Skip to content

Namo Arihantanam (णमो अरिहन्ताणम्) Class 9 PDF – NCERT Sanskrit Sharada Chapter 10 (2026-27)

Download Namo Arihantanam (णमो अरिहन्ताणम्) – NCERT Class 9 Sanskrit Chapter 10 PDF from the new NCERT Class 9 Sanskrit book Sharada (2026-27). Read the chapter online or download the free PDF. पाठ-परिचय — यह गद्यकथा है, कोई काव्य नहीं। कथा का नायक है ऋषभ — राजा नाभि तथा रानी मरुदेवी का पुत्र, जो आगे चलकर प्रजा के प्रेम से ‘राजा ऋषभदेवः’ कहलाया और जैनपरम्परा में प्रथम (आदि) तीर्थङ्कर माना जाता है। पाठ उसकी दो अवस्थाएँ दिखाता है — पहले एक…

Namo Arihantanam (णमो अरिहन्ताणम्) PDF – Chapter 10 of Sharada

Read the chapter online or download the PDF.

PDFChapterDownload
Chapter 10 PDFNamo Arihantanam (णमो अरिहन्ताणम्)View PDF
Full bookNCERT Class 9 Sanskrit – SharadaView Book

Read Online

NCERT Book Class 9 Sanskrit (Sharada) Chapter 10 णमो अरिहन्ताणम् Open PDF
Namo Arihantanam (णमो अरिहन्ताणम्) Class 9 PDF – NCERT Sanskrit Sharada Chapter 10 (2026-27)
Namo Arihantanam (णमो अरिहन्ताणम्) Class 9 PDF – NCERT Sanskrit Sharada Chapter 10 (2026-27)
Namo Arihantanam (णमो अरिहन्ताणम्) Class 9 PDF – NCERT Sanskrit Sharada Chapter 10 (2026-27)
Namo Arihantanam (णमो अरिहन्ताणम्) Class 9 PDF – NCERT Sanskrit Sharada Chapter 10 (2026-27)
Namo Arihantanam (णमो अरिहन्ताणम्) Class 9 PDF – NCERT Sanskrit Sharada Chapter 10 (2026-27)
Namo Arihantanam (णमो अरिहन्ताणम्) Class 9 PDF – NCERT Sanskrit Sharada Chapter 10 (2026-27)
Namo Arihantanam (णमो अरिहन्ताणम्) Class 9 PDF – NCERT Sanskrit Sharada Chapter 10 (2026-27)
Namo Arihantanam (णमो अरिहन्ताणम्) Class 9 PDF – NCERT Sanskrit Sharada Chapter 10 (2026-27)
Namo Arihantanam (णमो अरिहन्ताणम्) Class 9 PDF – NCERT Sanskrit Sharada Chapter 10 (2026-27)
Namo Arihantanam (णमो अरिहन्ताणम्) Class 9 PDF – NCERT Sanskrit Sharada Chapter 10 (2026-27)
Namo Arihantanam (णमो अरिहन्ताणम्) Class 9 PDF – NCERT Sanskrit Sharada Chapter 10 (2026-27)
Namo Arihantanam (णमो अरिहन्ताणम्) Class 9 PDF – NCERT Sanskrit Sharada Chapter 10 (2026-27)
Namo Arihantanam (णमो अरिहन्ताणम्) Class 9 PDF – NCERT Sanskrit Sharada Chapter 10 (2026-27)
Namo Arihantanam (णमो अरिहन्ताणम्) Class 9 PDF – NCERT Sanskrit Sharada Chapter 10 (2026-27)
Namo Arihantanam (णमो अरिहन्ताणम्) Class 9 PDF – NCERT Sanskrit Sharada Chapter 10 (2026-27)
Namo Arihantanam (णमो अरिहन्ताणम्) Class 9 PDF – NCERT Sanskrit Sharada Chapter 10 (2026-27)
Namo Arihantanam (णमो अरिहन्ताणम्) Class 9 PDF – NCERT Sanskrit Sharada Chapter 10 (2026-27)
Namo Arihantanam (णमो अरिहन्ताणम्) Class 9 PDF – NCERT Sanskrit Sharada Chapter 10 (2026-27)

What Is in Namo Arihantanam (णमो अरिहन्ताणम्)? (Class 9 Sanskrit Chapter 10)

  • पाठ-परिचय — यह गद्यकथा है, कोई काव्य नहीं। कथा का नायक है ऋषभ — राजा नाभि तथा रानी मरुदेवी का पुत्र, जो आगे चलकर प्रजा के प्रेम से ‘राजा ऋषभदेवः’ कहलाया और जैनपरम्परा में प्रथम (आदि) तीर्थङ्कर माना जाता है। पाठ उसकी दो अवस्थाएँ दिखाता है — पहले एक कुशल, प्रजावत्सल राजा, फिर सब त्यागकर सत्य खोजने निकला महामुनि।
  • कथावस्तु (राजा-भाग) — समाज में दुर्भिक्ष तथा परस्पर विद्वेष उठे। नाभि ने सोचा कि ऋषभ की राजनीति की परीक्षा का यही उपयुक्त काल है और उसे राज्य सौंप दिया। ऋषभ ने पहले कारण खोजा — जनता का आलस्य, कृषि में कमी, उत्पादनक्षमता का अभाव। फिर उपाय किया — कृषिकार्य, विविध पदार्थों से भोजननिर्माण, तन्तुओं से वस्त्रनिर्माण, गाय-घोड़े आदि पशुओं का पालन, काष्ठ-धातु-शिला से गृहोपयोगी वस्तुओं का निर्माण, पात्रनिर्माण, गृहनिर्माण तथा नगरनिर्माण — इन सब जीवनकौशलों का प्रशिक्षण। परिणाम — जनता सक्रिय हुई, आर्थिक स्थिति सुदृढ़ हुई, राज्य पुनः सुभिक्ष हो गया। पाठ यहाँ कौटिलीय सुभाषित उद्धृत करता है — ‘प्रजासुखे सुखं राज्ञः’।
  • कथावस्तु (वैराग्य-भाग) — ऋषभदेव ने विनिता नगर बसाया, साम्राज्य फैलाया; सौ पुत्रों में भरत तथा बाहुबलि और दो पुत्रियों में ब्राह्मी तथा सुन्दरी विख्यात हुईं। किन्तु एक दिन राजप्रासाद में नृत्य करती हुई नर्तकी अचानक गिरकर मर गई। ‘इह संसारे किमपि शाश्वतं नास्ति’ — यह सोचकर ऋषभदेव ने भरत को विनिता और बाहुबलि को तक्षशिला देकर सब त्याग दिया और भिक्षुरूप में निकल पड़े। यहाँ पाठ दूसरा सुभाषित देता है — ‘दैवाधीनं जगत्सर्वम्’।
  • उपवास, इक्षुरस तथा केवलज्ञान — प्रजा को यह पता ही नहीं था कि भिक्षा में भोजन देना चाहिए — वे अपने प्रिय महाराज को देखकर आभरण तथा अनर्घ वस्तुएँ देने लगे। इसलिए ऋषभदेव को दिन-दिन उपवास करना पड़ा; एक बार तो भोज्यपदार्थों के अभाव में चार सौ दिन निरन्तर उपवास हुआ। हस्तिनापुर के पास इक्षुक्षेत्र के मार्ग से जाते हुए उन्हें उनके प्रपौत्र श्रेयांस ने इक्षुरस पिलाया — वह दिन वैशाख की अक्षयतृतीया था। इसी से जैनपरम्परा में ‘वर्षतपपारणामहोत्सव’ आज भी पालीताणा तथा हस्तिनापुर आदि तीर्थों में मनाया जाता है। आगे फाल्गुन कृष्ण एकादशी को प्रयागराज में अक्षयवट के नीचे उन्हें केवलज्ञान मिला और उन्होंने भिक्षु-भिक्षुणी-श्रावक-श्राविका का चतुर्विध सङ्घ बनाया।
  • पाठ का शीर्षक क्यों प्राकृत में है — ‘णमो अरिहन्ताणं’ णमोकार (नवकार) महामन्त्र की पहली पंक्ति है और यह मन्त्र प्राकृत भाषा में है — पुस्तक स्वयं कहती है ‘यच्च प्राकृतभाषायां वर्तते’। संस्कृत में यही ‘नमः अर्हद्भ्यः’ है। इसीलिए ‘न’ के स्थान पर ‘ण’, ‘अर्हत्’ के स्थान पर ‘अरिहन्त’, ‘लोके’ के स्थान पर ‘लोए’ और ‘सर्वसाधूनाम्’ के स्थान पर ‘सव्वसाहूणं’ दिखता है। इस पाठ का असली भाषिक उद्देश्य यही है — विद्यार्थी संस्कृत और प्राकृत के सम्बन्ध को पहचाने।
  • प्राकृत का परिचय (अत्र इदम् अवधेयम्) — पुस्तक सात प्राकृत भाषाएँ गिनाती है — आर्षप्राकृत, मागधी, शौरसेनी, महाराष्ट्री, पैशाची, चूलिका तथा अपभ्रंश। जैनागम अर्धमागधी में लिखे गए; महाराष्ट्री प्राकृत में महाकवि हाल ने गाथासप्तशती लिखी; शौरसेनी में अनेक नाट्यग्रन्थ रचे गए। निष्कर्ष पुस्तक के अपने शब्दों में — प्राकृत केवल बोलचाल की भाषा नहीं, ‘उच्चकोटिसाहित्यस्य वाहिनी’ थी। और सुन्दर उपमा — संस्कृत यदि स्रोतस्विनी नदी है, तो प्राकृत उसी का सरल प्रवाह है।
  • भाषिक विशेषताएँ — पाठ की संस्कृत सरल कथात्मक गद्य है, जिसमें क्तवतु-प्रयोग (कृतवान्, समर्पितवान्, प्रशिक्षितवान्, रचितवान्, प्राप्तवान्) बार-बार आता है — इसी कारण अभ्यास का प्रश्न ४ कर्मवाच्य को कर्तृवाच्य में बदलवाता है। साथ ही ‘स्म’ के साथ लट् (कथयन्ति स्म, यच्छन्ति स्म, करोति स्म) भूतकाल का अर्थ देता है, और लम्बे समास (जीवनपरिवर्तिनी, नित्योपयोगिवस्तूनाम्, दीर्घकालिकोपवासेन) पाठ को कसाव देते हैं।
  • व्याकरणिक बिंदु — अभ्यास चार कौशल जाँचता है : (१) समास — कर्मधारय (महाराजः, मूलसमस्याः), षष्ठी-तत्पुरुष (प्रजासुखम्, भोजननिर्माणम्), तृतीया-तत्पुरुष (विधिलिखितम्), बहुव्रीहि (प्राप्तानन्दः), अव्ययीभाव (प्रतिगृहम्) तथा मध्यमपदलोपी कर्मधारय (ब्राह्मीलिपिः); (२) वाच्यपरिवर्तन — कर्मवाच्य (तृतीया + क्त) से कर्तृवाच्य (प्रथमा + क्तवतु); (३) सन्धि — यण्, गुण, दीर्घ, वृद्धि तथा विसर्गसन्धि; (४) कारक — सम्प्रदाने चतुर्थी (भरताय), कर्मणि द्वितीया (तक्षशिलाम्), अधिकरणे सप्तमी (ब्राह्मीलिप्याम्)।

त्वरित पुनरावृत्ति – Namo Arihantanam (णमो अरिहन्ताणम्)

शब्दःअर्थः (संस्कृतम्)हिन्दी अर्थपाठ का वाक्य / प्रसंग
अचिन्तयत् (√चिन्त्+लङ्, प्र.पु.ए.व.)चिन्तितवान्विचार किया, सोचानाभिः तस्मै राज्यभारं समर्पयितुम् अचिन्तयत् (पृ. 127)
अधीतविद्यः (बहुव्रीहि, पुं.प्र.ए.व.)अधीता विद्या येनपढ़ा-लिखा, जिसने विद्या पढ़ ली हैऋषभः सर्वगुणसम्पन्नः, अधीतविद्यः (पृ. 127)
अनर्घवस्तूनि (कर्मधारय, नपुं.प्र.ब.व.)अनर्घाणि वस्तूनिअनमोल वस्तुएँतस्मै आभरणानि अनर्घवस्तूनि च यच्छन्ति स्म (पृ. 132)
अनुयायिनः (पुं.प्र.ब.व.)अनुगामिनःअनुयायी, पीछे चलने वालेपरं तस्य अनुयायिनः तथा निराहारं स्थातुं कष्टम् अनुभवन्ति स्म (पृ. 131)
अनेकान्तवादः (पुं.प्र.ए.व.)सत्यस्य बहुपक्षवादःअनेकान्तवाद — सत्य के अनेक पक्ष होते हैंअनेकान्तवादः (सत्यस्य अनेके पक्षाः भवन्ति) (पृ. 134)
अपरिग्रहः (नञ्-तत्पुरुषः, प्र.ए.व.)न परिग्रहःआवश्यकता से अधिक ग्रहण (संग्रह) न करनाअपरिग्रहः (आवश्यकात् अधिकं संग्रहः न करणीयः) (पृ. 134)
अरिहन्ताणम् (पुं.ष.ब.व.)जितशत्रूणाम्अरिहन्तों का (जिन्होंने भीतरी शत्रु जीत लिए)“णमो अरिहन्ताणं” — नवकारमन्त्रस्य प्रथमा पङ्क्तिः (पृ. 134)
आरम्भे (पुं.स.ए.व.)आदौआरम्भ मेंआसीत् युगानाम् आरम्भे प्रजानां प्रियः … महाराजः (पृ. 127)
आलस्यम् (नपुं.प्र.ए.व.)प्रमादःआलस्यजनानाम् आलस्यं, कृषिकार्ये न्यूनता … मूलसमस्याः सन्ति (पृ. 128)
इक्षुक्षेत्रम् (षष्ठी-तत्पुरुषः, नपुं.प्र.ए.व.)इक्षोः (मधुदण्डस्य) क्षेत्रम्गन्ने का खेततच्च इक्षुक्षेत्रं तस्यैव प्रपौत्रस्य श्रेयांसस्य आसीत् (पृ. 133)
उत्पादनक्षमता (स्त्री.प्र.ए.व.)उत्पादनस्य क्षमताउत्पादन की क्षमताप्रजासु उत्पादनक्षमतायाः अभावः (पृ. 128)
उपवासः (पुं.प्र.ए.व.)निराहारव्रतम्उपवासअनेन ऋषभदेवस्य दीर्घकालिकः उपवासः समाप्तः (पृ. 133)
कठोरतपसा (कर्मधारय, नपुं.तृ.ए.व.)कठोरेण तपसाकठोर तप सेदीर्घकालिकोपवासेन निरन्तराध्ययनेन कठोरतपसा च (पृ. 133)
करुणाशालिनी (स्त्री.प्र.ए.व.)दयायुक्तादयालुतस्य पत्नी मरुदेवी बुद्धिमती करुणाशालिनी च (पृ. 127)

Old NCERT vs New – Class 9 Sanskrit

This chapter is from Sharada, the new NCERT Class 9 Sanskrit book (NCF-SE 2023, used from 2026-27). It replaced the old book “Shemushi”, so chapter numbers and names differ from older PDFs.

Solutions and All Chapters

Answers to the exercises and the full chapter list of Sharada:

Namo Arihantanam (णमो अरिहन्ताणम्) – Overview

ClassClass 9
SubjectSanskrit
BookSharada – new NCERT book
Chapter10 of 15 – Namo Arihantanam (णमो अरिहन्ताणम्)
EditionLatest NCERT edition (2026-27)
Session2026-27
PDFFree – read online or download

Class 9 Sanskrit Chapter 10 – FAQs

Where can I download Namo Arihantanam (णमो अरिहन्ताणम्) Class 9 PDF?

From the download table on this page – the chapter PDF is free, and the full book is linked too.

What is Class 9 Sanskrit Chapter 10 about?

पाठ-परिचय — यह गद्यकथा है, कोई काव्य नहीं। कथा का नायक है ऋषभ — राजा नाभि तथा रानी मरुदेवी का पुत्र, जो आगे चलकर प्रजा के प्रेम से ‘राजा ऋषभदेवः’ कहलाया और जैनपरम्परा में प्रथम (आदि) तीर्थङ्कर माना जाता है। पाठ उसकी दो अवस्थाएँ दिखाता है — पहले एक कुशल, प्रजावत्सल राजा, फिर सब त्यागकर सत्य खोजने निकला महामुनि।

Is Namo Arihantanam (णमो अरिहन्ताणम्) from the new NCERT Class 9 Sanskrit book?

Yes. It is chapter 10 of sharada, the new NCERT Class 9 Sanskrit book for 2026-27.

Is this the latest NCERT edition for 2026-27?

Yes – the PDF is NCERT’s latest edition for the 2026-27 session.

Where are the NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 10?

Open the NCERT Solutions link above for answers to the exercise questions.

Official website: ncert.nic.inNational Council of Educational Research and Training publishes date sheets, admit cards and results here
Visit

Ask a question

?

Loading comments…