Skip to content

NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 13 Prithivyam Trini Ratnani (PDF) – 2027

NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 13 Prithivyam Trini Ratnani – step-by-step answers to every exercise and in-text question of the chapter, as per the latest NCERT syllabus for 2027. Read them online or download the free question-answer PDF.

कक्षा 6 संस्कृत (दीपकम्), त्रयोदशः पाठः — पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि। यह पाठ आठ सुभाषितों का संग्रह है। यहाँ पृष्ठ 130–140 के क्रम से हल हैं — आरम्भिक चित्रकथा का हिन्दी अनुवाद, हर सुभाषित का अन्वय, हिन्दी अर्थ और भाव, वयं शब्दार्थान् जानीमः की तालिका, वयम् अभ्यासं कुर्मः के प्रश्न १–१०, योग्यताविस्तरः तथा परियोजनाकार्यम्।

NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 13 Prithivyam Trini Ratnani PDF

All the answers are on this page below. The PDF also explains every answer – why it is right and how to check it – so download it for revision.

PDFChapterDownload
Solutions PDFPrithivyam Trini RatnaniView PDF

पाठ का हिंदी अनुवाद

आरम्भ — चित्रकथा (कक्षा में स्फोरकपत्राणि)
छात्राः ! पश्यन्तु, अद्य मम हस्ते स्फोरकपत्राणि सन्ति।
शिक्षक — छात्रो! देखो, आज मेरे हाथ में पोस्टर (स्फोरकपत्र) हैं।
श्रीमन् ! स्फोरकपत्रे किम् अस्ति ?
छात्र — श्रीमान्! पोस्टर पर क्या है?
छात्राः ! एतानि स्फोरकपत्राणि भित्तौ स्थापयन्तु। तदनन्तरं स्वयम् एव पश्यन्तु।
शिक्षक — छात्रो! इन पोस्टरों को दीवार पर लगाओ। उसके बाद स्वयं ही देख लो।
श्रीमन् ! स्फोरकपत्रे तु सुन्दरं चित्रम् अस्ति। श्लोकाः अपि सन्ति।
छात्रा — श्रीमान्! पोस्टर पर तो सुंदर चित्र है। श्लोक भी हैं।
सत्यम् ! एतानि सुभाषितानि सन्ति। सुन्दरवचनानि एव सुभाषितानि भवन्ति। एतानि अस्माकं कृते उत्तमकार्यार्थं प्रेरणां यच्छन्ति।
शिक्षक — सच! ये सुभाषित हैं। सुंदर वचन ही सुभाषित होते हैं। ये हमें अच्छे काम करने की प्रेरणा देते हैं।
श्रीमन् ! तर्हि वयं सुभाषितानि पठामः।
छात्रा — श्रीमान्! तो हम सुभाषित पढ़ते हैं।
सुभाषितम् १ — पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि
पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि जलमन्नं सुभाषितम्।
मूढैः पाषाणखण्डेषु रत्नसंज्ञा विधीयते॥
पृथ्वी पर तीन रत्न हैं — जल, अन्न और सुभाषित (सुंदर वचन)। मूर्खों के द्वारा पत्थर के टुकड़ों को ‘रत्न’ नाम दिया जाता है।
भावार्थः – पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि सन्ति। तानि रत्नानि जलम् अन्नं सुभाषितं च भवन्ति। किन्तु मूर्खजनाः तु पाषाणखण्डान् रत्नानि इति वदन्ति।
भावार्थ — पृथ्वी पर तीन रत्न हैं। वे रत्न हैं — जल, अन्न और सुभाषित। किन्तु मूर्ख लोग तो पत्थर के टुकड़ों को ‘रत्न’ कहते हैं।
सुभाषितम् २ — अयं निजः परो वेति
अयं निजः परो वेति गणना लघुचेतसाम्।
उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम्॥
‘यह अपना है या पराया है’ — ऐसी गिनती छोटे (संकुचित) हृदय वालों की होती है। उदार चरित्र वालों के लिए तो सारी पृथ्वी ही परिवार है।
भावार्थः – एषः स्वजनः अस्ति, एषः च परः जनः अस्ति इति एतादृशं चिन्तनं तु सङ्कुचितभावयुक्तानां जनानां भवति।
भावार्थ — ‘यह अपना आदमी है और यह पराया आदमी है’ — ऐसा सोचना तो संकुचित भाव वाले लोगों का होता है।
येषाम् उदारस्वभावः अस्ति तेषां कृते तु सम्पूर्णा पृथ्वी एव परिवारः भवति। सर्वे जनाः मम परिवारस्य सदस्याः सन्ति इति ते चिन्तयन्ति।
जिनका स्वभाव उदार है, उनके लिए तो सम्पूर्ण पृथ्वी ही परिवार होती है। वे सोचते हैं कि सभी लोग मेरे परिवार के सदस्य हैं।
सुभाषितम् ३ — उद्यमेन हि सिद्ध्यन्ति
उद्यमेन हि सिद्ध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः।
न हि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुखे मृगाः॥
परिश्रम से ही काम पूरे (सफल) होते हैं, केवल मन की इच्छाओं से नहीं। (जैसे) सोए हुए शेर के मुँह में हिरण (अपने आप) प्रवेश नहीं करते।
भावार्थः – वयं यानि कार्याणि कुर्मः तानि केवलम् इच्छया न सिद्ध्यन्ति। कार्यस्य सिद्ध्यर्थं परिश्रमः तु आवश्यकः एव।
भावार्थ — हम जो काम करते हैं, वे केवल इच्छा से पूरे नहीं होते। काम की सफलता के लिए परिश्रम तो आवश्यक ही है।
सिंहः यद्यपि शक्तिमान् भवति तथापि आहारस्य कृते सः अपि परिश्रमं करोति। सुप्तस्य सिंहस्य मुखे मृगाः स्वयम् एव न प्रविशन्ति।
शेर यद्यपि शक्तिशाली होता है, तो भी भोजन के लिए वह भी परिश्रम करता है। सोए हुए शेर के मुँह में हिरण अपने आप ही प्रवेश नहीं करते।
सुभाषितम् ४ — अभिवादनशीलस्य
अभिवादनशीलस्य नित्यं वृद्धोपसेविनः।
चत्वारि तस्य वर्धन्ते आयुर्विद्या यशो बलम्॥
जो सदा प्रणाम करने के स्वभाव वाला है और नित्य बड़े-बुजुर्गों की सेवा करता है, उसकी चार चीज़ें बढ़ती हैं — आयु, विद्या, यश और बल।
भावार्थः – यः जनः सर्वदा वृद्धानां ज्येष्ठानां च सेवां सम्मानं च करोति, तथा च यः तान् सविनयं प्रणमति, तस्य जनस्य आयुः विद्या यशः बलं च वर्धन्ते।
भावार्थ — जो व्यक्ति सदा बुजुर्गों और बड़ों की सेवा और सम्मान करता है, और जो उन्हें विनम्रता से प्रणाम करता है, उस व्यक्ति की आयु, विद्या, यश और बल बढ़ते हैं।
सुभाषितम् ५ — उद्यमः साहसं धैर्यम्
उद्यमः साहसं धैर्यं बुद्धिः शक्तिः पराक्रमः।
षडेते यत्र वर्तन्ते तत्र देवः सहायकृत्॥
परिश्रम, साहस, धैर्य, बुद्धि, शक्ति और पराक्रम — ये छह (गुण) जहाँ होते हैं, वहाँ भगवान (भी) सहायता करने वाले होते हैं।
भावार्थः – यः जनः परिश्रमं करोति, साहसं करोति, धैर्यं धरति, बुद्धेः प्रयोगं करोति, बलशाली वर्तते, पराक्रमी च वर्तते, तस्य कार्ये परमेश्वरः अपि सहायतां करोति।
भावार्थ — जो व्यक्ति परिश्रम करता है, साहस करता है, धैर्य रखता है, बुद्धि का प्रयोग करता है, बलवान रहता है और पराक्रमी रहता है, उसके काम में परमेश्वर भी सहायता करते हैं।
सुभाषितम् ६ — विद्या ददाति विनयम्
विद्या ददाति विनयं विनयाद्याति पात्रताम्।
पात्रत्वाद्धनमाप्नोति धनाद्धर्मं ततः सुखम्॥
विद्या विनय (नम्रता) देती है। विनय से (मनुष्य) योग्यता पाता है, योग्यता से धन प्राप्त करता है, धन से धर्म और उसके बाद सुख (प्राप्त करता है)।
भावार्थः – विद्या विनयं ददाति, विनयकारणेन जनः योग्यतां प्राप्नोति, योग्यः जनः सरलतया धनम् अर्जयति, धनेन धर्मम् आचरति, धर्मस्य आचरणेन जनः सुखं प्राप्नोति, अतः विद्या अवश्यमेव सुखं ददाति।
भावार्थ — विद्या विनय देती है। विनय के कारण मनुष्य योग्यता प्राप्त करता है। योग्य मनुष्य सरलता से धन कमाता है, धन से धर्म का आचरण करता है, और धर्म के आचरण से मनुष्य सुख पाता है। इसलिए विद्या अवश्य ही सुख देती है।
सुभाषितम् ७ — अपि स्वर्णमयी लङ्का
अपि स्वर्णमयी लङ्का न मे लक्ष्मण रोचते।
जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी॥
हे लक्ष्मण! सोने की बनी लंका भी मुझे अच्छी नहीं लगती। (क्योंकि) माता और जन्मभूमि स्वर्ग से भी बढ़कर (महान) हैं।
भावार्थः – श्रीरामः लक्ष्मणं कथयति यत् हे लक्ष्मण ! यद्यपि लङ्का स्वर्णमयी अस्ति तथापि लङ्कायां निवासः न मह्यं रोचते, यतः जननी जन्मभूमिः च इति द्वयं स्वर्गात् अपि श्रेष्ठम् अस्ति। अतः मातृभूमौ निवासः उचितः।
भावार्थ — श्रीराम लक्ष्मण से कहते हैं कि हे लक्ष्मण! यद्यपि लंका सोने की बनी है, तो भी लंका में रहना मुझे अच्छा नहीं लगता, क्योंकि माता और जन्मभूमि — ये दोनों स्वर्ग से भी श्रेष्ठ हैं। इसलिए मातृभूमि में ही रहना उचित है।
सुभाषितम् ८ — पुस्तकस्था तु या विद्या
पुस्तकस्था तु या विद्या परहस्तगतं धनम्।
कार्यकाले समुत्पन्ने न सा विद्या न तद्धनम्॥
जो विद्या (केवल) पुस्तक में रखी है और जो धन दूसरे के हाथ में चला गया है — काम का समय आने पर न वह विद्या (काम आती है), न वह धन।
भावार्थः – कस्यचित् समीपे अनेकानि पुस्तकानि सन्ति किन्तु यदि तानि न कदापि पठितानि, तर्हि पुस्तके लिखितं ज्ञानं समागते अवसरे सहायकं न भवति, अपितु बुद्धिस्था विद्या एव कार्यं साधयति।
भावार्थ — किसी के पास अनेक पुस्तकें हैं, किन्तु यदि वे कभी पढ़ी ही नहीं गईं, तो पुस्तक में लिखा ज्ञान अवसर आने पर सहायक नहीं होता; बल्कि बुद्धि में बसी विद्या ही काम पूरा करती है।
एवमेव अन्येभ्यः प्रदत्तं धनम् अपि आवश्यक-समये सहायकं न भवति, स्वहस्ते यत् धनं भवति तदेव धनं कार्यं साधयति इति।
इसी प्रकार दूसरों को दिया हुआ धन भी ज़रूरत के समय सहायक नहीं होता; अपने हाथ में जो धन होता है, वही धन काम पूरा करता है।
योग्यताविस्तरः — सुभाषितों के ग्रन्थ
एतानि सुभाषितानि विविधग्रन्थेभ्यः स्वीकृतानि सन्ति। तेषां ग्रन्थानां परिचयः अत्र वर्णितः अस्ति, यथा –
ये सुभाषित अनेक ग्रन्थों से लिए गए हैं। उन ग्रन्थों का परिचय यहाँ दिया गया है, जैसे —
(क) चाणक्यनीतिः – एषः एकः नीतिग्रन्थः अस्ति। अस्य रचनाकारः चाणक्यः अस्ति।
(क) चाणक्यनीति — यह एक नीतिग्रन्थ है। इसके रचनाकार चाणक्य हैं।
अस्मिन् ग्रन्थे सूत्ररूपेण धर्म-संस्कृति-न्यायव्यवस्था-शान्ति-सुशिक्षा-इत्यादीनां विषये सुन्दरं विवरणम् अस्ति।
इस ग्रन्थ में सूत्रों के रूप में धर्म, संस्कृति, न्याय-व्यवस्था, शान्ति, अच्छी शिक्षा आदि विषयों का सुंदर वर्णन है।
(ख) मनुस्मृतिः – मनुस्मृतिः एकः प्रसिद्धः नीतिग्रन्थः धर्मग्रन्थः च अस्ति। अस्य रचनाकारः महर्षिः मनुः अस्ति।
(ख) मनुस्मृति — मनुस्मृति एक प्रसिद्ध नीतिग्रन्थ और धर्मग्रन्थ है। इसके रचनाकार महर्षि मनु हैं।
अस्मिन् ग्रन्थे द्वादश अध्यायाः सन्ति। अस्मिन् ग्रन्थे संसारस्य उत्पत्तिः, धर्मः, संस्कृतिः, मनुष्यस्य कर्तव्यानि इत्यादीनां वर्णनम् अस्ति।
इस ग्रन्थ में बारह अध्याय हैं। इस ग्रन्थ में संसार की उत्पत्ति, धर्म, संस्कृति, मनुष्य के कर्तव्य आदि का वर्णन है।
(ग) पञ्चतन्त्रम् – पञ्चतन्त्रं कथाग्रन्थः अस्ति। अस्य रचनाकारः पण्डितः विष्णुशर्मा अस्ति।
(ग) पञ्चतन्त्र — पञ्चतन्त्र कथाओं का ग्रन्थ है। इसके रचनाकार पण्डित विष्णुशर्मा हैं।
अस्मिन् पञ्च तन्त्राणि सन्ति। मित्रभेदः, मित्रलाभः, काकोलूकीयम्, लब्धप्रणाशः, अपरीक्षितकारकं च।
इसमें पाँच तन्त्र (भाग) हैं — मित्रभेद, मित्रलाभ, काकोलूकीय, लब्धप्रणाश और अपरीक्षितकारक।
(घ) हितोपदेशः – हितोपदेशस्य रचनाकारः नारायणपण्डितः अस्ति। अस्मिन् पशु-पक्षिणां कथाभिः बालानां कृते नीतिबोधः प्रस्तुतः अस्ति।
(घ) हितोपदेश — हितोपदेश के रचनाकार नारायण पण्डित हैं। इसमें पशु-पक्षियों की कथाओं के द्वारा बच्चों के लिए नीति की शिक्षा दी गई है।
(ङ) रामायणम् – एषः ग्रन्थः भारतीयसंस्कृतेः आदर्शस्वरूपं दर्शयति। रामायणस्य रचयिता महर्षिः वाल्मीकिः अस्ति।
(ङ) रामायण — यह ग्रन्थ भारतीय संस्कृति का आदर्श रूप दिखाता है। रामायण के रचयिता महर्षि वाल्मीकि हैं।
अस्मिन् ग्रन्थे भगवतः श्रीरामस्य चरितं वर्णितम् अस्ति। एषः ग्रन्थः आदिकाव्यम् इति नाम्ना प्रसिद्धः अस्ति।
इस ग्रन्थ में भगवान श्रीराम के चरित्र (जीवन) का वर्णन है। यह ग्रन्थ ‘आदिकाव्य’ नाम से प्रसिद्ध है।
(च) सुभाषितरत्नभाण्डागारः – अस्मिन् ग्रन्थे सुभाषितानां संग्रहः अस्ति। विविध-संस्कृतग्रन्थेभ्यः सुभाषितानि चित्वा अस्मिन् ग्रन्थे तेषां सङ्कलनं कृतम् अस्ति।
(च) सुभाषितरत्नभाण्डागार — इस ग्रन्थ में सुभाषितों का संग्रह है। अनेक संस्कृत ग्रन्थों से सुभाषित चुनकर इस ग्रन्थ में उनका संकलन किया गया है।

NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 13 Prithivyam Trini Ratnani – Questions and Answers

All questions of the chapter are answered below, in the order of the book – in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises. Each answer is written the way you would write it in the exam.

त्रयोदशः पाठः — पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि (चित्रकथा) — पृष्ठ 130पाठस्य प्रस्तावना — अध्यापकः स्फोरकपत्राणि आनयति, छात्राः सुभाषितानि पठन्ति

पाठः
प्र.1छात्राः ! पश्यन्तु, अद्य मम हस्ते स्फोरकपत्राणि सन्ति । श्रीमन् ! स्फोरकपत्रे किम् अस्ति ? …
… श्रीमन् ! तर्हि वयं सुभाषितानि पठामः ।
— अस्य सम्पूर्णस्य चित्रसंवादस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु ।
उत्तर
संस्कृतम् (मूलः संवादः)हिन्दी अनुवादः
अध्यापकः — छात्राः ! पश्यन्तु, अद्य मम हस्ते स्फोरकपत्राणि सन्ति ।अध्यापक — छात्रो! देखिए, आज मेरे हाथ में पोस्टर (भित्ति-पत्र) हैं।
छात्रः — श्रीमन् ! स्फोरकपत्रे किम् अस्ति ?छात्र — श्रीमान्! पोस्टर पर क्या है?
अध्यापकः — छात्राः ! एतानि स्फोरकपत्राणि भित्तौ स्थापयन्तु । तदनन्तरं स्वयम् एव पश्यन्तु ।अध्यापक — छात्रो! इन पोस्टरों को दीवार पर लगा दीजिए। उसके बाद स्वयं ही देख लीजिए।
छात्रा — श्रीमन् ! स्फोरकपत्रे तु सुन्दरं चित्रम् अस्ति । श्लोकाः अपि सन्ति ।छात्रा — श्रीमान्! पोस्टर पर तो सुन्दर चित्र है। श्लोक भी हैं।
अध्यापकः — सत्यम् ! एतानि सुभाषितानि सन्ति । सुन्दरवचनानि एव सुभाषितानि भवन्ति । एतानि अस्माकं कृते उत्तमकार्यार्थं प्रेरणां यच्छन्ति ।अध्यापक — सच है! ये सुभाषित हैं। सुन्दर वचन ही सुभाषित कहलाते हैं। ये हमें अच्छा काम करने के लिए प्रेरणा देते हैं।
छात्रः — श्रीमन् ! तर्हि वयं सुभाषितानि पठामः ।छात्र — श्रीमान्! तो फिर हम सुभाषित पढ़ते हैं (पढ़ें)।

सुभाषितानि (१ – २) — पृष्ठ 131‘पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि’ तथा ‘अयं निजः परो वेति’ — पदच्छेदः, अन्वयः, भावार्थः

सुभाषितम्
प्र.1पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि जलमन्नं सुभाषितम् । मूढैः पाषाणखण्डेषु रत्नसंज्ञा विधीयते ।। — अस्य सुभाषितस्य अन्वयं हिन्दी-अर्थं भावं च लिखन्तु ।
उत्तर

अन्वयः — पृथिव्यां जलम् अन्नं सुभाषितम् (इति) त्रीणि रत्नानि (सन्ति) । मूढैः पाषाणखण्डेषु रत्नसंज्ञा विधीयते ।

हिन्दी अर्थ — पृथ्वी पर तीन ही रत्न हैं — जल, अन्न और सुभाषित। मूर्ख लोगों के द्वारा तो पत्थर के टुकड़ों को ‘रत्न’ नाम दे दिया जाता है।

भावः — असली रत्न जल, अन्न और सुभाषित हैं, क्योंकि इनके बिना जीवन नहीं चलता; पत्थर के टुकड़ों को रत्न कहना मूर्खता है।

प्र.2अयं निजः परो वेति गणना लघुचेतसाम् । उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम् ।। — अस्य सुभाषितस्य अन्वयं हिन्दी-अर्थं भावं च लिखन्तु ।
उत्तर

अन्वयः — अयं निजः परः वा इति गणना लघुचेतसां (जनानां भवति) । उदारचरितानां (जनानां) तु वसुधा एव कुटुम्बकम् (भवति) ।

हिन्दी अर्थ — ‘यह अपना है, यह पराया है’ — ऐसी गिनती छोटे (संकुचित) हृदय वालों की होती है। उदार स्वभाव वालों के लिए तो सारी पृथ्वी ही एक कुटुम्ब है।

भावः — ‘यह अपना, वह पराया’ — ऐसा भेद छोटे मन वाले करते हैं; उदार लोग पूरी पृथ्वी को अपना परिवार मानते हैं।

सुभाषितानि (३ – ४) — पृष्ठ 132‘उद्यमेन हि सिद्ध्यन्ति कार्याणि’ तथा ‘अभिवादनशीलस्य’ — पदच्छेदः, अन्वयः, भावार्थः

सुभाषितम्
प्र.1उद्यमेन हि सिद्ध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः । न हि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुखे मृगाः ।। — अस्य सुभाषितस्य अन्वयं हिन्दी-अर्थं भावं च लिखन्तु ।
उत्तर

अन्वयः — कार्याणि उद्यमेन हि सिद्ध्यन्ति, मनोरथैः न (सिद्ध्यन्ति) । (यथा) मृगाः (स्वयं) सुप्तस्य सिंहस्य मुखे न प्रविशन्ति ।

हिन्दी अर्थ — काम परिश्रम से ही सिद्ध होते हैं, केवल मन के मनसूबों (इच्छाओं) से नहीं। सोए हुए शेर के मुँह में हिरण स्वयं तो नहीं घुस जाते।

भावः — काम परिश्रम से ही पूरे होते हैं, केवल इच्छा करने से नहीं; शक्तिशाली सिंह को भी भोजन के लिए परिश्रम करना पड़ता है।

प्र.2अभिवादनशीलस्य नित्यं वृद्धोपसेविनः । चत्वारि तस्य वर्धन्ते आयुर्विद्या यशो बलम् ।। — अस्य सुभाषितस्य अन्वयं हिन्दी-अर्थं भावं च लिखन्तु ।
उत्तर

अन्वयः — तस्य नित्यम् अभिवादनशीलस्य वृद्धोपसेविनः आयुः विद्या यशः बलम् (च इति) चत्वारि वर्धन्ते ।

हिन्दी अर्थ — जो सदा अभिवादन (प्रणाम) करने के स्वभाव वाला है और बड़े-बुजुर्गों की सेवा करता है, उसकी चार वस्तुएँ बढ़ती हैं — आयु, विद्या, यश और बल।

भावः — जो बड़ों को सदा प्रणाम करता है और उनकी सेवा करता है, उसकी आयु, विद्या, यश और बल बढ़ते हैं।

सुभाषितानि (५ – ६) — पृष्ठ 133‘उद्यमः साहसं धैर्यम्’ तथा ‘विद्या ददाति विनयम्’ — पदच्छेदः, अन्वयः, भावार्थः

सुभाषितम्
प्र.1उद्यमः साहसं धैर्यं बुद्धिः शक्तिः पराक्रमः । षडेते यत्र वर्तन्ते तत्र देवः सहायकृत् ।। — अस्य सुभाषितस्य अन्वयं हिन्दी-अर्थं भावं च लिखन्तु ।
उत्तर

अन्वयः — यत्र उद्यमः साहसं धैर्यं बुद्धिः शक्तिः पराक्रमः च एते षड् वर्तन्ते, तत्र देवः सहायकृत् (भवति) ।

हिन्दी अर्थ — परिश्रम, साहस, धैर्य, बुद्धि, शक्ति और पराक्रम — जहाँ ये छहों होते हैं, वहाँ ईश्वर भी सहायता करने वाले होते हैं।

भावः — जिस व्यक्ति में परिश्रम, साहस, धैर्य, बुद्धि, शक्ति और पराक्रम — ये छह गुण होते हैं, ईश्वर भी उसकी सहायता करता है।

प्र.2विद्या ददाति विनयं विनयाद्याति पात्रताम् । पात्रत्वाद्धनमाप्नोति धनाद्धर्मं ततः सुखम् ।। — अस्य सुभाषितस्य अन्वयं हिन्दी-अर्थं भावं च लिखन्तु ।
उत्तर

अन्वयः — विद्या विनयं ददाति, (मनुष्यः) विनयात् पात्रतां याति, पात्रत्वात् धनम् आप्नोति, धनात् धर्मं ततः सुखम् (च आप्नोति) ।

हिन्दी अर्थ — विद्या विनय देती है, विनय से मनुष्य योग्यता पाता है, योग्यता से धन पाता है, धन से धर्म और धर्म से सुख पाता है।

भावः — विद्या से विनय, विनय से योग्यता, योग्यता से धन, धन से धर्म और धर्म से सुख मिलता है; अतः विद्या ही सुख की जड़ है।

सुभाषितानि (७ – ८) — पृष्ठ 134‘अपि स्वर्णमयी लङ्का’ तथा ‘पुस्तकस्था तु या विद्या’ — पदच्छेदः, अन्वयः, भावार्थः

सुभाषितम्
प्र.1अपि स्वर्णमयी लङ्का न मे लक्ष्मण रोचते । जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी ।। — अस्य सुभाषितस्य अन्वयं हिन्दी-अर्थं भावं च लिखन्तु ।
उत्तर

अन्वयः — हे लक्ष्मण ! स्वर्णमयी अपि लङ्का मे (मह्यं) न रोचते । यतो हि जननी जन्मभूमिः च स्वर्गात् अपि गरीयसी (भवति) ।

हिन्दी अर्थ — हे लक्ष्मण! सोने की बनी हुई लङ्का भी मुझे अच्छी नहीं लगती। माता और जन्मभूमि स्वर्ग से भी बढ़कर हैं।

भावः — माता और जन्मभूमि स्वर्ग से भी बढ़कर हैं; सोने की लङ्का भी अपनी जन्मभूमि की बराबरी नहीं कर सकती।

प्र.2पुस्तकस्था तु या विद्या परहस्तगतं धनम् । कार्यकाले समुत्पन्ने न सा विद्या न तद्धनम् ।। — अस्य सुभाषितस्य अन्वयं हिन्दी-अर्थं भावं च लिखन्तु ।
उत्तर

अन्वयः — पुस्तकस्था तु या विद्या (अस्ति), परहस्तगतं (च यद्) धनम् (अस्ति), (तद् उभयम् अपि) कार्यकाले समुत्पन्ने (सति) — न सा विद्या, न (च) तद् धनम् (स्वस्य उपयोगाय भवति) ।

हिन्दी अर्थ — जो विद्या केवल पुस्तक में रखी है और जो धन दूसरे के हाथ में चला गया है — काम पड़ने पर न वह विद्या काम आती है, न वह धन।

भावः — केवल पुस्तक में रखी विद्या और दूसरे के हाथ गया धन ज़रूरत पर काम नहीं आते।

वयं शब्दार्थान् जानीमः — पृष्ठ 135पाठस्य द्वादश शब्दाः — संस्कृत-अर्थः, हिन्दी, English तथा ‘मातृभाषया अर्थं लिखन्तु’ स्तम्भः

शब्दार्थाः
प्र.1वयं शब्दार्थान् जानीमः — अधोलिखितानां शब्दानाम् अर्थान् (संस्कृते, हिन्द्याम्, आङ्ग्लभाषायां च) जानन्तु, अन्तिमे स्तम्भे मातृभाषया अपि अर्थं लिखन्तु —
मूढैः, निजः, परः, लघुचेतसाम्, वसुधा, उद्यमेन, वृद्धोपसेविनः, सहायकृत्, पात्रताम्, आप्नोति, गरीयसी, परहस्तेषु ।
उत्तर
शब्दःअर्थः (संस्कृतम्)हिन्दीEnglishकस्मात् सुभाषितात्
मूढैःमूर्खजनैःमूर्खों के द्वाराBy foolsपृथिव्यां त्रीणि रत्नानि
निजःस्वकीयःअपनाOwnअयं निजः परो वेति
परःअन्यः जनःअन्यOtherअयं निजः परो वेति
लघुचेतसाम्संकुचितहृदयानाम्क्षुद्र हृदय वालों काOf narrow-mindedअयं निजः परो वेति
वसुधाधरित्रीपृथ्वीEarthउदारचरितानां तु वसुधैव
उद्यमेनपरिश्रमेणपरिश्रम सेEffortउद्यमेन हि सिद्ध्यन्ति
वृद्धोपसेविनःवृद्धानां सेवकस्यबुजुर्गों की सेवा करने वाले काOf the person who serves eldersअभिवादनशीलस्य
सहायकृत्सहायकःसहायता करने वालाOne who helpsउद्यमः साहसं धैर्यम्
पात्रताम्योग्यताम्योग्यता कोAbilityविद्या ददाति विनयम्
आप्नोतिप्राप्तं करोतिप्राप्त करता हैReceivesविद्या ददाति विनयम्
गरीयसीश्रेष्ठामहानGreatजननी जन्मभूमिश्च
परहस्तेषुअन्येषां हस्तेषुअन्यों के हाथ मेंIn others handपुस्तकस्था तु या विद्या

वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 135प्रश्नौ १–२ : उच्चैः पठनम् तथा एकपदेन उत्तर-लेखनम् (क–च)

अभ्यासः
प्र.1एतानि सर्वाणि सुभाषितानि उच्चैः पठन्तु स्मरन्तु लिखन्तु च ।
उत्तर

यह करने का काम है: आठों सुभाषित उच्चैः पठनम् (ऊँचे स्वर में पढ़ना), स्मरणम् (कण्ठस्थ करना) और लेखनम् (बिना देखे लिखकर पुस्तक से मिलाना) — इन तीन चरणों में कीजिए। आठ सुभाषित ये हैं —

क्र.सुभाषितम् (प्रथमः चरणः)एकपदे भावः
१पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि जलमन्नं सुभाषितम्सच्चे रत्न
२अयं निजः परो वेति गणना लघुचेतसाम्वसुधैव कुटुम्बकम्
३उद्यमेन हि सिद्ध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैःपरिश्रम
४अभिवादनशीलस्य नित्यं वृद्धोपसेविनःबड़ों का आदर
५उद्यमः साहसं धैर्यं बुद्धिः शक्तिः पराक्रमःसफलता के छह गुण
६विद्या ददाति विनयं विनयाद्याति पात्रताम्विद्या की सीढ़ी
७अपि स्वर्णमयी लङ्का न मे लक्ष्मण रोचतेजन्मभूमि
८पुस्तकस्था तु या विद्या परहस्तगतं धनम्पढ़ी हुई विद्या ही काम की
प्र.2अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु —
(क) पृथिव्यां कति रत्नानि सन्ति ?
(ख) अयं निजः परो वा इति गणना केषां भवति ?
(ग) कार्याणि केन सिद्ध्यन्ति ?
(घ) विद्या किं ददाति ?
(ङ) जननी जन्मभूमिश्च कस्मात् गरीयसी ?
(च) लङ्का कीदृशी आसीत् ?
उत्तर
क्र.प्रश्नःउत्तरम् (एकपदेन)हिन्दीविभक्तिः
(क)पृथिव्यां कति रत्नानि सन्ति ?त्रीणितीनप्रथमा, बहुवचनम् (नपुं.)
(ख)अयं निजः परो वा इति गणना केषां भवति ?लघुचेतसाम्छोटे मन वालों कीषष्ठी, बहुवचनम्
(ग)कार्याणि केन सिद्ध्यन्ति ?उद्यमेनपरिश्रम सेतृतीया, एकवचनम्
(घ)विद्या किं ददाति ?विनयम्विनयद्वितीया, एकवचनम्
(ङ)जननी जन्मभूमिश्च कस्मात् गरीयसी ?स्वर्गात्स्वर्ग सेपञ्चमी, एकवचनम्
(च)लङ्का कीदृशी आसीत् ?स्वर्णमयीसोने की बनी हुईप्रथमा, एकवचनम् (स्त्री.)

वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 136प्रश्नौ ३–४ : एकवाक्येन उत्तराणि (क–च) तथा चित्रं दृष्ट्वा वाक्यरचना (क–ङ)

अभ्यासः
प्र.3अधोलिखितानां प्रश्नानाम् एकवाक्येन उत्तराणि लिखन्तु —
(क) पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि कानि सन्ति ?
(ख) उदारचरितानां भावः कः भवति ?
(ग) मृगाः स्वयमेव कस्य मुखे न प्रविशन्ति ?
(घ) अभिवादनशीलस्य नित्यं कानि वर्धन्ते ?
(ङ) मनुष्यः धनात् किम् आप्नोति ?
(च) उत्पन्नेषु कार्येषु कीदृशं धनम् उपयोगाय न भवति ?
उत्तर
क्र.उत्तरम् (संस्कृतम्)हिन्दी अर्थः
(क)पृथिव्यां जलम् अन्नं सुभाषितं च — एतानि त्रीणि रत्नानि सन्ति ।पृथ्वी पर जल, अन्न और सुभाषित — ये तीन रत्न हैं।
(ख)उदारचरितानां भावः ‘वसुधैव कुटुम्बकम्’ इति भवति ।उदार चरित्र वालों का भाव ‘सारी पृथ्वी ही परिवार है’ — ऐसा होता है।
(ग)मृगाः स्वयमेव सुप्तस्य सिंहस्य मुखे न प्रविशन्ति ।हिरण स्वयं ही सोए हुए सिंह के मुँह में प्रवेश नहीं करते।
(घ)अभिवादनशीलस्य नित्यम् आयुः विद्या यशः बलं च — एतानि चत्वारि वर्धन्ते ।अभिवादन करने वाले की आयु, विद्या, यश और बल — ये चार सदा बढ़ते हैं।
(ङ)मनुष्यः धनात् धर्मम् आप्नोति ।मनुष्य धन से धर्म प्राप्त करता है।
(च)उत्पन्नेषु कार्येषु परहस्तगतं धनम् उपयोगाय न भवति ।काम आ पड़ने पर दूसरे के हाथ में गया हुआ धन उपयोग में नहीं आता।
प्र.4चित्रं दृष्ट्वा वाक्यानि रचयन्तु —
(चित्र: बीच में फलों से लदा एक बड़ा वृक्ष; चारों ओर — एक सेब, गुलाब का फूल, टहनी पर हरे पत्ते, लकड़ी का लट्ठा, धूप में खड़ा छोटा पेड़ और नीचे उसकी छाया, कागज़ के पन्ने।)
उदाहरणम् — वृक्षः फलानि यच्छति । त्वं फलानि स्वीकरोषि । अहं फलानि स्वीकरोमि ।
(क) ……… (ख) ……… (ग) ……… (घ) ……… (ङ) ………
उत्तर

हर पंक्ति में वृक्ष से मिलने वाली एक वस्तु लेकर (उदाहरण की तरह) तीन वाक्य —

क्र.वृक्षः … यच्छतित्वं … स्वीकरोषिअहं … स्वीकरोमि
उदा.वृक्षः फलानि यच्छति ।त्वं फलानि स्वीकरोषि ।अहं फलानि स्वीकरोमि ।
(क)वृक्षः पुष्पाणि यच्छति ।त्वं पुष्पाणि स्वीकरोषि ।अहं पुष्पाणि स्वीकरोमि ।
(ख)वृक्षः पत्राणि यच्छति ।त्वं पत्राणि स्वीकरोषि ।अहं पत्राणि स्वीकरोमि ।
(ग)वृक्षः काष्ठं यच्छति ।त्वं काष्ठं स्वीकरोषि ।अहं काष्ठं स्वीकरोमि ।
(घ)वृक्षः छायां यच्छति ।त्वं छायां स्वीकरोषि ।अहं छायां स्वीकरोमि ।
(ङ)वृक्षः कागदपत्राणि यच्छति ।त्वं कागदपत्राणि स्वीकरोषि ।अहं कागदपत्राणि स्वीकरोमि ।

वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 137प्रश्नौ ५–६ : ‘आम्’ अथवा ‘न’ इति लेखनम् तथा चित्रे दर्शितस्य नाम लिङ्गं च निर्देशनम्

अभ्यासः
प्र.5अधोलिखितानि वाक्यानि पठित्वा ‘आम्’ अथवा ‘न’ इति लिखन्तु —
यथा – किं पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि सन्ति ? – आम् ।
(क) त्रीणि रत्नानि जलम् अन्नं पाषाणः च सन्ति ?
(ख) किं धर्मेण सुखं प्राप्यते ?
(ग) किं विद्या विनयं ददाति ?
(घ) किम् अभिवादनशीलस्य विद्या वर्धते ?
(ङ) किम् उद्यमेन कार्याणि नश्यन्ति ?
(च) किं जन्मभूमिः स्वर्गात् गरीयसी भवति ?
उत्तर
क्र.वाक्यम्उत्तरम्कारणम्
यथाकिं पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि सन्ति ?आम्‘पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि…’ — श्लोक स्वयं कहता है।
(क)त्रीणि रत्नानि जलम् अन्नं पाषाणः च सन्ति ?नतीसरा रत्न पाषाण नहीं, सुभाषितम् है। पाषाणखण्ड तो मूर्ख लोग रत्न कहते हैं।
(ख)किं धर्मेण सुखं प्राप्यते ?आम्‘धनाद्धर्मं ततः सुखम्’ — धर्म से सुख मिलता है।
(ग)किं विद्या विनयं ददाति ?आम्‘विद्या ददाति विनयम्’ — श्लोक का पहला ही चरण।
(घ)किम् अभिवादनशीलस्य विद्या वर्धते ?आम्चार वस्तुएँ बढ़ती हैं — आयुः, विद्या, यशः, बलम्।
(ङ)किम् उद्यमेन कार्याणि नश्यन्ति ?नउद्यम से काम नष्ट नहीं, सिद्ध होते हैं — ‘उद्यमेन हि सिद्ध्यन्ति कार्याणि’।
(च)किं जन्मभूमिः स्वर्गात् गरीयसी भवति ?आम्‘जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी’।
प्र.6चित्रे दर्शितस्य नाम लिङ्गं च निर्दिशन्तु —
यथा — (गुलाब का फूल) पुष्पम् – नपुंसकलिङ्गम्
शेष चित्र: (२) शेर (३) सेब (४) साड़ी पहने एक महिला (५) धूप में खड़ा छोटा पेड़, नीचे उसकी छाया (६) पुस्तकों का ढेर
उत्तर
क्र.चित्रम्नामलिङ्गम्पहचान
यथागुलाब का फूलपुष्पम्नपुंसकलिङ्गम्अन्त में ‘-म्’
२सिंहसिंहःपुंलिङ्गम्अन्त में विसर्ग ‘-ः’
३सेबफलम् (सेवफलम्)नपुंसकलिङ्गम्अन्त में ‘-म्’
४स्त्रीनारी (महिला)स्त्रीलिङ्गम्अन्त में ‘-ई’ / ‘-आ’
५छायादार वृक्षवृक्षः (अथवा छाया – स्त्रीलिङ्गम्)पुंलिङ्गम्अन्त में विसर्ग ‘-ः’
६पुस्तकों का ढेरपुस्तकम् (पुस्तकानि)नपुंसकलिङ्गम्अन्त में ‘-म्’

वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 138प्रश्नौ ७–८ : वलये पदानि विलिख्य सुभाषितपूर्तिः तथा पट्टिकातः लिङ्गानुसारं पदचयनम्

अभ्यासः
प्र.7वलये पदानि विलिख्य सुभाषितं पूरयन्तु —
पंक्ति १ : विद्या – ददाति – ……… – विनयात् – ………
पंक्ति २ : धनात् – ……… – धनम् – ……… – पात्रताम् (‘पात्रताम्’ ऊपर पंक्ति १ के अन्तिम वलय से जुड़ा है)
पंक्ति ३ : ……… (‘धनात्’ से जुड़ा) – ततः – ………
उत्तर

रिक्त वलयों में — विनयम्, याति, पात्रत्वात्, आप्नोति, धर्मम्, सुखम्। पूरा सुभाषित: विद्या ददाति विनयं विनयाद्याति पात्रताम्। पात्रत्वाद्धनमाप्नोति धनाद्धर्मं ततः सुखम्॥

पंक्तिःवलयेषु पदानि (क्रमेण)
प्रथमा (वामतः → दक्षिणतः)विद्या → ददाति → विनयम् → विनयात् → याति
द्वितीया (दक्षिणतः → वामतः)पात्रताम् → पात्रत्वात् → धनम् → आप्नोति → धनात्
तृतीया (वामतः → दक्षिणतः)धर्मम् → ततः → सुखम्
प्र.8पट्टिकातः पदानि चित्वा निर्देशानुसारं पदानि लिखन्तु —
(पट्टिका : जननी, धैर्यम्, विद्या, विनयः, निजः, पत्रम्, बुद्धिः, मूलम्, पराक्रमः, शक्तिः, धनम्, उद्यमः)
(क) प्रथमान्त-पुंलिङ्गपदानि सन्ति – १. उद्यमः २. … ३. … ४. …
(ख) प्रथमान्त-स्त्रीलिङ्गपदानि सन्ति – १. वसुधा २. … ३. … ४. …
(ग) प्रथमान्त-नपुंसकलिङ्गपदानि सन्ति – १. साहसम् २. … ३. … ४. …
उत्तर
(क) १. उद्यमः (दत्तम्) २. विनयः ३. निजः ४. पराक्रमः
(ख) १. वसुधा (दत्तम्) २. जननी ३. विद्या ४. बुद्धिः, शक्तिः
(ग) १. साहसम् (दत्तम्) २. धैर्यम् ३. पत्रम् ४. मूलम्, धनम्

वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 138–139प्रश्नौ ९–१० : पाठगतानि सुभाषितानि स्मृत्वा रिक्तस्थानपूर्तिः (क–छ) तथा चित्राणि दृष्ट्वा उचितानां श्लोकांशानां लेखनम्

अभ्यासः
प्र.9पाठगतानि सुभाषितानि स्मृत्वा रिक्तस्थानानि पूरयन्तु —
(क) पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि ……… सुभाषितम् ।
(ख) उदारचरितानां तु ……… कुटुम्बकं भवति ।
(ग) उद्यमेन हि ……… सिद्ध्यन्ति ।
(घ) अभिवादनशीलस्य वृद्धोपसेविनः ……… वर्धन्ते ।
(ङ) उद्यमः ……… पराक्रमः ।
(च) विद्या ……… ददाति ।
(छ) जननी जन्मभूमिश्च ……… गरीयसी भवति ।
उत्तर
क्र.पूर्णं वाक्यम्रिक्तस्थाने पदम्
(क)पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि जलमन्नं सुभाषितम् ।जलमन्नं (जलम् + अन्नम्)
(ख)उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकं भवति ।वसुधैव (वसुधा + एव)
(ग)उद्यमेन हि कार्याणि सिद्ध्यन्ति ।कार्याणि
(घ)अभिवादनशीलस्य वृद्धोपसेविनः चत्वारि वर्धन्ते ।चत्वारि (अथवा — आयुर्विद्या यशो बलम्)
(ङ)उद्यमः साहसं धैर्यं बुद्धिः शक्तिः पराक्रमः ।साहसं धैर्यं बुद्धिः शक्तिः
(च)विद्या विनयं ददाति ।विनयम् / विनयं
(छ)जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी भवति ।स्वर्गादपि (स्वर्गात् + अपि)
प्र.10चित्राणि दृष्ट्वा उचितान् श्लोकांशान् लिखन्तु —
(पञ्च चित्राणि: (१) हथौड़े से रंग-बिरंगे पत्थर तोड़ता एक व्यक्ति; (२) एक गोले में नल से गिरता जल, थाली में रोटी-दाल-चावल और एक पुस्तक; (३) भारत का मानचित्र; (४) एक व्यक्ति दूसरे को धन की पोटली देता हुआ; (५) पृथ्वी का गोला)
उत्तर
क्र.चित्रे किम् अस्तिउचितः श्लोकांशःक्यों
१पत्थर तोड़ता व्यक्तिमूढैः पाषाणखण्डेषु रत्नसंज्ञा विधीयते ।चित्र में पाषाणखण्ड ही हैं, जिन्हें मूर्ख ‘रत्न’ कहते हैं।
२जल, भोजन, पुस्तकपृथिव्यां त्रीणि रत्नानि जलमन्नं सुभाषितम् ।तीनों रत्न एक साथ — जल, अन्न और (पुस्तक = ) सुभाषित।
३भारत का मानचित्रजननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी ।मानचित्र जन्मभूमि का सङ्केत है।
४धन की पोटली देता व्यक्तिपुस्तकस्था तु या विद्या परहस्तगतं धनम् ।धन दूसरे के हाथ में जा रहा है — ‘परहस्तगतं धनम्’।
५पृथ्वी का गोलाउदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम् ।पूरी वसुधा ही एक कुटुम्ब — गोला उसी का प्रतीक है।

योग्यताविस्तरः — पृष्ठ 140‘एतानि सुभाषितानि विविधग्रन्थेभ्यः स्वीकृतानि सन्ति’ — षण्णां ग्रन्थानां परिचयः (प्र.2 — अतिरिक्त अभ्यास)

योग्यताविस्तरः
प्र.1एतानि सुभाषितानि विविधग्रन्थेभ्यः स्वीकृतानि सन्ति । तेषां ग्रन्थानां परिचयः अत्र वर्णितः अस्ति, यथा — (क) चाणक्यनीतिः (ख) मनुस्मृतिः (ग) पञ्चतन्त्रम् (घ) हितोपदेशः (ङ) रामायणम् (च) सुभाषितरत्नभाण्डागारः । — एषां ग्रन्थानां परिचयस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु ।
उत्तर
ग्रन्थःरचनाकारःपरिचयः (हिन्दी)
(क) चाणक्यनीतिःचाणक्यःयह एक नीतिग्रन्थ है। इस ग्रन्थ में सूत्ररूप में धर्म, संस्कृति, न्यायव्यवस्था, शान्ति, सुशिक्षा आदि विषयों का सुन्दर विवरण है।
(ख) मनुस्मृतिःमहर्षिः मनुःमनुस्मृति एक प्रसिद्ध नीतिग्रन्थ और धर्मग्रन्थ है। इसमें बारह अध्याय हैं। इस ग्रन्थ में संसार की उत्पत्ति, धर्म, संस्कृति तथा मनुष्य के कर्तव्यों आदि का वर्णन है।
(ग) पञ्चतन्त्रम्पण्डितः विष्णुशर्मापञ्चतन्त्र एक कथाग्रन्थ है। इसमें पाँच तन्त्र हैं — मित्रभेदः, मित्रलाभः, काकोलूकीयम्, लब्धप्रणाशः और अपरीक्षितकारकम्।
(घ) हितोपदेशःनारायणपण्डितःहितोपदेश के रचनाकार नारायण पण्डित हैं। इसमें पशु-पक्षियों की कहानियों के द्वारा बच्चों के लिए नीति की शिक्षा प्रस्तुत की गई है।
(ङ) रामायणम्महर्षिः वाल्मीकिःयह ग्रन्थ भारतीय संस्कृति का आदर्श स्वरूप दिखाता है। इसमें भगवान् श्रीराम का चरित वर्णित है। यह ग्रन्थ ‘आदिकाव्य’ नाम से प्रसिद्ध है।
(च) सुभाषितरत्नभाण्डागारः— (सङ्कलनग्रन्थः; पुस्तक में रचनाकार का नाम नहीं)इस ग्रन्थ में सुभाषितों का संग्रह है। विविध संस्कृत-ग्रन्थों से सुभाषित चुनकर इस ग्रन्थ में उनका सङ्कलन किया गया है।
प्र.2(अतिरिक्त अभ्यास) पाठगतानि अष्ट सुभाषितानि कस्मात् कस्मात् ग्रन्थात् गृहीतानि इति परम्परया प्रसिद्धम् — तत् लिखन्तु ।
उत्तर

परम्परा से प्रसिद्ध स्रोत (पुस्तक ने यह नहीं बताया कि कौन-सा श्लोक किस ग्रन्थ का है) —

क्र.सुभाषितम्प्रायः यस्मात् ग्रन्थात्
१पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि…चाणक्यनीतिः
२अयं निजः परो वेति…हितोपदेशः / महोपनिषद्
३उद्यमेन हि सिद्ध्यन्ति…हितोपदेशः / पञ्चतन्त्रम्
४अभिवादनशीलस्य…मनुस्मृतिः
५उद्यमः साहसं धैर्यम्…सुभाषितसंग्रहाः (निश्चित स्रोत ज्ञात नहीं)
६विद्या ददाति विनयम्…हितोपदेशः
७अपि स्वर्णमयी लङ्का…रामायणम् (परम्परया श्रीरामस्य वचनम्)
८पुस्तकस्था तु या विद्या…चाणक्यनीतिः

परियोजनाकार्यम् — पृष्ठ 140चत्वारि कार्याणि — स्फोरकपत्रनिर्माणम्, क्रियापदसूची, महापुरुषाणां जीवनपरिचयः तथा भाषणप्रतियोगिता

परियोजनाकार्यम्
प्र.1पाठस्य सर्वाणि सुभाषितानि बृहत्-स्फोरकपत्रे सचित्रं लिखित्वा कक्षायाः भित्तौ स्थापयन्तु ।
उत्तर

यह करने का काम है। आठों सुभाषितों के आठ पोस्टर बनाइए — ऊपर बड़े अक्षरों में श्लोक (दण्ड । और द्विदण्ड ।। सहित), नीचे उसका हिन्दी अर्थ और भाव से मेल खाता एक चित्र। फिर उन्हें क्रम से कक्षा की दीवार पर लगाइए।

प्र.2सुभाषितेषु प्रयुक्तानां क्रियापदानां सूचीं कुर्वन्तु । तेषाम् आधारेण वाक्यरचनां कुर्वन्तु ।
उत्तर
क्रियापदम्धातुःपुरुषः / वचनम्नूतनं वाक्यम्
विधीयतेवि + धा (कर्मवाच्ये)प्रथमपुरुषः, एकवचनम्विद्यालये नियमः विधीयते ।
सिद्ध्यन्तिसिध्प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्परिश्रमेण सर्वाणि कार्याणि सिद्ध्यन्ति ।
प्रविशन्तिप्र + विश्प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्छात्राः कक्षां प्रविशन्ति ।
वर्धन्तेवृध्प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्उद्याने वृक्षाः वर्धन्ते ।
वर्तन्तेवृत्प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्ग्रामे बहवः जनाः वर्तन्ते ।
ददातिदाप्रथमपुरुषः, एकवचनम्माता पुत्राय दुग्धं ददाति ।
यातियाप्रथमपुरुषः, एकवचनम्सः प्रतिदिनं विद्यालयं याति ।
आप्नोतिआप्प्रथमपुरुषः, एकवचनम्परिश्रमी छात्रः यशः आप्नोति ।
रोचतेरुच्प्रथमपुरुषः, एकवचनम्मह्यं संस्कृतभाषा रोचते ।
भवति / सन्तिभू / अस्एकवचनम् / बहुवचनम्सत्यम् एव श्रेष्ठं भवति । ग्रन्थे बहूनि सुभाषितानि सन्ति ।
प्र.3विद्या, उद्यमः, अभिवादनशीलः इत्यादिगुणाः येषु सन्ति तादृशानां पञ्चानां महापुरुषाणां जीवनपरिचयं पठन्तु लिखन्तु च ।
उत्तर

नमूना उत्तर (पञ्च महापुरुषाः) —

महापुरुषःकः गुणःजीवनपरिचयः (संक्षेपेण)
डॉ. ए.पी.जे. अब्दुल कलामउद्यमः, विद्यारामेश्वरम् के एक साधारण परिवार में जन्म। समाचार-पत्र बाँटकर पढ़ाई की, आगे चलकर वैज्ञानिक और भारत के राष्ट्रपति बने। ‘सपने वे नहीं जो नींद में आएँ, सपने वे हैं जो सोने न दें’ — यह उन्हीं का वाक्य है।
महर्षि वाल्मीकिविद्या, तपःरामायण के रचयिता, ‘आदिकवि’ कहलाते हैं। तपस्या और अध्ययन से उन्होंने अपना जीवन पूरी तरह बदल लिया — यही उनके चरित्र की सबसे बड़ी सीख है।
स्वामी विवेकानन्दःधैर्यम्, साहसम्अपार स्मरणशक्ति और अध्ययन के धनी। शिकागो की धर्मसभा (1893) में ‘भाइयो और बहनो’ कहकर भारत की संस्कृति पूरे संसार के सामने रखी।
सन्त कबीरःविनयः, उदारतासन्त-कवि, जिन्होंने जुलाहे का काम करते हुए सादा जीवन जिया और अपने दोहों में जाति और मत के भेद को नकारकर सब मनुष्यों को एक बताया — ‘वसुधैव कुटुम्बकम्’ का भाव।
श्रीमती सावित्रीबाई फुलेउद्यमः, विद्याभारत की पहली महिला शिक्षिकाओं में से एक। विरोध सहकर भी बालिकाओं के लिए विद्यालय खोले — ‘विद्या ददाति विनयम्’ का जीवित उदाहरण।
प्र.4‘वसुधैव कुटुम्बकम्’ इति विषये एकां भाषणप्रतियोगिताम् आयोजयन्तु ।
उत्तर

नमूना भाषण (संस्कृतम्) —

सम्माननीयाः गुरुजनाः, प्रियाः सुहृदः च !
अद्य अहं ‘वसुधैव कुटुम्बकम्’ इति विषये किञ्चित् वदामि ।
‘अयं निजः परो वेति गणना लघुचेतसाम् । उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम् ॥’
अस्य अर्थः — यः जनः ‘एषः मम, एषः अन्यस्य’ इति चिन्तयति, तस्य हृदयं लघु भवति ।
यस्य हृदयम् उदारं भवति, तस्य कृते सम्पूर्णा वसुधा एव कुटुम्बकम् ।
अस्माकं भारतदेशः सदा एतम् एव सन्देशं ददाति ।
अतः वयं सर्वे मिलित्वा वदामः — सर्वे भवन्तु सुखिनः ।
धन्यवादः ।

Chapter 13 of 16 – Sanskrit

Also for This Chapter

NCERT Solutions Class 6 Sanskrit Chapter 13 Prithivyam Trini Ratnani – Overview

ClassClass 6
SubjectSanskrit
Chapter13 – Prithivyam Trini Ratnani
Session2027
FormatFull answers on this page + PDF

NCERT Solutions Class 6 Sanskrit Chapter 13 – FAQs

Where can I download NCERT Solutions Class 6 Sanskrit Chapter 13 Prithivyam Trini Ratnani PDF?

Read every answer on this page, or download the free PDF from the table at the top.

Is this for the 2027 session?

Yes, it follows the latest NCERT Class 6 Sanskrit book for 2027.

How many questions are solved in NCERT Class 6 Sanskrit Chapter 13?

All questions of the chapter – the in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises.

How should I use these solutions?

Read the chapter in the NCERT book first, attempt the questions yourself, then check your answers here.

Official website: ncert.nic.inNational Council of Educational Research and Training publishes date sheets, admit cards and results here
Visit

Ask a question

?

Loading comments…