NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 10 णमो अरिहन्ताणम् provide clear, step-by-step answers to every exercise and in-text question from the chapter णमो अरिहन्ताणम् of the NCERT textbook शारदा. Prepared by subject experts as per the latest NCERT (CBSE) syllabus for 2026-27, these NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit help you understand each concept, write exam-ready answers, and check your own solutions. You can read them online below or download the free Class 9 Sanskrit Chapter 10 question-answer PDF.
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 10 णमो अरिहन्ताणम्
- Class: Class 9
- Subject: Sanskrit
- Chapter: Chapter 10 – णमो अरिहन्ताणम्
- Textbook: शारदा (NCERT)
- Study material: NCERT Solutions – questions with answers, free PDF
These solutions answer all the exercise questions of Chapter 10 णमो अरिहन्ताणम् — including the in-text questions, short-answer and long-answer questions, and activities — with complete explanations so you can follow the method, not just the final answer. Read the full solutions below.
NCERT Solutions Class 9 Sanskrit Chapter 10 णमो अरिहन्ताणम् View Download
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 10 PDF Download
You can read the NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 10 online above, or download the complete question-answer PDF to study णमो अरिहन्ताणम् offline at any time.
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 10 PDF Download Link – Click Here to Download Solutions PDF
Questions Covered in This Chapter
These NCERT Solutions answer all 62 questions of this chapter. The questions solved are:
- पाठस्य प्रथमस्य गद्यांशस्य आशयं लिखत — “आसीत् युगानाम् आरम्भे प्रजानां प्रियः नाभिनामकः कश्चन महाराजः। सः राजनीतौ युद्धतन्त्रे प्रशासनादिषु च समर्थः। तस्य पत्नी मरुदेवी बुद्धिमती करुणाशालिनी च। तयोः एव प्रियपुत्रः ऋषभः। ऋषभः सर्वगुणसम्पन्नः, अधीतविद्यः, राजनीतिज्ञश्च आसीत्। यौवनेन विलसन्तं तं राजकुमारं वीक्ष्य नाभिः तस्मै राज्यभारं समर्पयितुम् अचिन्तयत्।”
- “अथैकदा समाजे दुर्भिक्षादयः समस्याः समुद्भवन्…” इति द्वितीयस्य गद्यांशस्य आशयं लिखत, ऋषभस्य समस्या-विश्लेषणं च स्पष्टीकुरुत।
- ऋषभः प्रजाः केषु जीवनकौशलेषु प्रशिक्षितवान्, तस्य च कः परिणामः अभवत् — तृतीयस्य गद्यांशस्य आधारेण लिखत।
- पाठे उद्धृतस्य प्रथमस्य श्लोकस्य पदच्छेदम्, अन्वयम्, शब्दार्थम्, हिन्दी-अर्थं भावं च लिखत — “प्रजासुखे सुखं राज्ञः प्रजानां च हिते हितम्। नात्मप्रियं हितं राज्ञः प्रजानां तु प्रियं हितम्॥”
- ऋषभः ‘राजा ऋषभदेवः’ इति कथं ख्यातः ? तस्य सन्ततिविषये ब्राह्मीलिपिविषये च पाठः किम् आह ?
- पाठे उद्धृतस्य द्वितीयस्य श्लोकस्य पदच्छेदम्, अन्वयम्, शब्दार्थम्, हिन्दी-अर्थं भावं च लिखत — “दैवाधीनं जगत्सर्वं जन्मकर्मशुभावहम्। संयोगश्च वियोगश्च न च दैवात्परं बलम्॥”
- ऋषभदेवस्य जीवनं परिवर्तयन्ती घटना का आसीत् ? तस्याः अनन्तरं सः किं किम् अकरोत् ?
- ऋषभदेवः किमर्थं भिक्षार्थं प्रस्थितः ? प्रजाः भिक्षायां किं दत्तवत्यः, तस्य च कः परिणामः अभवत् ?
- ऋषभदेवस्य दीर्घकालिकः उपवासः कथं समाप्तः ? ‘वर्षितप-पारणा-महोत्सवः’ इति कः उत्सवः, सः कुत्र कथं च आचर्यते ?
- ऋषभदेवः कदा कुत्र च केवलज्ञानं प्राप्तवान् ? ‘आदिनाथः’ इति नाम कथं प्रसिद्धम् ? जनानां मार्गदर्शनार्थं सः कं क्रमं रचितवान् ?
- पाठे दत्तस्य णमोकार (नवकार) महामन्त्रस्य मूलपाठं लिखत, तस्य संस्कृतच्छायाम्, पदशः अर्थम्, हिन्दी-अर्थं भावं च स्पष्टीकुरुत — “णमो अरिहन्ताणं, णमो सिद्धाणं, णमो आयरियाणं, णमो उवज्झायाणं, णमो लोए सव्वसाहूणं”
- मन्त्रस्य प्राकृत-पदानि संस्कृत-पदेभ्यः कथं जातानि ? ध्वनिपरिवर्तनस्य नियमान् उदाहरणसहितं लिखत।
- ‘पञ्चपरमेष्ठिनः’ के ? ‘नवकारमहामन्त्रदिवसः’ इति कः दिवसः, सः कदा कथं च आचर्यते ? — पाठस्य आधारेण लिखत।
- जैनमतस्य प्रमुखान् सिद्धान्तान्, त्रीणि रत्नानि, पञ्चमहाव्रतानि च पाठस्य आधारेण लिखत।
- ‘सर्वं शब्देन भासते’ इति तालिकायाः अन्तिमः स्तम्भः — ‘मातृभाषया अर्थं लिखत’ — रिक्तः अस्ति। पाठे प्रयुक्तानां सर्वेषां शब्दानाम् अर्थान् ज्ञात्वा तं स्तम्भं पूरयत।
- शब्दार्थ-तालिकायां कोष्ठके ये सङ्केताः दत्ताः — यथा ‘(नपुं.प्र./द्वि.ए.व.)’, ‘(पुं.ष.ब.व.)’, ‘(कृदन्त, परि+√त्यज्+ल्यप्)’ — तेषाम् अर्थं स्पष्टीकुरुत। एतैः सङ्केतैः कः लाभः ?
- ‘अत्र इदम् अवधेयम्’ इति शीर्षकाधः दत्तस्य ‘प्राकृतभाषा’ इति गद्यांशस्य आशयं लिखत।
- पाठे कति प्राकृतभाषाः उल्लिखिताः ? तासां नामानि लिखत तथा च प्रत्येकस्याः विषये यत् पाठे उक्तं तत् लिखत।
- “एवं संस्कृतं यदि स्रोतस्विनी नदी, तर्हि प्राकृतं तस्या एव सरलः प्रवाहः अस्ति। उभयोर्मध्ये अविच्छिन्नः सम्बन्धः अस्ति।” — अस्य वाक्यस्य आशयं भावं च स्पष्टीकुरुत।
- पुस्तके दत्तानि षड् संस्कृत-वाक्यानि तेषां च प्राकृत-अनुवादान् लिखत, प्रतिवाक्यं पदशः विश्लेषणं च कुरुत।
- उपर्युक्तानां वाक्यानां तथा णमोकारमन्त्रस्य आधारेण संस्कृत-प्राकृत-सम्बन्धस्य नियमानां सङ्क्षिप्ता सारणी रचयत, नूतनानि उदाहरणानि च योजयत।
- ऋषभेण निर्मितस्य नगरस्य नाम किम् ?
- ऋषभस्य प्रसिद्धे द्वे कन्ये के ?
- कस्यां लिप्यां नैकानि शास्त्राणि लिपिबद्धानि ?
- विनिता नामकं राज्यं ऋषभः कस्मै समर्पितवान् ?
- ऋषभः बाहुबलिने किं राज्यं प्रदत्तवान् ?
- प्रजाः भिक्षायां कानि वस्तूनि यच्छन्ति स्म ?
- देशे काः समस्याः सन्ति इति ऋषभदेवस्य कल्पना प्राप्ता ?
- महाराजः केषु कार्येषु प्रजाः प्रशिक्षितवान् ?
- ऋषभदेवस्य जीवनपरिवर्तिनी घटना का आसीत् ?
- ऋषभदेवस्य दीर्घकालिकस्य उपवासस्य समाप्तिः कथम् अभवत् ?
- ऋषभदेवः कदा कुत्र च केवलज्ञानं प्राप्तवान् ?
- जनानां मार्गदर्शनार्थं कं क्रमं रचितवान् ?
- विग्रहवाक्यम् — महान् च असौ राजा च । समस्तपदम् लिखत।
- विग्रहवाक्यम् — प्रजानां सुखम् । समस्तपदम् लिखत।
- विग्रहवाक्यम् — मूलाः समस्याः । समस्तपदम् लिखत।
- विग्रहवाक्यम् — भोजनस्य निर्माणम् । समस्तपदम् लिखत।
- विग्रहवाक्यम् — आर्थिकी स्थितिः । समस्तपदम् लिखत।
- विग्रहवाक्यम् — प्राप्तः आनन्दः येन सः । समस्तपदम् लिखत।
- विग्रहवाक्यम् — विधिना लिखितम् । समस्तपदम् लिखत।
- विग्रहवाक्यम् — गृहं गृहं प्रति । समस्तपदम् लिखत।
- विग्रहवाक्यम् — ब्राह्मीनामा लिपिः । समस्तपदम् लिखत।
- उदाहरणम् — “जनैः स्वयमेव निर्माणकार्यम् आरब्धम्। → जनाः स्वयमेव निर्माणकार्यम् आरब्धवन्तः।” अत्र कः परिवर्तनस्य नियमः ? प्रथमं नियमं लिखत, ततः वाक्यानि परिवर्तयत।
- महाराजेन राज्यं समर्पितम्।
- केनापि तत् न चिन्तितम्।
- ऋषभदेवेन दीर्घकालिकः उपवासः कृतः।
- जनैः जीवनपद्धतिः परिवर्तिता।
- ऋषभेण योजना कृता।
- इति + अतः
- च + इति
- देवस्य + अपि
- तथा + एव
- इति + एतादृशाः
- ब्राह्मीद्वारा + एव
- प्रस्थितः + अयम्
- जैनधर्मस्य चतुर्विंशतेः तीर्थङ्कराणां नामानि क्रमेण लिखत। पुस्तकं प्रथमस्य चतुर्विंशस्य च तीर्थङ्करस्य विषये किं किम् आह ?
- जैनधर्मस्य द्वादश प्रमुखतीर्थस्थानानि तेषां च राज्यानि लिखत। एतेषु कानि स्थानानि पाठे अपि आगतानि ?
- ‘स्वाध्यायान्मा प्रमदः’ इति शीर्षकस्य अर्थः कः ? अस्मिन् पाठे एतत् किमर्थं दत्तम् ?
- जैनसम्प्रदायानुसारं भोजनपद्धतिं लिखत। (किं खादन्ति ? कस्मिन् समये खादन्ति ?)
- पञ्चमहाव्रतानि लिखत।
- णमोकारमहामन्त्र-दिवसस्य विषये किं जानन्ति इत्युपरि कक्षायां वदत।
- पञ्चमहाव्रतेषु कस्यापि एकस्य व्रतस्य विषये सहपाठिनां पुरतः आगत्य वदत।
Chapter at a Glance
- पाठ-परिचय — यह गद्यकथा है, कोई काव्य नहीं। कथा का नायक है ऋषभ — राजा नाभि तथा रानी मरुदेवी का पुत्र, जो आगे चलकर प्रजा के प्रेम से ‘ राजा ऋषभदेवः ’ कहलाया और जैनपरम्परा में प्रथम (आदि) तीर्थङ्कर माना जाता है। पाठ उसकी दो अवस्थाएँ दिखाता है — पहले एक कुशल, प्रजावत्सल राजा, फिर सब त्यागकर सत्य खोजने निकला महामुनि।
- कथावस्तु (राजा-भाग) — समाज में दुर्भिक्ष तथा परस्पर विद्वेष उठे। नाभि ने सोचा कि ऋषभ की राजनीति की परीक्षा का यही उपयुक्त काल है और उसे राज्य सौंप दिया। ऋषभ ने पहले कारण खोजा — जनता का आलस्य, कृषि में कमी, उत्पादनक्षमता का अभाव। फिर उपाय किया — कृषिकार्य, विविध पदार्थों से भोजननिर्माण, तन्तुओं से वस्त्रनिर्माण, गाय-घोड़े आदि पशुओं का पालन, काष्ठ-धातु-शिला से गृहोपयोगी वस्तुओं का निर्माण, पात्रनिर्माण, गृहनिर्माण तथा नगरनिर्माण — इन सब जीवनकौशलों का प्रशिक्षण । परिणाम — जनता सक्रिय हुई, आर्थिक स्थिति सुदृढ़ हुई, राज्य पुनः सुभिक्ष हो गया। पाठ यहाँ कौटिलीय सुभाषित उद्धृत करता है — ‘प्रजासुखे सुखं राज्ञः’।
- कथावस्तु (वैराग्य-भाग) — ऋषभदेव ने विनिता नगर बसाया, साम्राज्य फैलाया; सौ पुत्रों में भरत तथा बाहुबलि और दो पुत्रियों में ब्राह्मी तथा सुन्दरी विख्यात हुईं। किन्तु एक दिन राजप्रासाद में नृत्य करती हुई नर्तकी अचानक गिरकर मर गई। ‘इह संसारे किमपि शाश्वतं नास्ति’ — यह सोचकर ऋषभदेव ने भरत को विनिता और बाहुबलि को तक्षशिला देकर सब त्याग दिया और भिक्षुरूप में निकल पड़े। यहाँ पाठ दूसरा सुभाषित देता है — ‘दैवाधीनं जगत्सर्वम्’।
- उपवास, इक्षुरस तथा केवलज्ञान — प्रजा को यह पता ही नहीं था कि भिक्षा में भोजन देना चाहिए — वे अपने प्रिय महाराज को देखकर आभरण तथा अनर्घ वस्तुएँ देने लगे। इसलिए ऋषभदेव को दिन-दिन उपवास करना पड़ा; एक बार तो भोज्यपदार्थों के अभाव में चार सौ दिन निरन्तर उपवास हुआ। हस्तिनापुर के पास इक्षुक्षेत्र के मार्ग से जाते हुए उन्हें उनके प्रपौत्र श्रेयांस ने इक्षुरस पिलाया — वह दिन वैशाख की अक्षयतृतीया था। इसी से जैनपरम्परा में ‘वर्षितप-पारणा-महोत्सव’ आज भी पालीताणा तथा हस्तिनापुर आदि तीर्थों में मनाया जाता है। आगे फाल्गुन कृष्ण एकादशी को प्रयागराज में अक्षयवट के नीचे उन्हें केवलज्ञान मिला और उन्होंने भिक्षु-भिक्षुणी-श्रावक-श्राविका का चतुर्विध सङ्घ बनाया।
- पाठ का शीर्षक क्यों प्राकृत में है — ‘णमो अरिहन्ताणं’ णमोकार (नवकार) महामन्त्र की पहली पंक्ति है और यह मन्त्र प्राकृत भाषा में है — पुस्तक स्वयं कहती है ‘यच्च प्राकृतभाषायां वर्तते’। संस्कृत में यही ‘नमः अर्हद्भ्यः’ है। इसीलिए ‘न’ के स्थान पर ‘ण’, ‘अर्हत्’ के स्थान पर ‘अरिहन्त’, ‘लोके’ के स्थान पर ‘लोए’ और ‘सर्वसाधूनाम्’ के स्थान पर ‘सव्वसाहूणं’ दिखता है। इस पाठ का असली भाषिक उद्देश्य यही है — विद्यार्थी संस्कृत और प्राकृत के सम्बन्ध को पहचाने।
- प्राकृत का परिचय (अत्र इदम् अवधेयम्) — पुस्तक सात प्राकृत भाषाएँ गिनाती है — आर्षप्राकृत, मागधी, शौरसेनी, महाराष्ट्री, पैशाची, चूलिका तथा अपभ्रंश। जैनागम अर्धमागधी में लिखे गए; महाराष्ट्री प्राकृत में महाकवि हाल ने गाथासप्तशती लिखी; शौरसेनी में अनेक नाट्यग्रन्थ रचे गए। निष्कर्ष पुस्तक के अपने शब्दों में — प्राकृत केवल बोलचाल की भाषा नहीं, ‘उच्चकोटिसाहित्यस्य वाहिनी’ थी। और सुन्दर उपमा — संस्कृत यदि स्रोतस्विनी नदी है, तो प्राकृत उसी का सरल प्रवाह है ।
- भाषिक विशेषताएँ — पाठ की संस्कृत सरल कथात्मक गद्य है, जिसमें क्तवतु-प्रयोग (कृतवान्, समर्पितवान्, प्रशिक्षितवान्, रचितवान्, प्राप्तवान्) बार-बार आता है — इसी कारण अभ्यास का प्रश्न ४ कर्मवाच्य को कर्तृवाच्य में बदलवाता है। साथ ही ‘स्म’ के साथ लट् (कथयन्ति स्म, यच्छन्ति स्म, करोति स्म) भूतकाल का अर्थ देता है, और लम्बे समास (जीवनपरिवर्तिनी, नित्योपयोगिवस्तूनाम्, दीर्घकालिकोपवासेन) पाठ को कसाव देते हैं।
- व्याकरणिक बिंदु — अभ्यास चार कौशल जाँचता है : (१) समास — कर्मधारय (महाराजः, मूलसमस्याः), षष्ठी-तत्पुरुष (प्रजासुखम्, भोजननिर्माणम्), तृतीया-तत्पुरुष (विधिलिखितम्), बहुव्रीहि (प्राप्तानन्दः), अव्ययीभाव (प्रतिगृहम्) तथा मध्यमपदलोपी कर्मधारय (ब्राह्मीलिपिः); (२) वाच्यपरिवर्तन — कर्मवाच्य (तृतीया + क्त) से कर्तृवाच्य (प्रथमा + क्तवतु); (३) सन्धि — यण्, गुण, दीर्घ, वृद्धि तथा विसर्गसन्धि; (४) कारक — सम्प्रदाने चतुर्थी (भरताय), कर्मणि द्वितीया (तक्षशिलाम्), अधिकरणे सप्तमी (ब्राह्मीलिप्याम्)।
- अभ्यास क्या माँगता है — ‘अभ्यासाद् जायते सिद्धिः’ के नीचे पाँच प्रश्न हैं — एकपदेन उत्तर (६), पूर्णवाक्येन उत्तर (६), समस्तपद-निर्माण (९), वाक्यपरिवर्तन (५) तथा सन्धि (७)। ‘स्वाध्यायान्मा प्रमदः’ में चौबीस तीर्थङ्करों की नामावली तथा बारह प्रमुख तीर्थस्थानों की सूची है, और ‘यस्तु क्रियावान् मनुजः स विद्वान्’ में चार क्रियाकलाप — जैन भोजनपद्धति लिखना, पञ्चमहाव्रत लिखना, णमोकारमहामन्त्र-दिवस पर कक्षा में बोलना तथा किसी एक महाव्रत पर सहपाठियों के सामने भाषण देना।
How to Download NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 10 PDF
Follow these simple steps to get the णमो अरिहन्ताणम् questions-and-answers PDF from शारदा.
- Search NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 10 aglasem and open this page.
- Read the exercise questions with answers for णमो अरिहन्ताणम् shown above.
- Click the Download PDF link to save the णमो अरिहन्ताणम् solutions to your device.
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit – All Chapters
There are more chapters to study besides णमो अरिहन्ताणम् in Sanskrit. Here are the NCERT Solutions for all chapters of Class 9 Sanskrit.
- Chapter 1 सत्यं शिवं सुन्दरं संस्कृतम्
- Chapter 2 सुखस्य मूलं धर्मः धर्मस्य मूलम् अर्थः
- Chapter 3 आत्मवत्सर्वभूतेषु यः पश्यति सः पण्डितः
- Chapter 4 न खलु वयस्तेजसो हेतुः
- Chapter 5 एषा सा कृतकबुद्धिः मानवबुद्धेः सहकरी
- Chapter 6 मनःपूतं समाचरेत्
- Chapter 7 उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस्तथापायं च चिन्तयेत्
- Chapter 8 अन्नाद् आनन्दं प्रति
- Chapter 9 कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः
- Chapter 10 णमो अरिहन्ताणम्
- Chapter 11 वर्णोच्चारण-शिक्षा २
- Chapter 12 Parishisht 1 अन्वयः
- Chapter 13 Parishisht 2 समासः
- Chapter 14 Parishisht 3 वाच्यम्
- Chapter 15 Parishisht 4 शब्दरूपाणि
- Chapter 16 Parishisht 5 धातुरूपाणि
NCERT Solutions for Class 9 – All Subjects
Just like Chapter 10 of Sanskrit, you can get the exercise questions with answers for every other subject of Class 9. Here are the NCERT Solutions for all subjects of Class 9.
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 10 – An Overview
The key highlights of this study material are as follows.
| Aspects | Details |
|---|---|
| Class | Class 9 |
| Subject | Sanskrit |
| Chapter Number | Chapter 10 |
| Chapter Name | णमो अरिहन्ताणम् |
| Book Name | शारदा |
| Book By | NCERT (National Council of Educational Research and Training) |
| Educational Resource Here | NCERT Solutions of Class 9 Sanskrit Chapter 10 for all exercises |
| More Questions Answers of This Subject | NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit |
| Download Book Chapter | NCERT Book Class 9 Sanskrit |
| All Questions Answers For This Class | NCERT Solutions for Class 9 |
| Complete Solutions | NCERT Solutions |
NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 10 णमो अरिहन्ताणम् – FAQs
What are the NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 10 णमो अरिहन्ताणम्?
They are the complete, step-by-step answers to all the exercise and in-text questions of Chapter 10 णमो अरिहन्ताणम् from the NCERT Class 9 Sanskrit textbook शारदा, written by experts as per the latest NCERT syllabus.
How can I download the Class 9 Sanskrit Chapter 10 solutions PDF for free?
Open this page on aglasem, read the णमो अरिहन्ताणम् questions with answers, and click the “Download Solutions PDF” link. The Class 9 Sanskrit Chapter 10 NCERT Solutions PDF is completely free to download.
Are these NCERT Solutions as per the latest 2026-27 syllabus?
Yes. The NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 10 are based on the latest NCERT textbook शारदा and the current 2026-27 CBSE syllabus, so the questions and answers match what you study in class.
Where can I get NCERT Solutions for the other chapters of Class 9 Sanskrit?
You can find the answers to every chapter on the NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit page, and solutions for every subject on the NCERT Solutions for Class 9 page.
How do NCERT Solutions help in exam preparation?
They show the correct method to solve each question, help you write answers the way they are expected in exams, let you check and correct your own work, and save revision time — which together improve your marks in Class 9 Sanskrit.
If you have any queries on NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 10 णमो अरिहन्ताणम्, then please ask in the comments below.
