Download Yah Janati Sah Panditah (यः जानाति सः पण्डितः) – NCERT Class 6 Sanskrit Chapter 11 PDF from the new NCERT Class 6 Sanskrit book Deepakam (2026-27). Read the chapter online or download the free PDF. पाठ का विषय है ‘प्रहेलिका’। पाठ-प्रवेश स्वयं कहता है — संस्कृत-साहित्ये प्रहेलिकानां विशिष्टं स्थानम् अस्ति। प्रहेलिकाएँ बच्चों से लेकर बूढ़ों तक (आबालवृद्धम्) सबको मानसिक उल्लास देती हैं, बुद्धि की तार्किकशक्ति बढ़ाती हैं, चिन्तनक्षमता का विकास…
Yah Janati Sah Panditah (यः जानाति सः पण्डितः) PDF – Chapter 11 of Deepakam
Read the chapter online or download the PDF.
| Chapter | Download | |
|---|---|---|
| Chapter 11 PDF | Yah Janati Sah Panditah (यः जानाति सः पण्डितः) | View PDF |
| Full book | NCERT Class 6 Sanskrit – Deepakam | View Book |
Read Online
What Is in Yah Janati Sah Panditah (यः जानाति सः पण्डितः)? (Class 6 Sanskrit Chapter 11)
- पाठ का विषय है ‘प्रहेलिका’। पाठ-प्रवेश स्वयं कहता है — संस्कृत-साहित्ये प्रहेलिकानां विशिष्टं स्थानम् अस्ति। प्रहेलिकाएँ बच्चों से लेकर बूढ़ों तक (आबालवृद्धम्) सबको मानसिक उल्लास देती हैं, बुद्धि की तार्किकशक्ति बढ़ाती हैं, चिन्तनक्षमता का विकास करती हैं और पूर्वज कवियों की बुद्धिमत्ता तथा कल्पनाशक्ति दिखाती हैं।
- पाँच प्रहेलिकाएँ, पाँच चतुर उत्तर। (१) भोजन के अन्त में पीने योग्य क्या? — तक्रम्; जयन्त किसका पुत्र? — शक्रस्य; विष्णुपद कैसा कहा गया? — दुर्लभम् (तीनों उत्तर श्लोक के चौथे चरण में ही छिपे हैं)। (२) जिसका आदि ‘न’, अन्त ‘न’, बीच में ‘य’ — नयनम्। (३) वृक्ष के आगे फल और फल के आगे फिर वृक्ष, ‘अ’ से आरम्भ और ‘स’ से अन्त — अनानसः।
- चौथी और पाँचवीं प्रहेलिका ‘जोड़कर बनने वाले’ उत्तर की हैं। (४) काशी में मनुष्य मृत्युम् चाहता है, राजाओं का युद्ध में हितकारी जयः है — दोनों जोड़िए तो सब देवताओं के वन्दनीय मृत्युञ्जयः (शिव) निकलते हैं, यही ‘एकम् उत्तरम्’ है। (५) कुम्हार के घर कुम्भः, हस्तिनापुर में कर्णः, दोनों मिलकर लङ्का में कुम्भकर्णः।
- व्याकरण का विषय है षष्ठी विभक्ति। योग्यताविस्तरः का नियम एक पंक्ति का है — यत्र सम्बन्धः भवति तत्र षष्ठी विभक्तिः भवति। ‘बालकस्य पुस्तकम्’ में पुस्तक का सम्बन्ध बालक से है, इसलिए ‘बालक’ शब्द में षष्ठी लगी। हिन्दी में यही ‘का, के, की’ है।
- तीनों लिङ्गों के षष्ठी-रूप याद कराए गए हैं। अकारान्त पुंलिङ्ग — छात्रस्य/छात्रयोः/छात्राणाम्; आकारान्त स्त्रीलिङ्ग — सीतायाः/सीतयोः/सीतानाम्; ईकारान्त स्त्रीलिङ्ग — नद्याः/नद्योः/नदीनाम्; अकारान्त नपुंसकलिङ्ग — पुस्तकस्य/पुस्तकयोः/पुस्तकानाम्; तथा सर्वनामपद — मम/तव/तस्य/तस्याः/एतस्य आदि।
- अभ्यास में आठ प्रश्न हैं। एकपदेन उत्तर (४), पूर्णवाक्येन उत्तर (४), शब्दरूप-तालिका पढ़ना-स्मरण करना, उदाहरणानुसार पाँच वाक्य, ३३ शब्दों की षष्ठीरूप-तालिका, अपने कुटुम्ब का परिचय, श्रीराम-कुटुम्ब के रेखाचित्र से वाक्य-रचना (२६ वाक्य) तथा पुस्तकसूचि से ‘कस्य उपरि किम्’ के ११ वाक्य।
त्वरित पुनरावृत्ति – Yah Janati Sah Panditah (यः जानाति सः पण्डितः)
| शब्दः | संस्कृत-अर्थः | हिन्दी | English |
|---|---|---|---|
| पेयम् | पातुं योग्यम् | पीने के योग्य | Fit for drinking |
| सुतः | पुत्रः | पुत्र | Son |
| तक्रम् | मथितम् | छाछ | Buttermilk |
| कुलालस्य | कुम्भकारस्य | कुम्हार का | Of the potter |
| रणे | युद्धे | युद्ध में | In war |
| प्रहेलिका | गूढप्रश्नः | पहेली | Riddle |
| आबालवृद्धम् | बालकात् वृद्धपर्यन्तम् | बच्चों से बूढ़ों तक | From children to the old |
| उल्लासम् | आनन्दम् | आनन्द, खुशी | Joy |
| भोजनान्ते | भोजनस्य अन्ते | भोजन के अन्त में | At the end of a meal |
| जयन्तः | इन्द्रस्य पुत्रः | जयन्त (इन्द्र का पुत्र) | Jayanta, Indra’s son |
| शक्रः | इन्द्रः | इन्द्र | Indra |
| विष्णुपदम् | विष्णोः स्थानम्, सान्निध्यम् | विष्णु का धाम | Abode of Vishnu |
| प्रोक्तम् | उक्तम्, कथितम् | कहा गया | Is said |
| दुर्लभम् | कष्टेन लभ्यम् | कठिनाई से मिलने वाला | Hard to get |
Old NCERT vs New – Class 6 Sanskrit
This chapter is from Deepakam, the new NCERT Class 6 Sanskrit book (NCF-SE 2023, used from 2024-25). It replaced the old book “Ruchira”, so chapter numbers and names differ from older PDFs.
Solutions and All Chapters
Answers to the exercises and the full chapter list of Deepakam:
Yah Janati Sah Panditah (यः जानाति सः पण्डितः) – Overview
| Class | Class 6 |
| Subject | Sanskrit |
| Book | Deepakam – new NCERT book |
| Chapter | 11 of 16 – Yah Janati Sah Panditah (यः जानाति सः पण्डितः) |
| Edition | NCERT Reprint 2026-27 |
| Session | 2026-27 |
| Free – read online or download |
Class 6 Sanskrit Chapter 11 – FAQs
Where can I download Yah Janati Sah Panditah (यः जानाति सः पण्डितः) Class 6 PDF?
From the download table on this page – the chapter PDF is free, and the full book is linked too.
What is Class 6 Sanskrit Chapter 11 about?
पाठ का विषय है ‘प्रहेलिका’। पाठ-प्रवेश स्वयं कहता है — संस्कृत-साहित्ये प्रहेलिकानां विशिष्टं स्थानम् अस्ति। प्रहेलिकाएँ बच्चों से लेकर बूढ़ों तक (आबालवृद्धम्) सबको मानसिक उल्लास देती हैं, बुद्धि की तार्किकशक्ति बढ़ाती हैं, चिन्तनक्षमता का विकास करती हैं और पूर्वज कवियों की बुद्धिमत्ता तथा कल्पनाशक्ति दिखाती हैं।
Is Yah Janati Sah Panditah (यः जानाति सः पण्डितः) from the new NCERT Class 6 Sanskrit book?
Yes. It is chapter 11 of deepakam, the new NCERT Class 6 Sanskrit book for 2026-27.
Is this the latest NCERT edition for 2026-27?
Yes – the PDF is NCERT’s latest edition for the 2026-27 session.
Where are the NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 11?
Open the NCERT Solutions link above for answers to the exercise questions.








