NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 13 Prithivyam Trini Ratnani – step-by-step answers to every exercise and in-text question of the chapter, as per the latest NCERT syllabus for 2027. Read them online or download the free question-answer PDF.
कक्षा 6 संस्कृत (दीपकम्), त्रयोदशः पाठः — पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि। यह पाठ आठ सुभाषितों का संग्रह है। यहाँ पृष्ठ 130–140 के क्रम से हल हैं — आरम्भिक चित्रकथा का हिन्दी अनुवाद, हर सुभाषित का अन्वय, हिन्दी अर्थ और भाव, वयं शब्दार्थान् जानीमः की तालिका, वयम् अभ्यासं कुर्मः के प्रश्न १–१०, योग्यताविस्तरः तथा परियोजनाकार्यम्।
NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 13 Prithivyam Trini Ratnani PDF
All the answers are on this page below. The PDF also explains every answer – why it is right and how to check it – so download it for revision.
| Chapter | Download | |
|---|---|---|
| Solutions PDF | Prithivyam Trini Ratnani | View PDF |
पाठ का हिंदी अनुवाद
आरम्भ — चित्रकथा (कक्षा में स्फोरकपत्राणि)
सुभाषितम् १ — पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि
मूढैः पाषाणखण्डेषु रत्नसंज्ञा विधीयते॥
सुभाषितम् २ — अयं निजः परो वेति
उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम्॥
सुभाषितम् ३ — उद्यमेन हि सिद्ध्यन्ति
न हि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुखे मृगाः॥
सुभाषितम् ४ — अभिवादनशीलस्य
चत्वारि तस्य वर्धन्ते आयुर्विद्या यशो बलम्॥
सुभाषितम् ५ — उद्यमः साहसं धैर्यम्
षडेते यत्र वर्तन्ते तत्र देवः सहायकृत्॥
सुभाषितम् ६ — विद्या ददाति विनयम्
पात्रत्वाद्धनमाप्नोति धनाद्धर्मं ततः सुखम्॥
सुभाषितम् ७ — अपि स्वर्णमयी लङ्का
जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी॥
सुभाषितम् ८ — पुस्तकस्था तु या विद्या
कार्यकाले समुत्पन्ने न सा विद्या न तद्धनम्॥
योग्यताविस्तरः — सुभाषितों के ग्रन्थ
NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 13 Prithivyam Trini Ratnani – Questions and Answers
All questions of the chapter are answered below, in the order of the book – in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises. Each answer is written the way you would write it in the exam.
त्रयोदशः पाठः — पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि (चित्रकथा) — पृष्ठ 130पाठस्य प्रस्तावना — अध्यापकः स्फोरकपत्राणि आनयति, छात्राः सुभाषितानि पठन्ति
… श्रीमन् ! तर्हि वयं सुभाषितानि पठामः ।
— अस्य सम्पूर्णस्य चित्रसंवादस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु ।
| संस्कृतम् (मूलः संवादः) | हिन्दी अनुवादः |
|---|---|
| अध्यापकः — छात्राः ! पश्यन्तु, अद्य मम हस्ते स्फोरकपत्राणि सन्ति । | अध्यापक — छात्रो! देखिए, आज मेरे हाथ में पोस्टर (भित्ति-पत्र) हैं। |
| छात्रः — श्रीमन् ! स्फोरकपत्रे किम् अस्ति ? | छात्र — श्रीमान्! पोस्टर पर क्या है? |
| अध्यापकः — छात्राः ! एतानि स्फोरकपत्राणि भित्तौ स्थापयन्तु । तदनन्तरं स्वयम् एव पश्यन्तु । | अध्यापक — छात्रो! इन पोस्टरों को दीवार पर लगा दीजिए। उसके बाद स्वयं ही देख लीजिए। |
| छात्रा — श्रीमन् ! स्फोरकपत्रे तु सुन्दरं चित्रम् अस्ति । श्लोकाः अपि सन्ति । | छात्रा — श्रीमान्! पोस्टर पर तो सुन्दर चित्र है। श्लोक भी हैं। |
| अध्यापकः — सत्यम् ! एतानि सुभाषितानि सन्ति । सुन्दरवचनानि एव सुभाषितानि भवन्ति । एतानि अस्माकं कृते उत्तमकार्यार्थं प्रेरणां यच्छन्ति । | अध्यापक — सच है! ये सुभाषित हैं। सुन्दर वचन ही सुभाषित कहलाते हैं। ये हमें अच्छा काम करने के लिए प्रेरणा देते हैं। |
| छात्रः — श्रीमन् ! तर्हि वयं सुभाषितानि पठामः । | छात्र — श्रीमान्! तो फिर हम सुभाषित पढ़ते हैं (पढ़ें)। |
सुभाषितानि (१ – २) — पृष्ठ 131‘पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि’ तथा ‘अयं निजः परो वेति’ — पदच्छेदः, अन्वयः, भावार्थः
अन्वयः — पृथिव्यां जलम् अन्नं सुभाषितम् (इति) त्रीणि रत्नानि (सन्ति) । मूढैः पाषाणखण्डेषु रत्नसंज्ञा विधीयते ।
हिन्दी अर्थ — पृथ्वी पर तीन ही रत्न हैं — जल, अन्न और सुभाषित। मूर्ख लोगों के द्वारा तो पत्थर के टुकड़ों को ‘रत्न’ नाम दे दिया जाता है।
भावः — असली रत्न जल, अन्न और सुभाषित हैं, क्योंकि इनके बिना जीवन नहीं चलता; पत्थर के टुकड़ों को रत्न कहना मूर्खता है।
अन्वयः — अयं निजः परः वा इति गणना लघुचेतसां (जनानां भवति) । उदारचरितानां (जनानां) तु वसुधा एव कुटुम्बकम् (भवति) ।
हिन्दी अर्थ — ‘यह अपना है, यह पराया है’ — ऐसी गिनती छोटे (संकुचित) हृदय वालों की होती है। उदार स्वभाव वालों के लिए तो सारी पृथ्वी ही एक कुटुम्ब है।
भावः — ‘यह अपना, वह पराया’ — ऐसा भेद छोटे मन वाले करते हैं; उदार लोग पूरी पृथ्वी को अपना परिवार मानते हैं।
सुभाषितानि (३ – ४) — पृष्ठ 132‘उद्यमेन हि सिद्ध्यन्ति कार्याणि’ तथा ‘अभिवादनशीलस्य’ — पदच्छेदः, अन्वयः, भावार्थः
अन्वयः — कार्याणि उद्यमेन हि सिद्ध्यन्ति, मनोरथैः न (सिद्ध्यन्ति) । (यथा) मृगाः (स्वयं) सुप्तस्य सिंहस्य मुखे न प्रविशन्ति ।
हिन्दी अर्थ — काम परिश्रम से ही सिद्ध होते हैं, केवल मन के मनसूबों (इच्छाओं) से नहीं। सोए हुए शेर के मुँह में हिरण स्वयं तो नहीं घुस जाते।
भावः — काम परिश्रम से ही पूरे होते हैं, केवल इच्छा करने से नहीं; शक्तिशाली सिंह को भी भोजन के लिए परिश्रम करना पड़ता है।
अन्वयः — तस्य नित्यम् अभिवादनशीलस्य वृद्धोपसेविनः आयुः विद्या यशः बलम् (च इति) चत्वारि वर्धन्ते ।
हिन्दी अर्थ — जो सदा अभिवादन (प्रणाम) करने के स्वभाव वाला है और बड़े-बुजुर्गों की सेवा करता है, उसकी चार वस्तुएँ बढ़ती हैं — आयु, विद्या, यश और बल।
भावः — जो बड़ों को सदा प्रणाम करता है और उनकी सेवा करता है, उसकी आयु, विद्या, यश और बल बढ़ते हैं।
सुभाषितानि (५ – ६) — पृष्ठ 133‘उद्यमः साहसं धैर्यम्’ तथा ‘विद्या ददाति विनयम्’ — पदच्छेदः, अन्वयः, भावार्थः
अन्वयः — यत्र उद्यमः साहसं धैर्यं बुद्धिः शक्तिः पराक्रमः च एते षड् वर्तन्ते, तत्र देवः सहायकृत् (भवति) ।
हिन्दी अर्थ — परिश्रम, साहस, धैर्य, बुद्धि, शक्ति और पराक्रम — जहाँ ये छहों होते हैं, वहाँ ईश्वर भी सहायता करने वाले होते हैं।
भावः — जिस व्यक्ति में परिश्रम, साहस, धैर्य, बुद्धि, शक्ति और पराक्रम — ये छह गुण होते हैं, ईश्वर भी उसकी सहायता करता है।
अन्वयः — विद्या विनयं ददाति, (मनुष्यः) विनयात् पात्रतां याति, पात्रत्वात् धनम् आप्नोति, धनात् धर्मं ततः सुखम् (च आप्नोति) ।
हिन्दी अर्थ — विद्या विनय देती है, विनय से मनुष्य योग्यता पाता है, योग्यता से धन पाता है, धन से धर्म और धर्म से सुख पाता है।
भावः — विद्या से विनय, विनय से योग्यता, योग्यता से धन, धन से धर्म और धर्म से सुख मिलता है; अतः विद्या ही सुख की जड़ है।
सुभाषितानि (७ – ८) — पृष्ठ 134‘अपि स्वर्णमयी लङ्का’ तथा ‘पुस्तकस्था तु या विद्या’ — पदच्छेदः, अन्वयः, भावार्थः
अन्वयः — हे लक्ष्मण ! स्वर्णमयी अपि लङ्का मे (मह्यं) न रोचते । यतो हि जननी जन्मभूमिः च स्वर्गात् अपि गरीयसी (भवति) ।
हिन्दी अर्थ — हे लक्ष्मण! सोने की बनी हुई लङ्का भी मुझे अच्छी नहीं लगती। माता और जन्मभूमि स्वर्ग से भी बढ़कर हैं।
भावः — माता और जन्मभूमि स्वर्ग से भी बढ़कर हैं; सोने की लङ्का भी अपनी जन्मभूमि की बराबरी नहीं कर सकती।
अन्वयः — पुस्तकस्था तु या विद्या (अस्ति), परहस्तगतं (च यद्) धनम् (अस्ति), (तद् उभयम् अपि) कार्यकाले समुत्पन्ने (सति) — न सा विद्या, न (च) तद् धनम् (स्वस्य उपयोगाय भवति) ।
हिन्दी अर्थ — जो विद्या केवल पुस्तक में रखी है और जो धन दूसरे के हाथ में चला गया है — काम पड़ने पर न वह विद्या काम आती है, न वह धन।
भावः — केवल पुस्तक में रखी विद्या और दूसरे के हाथ गया धन ज़रूरत पर काम नहीं आते।
वयं शब्दार्थान् जानीमः — पृष्ठ 135पाठस्य द्वादश शब्दाः — संस्कृत-अर्थः, हिन्दी, English तथा ‘मातृभाषया अर्थं लिखन्तु’ स्तम्भः
मूढैः, निजः, परः, लघुचेतसाम्, वसुधा, उद्यमेन, वृद्धोपसेविनः, सहायकृत्, पात्रताम्, आप्नोति, गरीयसी, परहस्तेषु ।
| शब्दः | अर्थः (संस्कृतम्) | हिन्दी | English | कस्मात् सुभाषितात् |
|---|---|---|---|---|
| मूढैः | मूर्खजनैः | मूर्खों के द्वारा | By fools | पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि |
| निजः | स्वकीयः | अपना | Own | अयं निजः परो वेति |
| परः | अन्यः जनः | अन्य | Other | अयं निजः परो वेति |
| लघुचेतसाम् | संकुचितहृदयानाम् | क्षुद्र हृदय वालों का | Of narrow-minded | अयं निजः परो वेति |
| वसुधा | धरित्री | पृथ्वी | Earth | उदारचरितानां तु वसुधैव |
| उद्यमेन | परिश्रमेण | परिश्रम से | Effort | उद्यमेन हि सिद्ध्यन्ति |
| वृद्धोपसेविनः | वृद्धानां सेवकस्य | बुजुर्गों की सेवा करने वाले का | Of the person who serves elders | अभिवादनशीलस्य |
| सहायकृत् | सहायकः | सहायता करने वाला | One who helps | उद्यमः साहसं धैर्यम् |
| पात्रताम् | योग्यताम् | योग्यता को | Ability | विद्या ददाति विनयम् |
| आप्नोति | प्राप्तं करोति | प्राप्त करता है | Receives | विद्या ददाति विनयम् |
| गरीयसी | श्रेष्ठा | महान | Great | जननी जन्मभूमिश्च |
| परहस्तेषु | अन्येषां हस्तेषु | अन्यों के हाथ में | In others hand | पुस्तकस्था तु या विद्या |
वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 135प्रश्नौ १–२ : उच्चैः पठनम् तथा एकपदेन उत्तर-लेखनम् (क–च)
यह करने का काम है: आठों सुभाषित उच्चैः पठनम् (ऊँचे स्वर में पढ़ना), स्मरणम् (कण्ठस्थ करना) और लेखनम् (बिना देखे लिखकर पुस्तक से मिलाना) — इन तीन चरणों में कीजिए। आठ सुभाषित ये हैं —
| क्र. | सुभाषितम् (प्रथमः चरणः) | एकपदे भावः |
|---|---|---|
| १ | पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि जलमन्नं सुभाषितम् | सच्चे रत्न |
| २ | अयं निजः परो वेति गणना लघुचेतसाम् | वसुधैव कुटुम्बकम् |
| ३ | उद्यमेन हि सिद्ध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः | परिश्रम |
| ४ | अभिवादनशीलस्य नित्यं वृद्धोपसेविनः | बड़ों का आदर |
| ५ | उद्यमः साहसं धैर्यं बुद्धिः शक्तिः पराक्रमः | सफलता के छह गुण |
| ६ | विद्या ददाति विनयं विनयाद्याति पात्रताम् | विद्या की सीढ़ी |
| ७ | अपि स्वर्णमयी लङ्का न मे लक्ष्मण रोचते | जन्मभूमि |
| ८ | पुस्तकस्था तु या विद्या परहस्तगतं धनम् | पढ़ी हुई विद्या ही काम की |
(क) पृथिव्यां कति रत्नानि सन्ति ?
(ख) अयं निजः परो वा इति गणना केषां भवति ?
(ग) कार्याणि केन सिद्ध्यन्ति ?
(घ) विद्या किं ददाति ?
(ङ) जननी जन्मभूमिश्च कस्मात् गरीयसी ?
(च) लङ्का कीदृशी आसीत् ?
| क्र. | प्रश्नः | उत्तरम् (एकपदेन) | हिन्दी | विभक्तिः |
|---|---|---|---|---|
| (क) | पृथिव्यां कति रत्नानि सन्ति ? | त्रीणि | तीन | प्रथमा, बहुवचनम् (नपुं.) |
| (ख) | अयं निजः परो वा इति गणना केषां भवति ? | लघुचेतसाम् | छोटे मन वालों की | षष्ठी, बहुवचनम् |
| (ग) | कार्याणि केन सिद्ध्यन्ति ? | उद्यमेन | परिश्रम से | तृतीया, एकवचनम् |
| (घ) | विद्या किं ददाति ? | विनयम् | विनय | द्वितीया, एकवचनम् |
| (ङ) | जननी जन्मभूमिश्च कस्मात् गरीयसी ? | स्वर्गात् | स्वर्ग से | पञ्चमी, एकवचनम् |
| (च) | लङ्का कीदृशी आसीत् ? | स्वर्णमयी | सोने की बनी हुई | प्रथमा, एकवचनम् (स्त्री.) |
वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 136प्रश्नौ ३–४ : एकवाक्येन उत्तराणि (क–च) तथा चित्रं दृष्ट्वा वाक्यरचना (क–ङ)
(क) पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि कानि सन्ति ?
(ख) उदारचरितानां भावः कः भवति ?
(ग) मृगाः स्वयमेव कस्य मुखे न प्रविशन्ति ?
(घ) अभिवादनशीलस्य नित्यं कानि वर्धन्ते ?
(ङ) मनुष्यः धनात् किम् आप्नोति ?
(च) उत्पन्नेषु कार्येषु कीदृशं धनम् उपयोगाय न भवति ?
| क्र. | उत्तरम् (संस्कृतम्) | हिन्दी अर्थः |
|---|---|---|
| (क) | पृथिव्यां जलम् अन्नं सुभाषितं च — एतानि त्रीणि रत्नानि सन्ति । | पृथ्वी पर जल, अन्न और सुभाषित — ये तीन रत्न हैं। |
| (ख) | उदारचरितानां भावः ‘वसुधैव कुटुम्बकम्’ इति भवति । | उदार चरित्र वालों का भाव ‘सारी पृथ्वी ही परिवार है’ — ऐसा होता है। |
| (ग) | मृगाः स्वयमेव सुप्तस्य सिंहस्य मुखे न प्रविशन्ति । | हिरण स्वयं ही सोए हुए सिंह के मुँह में प्रवेश नहीं करते। |
| (घ) | अभिवादनशीलस्य नित्यम् आयुः विद्या यशः बलं च — एतानि चत्वारि वर्धन्ते । | अभिवादन करने वाले की आयु, विद्या, यश और बल — ये चार सदा बढ़ते हैं। |
| (ङ) | मनुष्यः धनात् धर्मम् आप्नोति । | मनुष्य धन से धर्म प्राप्त करता है। |
| (च) | उत्पन्नेषु कार्येषु परहस्तगतं धनम् उपयोगाय न भवति । | काम आ पड़ने पर दूसरे के हाथ में गया हुआ धन उपयोग में नहीं आता। |
(चित्र: बीच में फलों से लदा एक बड़ा वृक्ष; चारों ओर — एक सेब, गुलाब का फूल, टहनी पर हरे पत्ते, लकड़ी का लट्ठा, धूप में खड़ा छोटा पेड़ और नीचे उसकी छाया, कागज़ के पन्ने।)
उदाहरणम् — वृक्षः फलानि यच्छति । त्वं फलानि स्वीकरोषि । अहं फलानि स्वीकरोमि ।
(क) ……… (ख) ……… (ग) ……… (घ) ……… (ङ) ………
हर पंक्ति में वृक्ष से मिलने वाली एक वस्तु लेकर (उदाहरण की तरह) तीन वाक्य —
| क्र. | वृक्षः … यच्छति | त्वं … स्वीकरोषि | अहं … स्वीकरोमि |
|---|---|---|---|
| उदा. | वृक्षः फलानि यच्छति । | त्वं फलानि स्वीकरोषि । | अहं फलानि स्वीकरोमि । |
| (क) | वृक्षः पुष्पाणि यच्छति । | त्वं पुष्पाणि स्वीकरोषि । | अहं पुष्पाणि स्वीकरोमि । |
| (ख) | वृक्षः पत्राणि यच्छति । | त्वं पत्राणि स्वीकरोषि । | अहं पत्राणि स्वीकरोमि । |
| (ग) | वृक्षः काष्ठं यच्छति । | त्वं काष्ठं स्वीकरोषि । | अहं काष्ठं स्वीकरोमि । |
| (घ) | वृक्षः छायां यच्छति । | त्वं छायां स्वीकरोषि । | अहं छायां स्वीकरोमि । |
| (ङ) | वृक्षः कागदपत्राणि यच्छति । | त्वं कागदपत्राणि स्वीकरोषि । | अहं कागदपत्राणि स्वीकरोमि । |
वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 137प्रश्नौ ५–६ : ‘आम्’ अथवा ‘न’ इति लेखनम् तथा चित्रे दर्शितस्य नाम लिङ्गं च निर्देशनम्
यथा – किं पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि सन्ति ? – आम् ।
(क) त्रीणि रत्नानि जलम् अन्नं पाषाणः च सन्ति ?
(ख) किं धर्मेण सुखं प्राप्यते ?
(ग) किं विद्या विनयं ददाति ?
(घ) किम् अभिवादनशीलस्य विद्या वर्धते ?
(ङ) किम् उद्यमेन कार्याणि नश्यन्ति ?
(च) किं जन्मभूमिः स्वर्गात् गरीयसी भवति ?
| क्र. | वाक्यम् | उत्तरम् | कारणम् |
|---|---|---|---|
| यथा | किं पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि सन्ति ? | आम् | ‘पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि…’ — श्लोक स्वयं कहता है। |
| (क) | त्रीणि रत्नानि जलम् अन्नं पाषाणः च सन्ति ? | न | तीसरा रत्न पाषाण नहीं, सुभाषितम् है। पाषाणखण्ड तो मूर्ख लोग रत्न कहते हैं। |
| (ख) | किं धर्मेण सुखं प्राप्यते ? | आम् | ‘धनाद्धर्मं ततः सुखम्’ — धर्म से सुख मिलता है। |
| (ग) | किं विद्या विनयं ददाति ? | आम् | ‘विद्या ददाति विनयम्’ — श्लोक का पहला ही चरण। |
| (घ) | किम् अभिवादनशीलस्य विद्या वर्धते ? | आम् | चार वस्तुएँ बढ़ती हैं — आयुः, विद्या, यशः, बलम्। |
| (ङ) | किम् उद्यमेन कार्याणि नश्यन्ति ? | न | उद्यम से काम नष्ट नहीं, सिद्ध होते हैं — ‘उद्यमेन हि सिद्ध्यन्ति कार्याणि’। |
| (च) | किं जन्मभूमिः स्वर्गात् गरीयसी भवति ? | आम् | ‘जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी’। |
यथा — (गुलाब का फूल) पुष्पम् – नपुंसकलिङ्गम्
शेष चित्र: (२) शेर (३) सेब (४) साड़ी पहने एक महिला (५) धूप में खड़ा छोटा पेड़, नीचे उसकी छाया (६) पुस्तकों का ढेर
| क्र. | चित्रम् | नाम | लिङ्गम् | पहचान |
|---|---|---|---|---|
| यथा | गुलाब का फूल | पुष्पम् | नपुंसकलिङ्गम् | अन्त में ‘-म्’ |
| २ | सिंह | सिंहः | पुंलिङ्गम् | अन्त में विसर्ग ‘-ः’ |
| ३ | सेब | फलम् (सेवफलम्) | नपुंसकलिङ्गम् | अन्त में ‘-म्’ |
| ४ | स्त्री | नारी (महिला) | स्त्रीलिङ्गम् | अन्त में ‘-ई’ / ‘-आ’ |
| ५ | छायादार वृक्ष | वृक्षः (अथवा छाया – स्त्रीलिङ्गम्) | पुंलिङ्गम् | अन्त में विसर्ग ‘-ः’ |
| ६ | पुस्तकों का ढेर | पुस्तकम् (पुस्तकानि) | नपुंसकलिङ्गम् | अन्त में ‘-म्’ |
वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 138प्रश्नौ ७–८ : वलये पदानि विलिख्य सुभाषितपूर्तिः तथा पट्टिकातः लिङ्गानुसारं पदचयनम्
पंक्ति १ : विद्या – ददाति – ……… – विनयात् – ………
पंक्ति २ : धनात् – ……… – धनम् – ……… – पात्रताम् (‘पात्रताम्’ ऊपर पंक्ति १ के अन्तिम वलय से जुड़ा है)
पंक्ति ३ : ……… (‘धनात्’ से जुड़ा) – ततः – ………
रिक्त वलयों में — विनयम्, याति, पात्रत्वात्, आप्नोति, धर्मम्, सुखम्। पूरा सुभाषित: विद्या ददाति विनयं विनयाद्याति पात्रताम्। पात्रत्वाद्धनमाप्नोति धनाद्धर्मं ततः सुखम्॥
| पंक्तिः | वलयेषु पदानि (क्रमेण) |
|---|---|
| प्रथमा (वामतः → दक्षिणतः) | विद्या → ददाति → विनयम् → विनयात् → याति |
| द्वितीया (दक्षिणतः → वामतः) | पात्रताम् → पात्रत्वात् → धनम् → आप्नोति → धनात् |
| तृतीया (वामतः → दक्षिणतः) | धर्मम् → ततः → सुखम् |
(पट्टिका : जननी, धैर्यम्, विद्या, विनयः, निजः, पत्रम्, बुद्धिः, मूलम्, पराक्रमः, शक्तिः, धनम्, उद्यमः)
(क) प्रथमान्त-पुंलिङ्गपदानि सन्ति – १. उद्यमः २. … ३. … ४. …
(ख) प्रथमान्त-स्त्रीलिङ्गपदानि सन्ति – १. वसुधा २. … ३. … ४. …
(ग) प्रथमान्त-नपुंसकलिङ्गपदानि सन्ति – १. साहसम् २. … ३. … ४. …
(ख) १. वसुधा (दत्तम्) २. जननी ३. विद्या ४. बुद्धिः, शक्तिः
(ग) १. साहसम् (दत्तम्) २. धैर्यम् ३. पत्रम् ४. मूलम्, धनम्
वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 138–139प्रश्नौ ९–१० : पाठगतानि सुभाषितानि स्मृत्वा रिक्तस्थानपूर्तिः (क–छ) तथा चित्राणि दृष्ट्वा उचितानां श्लोकांशानां लेखनम्
(क) पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि ……… सुभाषितम् ।
(ख) उदारचरितानां तु ……… कुटुम्बकं भवति ।
(ग) उद्यमेन हि ……… सिद्ध्यन्ति ।
(घ) अभिवादनशीलस्य वृद्धोपसेविनः ……… वर्धन्ते ।
(ङ) उद्यमः ……… पराक्रमः ।
(च) विद्या ……… ददाति ।
(छ) जननी जन्मभूमिश्च ……… गरीयसी भवति ।
| क्र. | पूर्णं वाक्यम् | रिक्तस्थाने पदम् |
|---|---|---|
| (क) | पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि जलमन्नं सुभाषितम् । | जलमन्नं (जलम् + अन्नम्) |
| (ख) | उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकं भवति । | वसुधैव (वसुधा + एव) |
| (ग) | उद्यमेन हि कार्याणि सिद्ध्यन्ति । | कार्याणि |
| (घ) | अभिवादनशीलस्य वृद्धोपसेविनः चत्वारि वर्धन्ते । | चत्वारि (अथवा — आयुर्विद्या यशो बलम्) |
| (ङ) | उद्यमः साहसं धैर्यं बुद्धिः शक्तिः पराक्रमः । | साहसं धैर्यं बुद्धिः शक्तिः |
| (च) | विद्या विनयं ददाति । | विनयम् / विनयं |
| (छ) | जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी भवति । | स्वर्गादपि (स्वर्गात् + अपि) |
(पञ्च चित्राणि: (१) हथौड़े से रंग-बिरंगे पत्थर तोड़ता एक व्यक्ति; (२) एक गोले में नल से गिरता जल, थाली में रोटी-दाल-चावल और एक पुस्तक; (३) भारत का मानचित्र; (४) एक व्यक्ति दूसरे को धन की पोटली देता हुआ; (५) पृथ्वी का गोला)
| क्र. | चित्रे किम् अस्ति | उचितः श्लोकांशः | क्यों |
|---|---|---|---|
| १ | पत्थर तोड़ता व्यक्ति | मूढैः पाषाणखण्डेषु रत्नसंज्ञा विधीयते । | चित्र में पाषाणखण्ड ही हैं, जिन्हें मूर्ख ‘रत्न’ कहते हैं। |
| २ | जल, भोजन, पुस्तक | पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि जलमन्नं सुभाषितम् । | तीनों रत्न एक साथ — जल, अन्न और (पुस्तक = ) सुभाषित। |
| ३ | भारत का मानचित्र | जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी । | मानचित्र जन्मभूमि का सङ्केत है। |
| ४ | धन की पोटली देता व्यक्ति | पुस्तकस्था तु या विद्या परहस्तगतं धनम् । | धन दूसरे के हाथ में जा रहा है — ‘परहस्तगतं धनम्’। |
| ५ | पृथ्वी का गोला | उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम् । | पूरी वसुधा ही एक कुटुम्ब — गोला उसी का प्रतीक है। |
योग्यताविस्तरः — पृष्ठ 140‘एतानि सुभाषितानि विविधग्रन्थेभ्यः स्वीकृतानि सन्ति’ — षण्णां ग्रन्थानां परिचयः (प्र.2 — अतिरिक्त अभ्यास)
| ग्रन्थः | रचनाकारः | परिचयः (हिन्दी) |
|---|---|---|
| (क) चाणक्यनीतिः | चाणक्यः | यह एक नीतिग्रन्थ है। इस ग्रन्थ में सूत्ररूप में धर्म, संस्कृति, न्यायव्यवस्था, शान्ति, सुशिक्षा आदि विषयों का सुन्दर विवरण है। |
| (ख) मनुस्मृतिः | महर्षिः मनुः | मनुस्मृति एक प्रसिद्ध नीतिग्रन्थ और धर्मग्रन्थ है। इसमें बारह अध्याय हैं। इस ग्रन्थ में संसार की उत्पत्ति, धर्म, संस्कृति तथा मनुष्य के कर्तव्यों आदि का वर्णन है। |
| (ग) पञ्चतन्त्रम् | पण्डितः विष्णुशर्मा | पञ्चतन्त्र एक कथाग्रन्थ है। इसमें पाँच तन्त्र हैं — मित्रभेदः, मित्रलाभः, काकोलूकीयम्, लब्धप्रणाशः और अपरीक्षितकारकम्। |
| (घ) हितोपदेशः | नारायणपण्डितः | हितोपदेश के रचनाकार नारायण पण्डित हैं। इसमें पशु-पक्षियों की कहानियों के द्वारा बच्चों के लिए नीति की शिक्षा प्रस्तुत की गई है। |
| (ङ) रामायणम् | महर्षिः वाल्मीकिः | यह ग्रन्थ भारतीय संस्कृति का आदर्श स्वरूप दिखाता है। इसमें भगवान् श्रीराम का चरित वर्णित है। यह ग्रन्थ ‘आदिकाव्य’ नाम से प्रसिद्ध है। |
| (च) सुभाषितरत्नभाण्डागारः | — (सङ्कलनग्रन्थः; पुस्तक में रचनाकार का नाम नहीं) | इस ग्रन्थ में सुभाषितों का संग्रह है। विविध संस्कृत-ग्रन्थों से सुभाषित चुनकर इस ग्रन्थ में उनका सङ्कलन किया गया है। |
परम्परा से प्रसिद्ध स्रोत (पुस्तक ने यह नहीं बताया कि कौन-सा श्लोक किस ग्रन्थ का है) —
| क्र. | सुभाषितम् | प्रायः यस्मात् ग्रन्थात् |
|---|---|---|
| १ | पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि… | चाणक्यनीतिः |
| २ | अयं निजः परो वेति… | हितोपदेशः / महोपनिषद् |
| ३ | उद्यमेन हि सिद्ध्यन्ति… | हितोपदेशः / पञ्चतन्त्रम् |
| ४ | अभिवादनशीलस्य… | मनुस्मृतिः |
| ५ | उद्यमः साहसं धैर्यम्… | सुभाषितसंग्रहाः (निश्चित स्रोत ज्ञात नहीं) |
| ६ | विद्या ददाति विनयम्… | हितोपदेशः |
| ७ | अपि स्वर्णमयी लङ्का… | रामायणम् (परम्परया श्रीरामस्य वचनम्) |
| ८ | पुस्तकस्था तु या विद्या… | चाणक्यनीतिः |
परियोजनाकार्यम् — पृष्ठ 140चत्वारि कार्याणि — स्फोरकपत्रनिर्माणम्, क्रियापदसूची, महापुरुषाणां जीवनपरिचयः तथा भाषणप्रतियोगिता
यह करने का काम है। आठों सुभाषितों के आठ पोस्टर बनाइए — ऊपर बड़े अक्षरों में श्लोक (दण्ड । और द्विदण्ड ।। सहित), नीचे उसका हिन्दी अर्थ और भाव से मेल खाता एक चित्र। फिर उन्हें क्रम से कक्षा की दीवार पर लगाइए।
| क्रियापदम् | धातुः | पुरुषः / वचनम् | नूतनं वाक्यम् |
|---|---|---|---|
| विधीयते | वि + धा (कर्मवाच्ये) | प्रथमपुरुषः, एकवचनम् | विद्यालये नियमः विधीयते । |
| सिद्ध्यन्ति | सिध् | प्रथमपुरुषः, बहुवचनम् | परिश्रमेण सर्वाणि कार्याणि सिद्ध्यन्ति । |
| प्रविशन्ति | प्र + विश् | प्रथमपुरुषः, बहुवचनम् | छात्राः कक्षां प्रविशन्ति । |
| वर्धन्ते | वृध् | प्रथमपुरुषः, बहुवचनम् | उद्याने वृक्षाः वर्धन्ते । |
| वर्तन्ते | वृत् | प्रथमपुरुषः, बहुवचनम् | ग्रामे बहवः जनाः वर्तन्ते । |
| ददाति | दा | प्रथमपुरुषः, एकवचनम् | माता पुत्राय दुग्धं ददाति । |
| याति | या | प्रथमपुरुषः, एकवचनम् | सः प्रतिदिनं विद्यालयं याति । |
| आप्नोति | आप् | प्रथमपुरुषः, एकवचनम् | परिश्रमी छात्रः यशः आप्नोति । |
| रोचते | रुच् | प्रथमपुरुषः, एकवचनम् | मह्यं संस्कृतभाषा रोचते । |
| भवति / सन्ति | भू / अस् | एकवचनम् / बहुवचनम् | सत्यम् एव श्रेष्ठं भवति । ग्रन्थे बहूनि सुभाषितानि सन्ति । |
नमूना उत्तर (पञ्च महापुरुषाः) —
| महापुरुषः | कः गुणः | जीवनपरिचयः (संक्षेपेण) |
|---|---|---|
| डॉ. ए.पी.जे. अब्दुल कलाम | उद्यमः, विद्या | रामेश्वरम् के एक साधारण परिवार में जन्म। समाचार-पत्र बाँटकर पढ़ाई की, आगे चलकर वैज्ञानिक और भारत के राष्ट्रपति बने। ‘सपने वे नहीं जो नींद में आएँ, सपने वे हैं जो सोने न दें’ — यह उन्हीं का वाक्य है। |
| महर्षि वाल्मीकि | विद्या, तपः | रामायण के रचयिता, ‘आदिकवि’ कहलाते हैं। तपस्या और अध्ययन से उन्होंने अपना जीवन पूरी तरह बदल लिया — यही उनके चरित्र की सबसे बड़ी सीख है। |
| स्वामी विवेकानन्दः | धैर्यम्, साहसम् | अपार स्मरणशक्ति और अध्ययन के धनी। शिकागो की धर्मसभा (1893) में ‘भाइयो और बहनो’ कहकर भारत की संस्कृति पूरे संसार के सामने रखी। |
| सन्त कबीरः | विनयः, उदारता | सन्त-कवि, जिन्होंने जुलाहे का काम करते हुए सादा जीवन जिया और अपने दोहों में जाति और मत के भेद को नकारकर सब मनुष्यों को एक बताया — ‘वसुधैव कुटुम्बकम्’ का भाव। |
| श्रीमती सावित्रीबाई फुले | उद्यमः, विद्या | भारत की पहली महिला शिक्षिकाओं में से एक। विरोध सहकर भी बालिकाओं के लिए विद्यालय खोले — ‘विद्या ददाति विनयम्’ का जीवित उदाहरण। |
नमूना भाषण (संस्कृतम्) —
अद्य अहं ‘वसुधैव कुटुम्बकम्’ इति विषये किञ्चित् वदामि ।
‘अयं निजः परो वेति गणना लघुचेतसाम् । उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम् ॥’
अस्य अर्थः — यः जनः ‘एषः मम, एषः अन्यस्य’ इति चिन्तयति, तस्य हृदयं लघु भवति ।
यस्य हृदयम् उदारं भवति, तस्य कृते सम्पूर्णा वसुधा एव कुटुम्बकम् ।
अस्माकं भारतदेशः सदा एतम् एव सन्देशं ददाति ।
अतः वयं सर्वे मिलित्वा वदामः — सर्वे भवन्तु सुखिनः ।
धन्यवादः ।
Chapter 13 of 16 – Sanskrit
- Previous: Chapter 12 Tvam Apanam Gachchha
- Next: Chapter 14 Alasyam Hi Manushyanam
- All chapters: NCERT Solutions Class 6 Sanskrit
Also for This Chapter
NCERT Solutions Class 6 Sanskrit Chapter 13 Prithivyam Trini Ratnani – Overview
| Class | Class 6 |
| Subject | Sanskrit |
| Chapter | 13 – Prithivyam Trini Ratnani |
| Session | 2027 |
| Format | Full answers on this page + PDF |
NCERT Solutions Class 6 Sanskrit Chapter 13 – FAQs
Where can I download NCERT Solutions Class 6 Sanskrit Chapter 13 Prithivyam Trini Ratnani PDF?
Read every answer on this page, or download the free PDF from the table at the top.
Is this for the 2027 session?
Yes, it follows the latest NCERT Class 6 Sanskrit book for 2027.
How many questions are solved in NCERT Class 6 Sanskrit Chapter 13?
All questions of the chapter – the in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises.
How should I use these solutions?
Read the chapter in the NCERT book first, attempt the questions yourself, then check your answers here.