Skip to content

Na Khalu Vayastejaso Hetuh Class 9 PDF – NCERT Sanskrit Sharada Chapter 4 (2026-27)

Download Na Khalu Vayastejaso Hetuh (न खलु वयस्तेजसो हेतुः) – NCERT Class 9 Sanskrit Chapter 4 PDF from the new NCERT Class 9 Sanskrit book Sharada (2026-27). Read the chapter online or download the free PDF. पाठ-परिचय — यह पाठ किसी कथा या श्लोक-संग्रह का नहीं, अपितु एक ऐतिहासिक व्यक्ति के जीवनचरित का सरल संस्कृत गद्य है। आरम्भिक अनुच्छेद पाठक से सीधा प्रश्न करता है — ‘क्या हम जानते हैं कि कितने ज्ञात-अज्ञात क्रान्तिवीरों ने स्वतन्त्रता-यज्ञ में अपने…

Na Khalu Vayastejaso Hetuh (न खलु वयस्तेजसो हेतुः) PDF – Chapter 4 of Sharada

Read the chapter online or download the PDF.

PDFChapterDownload
Chapter 4 PDFNa Khalu Vayastejaso Hetuh (न खलु वयस्तेजसो हेतुः)View PDF
Full bookNCERT Class 9 Sanskrit – SharadaView Book

Read Online

NCERT Book Class 9 Sanskrit (Sharada) Chapter 4 न खलु वयस्तेजसो हेतुः Open PDF
Na Khalu Vayastejaso Hetuh Class 9 PDF – NCERT Sanskrit Sharada Chapter 4 (2026-27)
Na Khalu Vayastejaso Hetuh Class 9 PDF – NCERT Sanskrit Sharada Chapter 4 (2026-27)
Na Khalu Vayastejaso Hetuh Class 9 PDF – NCERT Sanskrit Sharada Chapter 4 (2026-27)
Na Khalu Vayastejaso Hetuh Class 9 PDF – NCERT Sanskrit Sharada Chapter 4 (2026-27)
Na Khalu Vayastejaso Hetuh Class 9 PDF – NCERT Sanskrit Sharada Chapter 4 (2026-27)
Na Khalu Vayastejaso Hetuh Class 9 PDF – NCERT Sanskrit Sharada Chapter 4 (2026-27)
Na Khalu Vayastejaso Hetuh Class 9 PDF – NCERT Sanskrit Sharada Chapter 4 (2026-27)
Na Khalu Vayastejaso Hetuh Class 9 PDF – NCERT Sanskrit Sharada Chapter 4 (2026-27)
Na Khalu Vayastejaso Hetuh Class 9 PDF – NCERT Sanskrit Sharada Chapter 4 (2026-27)
Na Khalu Vayastejaso Hetuh Class 9 PDF – NCERT Sanskrit Sharada Chapter 4 (2026-27)
Na Khalu Vayastejaso Hetuh Class 9 PDF – NCERT Sanskrit Sharada Chapter 4 (2026-27)
Na Khalu Vayastejaso Hetuh Class 9 PDF – NCERT Sanskrit Sharada Chapter 4 (2026-27)
Na Khalu Vayastejaso Hetuh Class 9 PDF – NCERT Sanskrit Sharada Chapter 4 (2026-27)

What Is in Na Khalu Vayastejaso Hetuh (न खलु वयस्तेजसो हेतुः)? (Class 9 Sanskrit Chapter 4)

  • पाठ-परिचय — यह पाठ किसी कथा या श्लोक-संग्रह का नहीं, अपितु एक ऐतिहासिक व्यक्ति के जीवनचरित का सरल संस्कृत गद्य है। आरम्भिक अनुच्छेद पाठक से सीधा प्रश्न करता है — ‘क्या हम जानते हैं कि कितने ज्ञात-अज्ञात क्रान्तिवीरों ने स्वतन्त्रता-यज्ञ में अपने परिवार और जीवन की आहुति दी?’ — और उत्तर स्वरूप एक ऐसे ही हुतात्मा, खुदीराम, का वृत्तान्त प्रस्तुत करता है।
  • कथावस्तु (क) जन्म और बाल्यकाल — बङ्गप्रान्त के मेदिनीपुर जनपद के मोहोबनी-ग्राम में ३ दिसम्बर १८८९ को खुदीराम का जन्म हुआ। पिता त्रैलोक्यनाथ, माता लक्ष्मीप्रिया देवी। बाल्यकाल में ही माता-पिता दिवङ्गत हो गए, अतः बड़ी बहन अपरूपा देवी ने उनका पालन-पोषण किया। साधारण बालकों के समान खेल-कूद में उनका मन नहीं लगता था; देशवासियों पर होते अत्याचार देखकर वे व्यथित हो जाते थे।
  • कथावस्तु (ख) बङ्गभङ्ग और आन्दोलन — वायसराय कर्जन ने बङ्गप्रान्त के वीरत्व को दबाने, उत्साह को नष्ट करने और देशभक्ति को कुचलने के लिए १९०५ में बङ्ग का पन्थ (सम्प्रदाय) पर आधारित विभाजन कर दिया। इससे न केवल बङ्ग में, पूरे देश में जनान्दोलन भड़क उठा — यही ‘बङ्गभङ्ग-आन्दोलन’ है। उस समय खुदीराम केवल पन्द्रह वर्ष के थे, फिर भी आन्दोलन में कूद पड़े और नवीं कक्षा भी पूरी न कर सके।
  • कथावस्तु (ग) संगठन, प्रशिक्षण और प्रतिज्ञा — वे बालकों का संगठन बनाकर पदयात्रा निकालते, ‘वन्दे मातरम्’ की घोषणाएँ करते और लोकजागरण के पत्रक बाँटते थे। मित्र प्रफुल्ल के साथ गुप्तमण्डल के सञ्चालक सत्येन्द्रनाथ से मिले, जिन्होंने उपदेश दिया — “क्रान्तिकार्य करने के लिए शरीर वज्र-सा दृढ़, बुद्धि तलवार की धार-सी तीक्ष्ण और मन गङ्गाजल-सा निर्मल होना चाहिए।” राणाप्रताप के चरित्र से प्रेरित होकर खुदीराम ने प्रतिज्ञा की — ‘जब तक भारत आङ्ग्लशासन से मुक्त नहीं होगा, तब तक पादत्राण (जूते) नहीं पहनूँगा।’
  • कथावस्तु (घ) मुज़फ़्फ़रनगर की घटना — कठोर दण्ड देने वाले न्यायिक अधिकारी किङ्ग्ज़फोर्ड के वध का उत्तरदायित्व प्रफुल्ल और खुदीराम ने लिया। २८-०४-१९०८ को उन्होंने उसके रथ पर विस्फोटक फेंका; किन्तु उस रथ में किङ्ग्ज़फोर्ड नहीं, केनेडी नामक अधिकारी की पत्नी और पुत्री थीं — वे मारी गईं और किङ्ग्ज़फोर्ड बच गया। भागते हुए दोनों पकड़े जाने लगे; प्रफुल्ल ने ‘वन्दे मातरम्’ कहकर स्वयं को गोली मार ली और हौतात्म्य से अमर हो गया।
  • कथावस्तु (ङ) न्यायालय और बलिदान — पकड़े गए खुदीराम को न्यायालय ले जाया गया। वहाँ वकीलों के हर प्रश्न का उनका एक ही निश्चित उत्तर था — ‘वन्दे मातरम्’। न्यायाधीश ने निर्दयता से बालक को उद्बन्धन (फाँसी) का मृत्युदण्ड सुनाया। खुदीराम के मुख पर भय या दुःख नहीं, प्रसन्नता, शान्ति, तृप्ति और तेज था — यही देखकर न्यायाधीश तथा आङ्ग्ल अधिकारी चकित रह गए। ११-०८-१९०८ को बाल्य अवस्था में ही वे हुतात्मा हो गए।
  • मूल सन्देश — शीर्षक ही निष्कर्ष है — ‘न खलु वयः तेजसः हेतुः’ = तेज (पराक्रम) का कारण आयु नहीं होती। पन्द्रह वर्ष का बालक भी राष्ट्र के लिए वह कर सकता है जो बड़े-बड़े नहीं कर पाते। साथ ही पाठ यह भी सिखाता है कि देशभक्तों का जीवन राष्ट्र को समर्पित होता है (‘यतोहि देशभक्तानां जीवनं राष्ट्राय समर्पितं भवति’) और ज्ञात के साथ-साथ अज्ञात बलिदानियों के प्रति भी कृतज्ञता रखनी चाहिए।
  • भाषिक विशेषताएँ — भाषा सरल किन्तु संख्यावाची तथा समासबहुल है। संवत्सर संस्कृत की प्राचीन शैली में लिखे गए हैं — ‘नवाशीत्यधिक-अष्टादशशततमे वर्षे (१८८९)’, ‘अष्टाधिक-नवदशशततमे वर्षे (१९०८)’। अङ्ग्रेज़ी नामों का देवनागरीकरण (किङ्ग्ज़फोर्ड्, केनेडी, वायसरायः कर्जनः, एप्रिलमासः) तथा उपमाएँ (वज्रसदृशं शरीरम्, असिधारा इव तीक्ष्णा बुद्धिः, गङ्गाजलमिव निर्मलं मनः) पाठ की शोभा हैं।

त्वरित पुनरावृत्ति – Na Khalu Vayastejaso Hetuh (न खलु वयस्तेजसो हेतुः)

शब्दःअर्थः (संस्कृतम्)हिन्दी अर्थपाठ का वाक्य
अधिवक्तॄणाम् (पुं.ष.ब.व.)अभिभाषकाणाम्वकीलों केतत्र अधिवक्तॄणां प्रत्येकं प्रश्नस्य खुदीरामस्य निश्चितम् उत्तरम् आसीत् यत् ‘वन्दे मातरम्’ इति।
असाधारणः (नञ् तत्पुरुषः, पुं.प्र.ए.व.)न साधारणःअसामान्यबाल्यकालतः एव खुदीरामः असाधारणः आसीत्।
आचरितवन्तः (आ + √चर् + क्तवतु, पुं.प्र.ब.व.)पालितवन्तःमनायेभारतदेशस्य स्वतन्त्रतायाः अमृतमहोत्सववर्षं वयम् आचरितवन्तः।
आतङ्कम् (आङ् + √तकि + घञ्, पुं.द्वि.ए.व.)भयम्डरगुप्तमण्डलानि आङ्ग्लानां मनसि आतङ्कं जनयन्ति स्म।
आन्दोलनम् (√आन्दोल् + ल्युट्, नपुं.प्र.ए.व.)विप्लवःआन्दोलनबङ्गभङ्ग-आन्दोलनमिति तस्य जनान्दोलनस्य नाम।
उद्बन्धनम् (उद् + √बन्ध् + ल्युट्, नपुं.प्र.ए.व.)दण्डविशेषःफाँसीन्यायाधीशेन निर्दयतया बालाय खुदीरामाय मृत्युदण्डः उद्घोषितः – उद्बन्धनम् इति।
कदाचित् (कदा + चित्, अव्ययम्)एकदाएक बार / कभीकदाचित् खुदीरामः पत्रकवितरणसमये आङ्ग्लानां हस्तगतः जातः।
चकितः (पुं.प्र.ए.व.)विस्मितःचकित, चौंका हुआतत् दृष्ट्वा न्यायाधीशः आङ्ग्लाः अधिकारिणः चापि चकिताः।
दिवम् (स्त्री.द्वि.ए.व.)स्वर्गम्स्वर्ग कोवन्दे मातरम् इति जपन् आनन्देन दिवं गतः।
निर्दयः (पुं.प्र.ए.व.)निर्गता दया यस्मात्दया रहितनिर्दयः सः बालान् अपि न त्यजति स्म।
प्रतीकारयत्नः (पुं.प्र.ए.व.)प्रत्युत्तरप्रयासःप्रतिरोध का प्रयासआङ्ग्लानां विरोधे कृतः प्रतीकारयत्नः व्यर्थः अभूत्।
भुशुण्डी (स्त्री.प्र.ए.व.)शस्त्रविशेषःबन्दूकस्ववक्षःस्थले भुशुण्ड्या गोलिकाप्रहारं कृतवान्।
व्यथितः (√व्यथ् + क्त, पुं.प्र.ए.व.)दुःखितःचिन्तित, दुखीसः देशवासिषु जायमानान् अत्याचारान् दृष्ट्वा व्यथितः भवति स्म।
विस्फोटकम् (नपुं.प्र.ए.व.)युद्धोपकरणविशेषःविस्फोटक सामग्रीकिङ्ग्ज़फोर्ड् इत्यस्य रथविशेषे प्रफुल्ल-खुदीरामाभ्यां विस्फोटकं प्रक्षिप्तम्।

Old NCERT vs New – Class 9 Sanskrit

This chapter is from Sharada, the new NCERT Class 9 Sanskrit book (NCF-SE 2023, used from 2026-27). It replaced the old book “Shemushi”, so chapter numbers and names differ from older PDFs.

Solutions and All Chapters

Answers to the exercises and the full chapter list of Sharada:

Na Khalu Vayastejaso Hetuh (न खलु वयस्तेजसो हेतुः) – Overview

ClassClass 9
SubjectSanskrit
BookSharada – new NCERT book
Chapter4 of 15 – Na Khalu Vayastejaso Hetuh (न खलु वयस्तेजसो हेतुः)
EditionLatest NCERT edition (2026-27)
Session2026-27
PDFFree – read online or download

Class 9 Sanskrit Chapter 4 – FAQs

Where can I download Na Khalu Vayastejaso Hetuh (न खलु वयस्तेजसो हेतुः) Class 9 PDF?

From the download table on this page – the chapter PDF is free, and the full book is linked too.

What is Class 9 Sanskrit Chapter 4 about?

पाठ-परिचय — यह पाठ किसी कथा या श्लोक-संग्रह का नहीं, अपितु एक ऐतिहासिक व्यक्ति के जीवनचरित का सरल संस्कृत गद्य है। आरम्भिक अनुच्छेद पाठक से सीधा प्रश्न करता है — ‘क्या हम जानते हैं कि कितने ज्ञात-अज्ञात क्रान्तिवीरों ने स्वतन्त्रता-यज्ञ में अपने परिवार और जीवन की आहुति दी?’ — और उत्तर स्वरूप एक ऐसे ही हुतात्मा, खुदीराम, का वृत्तान्त प्रस्तुत करता है।

Is Na Khalu Vayastejaso Hetuh (न खलु वयस्तेजसो हेतुः) from the new NCERT Class 9 Sanskrit book?

Yes. It is chapter 4 of sharada, the new NCERT Class 9 Sanskrit book for 2026-27.

Is this the latest NCERT edition for 2026-27?

Yes – the PDF is NCERT’s latest edition for the 2026-27 session.

Where are the NCERT Solutions for Class 9 Sanskrit Chapter 4?

Open the NCERT Solutions link above for answers to the exercise questions.

Official website: ncert.nic.inNational Council of Educational Research and Training publishes date sheets, admit cards and results here
Visit

Ask a question

?

Loading comments…