NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 13 Prithivyam Trini Ratnani provide clear, step-by-step answers to every exercise and in-text question from the chapter Prithivyam Trini Ratnani of the NCERT textbook Deepakam. Prepared by subject experts as per the latest NCERT (CBSE) syllabus for 2026-27, these NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit help you understand each concept, write exam-ready answers, and check your own solutions. You can read them online below or download the free Class 6 Sanskrit Chapter 13 question-answer PDF.
NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 13 Prithivyam Trini Ratnani
- Class: Class 6
- Subject: Sanskrit
- Chapter: Chapter 13 – Prithivyam Trini Ratnani
- Textbook: Deepakam (NCERT)
- Study material: NCERT Solutions – questions with answers, free PDF
These solutions answer all the exercise questions of Chapter 13 Prithivyam Trini Ratnani — including the in-text questions, short-answer and long-answer questions, and activities — with complete explanations so you can follow the method, not just the final answer. Read the full solutions below.
NCERT Solutions Class 6 Sanskrit Chapter 13 पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि View Download
NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 13 PDF Download
You can read the NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 13 online above, or download the complete question-answer PDF to study Prithivyam Trini Ratnani offline at any time.
NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 13 PDF Download Link – Click Here to Download Solutions PDF
Questions Covered in This Chapter
These NCERT Solutions answer all 26 questions of this chapter. The questions solved are:
- छात्राः ! पश्यन्तु, अद्य मम हस्ते स्फोरकपत्राणि सन्ति । श्रीमन् ! स्फोरकपत्रे किम् अस्ति ? … श्रीमन् ! तर्हि वयं सुभाषितानि पठामः । — अस्य सम्पूर्णस्य चित्रसंवादस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु ।
- पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि जलमन्नं सुभाषितम् । मूढैः पाषाणखण्डेषु रत्नसंज्ञा विधीयते ।। — अस्य सुभाषितस्य अन्वयं हिन्दी-अर्थं भावं च लिखन्तु ।
- अयं निजः परो वेति गणना लघुचेतसाम् । उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम् ।। — अस्य सुभाषितस्य अन्वयं हिन्दी-अर्थं भावं च लिखन्तु ।
- उद्यमेन हि सिद्ध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः । न हि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुखे मृगाः ।। — अस्य सुभाषितस्य अन्वयं हिन्दी-अर्थं भावं च लिखन्तु ।
- अभिवादनशीलस्य नित्यं वृद्धोपसेविनः । चत्वारि तस्य वर्धन्ते आयुर्विद्या यशो बलम् ।। — अस्य सुभाषितस्य अन्वयं हिन्दी-अर्थं भावं च लिखन्तु ।
- उद्यमः साहसं धैर्यं बुद्धिः शक्तिः पराक्रमः । षडेते यत्र वर्तन्ते तत्र देवः सहायकृत् ।। — अस्य सुभाषितस्य अन्वयं हिन्दी-अर्थं भावं च लिखन्तु ।
- विद्या ददाति विनयं विनयाद्याति पात्रताम् । पात्रत्वाद्धनमाप्नोति धनाद्धर्मं ततः सुखम् ।। — अस्य सुभाषितस्य अन्वयं हिन्दी-अर्थं भावं च लिखन्तु ।
- अपि स्वर्णमयी लङ्का न मे लक्ष्मण रोचते । जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी ।। — अस्य सुभाषितस्य अन्वयं हिन्दी-अर्थं भावं च लिखन्तु ।
- पुस्तकस्था तु या विद्या परहस्तगतं धनम् । कार्यकाले समुत्पन्ने न सा विद्या न तद्धनम् ।। — अस्य सुभाषितस्य अन्वयं हिन्दी-अर्थं भावं च लिखन्तु ।
- अधोलिखितानां शब्दानाम् अर्थं (संस्कृते, हिन्द्याम्, आङ्ग्लभाषायां च) लिखन्तु, मातृभाषया अपि अर्थं लिखन्तु — मूढैः, निजः, परः, लघुचेतसाम्, वसुधा, उद्यमेन, वृद्धोपसेविनः, सहायकृत्, पात्रताम्, आप्नोति, गरीयसी, परहस्तेषु ।
- एतानि सर्वाणि सुभाषितानि उच्चैः पठन्तु स्मरन्तु लिखन्तु च ।
- अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु — (क) पृथिव्यां कति रत्नानि सन्ति ? (ख) अयं निजः परो वा इति गणना केषां भवति ? (ग) कार्याणि केन सिद्ध्यन्ति ? (घ) विद्या किं ददाति ? (ङ) जननी जन्मभूमिश्च कस्मात् गरीयसी ? (च) लङ्का कीदृशी आसीत् ?
- अधोलिखितानां प्रश्नानाम् एकवाक्येन उत्तराणि लिखन्तु — (क) पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि कानि सन्ति ? (ख) उदारचरितानां भावः कः भवति ? (ग) मृगाः स्वयमेव कस्य मुखे न प्रविशन्ति ? (घ) अभिवादनशीलस्य नित्यं कानि वर्धन्ते ? (ङ) मनुष्यः धनात् किम् आप्नोति ? (च) उत्पन्नेषु कार्येषु कीदृशं धनम् उपयोगाय न भवति ?
- चित्रं दृष्ट्वा वाक्यानि रचयन्तु — उदाहरणम् — वृक्षः फलानि यच्छति । त्वं फलानि स्वीकरोषि । अहं फलानि स्वीकरोमि । (क) … (ख) … (ग) … (घ) … (ङ) …
- अधोलिखितानि वाक्यानि पठित्वा ‘आम्’ अथवा ‘न’ इति लिखन्तु — यथा – किं पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि सन्ति ? – आम् । (क) त्रीणि रत्नानि जलम् अन्नं पाषाणः च सन्ति ? (ख) किं धर्मेण सुखं प्राप्यते ? (ग) किं विद्या विनयं ददाति ? (घ) किम् अभिवादनशीलस्य विद्या वर्धते ? (ङ) किम् उद्यमेन कार्याणि नश्यन्ति ? (च) किं जन्मभूमिः स्वर्गात् गरीयसी भवति ?
- चित्रे दर्शितस्य नाम लिङ्गं च निर्दिशन्तु — (यथा) पुष्पम् – नपुंसकलिङ्गम् । (चित्राणि — गुलाबपुष्पम्, सिंहः, सेवफलम्, नारी, वृक्षः, पुस्तकानि)
- वलये पदानि विलिख्य सुभाषितं पूरयन्तु — विद्या – ददाति – ……… – विनयात् – ……… ↓ पात्रताम् – ……… – धनम् – ……… – धनात् ↓ ……… – ततः – ……… ।
- पट्टिकातः पदानि चित्वा निर्देशानुसारं पदानि लिखन्तु — (पट्टिका : जननी, धैर्यम्, विद्या, विनयः, निजः, पत्रम्, बुद्धिः, मूलम्, पराक्रमः, शक्तिः, धनम्, उद्यमः) (क) प्रथमान्त-पुंलिङ्गपदानि सन्ति – १. उद्यमः २. … ३. … ४. … (ख) प्रथमान्त-स्त्रीलिङ्गपदानि सन्ति – १. वसुधा २. … ३. … ४. … (ग) प्रथमान्त-नपुंसकलिङ्गपदानि सन्ति – १. साहसम् २. … ३. … ४. …
- पाठगतानि सुभाषितानि स्मृत्वा रिक्तस्थानानि पूरयन्तु — (क) पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि ……… सुभाषितम् । (ख) उदारचरितानां तु ……… कुटुम्बकं भवति । (ग) उद्यमेन हि ……… सिद्ध्यन्ति । (घ) अभिवादनशीलस्य वृद्धोपसेविनः ……… वर्धन्ते । (ङ) उद्यमः ……… पराक्रमः । (च) विद्या ……… ददाति । (छ) जननी जन्मभूमिश्च ……… गरीयसी भवति ।
- चित्राणि दृष्ट्वा उचितान् श्लोकांशान् लिखन्तु — (पञ्च चित्राणि : पाषाणखण्डान् भञ्जन् जनः; जलम् अन्नं पुस्तकं च; भारतस्य मानचित्रम्; अन्यस्मै धनं ददत् जनः; पृथ्वीगोलकम्)
- एतानि सुभाषितानि विविधग्रन्थेभ्यः स्वीकृतानि सन्ति । तेषां ग्रन्थानां परिचयः अत्र वर्णितः अस्ति, यथा — (क) चाणक्यनीतिः (ख) मनुस्मृतिः (ग) पञ्चतन्त्रम् (घ) हितोपदेशः (ङ) रामायणम् (च) सुभाषितरत्नभाण्डागारः । — एषां ग्रन्थानां परिचयस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु ।
- पाठगतानि अष्ट सुभाषितानि कस्मात् कस्मात् ग्रन्थात् गृहीतानि इति परम्परया प्रसिद्धम् — तत् लिखन्तु ।
- पाठस्य सर्वाणि सुभाषितानि बृहत्-स्फोरकपत्रे सचित्रं लिखित्वा कक्षायाः भित्तौ स्थापयन्तु ।
- सुभाषितेषु प्रयुक्तानां क्रियापदानां सूचीं कुर्वन्तु । तेषाम् आधारेण वाक्यरचनां कुर्वन्तु ।
- विद्या, उद्यमः, अभिवादनशीलः इत्यादिगुणाः येषु सन्ति तादृशानां पञ्चानां महापुरुषाणां जीवनपरिचयं पठन्तु लिखन्तु च ।
- ‘वसुधैव कुटुम्बकम्’ इति विषये एकां भाषणप्रतियोगिताम् आयोजयन्तु ।
Chapter at a Glance
- पाठ का आरम्भ एक चित्रकथा से होता है (पृष्ठ 130)। शिक्षक कहते हैं — ‘छात्राः ! पश्यन्तु, अद्य मम हस्ते स्फोरकपत्राणि सन्ति।’ छात्र पूछते हैं कि पोस्टर पर क्या है, और शिक्षक बताते हैं — ‘ सुन्दरवचनानि एव सुभाषितानि भवन्ति। एतानि अस्माकं कृते उत्तमकार्यार्थं प्रेरणां यच्छन्ति।’ इसी से पाठ का विषय खुलता है।
- पाठ में आठ सुभाषित हैं। (१) पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि, (२) अयं निजः परो वेति, (३) उद्यमेन हि सिद्ध्यन्ति, (४) अभिवादनशीलस्य, (५) उद्यमः साहसं धैर्यम्, (६) विद्या ददाति विनयम्, (७) अपि स्वर्णमयी लङ्का, (८) पुस्तकस्था तु या विद्या। हर श्लोक के नीचे पुस्तक ने पदच्छेदः, अन्वयः और भावार्थः — तीनों छापे हैं, इसलिए अर्थ समझना सरल है।
- पाठ का मूल भाव — परिश्रम, उदारता और विद्या। केवल इच्छा से काम नहीं बनते (‘न हि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुखे मृगाः’); जिसका हृदय बड़ा है उसके लिए सारी पृथ्वी ही परिवार है (‘ वसुधैव कुटुम्बकम् ’); और विद्या विनय देती है, विनय से योग्यता, योग्यता से धन, धन से धर्म और धर्म से सुख।
- व्याकरण की दृष्टि से यह पाठ ‘लिङ्ग’ का अभ्यास कराता है। प्रश्न ६ में चित्र देखकर नाम और लिङ्ग बताना है, और प्रश्न ८ में पट्टिका के बारह पदों को प्रथमान्त-पुंलिङ्ग / स्त्रीलिङ्ग / नपुंसकलिङ्ग — इन तीन वर्गों में बाँटना है। साथ ही ‘आम्/न’ वाले प्रश्न ५ में पूरे श्लोक का अर्थ ठीक-ठीक समझा है या नहीं, इसकी परीक्षा होती है।
- अभ्यास में दस प्रश्न हैं (पृष्ठ 135–139)। उच्च स्वर में पाठ, एकपदेन उत्तर (६), एकवाक्येन उत्तर (६), चित्र देखकर वाक्य-रचना (५×३), आम्/न (६), चित्र से नाम-लिङ्ग (६), वलय भरकर सुभाषित पूरा करना (६ रिक्त), पट्टिका से लिङ्गानुसार चयन (१२ पद), रिक्तस्थान-पूर्ति (७) तथा चित्र देखकर उचित श्लोकांश लिखना (५)।
- योग्यताविस्तरः और परियोजनाकार्यम् (पृष्ठ 140)। पुस्तक बताती है कि ये सुभाषित विभिन्न ग्रन्थों से लिए गए हैं और छह ग्रन्थों का परिचय देती है — चाणक्यनीतिः, मनुस्मृतिः, पञ्चतन्त्रम्, हितोपदेशः, रामायणम् तथा सुभाषितरत्नभाण्डागारः । परियोजना में पोस्टर बनाना, क्रियापदों की सूची, पाँच महापुरुषों का जीवन-परिचय और ‘वसुधैव कुटुम्बकम्’ पर भाषण-प्रतियोगिता है।
How to Download NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 13 PDF
Follow these simple steps to get the Prithivyam Trini Ratnani questions-and-answers PDF from Deepakam.
- Search NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 13 aglasem and open this page.
- Read the exercise questions with answers for Prithivyam Trini Ratnani shown above.
- Click the Download PDF link to save the Prithivyam Trini Ratnani solutions to your device.
NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit – All Chapters
There are more chapters to study besides Prithivyam Trini Ratnani in Sanskrit. Here are the NCERT Solutions for all chapters of Class 6 Sanskrit.
- Chapter 1 Vayam Varnamalam Pathamah
- Chapter 2 Sanyukta Vyanjanani
- Chapter 3 Eshah Kah Esha Ka Etat Kim
- Chapter 4 Aham Cha Tvam Cha
- Chapter 5 Sankhyaganana Nanu Sarala
- Chapter 6 Aham Pratah Uttishthami
- Chapter 7 Shurah Vayam Dhirah Vayam
- Chapter 8 Sah Eva Mahan Chitrakarah
- Chapter 9 Atithidevo Bhava
- Chapter 10 Buddhih Sarvarthasadhika
- Chapter 11 Yah Janati Sah Panditah
- Chapter 12 Tvam Apanam Gachchha
- Chapter 13 Prithivyam Trini Ratnani
- Chapter 14 Alasyam Hi Manushyanam
- Chapter 15 Madhavasya Priyam Angam
- Chapter 16 Vrikshah Satpurushah Iva
NCERT Solutions for Class 6 – All Subjects
Just like Chapter 13 of Sanskrit, you can get the exercise questions with answers for every other subject of Class 6. Here are the NCERT Solutions for all subjects of Class 6.
NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 13 – An Overview
The key highlights of this study material are as follows.
| Aspects | Details |
|---|---|
| Class | Class 6 |
| Subject | Sanskrit |
| Chapter Number | Chapter 13 |
| Chapter Name | Prithivyam Trini Ratnani |
| Book Name | Deepakam |
| Book By | NCERT (National Council of Educational Research and Training) |
| Educational Resource Here | NCERT Solutions of Class 6 Sanskrit Chapter 13 for all exercises |
| More Questions Answers of This Subject | NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit |
| Download Book Chapter | NCERT Book Class 6 Sanskrit |
| All Questions Answers For This Class | NCERT Solutions for Class 6 |
| Complete Solutions | NCERT Solutions |
NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 13 Prithivyam Trini Ratnani – FAQs
What are the NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 13 Prithivyam Trini Ratnani?
They are the complete, step-by-step answers to all the exercise and in-text questions of Chapter 13 Prithivyam Trini Ratnani from the NCERT Class 6 Sanskrit textbook Deepakam, written by experts as per the latest NCERT syllabus.
How can I download the Class 6 Sanskrit Chapter 13 solutions PDF for free?
Open this page on aglasem, read the Prithivyam Trini Ratnani questions with answers, and click the “Download Solutions PDF” link. The Class 6 Sanskrit Chapter 13 NCERT Solutions PDF is completely free to download.
Are these NCERT Solutions as per the latest 2026-27 syllabus?
Yes. The NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 13 are based on the latest NCERT textbook Deepakam and the current 2026-27 CBSE syllabus, so the questions and answers match what you study in class.
Where can I get NCERT Solutions for the other chapters of Class 6 Sanskrit?
You can find the answers to every chapter on the NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit page, and solutions for every subject on the NCERT Solutions for Class 6 page.
How do NCERT Solutions help in exam preparation?
They show the correct method to solve each question, help you write answers the way they are expected in exams, let you check and correct your own work, and save revision time — which together improve your marks in Class 6 Sanskrit.
If you have any queries on NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 13 Prithivyam Trini Ratnani, then please ask in the comments below.
