Download Alasyan Hi Manushyanan Sharirasthah Mahan Ripuh (आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थः महान् रिपुः) – NCERT Class 6 Sanskrit Chapter 14 PDF from the new NCERT Class 6 Sanskrit book Deepakam (2026-27). Read the chapter online or download the free PDF. पाठ का आरम्भ चित्रसंवाद से (पृष्ठ 141)। अवकाश का दिन है। पुत्र कहता है — ‘अद्य अहं सम्पूर्णदिने विश्रामं करिष्यामि।’ माँ उत्तर देती है — ‘अवकाशः विद्यालयस्य अस्ति न तु स्वाध्यायस्य। बहु आलस्यं करोषि। उत्तिष्ठ, परिश्रमं कुरु।’ और समझाती है कि…
Alasyan Hi Manushyanan Sharirasthah Mahan Ripuh (आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थः महान् रिपुः) PDF – Chapter 14 of Deepakam
Read the chapter online or download the PDF.
| Chapter | Download | |
|---|---|---|
| Chapter 14 PDF | Alasyan Hi Manushyanan Sharirasthah Mahan Ripuh (आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थः महान् रिपुः) | View PDF |
| Full book | NCERT Class 6 Sanskrit – Deepakam | View Book |
Read Online
What Is in Alasyan Hi Manushyanan Sharirasthah Mahan Ripuh (आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थः महान् रिपुः)? (Class 6 Sanskrit Chapter 14)
- पाठ का आरम्भ चित्रसंवाद से (पृष्ठ 141)। अवकाश का दिन है। पुत्र कहता है — ‘अद्य अहं सम्पूर्णदिने विश्रामं करिष्यामि।’ माँ उत्तर देती है — ‘अवकाशः विद्यालयस्य अस्ति न तु स्वाध्यायस्य। बहु आलस्यं करोषि। उत्तिष्ठ, परिश्रमं कुरु।’ और समझाती है कि परिश्रमः एव मनुष्यस्य मित्रम् अस्ति, आलस्यं तु शत्रुः इव अस्ति।
- कथा — भिक्षुकः तथा धनिकः (पृष्ठ 142–143)। एक गाँव में हट्टा-कट्टा जवान भिक्षुक भीख माँगता था। एक धनिक उससे कहता है — हज़ार रुपये लो, बदले में अपने पैर दे दो; फिर पाँच हज़ार लो, अपने हाथ दे दो। भिक्षुक हर बार मना कर देता है। तब धनिक कहता है — ‘तव समीपे एव सहस्राधिकमूल्यकानि वस्तूनि सन्ति। फिर स्वयं को दुर्बल क्यों मानते हो?’ उसी दिन से भिक्षुक ने भीख छोड़कर परिश्रम से जीविका आरम्भ कर दी।
- पाठ का श्लोक (पृष्ठ 143–144)। ‘आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थो महान् रिपुः। नास्त्युद्यमसमो बन्धुः कृत्वा यं नावसीदति॥’ — आलस्य मनुष्य के शरीर में ही बैठा हुआ सबसे बड़ा शत्रु है, और उद्यम (परिश्रम) जैसा कोई बन्धु नहीं, जिसे करके मनुष्य कभी दुखी नहीं होता। पुस्तक ने इसका पदच्छेदः, अन्वयः और भावार्थः — तीनों दिए हैं।
- व्याकरण — पूरा पाठ ‘द्वितीया विभक्ति’ पर है। अभ्यास के सात में से पाँच प्रश्न सीधे द्वितीया के हैं — एकवचन से द्विवचन (प्र.३), चित्र देखकर वाक्य (प्र.४), कोष्ठक के शब्द का एकवचन-रूप (प्र.५), एकवचन से बहुवचन (प्र.६) और चित्र देखकर दस वाक्य (प्र.७)। नियम एक ही है — कर्म में द्वितीया विभक्ति (कर्मणि द्वितीया)।
- योग्यताविस्तरः (पृष्ठ 149–150)। पाँच वर्गों के शब्दरूप दिए हैं — अकारान्त पुंलिङ्ग (ग्राम, भिक्षुक, बालक), आकारान्त स्त्रीलिङ्ग (भिक्षा, माला, बालिका, तत्), ईकारान्त स्त्रीलिङ्ग (नदी, लेखनी, भगिनी), अकारान्त नपुंसकलिङ्ग (फल, जल, गृह) तथा सर्वनाम (अस्मद्, युष्मद्, तद्, एतद्) — सबके तीनों वचन। साथ में 28 पदों का अभ्यास और दो सुभाषित हैं।
- कार्यकलापः तथा परियोजनाकार्यम् (पृष्ठ 151)। भाषाक्रीडा में कक्षा दो दलों में बँटती है — शिक्षक प्रथमा-रूप बोलते हैं, एक दल द्वितीया का एकवचन और दूसरा बहुवचन बताता है। परियोजना में दस वाक्य चित्र से, दस वाक्य अपनी दिनचर्या पर, तथा एवरेस्ट-आरोहिणी अरुणिमा सिन्हा पर दस वाक्यों का निबन्ध लिखना है।
त्वरित पुनरावृत्ति – Alasyan Hi Manushyanan Sharirasthah Mahan Ripuh (आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थः महान् रिपुः)
| शब्दः | अर्थः (संस्कृतम्) | हिन्दी | English |
|---|---|---|---|
| दृढकायः | दृढशरीरः | दृढ शरीर वाला | A person with strong body |
| भिक्षाटनम् | भिक्षार्थं भ्रमणम् | भीख के लिए घूमना | Roaming for begging |
| प्रभूतम् | पर्याप्तम् / अधिकम् | ढेर सारा | A lot of |
| अतीव | अत्यधिकम् | बहुत सारा | Excessive |
| मह्यम् | मम कृते | मुझे | For me |
| शरीराङ्गानि | शरीरस्य अङ्गानि | शरीर के अङ्ग | Body parts |
| निराकृतवान् | न स्वीकृतवान् | अस्वीकार किया | Refused |
| दुर्बलम् | बलहीनम् | निर्बल | Weak |
| त्यक्त्वा | त्यागं कृत्वा | त्याग करके | Having left |
| नावसीदति | दुःखितः न भवति | दुःखी नहीं होता है | Doesn’t feel sad |
| रिपुः | शत्रुः | शत्रु | Enemy |
| उद्यमः | परिश्रमः | परिश्रम | Effort / hard work |
| अवकाशदिनम् | विरामस्य दिनम् | छुट्टी का दिन | Holiday |
| स्वाध्यायः | स्वयम् अध्ययनम् | अपनी पढ़ाई, स्वाध्याय | Self-study |
Old NCERT vs New – Class 6 Sanskrit
This chapter is from Deepakam, the new NCERT Class 6 Sanskrit book (NCF-SE 2023, used from 2024-25). It replaced the old book “Ruchira”, so chapter numbers and names differ from older PDFs.
Solutions and All Chapters
Answers to the exercises and the full chapter list of Deepakam:
Alasyan Hi Manushyanan Sharirasthah Mahan Ripuh (आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थः महान् रिपुः) – Overview
| Class | Class 6 |
| Subject | Sanskrit |
| Book | Deepakam – new NCERT book |
| Chapter | 14 of 16 – Alasyan Hi Manushyanan Sharirasthah Mahan Ripuh (आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थः महान् रिपुः) |
| Edition | NCERT Reprint 2026-27 |
| Session | 2026-27 |
| Free – read online or download |
Class 6 Sanskrit Chapter 14 – FAQs
Where can I download Alasyan Hi Manushyanan Sharirasthah Mahan Ripuh (आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थः महान् रिपुः) Class 6 PDF?
From the download table on this page – the chapter PDF is free, and the full book is linked too.
What is Class 6 Sanskrit Chapter 14 about?
पाठ का आरम्भ चित्रसंवाद से (पृष्ठ 141)। अवकाश का दिन है। पुत्र कहता है — ‘अद्य अहं सम्पूर्णदिने विश्रामं करिष्यामि।’ माँ उत्तर देती है — ‘अवकाशः विद्यालयस्य अस्ति न तु स्वाध्यायस्य। बहु आलस्यं करोषि। उत्तिष्ठ, परिश्रमं कुरु।’ और समझाती है कि परिश्रमः एव मनुष्यस्य मित्रम् अस्ति, आलस्यं तु शत्रुः इव अस्ति।
Is Alasyan Hi Manushyanan Sharirasthah Mahan Ripuh (आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थः महान् रिपुः) from the new NCERT Class 6 Sanskrit book?
Yes. It is chapter 14 of deepakam, the new NCERT Class 6 Sanskrit book for 2026-27.
Is this the latest NCERT edition for 2026-27?
Yes – the PDF is NCERT’s latest edition for the 2026-27 session.
Where are the NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 14?
Open the NCERT Solutions link above for answers to the exercise questions.










