या से
करुणाशालिनी (स्त्री.प्र.ए.व.)दयायुक्तादयालुCompassionateदया से भरी हुई, करुणामयी
केवलज्ञानम् (नपुं.प्र./द्वि.ए.व.)कैवल्यस्य ज्ञानम्केवलज्ञानAbsolute knowledgeपूर्ण, निरपेक्ष ज्ञान — जिसके आगे कुछ जानना शेष न रहे
तीर्थङ्करः (पुं.प्र.ए.व.)धर्ममार्गप्रदर्शकःतीर्थंकरTirthankaraधर्म का मार्ग दिखाने वाला, तीर्थ (घाट) बनाने वाला
दुर्भिक्षम् (अव्ययीभावः, नपुं.प्र.ए.व.)भिक्षायाः अभावःअकालFamineअन्न का अभाव, सूखा-अकाल
दैवाधीनम् (षष्ठी-तत्पुरुषः, नपुं.प्र./द्वि.ए.व.)दैवस्य अधीनम्भाग्य के अधीनDependent on fateनियति के वश में, भाग्य पर निर्भर
नवकारमन्त्रः (पुं.प्र.ए.व.)जैनप्रार्थनामन्त्रःनवकार मंत्रNavkar mantraजैन परम्परा का मूल प्रार्थना-मन्त्र (णमोकार मन्त्र)
नित्योपयोगिवस्तूनाम् (नपुं.ष.ब.व.)प्रतिदिनोपयोगिनां वस्तूनाम्नित्य उपयोग की वस्तुओं केDaily essentialsरोज़ काम आने वाली चीज़ों का
निराहारम् (पुं./नपुं.प्र./द्वि.ए.व.)भोजनरहितम्निराहारWithout foodबिना खाए, भोजन-रहित
न्यायिकव्यवस्था (स्त्री.प्र.ए.व.)न्यायसंबन्धिनी व्यवस्थान्याय व्यवस्थाJudicial systemन्याय करने का प्रबन्ध, अदालती व्यवस्था
परित्यज्य (कृदन्त, परि+√त्यज्+ल्यप्)त्यक्त्वात्यागकरAbandoningछोड़कर, पूरी तरह त्याग देकर
परिष्काराय (पुं.च.ए.व.)निवारणायसमाधान के लिएFor rectificationसुधार के लिए, दूर करने के लिए
परिहृताः (पुं.प्र.ब.व.)निवारिताःनिवारण कियाSolvedदूर कर दी गईं, हल हो गईं
प्रजानाम् (स्त्री.ष.ब.व.)जनानाम्प्रजाओं काOf citizensप्रजा का, नागरिकों का
प्रशासनादिषु (नपुं.स.ब.व.)शासनक्रियासुप्रशासन आदि मेंIn administration etc.राज-काज चलाने के कामों में
ब्राह्मीलिपिः — मध्यपदलोपी (कर्मधारयः, स्त्री.प्र.ए.व.)ब्राह्मीनाम्नी लिपिःब्राह्मी लिपिBrahmi scriptब्राह्मी नाम की लिपि — भारत की प्राचीनतम लिपियों में से एक
भिक्षार्थम् (नपुं.द्वि.ए.व.)याच्ञायैभिक्षा के लिएFor almsभीख माँगने के लिए, भिक्षाटन हेतु
युद्धतन्त्रे (नपुं.स.ए.व.)संग्रामशास्त्रेयुद्ध-तंत्र मेंIn war-strategyयुद्ध की रणनीति में
राजनीतौ (स्त्री.स.ए.व.)राजधर्मेराजनीति मेंIn politicsशासन-नीति में, राजधर्म में
विद्वेषः (पुं.प्र.ए.व.)वैरम्द्वेषHatredआपसी बैर, दुश्मनी
विधिलिखितम् (तृतीया-तत्पुरुषः, नपुं.प्र./द्वि.ए.व.)विधिना लिखितम्नियति-निर्धारितPredestinedभाग्य का लिखा हुआ, पहले से तय
वियोगः (पुं.प्र.ए.व.)पृथक्करणम्वियोगSeparationबिछोह, अलग हो जाना
विक्षुब्धम् (नपुं.प्र./द्वि.ए.व.)उद्विग्नम्विचलितAgitatedबेचैन, हिल गया हुआ
शाश्वतम् (नपुं.प्र./द्वि.ए.व.)नित्यम्शाश्वतEternalसदा रहने वाला, अमर
शिलालेखाः (पुं.प्र.ब.व.)शिलासु लिखिताः लेखाःशिला-लेखInscriptionsपत्थरों पर खुदे हुए लेख
सङ्घः (पुं.प्र.ए.व.)समूहःसंघCommunityसमुदाय, संगठित समूह
समाधानोपायाः (पुं.प्र.ब.व.)निवारणमार्गाःसमाधान के उपायSolutionsहल करने के रास्ते
सम्भ्रान्ताः (पुं.प्र.ब.व.)किंकर्तव्यमूढाःविस्मय के साथPerplexedकिंकर्तव्यविमूढ़ — यह न सूझना कि क्या करें
संयोगः (पुं.प्र.ए.व.)मेलनम्संयोगUnionमिलन, साथ आ जाना
सुप्रतिष्ठितम् (नपुं.प्र./द्वि.ए.व.)दृढरूपेण स्थापितम्अच्छी तरह स्थापितWell establishedमज़बूती से जमा हुआ
प्र.2शब्दार्थ-तालिकायां कोष्ठके ये सङ्केताः दत्ताः — यथा ‘(नपुं.प्र./द्वि.ए.व.)’, ‘(पुं.ष.ब.व.)’, ‘(कृदन्त, परि+√त्यज्+ल्यप्)’ — तेषाम् अर्थं स्पष्टीकुरुत। एतैः सङ्केतैः कः लाभः ?
उत्तर

ये कोष्ठक-सङ्केत शब्द का ‘पता’ बताते हैं — अर्थात् वह शब्द किस लिङ्ग, किस विभक्ति और किस वचन में पाठ में आया है। इन्हें पढ़ना आना चाहिए, तभी शब्दार्थ का पूरा उपयोग होता है।

सङ्केतःपूर्ण रूपअर्थतालिका का उदाहरण
पुं. / स्त्री. / नपुं.पुंलिङ्गम् / स्त्रीलिङ्गम् / नपुंसकलिङ्गम्लिङ्गकरुणाशालिनी (स्त्री.), आलस्यम् (नपुं.)
प्र. / द्वि. / तृ. / च. / पं. / ष. / स.प्रथमा, द्वितीया, तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी, षष्ठी, सप्तमीविभक्तिपरिष्काराय (च.ए.व. — ‘के लिए’), राजनीतौ (स.ए.व. — ‘में’)
ए.व. / द्वि.व. / ब.व.एकवचनम् / द्विवचनम् / बहुवचनम्वचनअनुयायिनः (ब.व. — अनेक), उपवासः (ए.व.)
प्र.पु.प्रथमपुरुषःक्रिया का पुरुषअचिन्तयत् (√चिन्त् + लङ्, प्र.पु.ए.व.)
लङ्लङ् लकारःअनद्यतन भूतकालअचिन्तयत् = ‘उसने विचार किया’
√धातुःक्रिया का मूल√चिन्त्, √त्यज्
ल्यप्क्त्वा-प्रत्ययस्य आदेशः (उपसर्गयुक्ते)उपसर्ग हो तो ‘क्त्वा’ के स्थान पर ‘ल्यप्’परि + √त्यज् + ल्यप् = परित्यज्य
प्र./द्वि.प्रथमा अथवा द्वितीयानपुंसकलिङ्ग में दोनों रूप समान होते हैं, अतः दोनों लिखे जाते हैंकेवलज्ञानम्, शाश्वतम्, विक्षुब्धम्

अत्र इदम् अवधेयम् — प्राकृतभाषा — पृष्ठ 138प्राकृतभाषाणां परिचयः, तासां साहित्यम्, संस्कृतेन सह सम्बन्धः — अतिरिक्त अभ्यास (पाठ-बोध हेतु जोड़े गए प्रश्न; पुस्तक में ये प्रश्न नहीं हैं)

अत्र इदम् अवधेयम्
प्र.1‘अत्र इदम् अवधेयम्’ इति शीर्षकाधः दत्तस्य ‘प्राकृतभाषा’ इति गद्यांशस्य आशयं लिखत।
उत्तर

आशयः — भारतस्य भाषासम्पत् अतीव समृद्धा अस्ति। कस्मिंश्चित् कालखण्डे अनेकाः प्राकृतभाषाः सामान्यजनानां परस्परसंवादाय उपयोगिन्यः आसन्। जैनागमाः अर्धमागधीभाषायां लिखिताः। महाराष्ट्रीप्राकृते महाकविः हालः ‘गाथासप्तशती’ इति सुप्रसिद्धं काव्यं लिखितवान्। शौरसेनीप्राकृते बहवः नाट्यग्रन्थाः रचिताः सन्ति। अनेन ज्ञायते यत् प्राकृतभाषा न केवलं संवादोपयोगिनी, अपितु उच्चकोटिसाहित्यस्य वाहिनी आसीत्।

प्र.2पाठे कति प्राकृतभाषाः उल्लिखिताः ? तासां नामानि लिखत तथा च प्रत्येकस्याः विषये यत् पाठे उक्तं तत् लिखत।
उत्तर

पाठे सप्त प्राकृतभाषाः नामतः उल्लिखिताः, अन्ते ‘इत्यादयः’ इति पदेन सूचितं यत् एताः एव न, अपराः अपि सन्ति।

क्र.प्राकृतभाषापाठ में इसके विषय में क्या कहा गया
१आर्षप्राकृतम्केवल नाम दिया गया है। (‘आर्ष’ = ऋषियों की — सबसे पुरानी प्राकृत, जिसे अर्धमागधी से जोड़ा जाता है)
२मागधीप्राकृतम्केवल नाम। (मगध की भाषा; ‘अर्धमागधी’ नाम इसी से बना है — ‘आधी मागधी’)
३शौरसेनीप्राकृतम्शौरसेनीप्राकृते बहवः नाट्यग्रन्थाः रचिताः सन्ति — इसमें अनेक नाटक-ग्रन्थ रचे गए (शूरसेन = मथुरा का क्षेत्र)
४महाराष्ट्रीप्राकृतम्महाकविः हालः ‘गाथासप्तशती’ इति सुप्रसिद्धं काव्यं लिखितवान् — इसमें महाकवि हाल ने गाथासप्तशती लिखी
५पैशाचिप्राकृतम्केवल नाम दिया गया है
६चूलिकाप्राकृतम्केवल नाम दिया गया है
७अपभ्रंशप्राकृतम्‘इत्यादयः’ के साथ अन्तिम नाम — प्राकृत की सबसे बाद की अवस्था

तथा — जैनागमाः अर्धमागधी भाषायां लिखिताः — इति अष्टमी भाषा नामतः पाठे आगता, यद्यपि सा सूचीमध्ये न गणिता।

प्र.3“एवं संस्कृतं यदि स्रोतस्विनी नदी, तर्हि प्राकृतं तस्या एव सरलः प्रवाहः अस्ति। उभयोर्मध्ये अविच्छिन्नः सम्बन्धः अस्ति।” — अस्य वाक्यस्य आशयं भावं च स्पष्टीकुरुत।
उत्तर

आशयः — यदि संस्कृतं वेगवती स्रोतस्विनी नदी अस्ति, तर्हि प्राकृतं तस्याः एव सरलः, मन्दः, सुखेन प्रवहमाणः प्रवाहः अस्ति। उभयोः मध्ये अविच्छिन्नः — कदापि न विच्छिन्नः — सम्बन्धः अस्ति।

भावः — संस्कृतप्राकृतयोः सम्बन्धः अविच्छिन्नः — प्राकृतं संस्कृतात् एव सरलतया प्रवहति, अतः उभे एकस्याः एव भाषाधारायाः रूपे स्तः।

संस्कृत-वाक्यानां प्राकृतानुवादः — पृष्ठ 139षड् वाक्यानि — संस्कृतम् / प्राकृतम्, तथा तेभ्यः निष्पन्नाः नियमाः — अतिरिक्त अभ्यास (पाठ-बोध हेतु जोड़े गए प्रश्न; पुस्तक में ये प्रश्न नहीं हैं)

अत्र इदम् अवधेयम्
प्र.1पुस्तके दत्तानि षड् संस्कृत-वाक्यानि तेषां च प्राकृत-अनुवादान् लिखत, प्रतिवाक्यं पदशः विश्लेषणं च कुरुत।
उत्तर

पुस्तक की मूल तालिका (ज्यों की त्यों) —

क्र.संस्कृतम्प्राकृतम्
(१)अहं विद्यालयं गच्छामि।अहं विज्जालयं गच्छामि / गच्छमि / गच्छेमि / गच्छं।
(२)सः जलं पिबति।सो जलं पिवइ।
(३)बालकः पद्यं पठति।बालओ पोत्थं पढइ / पढए / पढदि / पढदे।
(४)भवान् कुत्र गच्छति।भवतो कत्थ गच्छउ।
(५)अहं फलानि खादामि।अहं फलाइं / फलाणि खामि।
(६)एतत् मम मित्रम् अस्ति।एसो मम / मज्झ मित्तो / मित्तं अत्थि।

अब पद-दर-पद —

संस्कृत-पदम्प्राकृत-पदम्क्या बदला और क्यों
विद्यालयम्विज्जालयंसंयुक्त द्य टिक नहीं सका — समीकरण होकर ज्ज बना (विद्या → विज्जा)। अन्त्य म् → अनुस्वार।
गच्छामिगच्छामि / गच्छमि / गच्छेमि / गच्छंउत्तमपुरुष एकवचन के प्राकृत में अनेक विकल्प — ‑आमि, ‑अमि, ‑एमि तथा केवल ‑ं। बोलचाल की भाषा में एक ही रूप नहीं जमता, इसीलिए विकल्प रहते हैं।
सःसोपुल्लिङ्ग प्रथमा एकवचन का ‑अः प्राकृत में सदा ‑ओ हो जाता है।
पिबतिपिवइदो स्वरों के बीच का ब् → व् (लघूकरण); और ‑ति का त् लुप्त होकर ‑इ बचा। यही प्राकृत का प्रसिद्ध ‘‑इ’ अन्त है।
बालकःबालओदो स्वरों के बीच का क् लुप्त (बालक → बाल-अ), और ‑अः → ‑ओ। यही नियम ‘लोके → लोए’ में भी लगा था।
पुस्तकम्पोत्थंपुस्तकम् → पोत्थ‑ : संयुक्त स्त → त्थ, और ‑क‑ लुप्त। (नीचे ‘पुस्तक के बारे में’ देखिए।)
पठतिपढइ / पढए / पढदि / पढदेदो स्वरों के बीच का ठ् → ढ् (महाप्राण का घोषीकरण)। अन्त में चार विकल्प — ‑इ तथा ‑ए (अर्धमागधी/महाराष्ट्री), ‑दि तथा ‑दे (शौरसेनी)। अर्थात् एक ही क्रिया अलग-अलग प्राकृतों में अलग दिखती है।
कुत्रकत्थसंयुक्त त्र → त्थ; और उ → अ (कुत्र → कत्थ)।
फलानिफलाइं / फलाणिदो रूप — या तो न् लुप्त होकर ‑आइं, या न् → ण् होकर ‑आणि। नपुंसक बहुवचन के ये दोनों रूप प्राकृत में चलते हैं।
खादामिखामिदो स्वरों के बीच का द् पूरा लुप्त (खाद → खा)।
एतत् / एषःएसोष् → स् (तीनों ऊष्म वर्ण प्राकृत में एक ‘स’ हो जाते हैं); ‑अः → ‑ओ।
मम / मह्यम्मम / मज्झ‘मम’ ज्यों का त्यों भी चला, और ‘मह्यम्’ से मज्झ बना (ह्य → ज्झ, वही समीकरण जो ‘उपाध्याय → उवज्झाय’ में था)।
मित्रम्मित्तं / मित्तोसंयुक्त त्र → त्त। नपुंसक रखें तो ‘मित्तं’, पुल्लिङ्ग करें तो ‘मित्तो’ — प्राकृत में यह शब्द दोनों लिङ्गों में चलता है।
अस्तिअत्थिसंयुक्त स्त → त्थ (अस्ति → अत्थि) — वही नियम जो ‘पुस्तक → पोत्थ’ में लगा।
प्र.2उपर्युक्तानां वाक्यानां तथा णमोकारमन्त्रस्य आधारेण संस्कृत-प्राकृत-सम्बन्धस्य नियमानां सङ्क्षिप्ता सारणी रचयत, नूतनानि उदाहरणानि च योजयत।
उत्तर

नियम-सारणी (संस्कृत → प्राकृत) — पाठ के अपने उदाहरणों सहित

क्र.नियमपाठ का उदाहरणएक और उदाहरण (अभ्यास हेतु)
१दो स्वरों के बीच का क्, ग्, च्, ज्, त्, द्, प्, य्, व् — लुप्त या दुर्बललोके → लोए · बालकः → बालओ · खादामि → खामि · पिबति → पिवइ · आचार्य → आयरिय · उपाध्याय → उवज्झायनगरम् → णअरं · लता → लआ · कपोतः → कवोओ
२दो स्वरों के बीच का महाप्राण ख्, घ्, थ्, ध्, फ्, भ् → ह्साधूनाम् → साहूणंमुखम् → मुहं · मेघः → मेहो · कथा → कहा
३संयुक्त व्यंजन का समीकरण — द्वित्व बन जाता हैविद्या → विज्जा · मित्रम् → मित्तं · अस्ति → अत्थि · कुत्र → कत्थ · अध्याय → ज्झाय · मह्यम् → मज्झकर्म → कम्म · धर्म → धम्म · शब्दः → सद्दो
४व्यंजन से पहले का र् लुप्त, आगे वाला व्यंजन दुगुनासर्वसाधूनाम् → सव्वसाहूणंमार्गः → मग्गो · अर्थः → अत्थो
५कठिन संयुक्त कभी स्वरभक्ति से खुल भी जाता हैआचार्याणाम् → आयरियाणं (र्य → रिय) · अर्हत् → अरिहन्त (र्ह → रिह)स्नेहः → सिणेहो · रत्नम् → रयणं
६न् → ण्नमः → णमो · ‑आनाम् → ‑आणं · फलानि → फलाणिनरः → णरो · ज्ञानम् → णाणं
७श्, ष्, स् — तीनों मिलकर एक स्एषः → एसोपुरुषः → पुरिसो · शतम् → सयं
८ऋ, ऐ, औ नहीं रहते; उनके स्थान पर अ/इ/उ या ए/ओऋषभः → उसहो (नाम पाठ में)कृतम् → कयं · औषधम् → ओसहं
९शब्दान्त में केवल अनुस्वार बचता हैमित्रम् → मित्तं · विद्यालयम् → विज्जालयंफलम् → फलं · वनम् → वणं
१०रूप-प्रत्यय भी सरल होते हैं — ‑अः → ‑ओ, ‑ति → ‑इ, ‑आनाम् → ‑आणंसः → सो · पठति → पढइ · सिद्धानाम् → सिद्धाणंगजः → गओ · वदति → वयइ

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 139प्रश्न १ — एकपदेन उत्तरं लिखत

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
प्र.1 (क)ऋषभेण निर्मितस्य नगरस्य नाम किम् ?
उत्तर

विनिता। (हिन्दी — विनिता।)

पाठस्य प्रमाणम् — ‘एवम् ऋषभस्य दक्षशासनेन कौशलेन च विनितानाम्नः नगरस्य निर्माणम् अभवत्।’ (पृ. 130)

प्र.1 (ख)ऋषभस्य प्रसिद्धे द्वे कन्ये के ?
उत्तर

ब्राह्मी सुन्दरी च। (हिन्दी — ब्राह्मी तथा सुन्दरी।)

पाठस्य प्रमाणम् — ‘तथैव ऋषभस्य पुत्रीषु ब्राह्मी सुन्दरी चेति द्वे कन्ये अपि गणितादिषु शास्त्रेषु प्रवीणे प्रसिद्धे च आस्ताम्।’ (पृ. 130)

प्र.1 (ग)कस्यां लिप्यां नैकानि शास्त्राणि लिपिबद्धानि ?
उत्तर

ब्राह्मीलिप्याम् (ब्राह्म्याम्)। (हिन्दी — ब्राह्मी लिपि में।)

पाठस्य प्रमाणम् — ‘जैनसम्प्रदायानुगुणं ब्राह्मीलिप्याः विकासः ब्राह्मीद्वारैव कृता इति श्रूयते। तस्यामेव लिप्यां शिलालेखाः उपलभ्यन्ते।’ (पृ. 130)

प्र.1 (घ)विनिता नामकं राज्यं ऋषभः कस्मै समर्पितवान् ?
उत्तर

भरताय। (हिन्दी — भरत को।)

पाठस्य प्रमाणम् — ‘विशेषतया विनिता राज्यं भरताय तक्षशिलां बाहुबलये च समर्प्य जीवनस्य परमसत्यम् अन्वेष्टुं प्रस्थितोऽयं महामुनिः।’ (पृ. 131)

प्र.1 (ङ)ऋषभः बाहुबलिने किं राज्यं प्रदत्तवान् ?
उत्तर

तक्षशिलाम्। (हिन्दी — तक्षशिला।)

पाठस्य प्रमाणम् — ‘विनिता राज्यं भरताय तक्षशिलां बाहुबलये च समर्प्य …।’ (पृ. 131)

प्र.1 (च)प्रजाः भिक्षायां कानि वस्तूनि यच्छन्ति स्म ?
उत्तर

आभरणानि अनर्घवस्तूनि च। (हिन्दी — आभूषण तथा अनमोल वस्तुएँ।)

पाठस्य प्रमाणम् — ‘परं तत्रत्याः जनाः तेषां प्रियं महाराजं दृष्ट्वा भिक्षायां किं दातव्यमिति सम्भ्रान्ताः सन्तः तस्मै आभरणानि अनर्घवस्तूनि च यच्छन्ति स्म।’ (पृ. 132)

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 139प्रश्न २ — पूर्णवाक्येन प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
प्र.2 (क)देशे काः समस्याः सन्ति इति ऋषभदेवस्य कल्पना प्राप्ता ?
उत्तर

जनानाम् आलस्यम्, कृषिकार्ये न्यूनता, प्रजासु उत्पादनक्षमतायाः अभावः च — एताः एव देशस्य मूलसमस्याः सन्ति इति ऋषभदेवस्य स्पष्टा कल्पना प्राप्ता।

प्र.2 (ख)महाराजः केषु कार्येषु प्रजाः प्रशिक्षितवान् ?
उत्तर

महाराजः ऋषभदेवः कृषिकार्ये, विविधपदार्थैः भोजननिर्माणे, तन्तुभिः वस्त्रनिर्माणे, गवाम् अश्वादीनां पशूनां पालने, काष्ठैः धातुभिः शिलाभिः च गृहोपयोगिनां वस्तूनां निर्माणे, पात्रनिर्माणे, गृहनिर्माणे नगरनिर्माणे च — एतेषु जीवनकौशलेषु प्रजाः प्रशिक्षितवान्।

प्र.2 (ग)ऋषभदेवस्य जीवनपरिवर्तिनी घटना का आसीत् ?
उत्तर

राजप्रासादे आयोजिते नृत्यकलाप्रदर्शने काचित् नर्तकी नृत्यकलां प्रदर्शयन्ती सहसा भूमौ पतित्वा मृता — इयम् एव ऋषभदेवस्य जीवनपरिवर्तिनी घटना आसीत्।

प्र.2 (घ)ऋषभदेवस्य दीर्घकालिकस्य उपवासस्य समाप्तिः कथम् अभवत् ?
उत्तर

एकदा पर्यटनावसरे ऋषभदेवः हस्तिनापुरस्य समीपे स्थितस्य इक्षुक्षेत्रस्य पार्श्वमार्गात् गच्छति स्म। तत् इक्षुक्षेत्रं तस्यैव प्रपौत्रस्य श्रेयांसस्य आसीत्। सः श्रेयांसः प्रपितामहाय पानार्थम् इक्षुरसं दत्तवान्। अनेन इक्षुरसेन ऋषभदेवस्य दीर्घकालिकः उपवासः समाप्तः अभवत्।

प्र.2 (ङ)ऋषभदेवः कदा कुत्र च केवलज्ञानं प्राप्तवान् ?
उत्तर

ऋषभदेवः फाल्गुनमासस्य कृष्णपक्षे एकादश्यां तिथौ प्रयागराजे अक्षयवटवृक्षस्य अधः केवलज्ञानं प्राप्तवान्।

प्र.2 (च)जनानां मार्गदर्शनार्थं कं क्रमं रचितवान् ?
उत्तर

ऋषभदेवः जनानां मार्गदर्शनार्थं भिक्षुः, भिक्षुणी, श्रावकः, श्राविका चेति चतुर्विधं क्रमं रचितवान्। स एव क्रमः ‘जैनसङ्घः’ इति प्रसिद्धः वर्तते।

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 140प्रश्न ३ — समस्तपदानि लिखत (विग्रहवाक्यम् → समस्तपदम्)

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
प्र.3 (क)विग्रहवाक्यम् — महान् च असौ राजा च । समस्तपदम् लिखत।
उत्तर

महाराजः। (हिन्दी — महाराज।)

समासस्य नाम — कर्मधारयः (विशेषण-विशेष्यभावः, तत्पुरुषस्य एकः भेदः)।

प्र.3 (ख)विग्रहवाक्यम् — प्रजानां सुखम् । समस्तपदम् लिखत।
उत्तर

प्रजासुखम्। (हिन्दी — प्रजा का सुख।)

समासस्य नाम — षष्ठी-तत्पुरुषः।

प्र.3 (ग)विग्रहवाक्यम् — मूलाः समस्याः । समस्तपदम् लिखत।
उत्तर

मूलसमस्याः। (हिन्दी — मूल समस्याएँ।)

समासस्य नाम — कर्मधारयः (विशेषण पूर्वपद)।

प्र.3 (घ)विग्रहवाक्यम् — भोजनस्य निर्माणम् । समस्तपदम् लिखत।
उत्तर

भोजननिर्माणम्। (हिन्दी — भोजन बनाना।)

समासस्य नाम — षष्ठी-तत्पुरुषः।

प्र.3 (ङ)विग्रहवाक्यम् — आर्थिकी स्थितिः । समस्तपदम् लिखत।
उत्तर

आर्थिकस्थितिः। (हिन्दी — आर्थिक स्थिति।)

समासस्य नाम — कर्मधारयः (विशेषण पूर्वपद)।

प्र.3 (च)विग्रहवाक्यम् — प्राप्तः आनन्दः येन सः । समस्तपदम् लिखत।
उत्तर

प्राप्तानन्दः। (हिन्दी — जिसे आनन्द प्राप्त हो गया हो, वह।)

समासस्य नाम — बहुव्रीहिः।

प्र.3 (छ)विग्रहवाक्यम् — विधिना लिखितम् । समस्तपदम् लिखत।
उत्तर

विधिलिखितम्। (हिन्दी — भाग्य का लिखा हुआ।)

समासस्य नाम — तृतीया-तत्पुरुषः।

प्र.3 (ज)विग्रहवाक्यम् — गृहं गृहं प्रति । समस्तपदम् लिखत।
उत्तर

प्रतिगृहम्। (हिन्दी — घर-घर, प्रत्येक घर में।)

समासस्य नाम — अव्ययीभावः (वीप्सायाम् — पुनरावृत्ति के अर्थ में)।

प्र.3 (झ)विग्रहवाक्यम् — ब्राह्मीनामा लिपिः । समस्तपदम् लिखत।
उत्तर

ब्राह्मीलिपिः। (हिन्दी — ब्राह्मी नाम की लिपि।)

समासस्य नाम — मध्यमपदलोपी कर्मधारयः (पुस्तक की शब्दार्थ-तालिका में यही नाम दिया है — ‘ब्राह्मीलिपिः मध्यपदलोपी (कर्मधारयः)’)।

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 140प्रश्न ४ — वाक्यानि उदाहरणानुसारं परिवर्तयत (कर्मवाच्यम् → कर्तृवाच्यम्)। यथा — जनैः स्वयमेव निर्माणकार्यम् आरब्धम्। → जनाः स्वयमेव निर्माणकार्यम् आरब्धवन्तः।

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
प्र.4 (नियमः)उदाहरणम् — “जनैः स्वयमेव निर्माणकार्यम् आरब्धम्। → जनाः स्वयमेव निर्माणकार्यम् आरब्धवन्तः।” अत्र कः परिवर्तनस्य नियमः ? प्रथमं नियमं लिखत, ततः वाक्यानि परिवर्तयत।
उत्तर

नियमः — कर्मवाच्यात् कर्तृवाच्ये परिवर्तनम्। पुस्तक का उदाहरण-वाक्य कर्मवाच्य में है और उत्तर-वाक्य कर्तृवाच्य में। तीन बातें एक साथ बदलती हैं :

क्याकर्मवाच्येकर्तृवाच्येउदाहरण
कर्ता की विभक्तितृतीया (जनैः)प्रथमा (जनाः)जनैः → जनाः
कर्म की विभक्तिप्रथमा (निर्माणकार्यम्)द्वितीया (निर्माणकार्यम्)नपुंसक में दोनों रूप समान दिखते हैं, किन्तु स्त्री/पुं. में बदलाव स्पष्ट होगा — योजना → योजनाम्
क्रिया का प्रत्ययक्त (आरब्धम्) — कर्म के अनुसारक्तवतु (आरब्धवन्तः) — कर्ता के अनुसारकृतः → कृतवान् · परिवर्तिता → परिवर्तितवन्तः
प्र.4 (क)महाराजेन राज्यं समर्पितम्।
उत्तर

महाराजः राज्यं समर्पितवान्। (हिन्दी — महाराज ने राज्य सौंप दिया।)

पदम्कर्मवाच्येकर्तृवाच्येकारणम्
कर्तामहाराजेन (तृ.ए.व.)महाराजः (प्र.ए.व.)कर्तृवाच्ये «कर्तरि प्रथमा»
कर्मराज्यम् (प्र.ए.व.)राज्यम् (द्वि.ए.व.)«कर्मणि द्वितीया» — नपुंसक होने से रूप वही दिखता है
क्रियासमर्पितम् (क्त)समर्पितवान् (क्तवतु)अब क्रिया कर्ता ‘महाराजः’ (पुं.ए.व.) के अनुसार
प्र.4 (ख)केनापि तत् न चिन्तितम्।
उत्तर

कोऽपि तत् न चिन्तितवान्। (हिन्दी — किसी ने भी वह नहीं सोचा।)

पदम्कर्मवाच्येकर्तृवाच्येकारणम्
कर्ताकेनापि (किम् + अपि, तृ.ए.व.)कोऽपि (कः + अपि, प्र.ए.व.)प्रथमा में ‘कः’, और ‘कः + अपि’ की विसर्गसन्धि से ‘कोऽपि’
कर्मतत् (प्र.ए.व.)तत् (द्वि.ए.व.)नपुंसकलिङ्ग में प्रथमा-द्वितीया के रूप समान
क्रियाचिन्तितम् (क्त)चिन्तितवान् (क्तवतु)कर्ता ‘कोऽपि’ पुं.ए.व. है
प्र.4 (ग)ऋषभदेवेन दीर्घकालिकः उपवासः कृतः।
उत्तर

ऋषभदेवः दीर्घकालिकम् उपवासं कृतवान्। (हिन्दी — ऋषभदेव ने दीर्घकालीन उपवास किया।)

पदम्कर्मवाच्येकर्तृवाच्येकारणम्
कर्ताऋषभदेवेन (तृ.ए.व.)ऋषभदेवः (प्र.ए.व.)कर्तरि प्रथमा
कर्मउपवासः (प्र.ए.व.)उपवासम् (द्वि.ए.व.)कर्मणि द्वितीया — यहाँ रूप स्पष्ट बदलता है
विशेषणम्दीर्घकालिकःदीर्घकालिकम्विशेषण अपने विशेष्य के साथ विभक्ति बदलता है
क्रियाकृतः (क्त, कर्म के अनुसार)कृतवान् (क्तवतु, कर्ता के अनुसार)ऋषभदेवः पुं.ए.व.
प्र.4 (घ)जनैः जीवनपद्धतिः परिवर्तिता।
उत्तर

जनाः जीवनपद्धतिं परिवर्तितवन्तः। (हिन्दी — लोगों ने अपनी जीवन-पद्धति बदल ली।)

पदम्कर्मवाच्येकर्तृवाच्येकारणम्
कर्ताजनैः (तृ.ब.व.)जनाः (प्र.ब.व.)कर्तरि प्रथमा — यहाँ बहुवचन है
कर्मजीवनपद्धतिः (स्त्री.प्र.ए.व.)जीवनपद्धतिम् (स्त्री.द्वि.ए.व.)कर्मणि द्वितीया
क्रियापरिवर्तिता (क्त, स्त्रीलिङ्ग — कर्म के अनुसार)परिवर्तितवन्तः (क्तवतु, पुं.ब.व. — कर्ता के अनुसार)कर्ता ‘जनाः’ पुल्लिङ्ग बहुवचन है
प्र.4 (ङ)ऋषभेण योजना कृता।
उत्तर

ऋषभः योजनां कृतवान्। (हिन्दी — ऋषभ ने योजना बनाई।)

पदम्कर्मवाच्येकर्तृवाच्येकारणम्
कर्ताऋषभेण (तृ.ए.व.)ऋषभः (प्र.ए.व.)कर्तरि प्रथमा
कर्मयोजना (स्त्री.प्र.ए.व.)योजनाम् (स्त्री.द्वि.ए.व.)कर्मणि द्वितीया
क्रियाकृता (क्त, स्त्रीलिङ्ग)कृतवान् (क्तवतु, पुं.ए.व.)कर्ता ‘ऋषभः’ के अनुसार

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः — पृष्ठ 141प्रश्न ५ — सन्धिं कुरुत

अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
प्र.5 (क)इति + अतः
उत्तर

इत्यतः। (हिन्दी — ‘इसलिए’, ‘इस कारण से’।)

सन्धेः नाम — यण् सन्धिः (स्वरसन्धिः)।

इति + अतः
इ + अ → य् + अ
इत्यतः
प्र.5 (ख)च + इति
उत्तर

चेति। (हिन्दी — ‘और ऐसा’, ‘तथा यह’।)

सन्धेः नाम — गुण सन्धिः (स्वरसन्धिः)।

च + इति
अ + इ → ए
चेति
प्र.5 (ग)देवस्य + अपि
उत्तर

देवस्यापि। (हिन्दी — ‘देव का भी’।)

सन्धेः नाम — दीर्घ सन्धिः (स्वरसन्धिः)।

देवस्य + अपि
अ + अ → आ
देवस्यापि
प्र.5 (घ)तथा + एव
उत्तर

तथैव। (हिन्दी — ‘उसी प्रकार’, ‘वैसे ही’।)

सन्धेः नाम — वृद्धि सन्धिः (स्वरसन्धिः)।

तथा + एव
आ + ए → ऐ
तथैव
प्र.5 (ङ)इति + एतादृशाः
उत्तर

इत्येतादृशाः। (हिन्दी — ‘इस प्रकार के’, ‘ऐसे-ऐसे’।)

सन्धेः नाम — यण् सन्धिः (स्वरसन्धिः)।

इति + एतादृशाः
इ + ए → य् + ए
इत्येतादृशाः
प्र.5 (च)ब्राह्मीद्वारा + एव
उत्तर

ब्राह्मीद्वारैव। (हिन्दी — ‘ब्राह्मी के द्वारा ही’।)

सन्धेः नाम — वृद्धि सन्धिः (स्वरसन्धिः)।

ब्राह्मीद्वारा + एव
आ + ए → ऐ
ब्राह्मीद्वारैव
प्र.5 (छ)प्रस्थितः + अयम्
उत्तर

प्रस्थितोऽयम्। (हिन्दी — ‘यह प्रस्थान किया हुआ (महामुनि)’।)

सन्धेः नाम — विसर्गसन्धिः (कुछ ग्रन्थों में इसे ‘गुणसन्धि-सहित विसर्गसन्धि’ भी कहते हैं)।

प्रस्थितः + अयम्
अ + विसर्ग (ः) + अ
अः → ओ, तथा आगे वाला अ → अवग्रह (ऽ)
प्रस्थितोऽयम्

स्वाध्यायान्मा प्रमदः — पृष्ठ 141–144१. जैनधर्मस्य चतुर्विंशतिः तीर्थङ्कराः · २. जैनधर्मस्य प्रमुखतीर्थस्थानानि — अतिरिक्त अभ्यास (पाठ-बोध हेतु जोड़े गए प्रश्न; पुस्तक में ये प्रश्न नहीं हैं)

स्वाध्यायान्मा प्रमदः
प्र.1जैनधर्मस्य चतुर्विंशतेः तीर्थङ्कराणां नामानि क्रमेण लिखत। पुस्तकं प्रथमस्य चतुर्विंशस्य च तीर्थङ्करस्य विषये किं किम् आह ?
उत्तर

पुस्तक ‘स्वाध्यायान्मा प्रमदः’ के अन्तर्गत चौबीसों तीर्थङ्करों के चित्र तथा नाम क्रम से देती है। पूरी सूची —

क्र.तीर्थङ्करःक्र.तीर्थङ्करः
(१)ऋषभदेवः (आदिनाथः)(१३)विमलनाथः
(२)अजितनाथः(१४)अनन्तनाथः
(३)सम्भवनाथः(१५)धर्मनाथः
(४)अभिनन्दननाथः (पुस्तक में ‘अभिनन्दनाथः’)(१६)शान्तिनाथः
(५)सुमतिनाथः(१७)कुन्थुनाथः
(६)पद्मप्रभुः(१८)अरनाथः
(७)सुपार्श्वनाथः(१९)मल्लिनाथः
(८)चन्द्रप्रभुः(२०)मुनिसुव्रतः
(९)पुष्पदन्तः (सुविधिनाथः)(२१)नमिनाथः (पुस्तक में ‘नामिनाथः’)
(१०)शीतलनाथः(२२)नेमिनाथः (अरिष्टनेमिः)
(११)श्रेयांसनाथः(२३)पार्श्वनाथः
(१२)वासुपूज्यः(२४)महावीरः (वर्धमानः)

पुस्तक की अपनी टिप्पणियाँ (केवल दो तीर्थङ्करों पर) —

तीर्थङ्करःपुस्तकस्य वाक्यानिहिन्दी
(१) ऋषभदेवः (आदिनाथः)प्रथमः तीर्थङ्करः, ‘आदिनाथः’ इति प्रसिद्धः। आद्यः धर्मोपदेशकः; कृषिः, लिपिः, कला, व्यवसायः च जगति आरब्धाः।प्रथम तीर्थंकर, ‘आदिनाथ’ नाम से प्रसिद्ध। सबसे पहले धर्म का उपदेश देने वाले; उन्हीं से जगत् में खेती, लिपि, कला तथा व्यवसाय आरम्भ हुए।
(२४) महावीरः (वर्धमानः)चतुर्विंशः तीर्थङ्करः, जैनधर्मस्य परमो महापुरुषः। वैशाली-कुण्डग्रामे जातः। ‘पञ्चमहाव्रतानां’ प्रचारकः। अहिंसा, अपरिग्रह, संयमस्य महत्त्वं लोकाय उपदिष्टवान्।चौबीसवें तीर्थंकर, जैन धर्म के परम महापुरुष। वैशाली के कुण्डग्राम में जन्मे। ‘पञ्चमहाव्रतों’ के प्रचारक। उन्होंने लोक को अहिंसा, अपरिग्रह तथा संयम का महत्त्व बताया।
प्र.2जैनधर्मस्य द्वादश प्रमुखतीर्थस्थानानि तेषां च राज्यानि लिखत। एतेषु कानि स्थानानि पाठे अपि आगतानि ?
उत्तर

पुस्तक बारह प्रमुख तीर्थस्थान गिनाती है —

क्र.तीर्थस्थानम्राज्यम् / स्थितिः
(१)सम्मेतशिखरम्पारसनाथ पर्वतः, झारखण्डः
(२)श्रवणबेलगोळःकर्नाटकम्
(३)पावापुरीबिहारः
(४)रैवतकः (गिरनारः) पर्वतःगुजरातः
(५)शत्रुञ्जयपर्वतःपदलिप्तपुरम् — पालीताणा, गुजरातः
(६)राजगृहम्बिहारः
(७)अयोध्याउत्तरप्रदेशः
(८)काशी (वाराणसी)उत्तरप्रदेशः
(९)चम्पापुरम्भागलपुर, बिहारः
(१०)हस्तिनापुरम्उत्तरप्रदेशः
(११)मिथिलाबिहारः
(१२)द्वारिकागुजरातः

पाठे अपि आगतानि स्थानानि —

स्थानम्पाठे कुत्र
हस्तिनापुरम् (उत्तरप्रदेशः)‘एकदा पर्यटनावसरे सः हस्तिनापुरस्य समीपे स्थितस्य इक्षुक्षेत्रस्य पार्श्वमार्गात् गच्छति स्म’ — यहीं श्रेयांस ने इक्षुरस दिया (पृ. 133); और यहीं ‘वर्षतपपारणामहोत्सवः’ मनाया जाता है
पदलिप्तपुरम् — पालीताणा (गुजरातः)‘अतः जैनसम्प्रदाये वर्षतपपारणामहोत्सवः अधुनापि गुजराते पदलिप्तपुरम् (पालीताणा) … आचर्यते’ (पृ. 133) — यही सूची का (५) शत्रुञ्जयपर्वत है
प्र.3‘स्वाध्यायान्मा प्रमदः’ इति शीर्षकस्य अर्थः कः ? अस्मिन् पाठे एतत् किमर्थं दत्तम् ?
उत्तर

अर्थः — ‘स्वाध्यायात् मा प्रमदः’ — स्वाध्याये प्रमादं मा कुरु, अर्थात् स्वयम् अध्ययनं कर्तुं कदापि आलस्यं मा कुरु।

किमर्थम् — अस्मिन् खण्डे प्रश्नाः न सन्ति, केवलं पठनीया सामग्री (चतुर्विंशतिः तीर्थङ्कराः, द्वादश तीर्थस्थानानि) दत्ता। छात्राः स्वयम् एव ताम् अधीयीरन् इति बोधनार्थम् एतत् शीर्षकं दत्तम्। (हिन्दी — बिना पूछे भी स्वयं पढ़ते रहने की प्रेरणा देने के लिए।)

यस्तु क्रियावान् मनुजः स विद्वान् — पृष्ठ 144चत्वारः क्रियाकलापाः — भोजनपद्धतिः, पञ्चमहाव्रतानि, णमोकारमहामन्त्र-दिवसः, व्रतविषये भाषणम्

यस्तु क्रियावान् मनुजः स विद्वान्
प्र.1जैनसम्प्रदायानुसारं भोजनपद्धतिं लिखत। (किं खादन्ति ? कस्मिन् समये खादन्ति ?)
उत्तर

आदर्श उत्तरम् (नमूना उत्तर — संस्कृतम्) —

जैनसम्प्रदाये भोजनविषये अहिंसा एव मूलं तत्त्वम्।

किं खादन्ति ?
जैनजनाः शाकाहारम् एव सेवन्ते। मांसम्, मत्स्यम्, अण्डं च ते न खादन्ति।
बहवः जनाः कन्दमूलानि अपि वर्जयन्ति, यतः तेषु सूक्ष्मजीवाः अधिकाः भवन्ति इति परम्परायां मन्यते।
मधु अपि प्रायः वर्जयन्ति, यतः तस्य ग्रहणे मधुमक्षिकाणां हिंसा भवति।
जलं वस्त्रेण गालयित्वा एव पिबन्ति, येन सूक्ष्मजीवाः न पीड्येरन्।
भोजनं सरलं, अल्पं, संयमपूर्वकं च भवति — इदम् एव ‘अपरिग्रहस्य’ आचरणम्।

कस्मिन् समये खादन्ति ?
सूर्यास्तात् पूर्वम् एव भोजनं कुर्वन्ति। रात्रौ भोजनं प्रायः न कुर्वन्ति।
अस्य कारणद्वयम् — (क) रात्रौ सूक्ष्मजीवाः अन्ने पतितुं शक्नुवन्ति, अतः अहिंसा भङ्गा भवेत्;
(ख) सूर्यास्तात् पूर्वं कृतं भोजनं सुखेन पच्यते, आरोग्याय च हितकरम्।
एतत् व्रतं ‘रात्रिभोजनत्यागः’ इति कथ्यते।

पर्वदिनेषु उपवासः, एकाशनम् (एकवारं भोजनम्) इत्यादीनि व्रतानि अपि आचरन्ति।
प्र.2पञ्चमहाव्रतानि लिखत।
उत्तर

पञ्चमहाव्रतानि — सत्यम्, अहिंसा, अस्तेयम्, अपरिग्रहः, ब्रह्मचर्यं च। (पुस्तक के अपने शब्द, पृ. 134)

क्र.महाव्रतम्अर्थः (संस्कृतम्)हिन्दी अर्थदैनिक जीवन में उदाहरण
१सत्यम्यथार्थवचनम्सच बोलनाभूल हो जाए तो उसे छिपाने के बजाय स्वीकार कर लेना
२अहिंसामनसा वाचा कर्मणा च प्राणिनां न पीडनम्मन, वचन तथा कर्म से किसी को न सतानाकिसी सहपाठी का उपहास न करना — वाणी की हिंसा भी हिंसा है
३अस्तेयम्अदत्तस्य अग्रहणम्चोरी न करना — बिना दी हुई वस्तु न लेनाकिसी की पुस्तक बिना पूछे न उठाना
४अपरिग्रहःआवश्यकात् अधिकं संग्रहः न करणीयःआवश्यकता से अधिक संग्रह न करनाजितनी आवश्यकता हो उतना ही लेना, बचा हुआ बाँट देना
५ब्रह्मचर्यम्इन्द्रियसंयमःसंयम का पालनअपनी इच्छाओं पर नियन्त्रण रखना, अध्ययन में मन लगाना
प्र.3णमोकारमहामन्त्र-दिवसस्य विषये किं जानन्ति इत्युपरि कक्षायां वदत।
उत्तर

आदर्श उत्तरम् (नमूना भाषणम्) —

॥ णमोकारमहामन्त्रदिवसः ॥

माननीयाः अध्यापकाः, प्रियाः सहपाठिनः, सर्वेभ्यः नमस्कारः।
अद्य अहं ‘णमोकारमहामन्त्रदिवसस्य’ विषये किञ्चित् वक्तुम् इच्छामि।

अस्माकं पाठ्यपुस्तकं ‘शारदा’ कथयति — प्रतिवर्षम् अप्रैल-मासस्य नवमे दिनाङ्के
जैनजनाः सामूहिकरूपेण अस्य मन्त्रस्य जपादिकं कृत्वा उत्सवम् आचरन्ति।
अतः अस्य दिवसस्य ‘णमोकारमहामन्त्रदिवसः’ इति ख्यातिः वर्तते।

अयं मन्त्रः संस्कृतभाषायां नास्ति — सः प्राकृतभाषायां वर्तते, इति पुस्तकम् एव वदति।
मन्त्रः एवम् अस्ति —
‘णमो अरिहन्ताणं, णमो सिद्धाणं, णमो आयरियाणं, णमो उवज्झायाणं, णमो लोए सव्वसाहूणं।’

अस्य अर्थः — नमामि अरिहन्तॄन्, नमामि सिद्धान्, नमामि आचार्यान्,
नमामि उपाध्यायान्, नमामि लोके सर्वसाधून् इति।
एषः मन्त्रः पञ्चपरमेष्ठिभ्यः प्रणामं समर्पयति।

अस्य मन्त्रस्य महत्तमा विशेषता का ?
अस्मिन् मन्त्रे कस्यापि व्यक्तेः नाम नास्ति — गुणेभ्यः एव नमस्कारः अस्ति।
यः रागद्वेषौ जितवान्, यः सिद्धिं प्राप्तवान्, यः मार्गं दर्शयति,
यः पाठयति, यः च साधनां करोति — तेभ्यः सर्वेभ्यः अयं प्रणामः।

अतः एव पुस्तकं वदति — ‘वसुधैवकुटुम्बकम्’ इत्यस्य अनुरूपेण
विश्वशान्त्यै कोटिशः जनाः इमं मन्त्रं गायन्ति।

एतावत् एव। धन्यवादः।
प्र.4पञ्चमहाव्रतेषु कस्यापि एकस्य व्रतस्य विषये सहपाठिनां पुरतः आगत्य वदत।
उत्तर

आदर्श उत्तरम् (नमूना भाषणम् — ‘अहिंसा’) —

॥ अहिंसा परमो धर्मः ॥

माननीयाः अध्यापकाः, प्रियाः सहपाठिनः, नमस्कारः।
अद्य अहं पञ्चमहाव्रतेषु एकस्य — अहिंसाव्रतस्य — विषये वदामि।

अहिंसा इति कः अर्थः ? न हिंसा इति अहिंसा — कस्यापि प्राणिनः पीडनं न करणीयम्।
अस्माकं पाठः वदति — ‘अहिंसा परमो धर्मः मनसा, वाचा, कर्मणा च अहिंसापालनम्’।
अतः अहिंसा त्रिविधा — मनसा अहिंसा, वाचा अहिंसा, कर्मणा अहिंसा च।

कर्मणा अहिंसा सुगमा — वयं कमपि न ताडयामः।
वाचा अहिंसा कठिनतरा — कटुवचनम् अपि हिंसा एव।
मनसा अहिंसा कठिनतमा — मनसि द्वेषः अपि हिंसायाः बीजम्।

अस्माकं विद्यालये अपि अस्य अभ्यासः शक्यः।
यदा कश्चन सहपाठी परीक्षायाम् अल्पान् अङ्कान् प्राप्नोति, तदा तस्य उपहासः न करणीयः — इयम् अहिंसा।
यदा कश्चन मन्दं पठति, तदा तस्य सहायता करणीया — इयम् अपि अहिंसा।
यदा वयं क्रुद्धाः भवामः, तदा क्षणं तूष्णीं स्थातव्यम् — इयम् एव मनसा अहिंसा।

अतः अहं प्रतिज्ञां करोमि — अद्य प्रभृति अहं वाचा अपि कञ्चन न पीडयिष्यामि।
धन्यवादः।

Chapter 10 of 16 – Sanskrit

NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 10 णमो अरिहन्ताणम् – Overview

ClassClass 9
SubjectSanskrit
Chapter10 – णमो अरिहन्ताणम्
Session2027
FormatFull answers on this page + PDF

NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 10 – FAQs

Where can I download NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 10 णमो अरिहन्ताणम् PDF?

Read every answer on this page, or download the free PDF from the table at the top.

Is this for the 2027 session?

Yes, it follows the latest NCERT Class 9 Sanskrit book for 2027.

How many questions are solved in NCERT Class 9 Sanskrit Chapter 10?

All questions of the chapter – the in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises.

How should I use these solutions?

Read the chapter in the NCERT book first, attempt the questions yourself, then check your answers here.

Official website: ncert.nic.inNational Council of Educational Research and Training publishes date sheets, admit cards and results here
Visit

Ask a question

?

Loading comments…