Download Prithivyan Trini Ratnani (पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि) – NCERT Class 6 Sanskrit Chapter 13 PDF from the new NCERT Class 6 Sanskrit book Deepakam (2026-27). Read the chapter online or download the free PDF. पाठ का आरम्भ एक चित्रकथा से होता है (पृष्ठ 130)। शिक्षक कहते हैं — ‘छात्राः ! पश्यन्तु, अद्य मम हस्ते स्फोरकपत्राणि सन्ति।’ छात्र पूछते हैं कि पोस्टर पर क्या है, और शिक्षक बताते हैं — ‘सुन्दरवचनानि एव सुभाषितानि भवन्ति। एतानि अस्माकं कृते…
Prithivyan Trini Ratnani (पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि) PDF – Chapter 13 of Deepakam
Read the chapter online or download the PDF.
| Chapter | Download | |
|---|---|---|
| Chapter 13 PDF | Prithivyan Trini Ratnani (पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि) | View PDF |
| Full book | NCERT Class 6 Sanskrit – Deepakam | View Book |
Read Online
What Is in Prithivyan Trini Ratnani (पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि)? (Class 6 Sanskrit Chapter 13)
- पाठ का आरम्भ एक चित्रकथा से होता है (पृष्ठ 130)। शिक्षक कहते हैं — ‘छात्राः ! पश्यन्तु, अद्य मम हस्ते स्फोरकपत्राणि सन्ति।’ छात्र पूछते हैं कि पोस्टर पर क्या है, और शिक्षक बताते हैं — ‘सुन्दरवचनानि एव सुभाषितानि भवन्ति। एतानि अस्माकं कृते उत्तमकार्यार्थं प्रेरणां यच्छन्ति।’ इसी से पाठ का विषय खुलता है।
- पाठ में आठ सुभाषित हैं। (१) पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि, (२) अयं निजः परो वेति, (३) उद्यमेन हि सिद्ध्यन्ति, (४) अभिवादनशीलस्य, (५) उद्यमः साहसं धैर्यम्, (६) विद्या ददाति विनयम्, (७) अपि स्वर्णमयी लङ्का, (८) पुस्तकस्था तु या विद्या। हर श्लोक के नीचे पुस्तक ने पदच्छेदः, अन्वयः और भावार्थः — तीनों छापे हैं, इसलिए अर्थ समझना सरल है।
- पाठ का मूल भाव — परिश्रम, उदारता और विद्या। केवल इच्छा से काम नहीं बनते (‘न हि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुखे मृगाः’); जिसका हृदय बड़ा है उसके लिए सारी पृथ्वी ही परिवार है (‘वसुधैव कुटुम्बकम्’); और विद्या विनय देती है, विनय से योग्यता, योग्यता से धन, धन से धर्म और धर्म से सुख।
- व्याकरण की दृष्टि से यह पाठ ‘लिङ्ग’ का अभ्यास कराता है। प्रश्न ६ में चित्र देखकर नाम और लिङ्ग बताना है, और प्रश्न ८ में पट्टिका के बारह पदों को प्रथमान्त-पुंलिङ्ग / स्त्रीलिङ्ग / नपुंसकलिङ्ग — इन तीन वर्गों में बाँटना है। साथ ही ‘आम्/न’ वाले प्रश्न ५ में पूरे श्लोक का अर्थ ठीक-ठीक समझा है या नहीं, इसकी परीक्षा होती है।
- अभ्यास में दस प्रश्न हैं (पृष्ठ 135–139)। उच्च स्वर में पाठ, एकपदेन उत्तर (६), एकवाक्येन उत्तर (६), चित्र देखकर वाक्य-रचना (५×३), आम्/न (६), चित्र से नाम-लिङ्ग (६), वलय भरकर सुभाषित पूरा करना (६ रिक्त), पट्टिका से लिङ्गानुसार चयन (१२ पद), रिक्तस्थान-पूर्ति (७) तथा चित्र देखकर उचित श्लोकांश लिखना (५)।
- योग्यताविस्तरः और परियोजनाकार्यम् (पृष्ठ 140)। पुस्तक बताती है कि ये सुभाषित विभिन्न ग्रन्थों से लिए गए हैं और छह ग्रन्थों का परिचय देती है — चाणक्यनीतिः, मनुस्मृतिः, पञ्चतन्त्रम्, हितोपदेशः, रामायणम् तथा सुभाषितरत्नभाण्डागारः। परियोजना में पोस्टर बनाना, क्रियापदों की सूची, पाँच महापुरुषों का जीवन-परिचय और ‘वसुधैव कुटुम्बकम्’ पर भाषण-प्रतियोगिता है।
त्वरित पुनरावृत्ति – Prithivyan Trini Ratnani (पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि)
| शब्दः | अर्थः (संस्कृतम्) | हिन्दी | English |
|---|---|---|---|
| मूढैः | मूर्खजनैः | मूर्खों के द्वारा | By fools |
| निजः | स्वकीयः | अपना | Own |
| परः | अन्यः जनः | अन्य | Other |
| लघुचेतसाम् | संकुचितहृदयानाम् | क्षुद्र हृदय वालों का | Of narrow-minded |
| वसुधा | धरित्री | पृथ्वी | Earth |
| उद्यमेन | परिश्रमेण | परिश्रम से | Effort |
| वृद्धोपसेविनः | वृद्धानां सेवकस्य | बुजुर्गों की सेवा करने वाले का | Of the person who serves elders |
| सहायकृत् | सहायकः | सहायता करने वाला | One who helps |
| पात्रताम् | योग्यताम् | योग्यता को | Ability |
| आप्नोति | प्राप्तं करोति | प्राप्त करता है | Receives |
| गरीयसी | श्रेष्ठा | महान | Great |
| परहस्तेषु | अन्येषां हस्तेषु | अन्यों के हाथ में | In others hand |
| स्फोरकपत्राणि | भित्तिपत्राणि | पोस्टर (दीवार पर लगाने के पत्र) | Posters |
| भित्तौ | कुड्ये | दीवार पर | On the wall |
Old NCERT vs New – Class 6 Sanskrit
This chapter is from Deepakam, the new NCERT Class 6 Sanskrit book (NCF-SE 2023, used from 2024-25). It replaced the old book “Ruchira”, so chapter numbers and names differ from older PDFs.
Solutions and All Chapters
Answers to the exercises and the full chapter list of Deepakam:
Prithivyan Trini Ratnani (पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि) – Overview
| Class | Class 6 |
| Subject | Sanskrit |
| Book | Deepakam – new NCERT book |
| Chapter | 13 of 16 – Prithivyan Trini Ratnani (पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि) |
| Edition | NCERT Reprint 2026-27 |
| Session | 2026-27 |
| Free – read online or download |
Class 6 Sanskrit Chapter 13 – FAQs
Where can I download Prithivyan Trini Ratnani (पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि) Class 6 PDF?
From the download table on this page – the chapter PDF is free, and the full book is linked too.
What is Class 6 Sanskrit Chapter 13 about?
पाठ का आरम्भ एक चित्रकथा से होता है (पृष्ठ 130)। शिक्षक कहते हैं — ‘छात्राः ! पश्यन्तु, अद्य मम हस्ते स्फोरकपत्राणि सन्ति।’ छात्र पूछते हैं कि पोस्टर पर क्या है, और शिक्षक बताते हैं — ‘सुन्दरवचनानि एव सुभाषितानि भवन्ति। एतानि अस्माकं कृते उत्तमकार्यार्थं प्रेरणां यच्छन्ति।’ इसी से पाठ का विषय खुलता है।
Is Prithivyan Trini Ratnani (पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि) from the new NCERT Class 6 Sanskrit book?
Yes. It is chapter 13 of deepakam, the new NCERT Class 6 Sanskrit book for 2026-27.
Is this the latest NCERT edition for 2026-27?
Yes – the PDF is NCERT’s latest edition for the 2026-27 session.
Where are the NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 13?
Open the NCERT Solutions link above for answers to the exercise questions.










