Skip to content

NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 9 Atithidevo Bhava (PDF) – 2027

NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 9 Atithidevo Bhava – step-by-step answers to every exercise and in-text question of the chapter, as per the latest NCERT syllabus for 2027. Read them online or download the free question-answer PDF.

दीपकम् का नवमः पाठः — अतिथिदेवो भव एक छोटी-सी कहानी है — राधिका के घर की छत पर एक मार्जारी (बिल्ली) और उसके चार शावक आ बसे हैं। राधिका उन्हें ‘विशिष्ट अतिथि’ मानकर उनकी सेवा करती है, और पितामही उसे उपनिषद् का वचन ‘अतिथिदेवो भव’ समझाती हैं। व्याकरण की दृष्टि से यह पाठ अव्ययपदों का — विशेषकर अत्र, तत्र, कुत्र, सर्वत्र, अन्यत्र, एकत्र, उपरि, अधः, अन्तः, बहिः जैसे स्थानवाचक अव्ययों का — पाठ है। नीचे पृष्ठ 98 से 105 तक का हर भाग क्रम से दिया गया है — पूरे पाठ का हिन्दी अनुवाद, वयं शब्दार्थान् जानीमः की शब्द-तालिका, वयम् अभ्यासं कुर्मः के प्रश्न १–८ (सभी उपभागों सहित, उत्पीठिका-चित्र, ‘कुत्र ?’ रेखाचित्र और ‘कः कुत्र अस्ति’ तालिका सहित), योग्यताविस्तरः का गीत ‘मार्जाल ! रे मार्जाल !’, अव्ययलक्षण-श्लोक तथा परियोजनाकार्यम् के दोनों कार्य और ‘बिडालः कुत्र अस्ति ?’ चित्र-सङ्ग्रह।

NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 9 Atithidevo Bhava PDF

All the answers are on this page below. The PDF also explains every answer – why it is right and how to check it – so download it for revision.

PDFChapterDownload
Solutions PDFAtithidevo BhavaView PDF

पाठ का हिंदी अनुवाद

पाठ का परिचय (पृष्ठ 98)
भारतीयसंस्कृतौ अतिथीनां नितरां महत्त्वम् अस्ति। ‘अतिथिदेवो भव’ इति उपनिषदः वचनम् अस्ति।
भारतीय संस्कृति में अतिथियों का बहुत अधिक महत्त्व है। ‘अतिथिदेवो भव’ (अतिथि को देवता मानो) — यह उपनिषद् का वचन है।
अस्माकं देशे न केवलं मनुष्याः, अपि तु अन्ये प्राणिनः अपि अतिथिरूपेण प्रीतिपात्राणि भवन्ति।
हमारे देश में न केवल मनुष्य, बल्कि दूसरे प्राणी भी अतिथि के रूप में प्रेम के पात्र होते हैं।
अतिथिसेवा पञ्चमहायज्ञेषु अन्तर्भवति। ‘अतिथिदेवो भव’ इति वचनेन अतिथिसेवायाः भावः सर्वेषु जागरितः भवति।
अतिथि-सेवा पाँच महायज्ञों में शामिल है। ‘अतिथिदेवो भव’ इस वचन से सब लोगों में अतिथि-सेवा की भावना जाग उठती है।
तादृशः कश्चन प्रसङ्गः अत्र पाठे दर्शितः।
ऐसा ही एक प्रसंग इस पाठ में दिखाया गया है।
कथा — राधिका के विशेष अतिथि (पृष्ठ 98–99)
राधिका एषु दिनेषु कूर्दमाना एव चलति। यतः गृहे नूतनाः अतिथयः सन्ति।
राधिका इन दिनों कूदती हुई ही चलती है, क्योंकि घर में नए अतिथि आए हुए हैं।
ते च विशिष्टाः सन्ति। माता, पुत्रौ, पुत्र्यौ च मिलित्वा ते तत्र पञ्च सन्ति।
और वे विशेष (ख़ास) अतिथि हैं। माँ, दो बेटे और दो बेटियाँ — मिलकर वे वहाँ पाँच हैं।
अहोरात्रं तस्याः चिन्ता एकत्र एव। गृहस्य छद्याः उपरि।
दिन-रात उसका ध्यान एक ही जगह लगा रहता है — घर की छत के ऊपर।
तत्र एव तस्याः मनः अस्ति। कुतूहलम् अस्ति, के ते इति ?
वहीं उसका मन लगा है। जिज्ञासा होती है कि वे कौन हैं?
ते न अन्ये, काचित् मार्जारी तस्याः चत्वारः शावकाः च।
वे और कोई नहीं, एक बिल्ली और उसके चार बच्चे हैं।
आम्, ते एव विशिष्टाः अतिथयः। सा तु तेषां नामानि अपि चिन्तितवती – तन्वी, मृद्वी, शबलः, भीमः च इति।
हाँ, वे ही विशेष अतिथि हैं। राधिका ने तो उनके नाम भी सोच रखे हैं — तन्वी, मृद्वी, शबल और भीम।
तन्वी आकृत्या सुन्दरी, मृद्वी स्पर्शेन अतीव कोमला। शबलः चित्रवर्णः तथा च भीमः किञ्चित् स्थूलः।
तन्वी रूप (आकार) से सुंदर है, मृद्वी छूने में बहुत कोमल है। शबल चितकबरा (रंग-बिरंगा) है और भीम थोड़ा मोटा है।
मार्जारी कदा गच्छति, कदा आगच्छति एतत् सर्वम् अपि राधिका जानाति।
बिल्ली कब जाती है, कब आती है — यह सब भी राधिका जानती है।
सा मार्जार्यै क्षीरं ददाति। मार्जारी पिबति। अनन्तरं सा सधन्यवादं राधिकां पश्यति।
वह बिल्ली को दूध देती है। बिल्ली दूध पीती है। उसके बाद वह (बिल्ली) धन्यवाद के भाव से राधिका को देखती है।
किन्तु शावकानां समीपं राधिका गच्छति चेत् मन्दं मन्दं पृष्ठतः आगच्छति।
किंतु यदि राधिका बच्चों के पास जाती है, तो वह (बिल्ली) धीरे-धीरे पीछे-पीछे आती है।
राधिकां दृष्ट्वा शावकाः भीताः न भवन्ति। पितामही राधिकायाः कार्यकलापान् दृष्ट्वा हसति।
राधिका को देखकर बच्चे डरते नहीं हैं। दादी राधिका की गतिविधियों को देखकर हँसती है।
सा राधिकां वदति – राधिके ! अतिथयः कदा आगच्छन्ति इति न जानीमः।
वह (दादी) राधिका से कहती है — राधिका! अतिथि कब आते हैं, यह हम नहीं जानते।
किन्तु यदा ते अत्र आगच्छन्ति तदा तेषाम् एतादृशी सेवा करणीया।
किंतु जब वे यहाँ आते हैं, तब उनकी इसी तरह सेवा करनी चाहिए।
राधिका पितामह्याः कण्ठं परितः मालाम् इव हस्तौ स्थापयन्ती पृच्छति – अस्तु, करोमि। किन्तु किमर्थम् ?
राधिका दादी के गले के चारों ओर माला की तरह अपने दोनों हाथ डालती हुई पूछती है — ठीक है, करती हूँ। किंतु क्यों?
पितामही वदति – ‘अतिथिदेवो भव’। अर्थात् अतिथिः अस्माकं देवः अस्ति इति चिन्तयतु। तस्य आदरेण सेवां करोतु।
दादी कहती है — ‘अतिथिदेवो भव’। अर्थात् यह सोचो कि अतिथि हमारा देवता है। उसकी आदर के साथ सेवा करो।
राधिका आदिनं मन्त्रम् इव वारं वारं वदति – ‘अतिथिदेवो भव’, ‘अतिथिदेवो भव’।
राधिका दिन भर मंत्र की तरह बार-बार बोलती है — ‘अतिथिदेवो भव’, ‘अतिथिदेवो भव’।
अनन्तरं सा तन्वीं मृद्वीं शबलं भीमं च वात्सल्येन वदति –
जानन्ति किम् ‘अतिथिदेवो भव’ ? भवन्तः अपि वदन्तु – ‘अतिथिदेवो भव’।
उसके बाद वह तन्वी, मृद्वी, शबल और भीम से बड़े प्यार (वात्सल्य) से कहती है —
क्या आप ‘अतिथिदेवो भव’ जानते हैं? आप भी बोलिए — ‘अतिथिदेवो भव’।
योग्यताविस्तरः — गीत ‘मार्जाल! रे मार्जाल!’ (पृष्ठ 103)
मार्जाल ! रे मार्जाल ! कुत्र गतोऽसि त्वम्
अत्रैवास्मि आगतोऽस्मि राजगृहादेवम्
बिल्ले! अरे बिल्ले! तुम कहाँ गए थे?
(बिल्ला —) मैं यहीं हूँ, मैं तो राजमहल से आया हूँ।
मार्जाल ! रे मार्जाल ! किं दृष्टं तत्र ?
तावद्दीर्घः मूषकपुत्रः न हि दृष्टोऽन्यत्र।
बिल्ले! अरे बिल्ले! वहाँ क्या देखा?
(बिल्ला —) इतना लंबा चूहे का बच्चा, जैसा और कहीं नहीं देखा।
योग्यताविस्तरः — ‘अत्र’ अव्यय और अव्ययलक्षणम् (पृष्ठ 104)
पाठे स्थूलाक्षरैः लिखिताः शब्दाः अव्ययपदानि सन्ति। ‘अत्र’ इति अव्ययं परिशीलयामः।
पाठ में मोटे अक्षरों में लिखे शब्द अव्यय-पद हैं। आइए, ‘अत्र’ (यहाँ) अव्यय का अभ्यास करें।
अत्र बालकः अस्ति।
अत्र बालकाः सन्ति।
द्वयोः वाक्ययोः ‘अत्र’ इति पदे वचनभेदः नास्ति
यहाँ बालक है।
यहाँ बालक हैं।
दोनों वाक्यों में ‘अत्र’ पद में वचन का भेद नहीं है।
अत्र गायिका गायति।
अत्र गायकः गायति।
द्वयोः वाक्ययोः ‘अत्र’ इति पदे लिङ्गभेदः नास्ति
यहाँ गायिका गाती है।
यहाँ गायक गाता है।
दोनों वाक्यों में ‘अत्र’ पद में लिंग का भेद नहीं है।
अत्र सुधाखण्डेन लेखनं भवति।
अत्र गृहेषु स्वच्छता भवति।
द्वयोः वाक्ययोः ‘अत्र’ इति पदे विभक्तिभेदः नास्ति
यहाँ खड़िया (चॉक) से लिखा जाता है।
यहाँ घरों में स्वच्छता रहती है।
दोनों वाक्यों में ‘अत्र’ पद में विभक्ति का भेद नहीं है।
सदृशं त्रिषु लिङ्गेषु सर्वासु च विभक्तिषु।
वचनेषु च सर्वेषु यन्न व्येति तदव्ययम्॥
जो तीनों लिंगों में, सभी विभक्तियों में और सभी वचनों में एक जैसा रहता है, कभी बदलता नहीं — वह अव्यय है।
अव्ययपदेषु वचनभेदः, विभक्तिभेदः लिङ्गभेदः च न भवति। एतानि अव्ययपदानि सर्वदा समानरूपेण वाक्ये भवन्ति।
अव्यय-पदों में वचन, विभक्ति और लिंग का भेद नहीं होता। ये अव्यय-पद वाक्य में सदा एक ही रूप में रहते हैं।
छात्रः अत्र अस्ति।
क्रीडाङ्गणं तत्र अस्ति।
कन्दुकः कुत्र अस्ति ?
नगरम् अन्यत्र अस्ति।
परमेश्वरः सर्वत्र अस्ति।
भोजनम् अत्र नास्ति।
छात्र यहाँ है।
खेल का मैदान वहाँ है।
गेंद कहाँ है?
नगर कहीं और (दूसरी जगह) है।
परमेश्वर सब जगह है।
भोजन यहाँ नहीं है।

NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 9 Atithidevo Bhava – Questions and Answers

All questions of the chapter are answered below, in the order of the book – in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises. Each answer is written the way you would write it in the exam.

नवमः पाठः — अतिथिदेवो भव (पाठ-प्रवेशः तथा कथारम्भः) — पृष्ठ 98‘अतिथिदेवो भव’ इति उपनिषद्-वचनम् तथा राधिकायाः नूतनाः अतिथयः

पाठ-प्रवेशः
प्र.1भारतीयसंस्कृतौ अतिथीनां नितरां महत्त्वम् अस्ति । ‘अतिथिदेवो भव’ इति उपनिषदः वचनम् अस्ति । अस्माकं देशे न केवलं मनुष्याः, अपि तु अन्ये प्राणिनः अपि अतिथिरूपेण प्रीतिपात्राणि भवन्ति । अतिथिसेवा पञ्चमहायज्ञेषु अन्तर्भवति । ‘अतिथिदेवो भव’ इति वचनेन अतिथिसेवायाः भावः सर्वेषु जागरितः भवति । तादृशः कश्चन प्रसङ्गः अत्र पाठे दर्शितः । — अस्य अनुच्छेदस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु ।
उत्तर

हिन्दी अनुवाद —

संस्कृतम्हिन्दी अनुवादः
भारतीयसंस्कृतौ अतिथीनां नितरां महत्त्वम् अस्ति ।भारतीय संस्कृति में अतिथियों का बहुत अधिक महत्त्व है।
‘अतिथिदेवो भव’ इति उपनिषदः वचनम् अस्ति ।‘अतिथि को देवता मानो’ — यह उपनिषद् का वचन है।
अस्माकं देशे न केवलं मनुष्याः, अपि तु अन्ये प्राणिनः अपि अतिथिरूपेण प्रीतिपात्राणि भवन्ति ।हमारे देश में केवल मनुष्य ही नहीं, बल्कि दूसरे प्राणी भी अतिथि के रूप में प्रेम के पात्र होते हैं।
अतिथिसेवा पञ्चमहायज्ञेषु अन्तर्भवति ।अतिथि-सेवा पाँच महायज्ञों में सम्मिलित है।
‘अतिथिदेवो भव’ इति वचनेन अतिथिसेवायाः भावः सर्वेषु जागरितः भवति ।‘अतिथिदेवो भव’ इस वचन से सबके मन में अतिथि-सेवा का भाव जाग जाता है।
तादृशः कश्चन प्रसङ्गः अत्र पाठे दर्शितः ।वैसा ही एक प्रसंग इस पाठ में दिखाया गया है।
प्र.2राधिका एषु दिनेषु कूर्दमाना एव चलति । यतः गृहे नूतनाः अतिथयः सन्ति । ते च विशिष्टाः सन्ति । माता, पुत्रौ, पुत्र्यौ च मिलित्वा ते तत्र पञ्च सन्ति । अहोरात्रं तस्याः चिन्ता एकत्र एव । गृहस्य छद्याः उपरि । तत्र एव तस्याः मनः अस्ति । कुतूहलम् अस्ति, के ते इति ? ते न अन्ये, काचित् मार्जारी तस्याः चत्वारः शावकाः च । आम्, ते एव विशिष्टाः अतिथयः । सा तु तेषां नामानि अपि चिन्तितवती – तन्वी, मृद्वी, शबलः, भीमः च इति । — अस्य अनुच्छेदस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु ।
उत्तर

हिन्दी अनुवाद —

संस्कृतम्हिन्दी अनुवादः
राधिका एषु दिनेषु कूर्दमाना एव चलति ।राधिका इन दिनों कूदती हुई ही चलती है।
यतः गृहे नूतनाः अतिथयः सन्ति । ते च विशिष्टाः सन्ति ।क्योंकि घर में नए अतिथि आए हैं। और वे ख़ास (विशेष) हैं।
माता, पुत्रौ, पुत्र्यौ च मिलित्वा ते तत्र पञ्च सन्ति ।माता, दो बेटे और दो बेटियाँ — सब मिलाकर वे वहाँ पाँच हैं।
अहोरात्रं तस्याः चिन्ता एकत्र एव ।दिन-रात उसका ध्यान एक ही जगह लगा रहता है।
गृहस्य छद्याः उपरि । तत्र एव तस्याः मनः अस्ति ।घर की छत के ऊपर। वहीं उसका मन लगा है।
कुतूहलम् अस्ति, के ते इति ?जिज्ञासा होती है — वे कौन हैं ?
ते न अन्ये, काचित् मार्जारी तस्याः चत्वारः शावकाः च ।वे और कोई नहीं — कोई एक बिल्ली और उसके चार बच्चे हैं।
आम्, ते एव विशिष्टाः अतिथयः ।हाँ, वे ही तो विशेष अतिथि हैं।
सा तु तेषां नामानि अपि चिन्तितवती – तन्वी, मृद्वी, शबलः, भीमः च इति ।उसने तो उनके नाम भी सोच लिए हैं — तन्वी, मृद्वी, शबल और भीम।
प्र.3कुतूहलम् अस्ति, के ते इति ? (पाठ्य-प्रश्नः, पृष्ठ 98)
उत्तर

संस्कृतेन उत्तरम् — ते न अन्ये, काचित् मार्जारी तस्याः चत्वारः शावकाः च । ते एव राधिकायाः विशिष्टाः अतिथयः सन्ति । (हिन्दी: वे और कोई नहीं — एक बिल्ली और उसके चार बच्चे हैं। वे ही राधिका के विशेष अतिथि हैं।)

नवमः पाठः — अतिथिदेवो भव (कथायाः उत्तरार्धः) — पृष्ठ 99शावकानां वर्णनम्, पितामह्याः उपदेशः तथा ‘अतिथिदेवो भव’ इति मन्त्रः

पाठः
प्र.1तन्वी आकृत्या सुन्दरी, मृद्वी स्पर्शेन अतीव कोमला । शबलः चित्रवर्णः तथा च भीमः किञ्चित् स्थूलः । मार्जारी कदा गच्छति, कदा आगच्छति एतत् सर्वम् अपि राधिका जानाति । सा मार्जार्यै क्षीरं ददाति । मार्जारी पिबति । अनन्तरं सा सधन्यवादं राधिकां पश्यति । किन्तु शावकानां समीपं राधिका गच्छति चेत् मन्दं मन्दं पृष्ठतः आगच्छति । राधिकां दृष्ट्वा शावकाः भीताः न भवन्ति । पितामही राधिकायाः कार्यकलापान् दृष्ट्वा हसति । — अस्य अनुच्छेदस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु ।
उत्तर

हिन्दी अनुवाद —

संस्कृतम्हिन्दी अनुवादः
तन्वी आकृत्या सुन्दरी, मृद्वी स्पर्शेन अतीव कोमला ।तन्वी आकृति (रूप) से सुन्दर है, मृद्वी छूने में बहुत कोमल है।
शबलः चित्रवर्णः तथा च भीमः किञ्चित् स्थूलः ।शबल रंग-बिरंगा है और भीम कुछ मोटा है।
मार्जारी कदा गच्छति, कदा आगच्छति एतत् सर्वम् अपि राधिका जानाति ।बिल्ली कब जाती है, कब आती है — यह सब भी राधिका जानती है।
सा मार्जार्यै क्षीरं ददाति । मार्जारी पिबति ।वह बिल्ली को दूध देती है। बिल्ली पीती है।
अनन्तरं सा सधन्यवादं राधिकां पश्यति ।उसके बाद वह धन्यवाद के भाव से राधिका को देखती है।
किन्तु शावकानां समीपं राधिका गच्छति चेत् मन्दं मन्दं पृष्ठतः आगच्छति ।किन्तु यदि राधिका बच्चों के पास जाती है, तो (बिल्ली) धीरे-धीरे पीछे-पीछे आ जाती है।
राधिकां दृष्ट्वा शावकाः भीताः न भवन्ति ।राधिका को देखकर बच्चे डरते नहीं हैं।
पितामही राधिकायाः कार्यकलापान् दृष्ट्वा हसति ।दादी राधिका की ये सब हरकतें देखकर हँसती हैं।
प्र.2सा राधिकां वदति – राधिके ! अतिथयः कदा आगच्छन्ति इति न जानीमः । किन्तु यदा ते अत्र आगच्छन्ति तदा तेषाम् एतादृशी सेवा करणीया । राधिका पितामह्याः कण्ठं परितः मालाम् इव हस्तौ स्थापयन्ती पृच्छति – अस्तु, करोमि । किन्तु किमर्थम् ? पितामही वदति – ‘अतिथिदेवो भव’ । अर्थात् अतिथिः अस्माकं देवः अस्ति इति चिन्तयतु । तस्य आदरेण सेवां करोतु । राधिका आदिनं मन्त्रम् इव वारं वारं वदति – ‘अतिथिदेवो भव’, ‘अतिथिदेवो भव’ । अनन्तरं सा तन्वीं मृद्वीं शबलं भीमं च वात्सल्येन वदति – जानन्ति किम् ‘अतिथिदेवो भव’ ? भवन्तः अपि वदन्तु – ‘अतिथिदेवो भव’ । — अस्य अनुच्छेदस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु ।
उत्तर

हिन्दी अनुवाद —

संस्कृतम्हिन्दी अनुवादः
सा राधिकां वदति – राधिके ! अतिथयः कदा आगच्छन्ति इति न जानीमः ।वे (दादी) राधिका से कहती हैं — राधिका ! अतिथि कब आते हैं, यह हम नहीं जानते।
किन्तु यदा ते अत्र आगच्छन्ति तदा तेषाम् एतादृशी सेवा करणीया ।परन्तु जब वे यहाँ आ जाएँ, तब उनकी ऐसी ही सेवा करनी चाहिए।
राधिका पितामह्याः कण्ठं परितः मालाम् इव हस्तौ स्थापयन्ती पृच्छति – अस्तु, करोमि । किन्तु किमर्थम् ?राधिका दादी के गले के चारों ओर माला की तरह अपने दोनों हाथ डालती हुई पूछती है — ठीक है, करूँगी। पर किसलिए ?
पितामही वदति – ‘अतिथिदेवो भव’ । अर्थात् अतिथिः अस्माकं देवः अस्ति इति चिन्तयतु ।दादी कहती हैं — ‘अतिथिदेवो भव’। अर्थात् यह सोचो कि अतिथि हमारा देवता है।
तस्य आदरेण सेवां करोतु ।उसकी आदर के साथ सेवा करो।
राधिका आदिनं मन्त्रम् इव वारं वारं वदति – ‘अतिथिदेवो भव’, ‘अतिथिदेवो भव’ ।राधिका दिन भर मन्त्र की तरह बार-बार कहती है — ‘अतिथिदेवो भव’, ‘अतिथिदेवो भव’।
अनन्तरं सा तन्वीं मृद्वीं शबलं भीमं च वात्सल्येन वदति – जानन्ति किम् ‘अतिथिदेवो भव’ ?उसके बाद वह तन्वी, मृद्वी, शबल और भीम से स्नेह के साथ कहती है — क्या आप जानते हैं ‘अतिथिदेवो भव’ ?
भवन्तः अपि वदन्तु – ‘अतिथिदेवो भव’ ।आप भी कहिए — ‘अतिथिदेवो भव’।
प्र.3अस्तु, करोमि । किन्तु किमर्थम् ? (पाठ्य-प्रश्नः, पृष्ठ 99)
उत्तर

संस्कृतेन उत्तरम् — ‘अतिथिदेवो भव’ इति उपनिषदः वचनम् । अर्थात् अतिथिः अस्माकं देवः अस्ति इति चिन्तनीयम् । अतः तस्य आदरेण सेवा करणीया । (हिन्दी: ‘अतिथिदेवो भव’ उपनिषद् का वचन है। अर्थात् यह सोचना चाहिए कि अतिथि हमारा देवता है। इसीलिए उसकी आदर के साथ सेवा करनी चाहिए।)

प्र.4जानन्ति किम् ‘अतिथिदेवो भव’ ? भवन्तः अपि वदन्तु – ‘अतिथिदेवो भव’ । (पाठ्य-प्रश्नः, पृष्ठ 99)
उत्तर

संस्कृतेन उत्तरम् — आम्, वयं जानीमः । ‘अतिथिदेवो भव’ इत्यस्य अर्थः — अतिथिः देवः इति मत्वा तस्य आदरेण सेवां कुरु । (हिन्दी: हाँ, हम जानते हैं। ‘अतिथिदेवो भव’ का अर्थ है — अतिथि को देवता मानकर आदरपूर्वक उसकी सेवा करो।)

वयं शब्दार्थान् जानीमः — पृष्ठ 100पाठस्य शब्दाः, तेषां संस्कृत-अर्थः, हिन्दी तथा English

शब्दार्थाः
प्र.1शब्दः / अर्थः / हिन्दी / English — कूर्दमाना, नूतनाः, मिलित्वा, अहोरात्रम्, छद्याः उपरि, शावकाः, मन्दं मन्दम्, पृष्ठतः, कार्यकलापान्, दृष्ट्वा, एतादृशाः, स्थापयन्ती, किमर्थम्, आदिनम्, वारं वारम् ।
उत्तर
शब्दःअर्थः (संस्कृते)हिन्दीEnglish
कूर्दमानाउच्छलनं कुर्वतीकूदती हुईJumping (Female)
नूतनाःनवीनाःनयेNew
मिलित्वासम्मिल्यमिलकरTogether
अहोरात्रम्अहर्निशम्दिन-रातDay and night
छद्याः उपरिगृहस्य उपरितने भागेछत के ऊपरOn the roof
शावकाःमार्जारस्य शिशवःबिल्ली के बच्चेKitten
मन्दं मन्दम्शनैः शनैःधीरे-धीरेSlowly
पृष्ठतःपृष्ठभागतःपीछे-पीछेFrom the back
कार्यकलापान्गतिविधीन्गतिविधियों कोActivities
दृष्ट्वाअवलोक्यदेखकरHaving Seen
एतादृशाःएतैः समानाःइस तरह केLike these
स्थापयन्तीस्थापनं कुर्वतीडालती हुईPutting
किमर्थम्किं निमित्तम्क्यों / किसलिएWhy
आदिनम्सम्पूर्णं दिनम्दिन भरWhole day
वारं वारम्पुनः पुनःबार-बारAgain and again
प्र.2मातृभाषया अर्थं लिखन्तु (शब्दार्थ-तालिकायाः अन्तिमः स्तम्भः, पृष्ठ 100)
उत्तर

तालिका का पाँचवाँ खाना ख़ाली छोड़ा गया है — उसमें आपको अपनी मातृभाषा में अर्थ लिखना है। यह हर विद्यार्थी का अपना उत्तर होगा।

नमूना उत्तर (मराठी तथा गुजराती भाषासु) —

शब्दःहिन्दीमराठीगुजराती
कूर्दमानाकूदती हुईउड्या मारतકૂદતી
नूतनाःनयेनवीनનવા
शावकाःबिल्ली के बच्चेमांजरीची पिल्लेબિલાડીનાં બચ્ચાં
मन्दं मन्दम्धीरे-धीरेहळू हळूધીમે ધીમે
वारं वारम्बार-बारपुन्हा पुन्हाવારંવાર

वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 100प्रश्नः १ : अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु

अभ्यासः
प्र.1अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु — (क) राधिका कथं चलति स्म ? (ख) गृहे कति अतिथयः सन्ति ? (ग) कां दृष्ट्वा शावकाः भीताः न भवन्ति ? (घ) मार्जार्याः कति शावकाः ? (ङ) राधिका मार्जार्यै किं ददाति ? (च) चित्रवर्णः कः अस्ति ?
उत्तर
प्रश्नःउत्तरम् (एकपदेन)हिन्दीविभक्तिः / वचनम्
(क) राधिका कथं चलति स्म ?कूर्दमानाकूदती हुईप्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
(ख) गृहे कति अतिथयः सन्ति ?पञ्चपाँचसङ्ख्यावाचकम्, बहुवचनम्
(ग) कां दृष्ट्वा शावकाः भीताः न भवन्ति ?राधिकाम्राधिका कोद्वितीया, एकवचनम्
(घ) मार्जार्याः कति शावकाः ?चत्वारःचारप्रथमा, बहुवचनम्, पुंलिङ्गम्
(ङ) राधिका मार्जार्यै किं ददाति ?क्षीरम्दूधद्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
(च) चित्रवर्णः कः अस्ति ?शबलःशबल (एक शावक)प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्

वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 101प्रश्नाः २–४ : पूर्णवाक्येन उत्तराणि, प्रश्न-सूचक-वाक्यानि तथा उत्पीठिका-चित्रम्

अभ्यासः
प्र.2अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखन्तु — (क) मार्जारीशावकानां नामानि कानि ? (ख) राधिका मार्जारीशावकान् किं पाठयति ? (ग) विशिष्टाः अतिथयः के ? (घ) पितामही राधिकां किं वदति ? (ङ) मार्जारी कदा राधिकायाः पृष्ठतः आगच्छति ? (च) मार्जार्याः शावकाः कीदृशाः सन्ति ?
उत्तर

(क) मार्जारीशावकानां नामानि तन्वी, मृद्वी, शबलः, भीमः च सन्ति ।

(ख) राधिका मार्जारीशावकान् ‘अतिथिदेवो भव’ इति पाठयति ।

(ग) काचित् मार्जारी तस्याः चत्वारः शावकाः च विशिष्टाः अतिथयः सन्ति ।

(घ) पितामही राधिकां वदति — अतिथयः कदा आगच्छन्ति इति न जानीमः, किन्तु यदा ते अत्र आगच्छन्ति तदा तेषाम् एतादृशी सेवा करणीया । ‘अतिथिदेवो भव’ ।

(ङ) यदा राधिका शावकानां समीपं गच्छति, तदा मार्जारी मन्दं मन्दं पृष्ठतः आगच्छति ।

(च) तन्वी आकृत्या सुन्दरी, मृद्वी स्पर्शेन अतीव कोमला, शबलः चित्रवर्णः, भीमः च किञ्चित् स्थूलः अस्ति ।

प्र.3अधोलिखितानां वाक्यानां प्रश्न-सूचक-वाक्यानि लिखन्तु — यथा – लेखनी अत्र अस्ति । → लेखनी कुत्र अस्ति ? (क) वृक्षः तत्र अस्ति । (ख) देवालयः अन्यत्र अस्ति । (ग) वायुः सर्वत्र अस्ति । (घ) बालकाः एकत्र तिष्ठन्ति । (ङ) माता अत्र अस्ति ।
उत्तर
वाक्यम्प्रश्न-सूचक-वाक्यम्हिन्दी
यथा – लेखनी अत्र अस्ति ।लेखनी कुत्र अस्ति ?कलम कहाँ है ?
(क) वृक्षः तत्र अस्ति ।वृक्षः कुत्र अस्ति ?पेड़ कहाँ है ?
(ख) देवालयः अन्यत्र अस्ति ।देवालयः कुत्र अस्ति ?मन्दिर कहाँ है ?
(ग) वायुः सर्वत्र अस्ति ।वायुः कुत्र अस्ति ?हवा कहाँ है ?
(घ) बालकाः एकत्र तिष्ठन्ति ।बालकाः कुत्र तिष्ठन्ति ?बालक कहाँ ठहरे हैं ?
(ङ) माता अत्र अस्ति ।माता कुत्र अस्ति ?माँ कहाँ है ?
प्र.4उत्पीठिकायां किम् अस्ति ? किं नास्ति ? इति चित्रं दृष्ट्वा लिखन्तु — (सूचकपदानि — पुस्तकम्, घटी, लेखनी, चषकः, कूपी, स्यूतः, सङ्गणकम्, वृक्षः, फलम्, कन्दुकः) यथा – उत्पीठिकायां पुस्तकम् अस्ति । उत्पीठिकायां घटी नास्ति ।
चित्रम् (पृष्ठ 101):

(चित्र में एक मेज़ है — उस पर पानी की बोतल, कम्प्यूटर का मॉनिटर, कीबोर्ड और माउस, हरा-पीला थैला, लाल गेंद तथा नीली किताब रखी है।)
उत्तर

दस सूचकपदों में से पाँच वस्तुएँ मेज़ पर हैं और पाँच नहीं हैं —

सूचकपदम्हिन्दीचित्रे ?वाक्यम्
पुस्तकम्किताबअस्ति ✓उत्पीठिकायां पुस्तकम् अस्ति । (यथा)
कूपीबोतलअस्ति ✓उत्पीठिकायां कूपी अस्ति ।
स्यूतःथैलाअस्ति ✓उत्पीठिकायां स्यूतः अस्ति ।
सङ्गणकम्कम्प्यूटरअस्ति ✓उत्पीठिकायां सङ्गणकम् अस्ति ।
कन्दुकःगेंदअस्ति ✓उत्पीठिकायां कन्दुकः अस्ति ।
घटीघड़ीनास्ति ✗उत्पीठिकायां घटी नास्ति । (यथा)
लेखनीकलमनास्ति ✗उत्पीठिकायां लेखनी नास्ति ।
चषकःगिलास / प्यालानास्ति ✗उत्पीठिकायां चषकः नास्ति ।
वृक्षःपेड़नास्ति ✗उत्पीठिकायां वृक्षः नास्ति ।
फलम्फलनास्ति ✗उत्पीठिकायां फलं नास्ति ।

वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 102प्रश्नाः ५–७ : ‘कुत्र ?’ रेखाचित्रम्, भोजनशाला तथा अव्ययपद-चयनम्

अभ्यासः
प्र.5रेखाचित्रं दृष्ट्वा उदाहरणानुसारं वाक्यानि लिखन्तु — यथा — मार्जारः कुत्र अस्ति ? मार्जारः अत्र अस्ति । सेवकः कुत्र अस्ति ? सेवकः तत्र अस्ति ।
रेखाचित्रम् (पृष्ठ 102):
अत्र
छात्रः, मार्जारः, काकः, दीपकः, घटः, सुधाखण्डः, शिक्षकः, बालिका, लेखनी, माला
तत्र
सेवकः, विद्यालयः, गायकः, घटी, फलम्, गृहम्, वाटिका, हरिणः, अजः, मूषकः
↖   ↗
कुत्र ?
↙   ↘
सर्वत्र
प्रकाशः, परमेश्वरः, ज्ञानम्, आकाशः, अणवः, प्रकृतिः, पुष्पाणि, वायुः, प्रेम
अन्यत्र
बालकः, मयूरः, मित्रम्, पुत्रः, महिला, सेविका, चटका, दोला
उत्तर

हर डिब्बे के प्रत्येक शब्द से ‘कुत्र ?’ वाला प्रश्न और उसी डिब्बे के अव्यय से उत्तर —

(१) ‘अत्र’ (यहाँ) — दश शब्दाः

प्रश्नःउत्तरम्हिन्दी
छात्रः कुत्र अस्ति ?छात्रः अत्र अस्ति ।छात्र यहाँ है।
मार्जारः कुत्र अस्ति ?मार्जारः अत्र अस्ति । (यथा)बिल्ला यहाँ है।
काकः कुत्र अस्ति ?काकः अत्र अस्ति ।कौआ यहाँ है।
दीपकः कुत्र अस्ति ?दीपकः अत्र अस्ति ।दीपक यहाँ है।
घटः कुत्र अस्ति ?घटः अत्र अस्ति ।घड़ा यहाँ है।
सुधाखण्डः कुत्र अस्ति ?सुधाखण्डः अत्र अस्ति ।चॉक यहाँ है।
शिक्षकः कुत्र अस्ति ?शिक्षकः अत्र अस्ति ।शिक्षक यहाँ हैं।
बालिका कुत्र अस्ति ?बालिका अत्र अस्ति ।लड़की यहाँ है।
लेखनी कुत्र अस्ति ?लेखनी अत्र अस्ति ।कलम यहाँ है।
माला कुत्र अस्ति ?माला अत्र अस्ति ।माला यहाँ है।

(२) ‘तत्र’ (वहाँ) — दश शब्दाः

प्रश्नःउत्तरम्हिन्दी
सेवकः कुत्र अस्ति ?सेवकः तत्र अस्ति । (यथा)सेवक वहाँ है।
विद्यालयः कुत्र अस्ति ?विद्यालयः तत्र अस्ति ।विद्यालय वहाँ है।
गायकः कुत्र अस्ति ?गायकः तत्र अस्ति ।गायक वहाँ है।
घटी कुत्र अस्ति ?घटी तत्र अस्ति ।घड़ी वहाँ है।
फलं कुत्र अस्ति ?फलं तत्र अस्ति ।फल वहाँ है।
गृहं कुत्र अस्ति ?गृहं तत्र अस्ति ।घर वहाँ है।
वाटिका कुत्र अस्ति ?वाटिका तत्र अस्ति ।बगीचा वहाँ है।
हरिणः कुत्र अस्ति ?हरिणः तत्र अस्ति ।हिरन वहाँ है।
अजः कुत्र अस्ति ?अजः तत्र अस्ति ।बकरा वहाँ है।
मूषकः कुत्र अस्ति ?मूषकः तत्र अस्ति ।चूहा वहाँ है।

(३) ‘सर्वत्र’ (सब जगह) — नव शब्दाः

प्रश्नःउत्तरम्हिन्दी
प्रकाशः कुत्र अस्ति ?प्रकाशः सर्वत्र अस्ति ।प्रकाश सब जगह है।
परमेश्वरः कुत्र अस्ति ?परमेश्वरः सर्वत्र अस्ति ।परमेश्वर सब जगह है।
ज्ञानं कुत्र अस्ति ?ज्ञानं सर्वत्र अस्ति ।ज्ञान सब जगह है।
आकाशः कुत्र अस्ति ?आकाशः सर्वत्र अस्ति ।आकाश सब जगह है।
अणवः कुत्र सन्ति ?अणवः सर्वत्र सन्ति ।परमाणु सब जगह हैं।
प्रकृतिः कुत्र अस्ति ?प्रकृतिः सर्वत्र अस्ति ।प्रकृति सब जगह है।
पुष्पाणि कुत्र सन्ति ?पुष्पाणि सर्वत्र सन्ति ।फूल सब जगह हैं।
वायुः कुत्र अस्ति ?वायुः सर्वत्र अस्ति ।हवा सब जगह है।
प्रेम कुत्र अस्ति ?प्रेम सर्वत्र अस्ति ।प्रेम सब जगह है।

(४) ‘अन्यत्र’ (और कहीं) — अष्ट शब्दाः

प्रश्नःउत्तरम्हिन्दी
बालकः कुत्र अस्ति ?बालकः अन्यत्र अस्ति ।बालक कहीं और है।
मयूरः कुत्र अस्ति ?मयूरः अन्यत्र अस्ति ।मोर कहीं और है।
मित्रं कुत्र अस्ति ?मित्रम् अन्यत्र अस्ति ।मित्र कहीं और है।
पुत्रः कुत्र अस्ति ?पुत्रः अन्यत्र अस्ति ।पुत्र कहीं और है।
महिला कुत्र अस्ति ?महिला अन्यत्र अस्ति ।महिला कहीं और है।
सेविका कुत्र अस्ति ?सेविका अन्यत्र अस्ति ।सेविका कहीं और है।
चटका कुत्र अस्ति ?चटका अन्यत्र अस्ति ।गौरैया कहीं और है।
दोला कुत्र अस्ति ?दोला अन्यत्र अस्ति ।झूला कहीं और है।
प्र.6भोजनशालायां किं किम् अस्ति ? इति पञ्चभिः वाक्यैः लिखन्तु — यथा – भोजनशालायां पाचकः अस्ति । (सूचकपदानि – पाचकः, पात्रम्, तण्डुलाः, शाकानि, अग्निः, जलम्)
उत्तर

‘भोजनशाला’ = रसोई-घर। दिए गए सूचकपदों से पाँच वाक्य बनाने हैं। ध्यान रखिए — एकवचन में ‘अस्ति’, बहुवचन में ‘सन्ति’।

सूचकपदम्वचनम्वाक्यम्हिन्दी
पाचकःएकवचनम्भोजनशालायां पाचकः अस्ति । (यथा)रसोई में रसोइया है।
पात्रम्एकवचनम्भोजनशालायां पात्रम् अस्ति ।रसोई में बर्तन है।
तण्डुलाःबहुवचनम्भोजनशालायां तण्डुलाः सन्ति ।रसोई में चावल हैं।
शाकानिबहुवचनम्भोजनशालायां शाकानि सन्ति ।रसोई में सब्ज़ियाँ हैं।
अग्निःएकवचनम्भोजनशालायाम् अग्निः अस्ति ।रसोई में आग है।
जलम्एकवचनम्भोजनशालायां जलम् अस्ति ।रसोई में पानी है।
प्र.7अधोलिखितेभ्यः वाक्येभ्यः अव्ययपदानि चित्वा लिखन्तु — (क) अमितः गृहात् बहिः गच्छति । (ख) एकः वानरः वृक्षस्य उपरि तिष्ठति । (ग) सः फलानि अधः क्षिपति । (घ) तत्र एकः बिडालः अस्ति । (ङ) बिडालः गृहस्य अन्तः प्रविशति ।
उत्तर
वाक्यम्अव्ययपदम्अर्थःहिन्दी
(क) अमितः गृहात् बहिः गच्छति ।बहिःबहिर्भागेबाहर
(ख) एकः वानरः वृक्षस्य उपरि तिष्ठति ।उपरिउपरितने भागेऊपर
(ग) सः फलानि अधः क्षिपति ।अधःअधोभागेनीचे
(घ) तत्र एकः बिडालः अस्ति ।तत्रतस्मिन् स्थानेवहाँ
(ङ) बिडालः गृहस्य अन्तः प्रविशति ।अन्तःअभ्यन्तरेअन्दर

वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 103प्रश्नः ८ : उदाहरणानुसारं कः कुत्र अस्ति ? कुत्र नास्ति ?

अभ्यासः
प्र.8उदाहरणानुसारं कः कुत्र अस्ति ? कुत्र नास्ति ? इति लिखन्तु ।
सिंहःवनेकार्यालयेसिंहः वने अस्ति । कार्यालये नास्ति ।
छात्रःआकाशेविद्यालयेछात्रः आकाशे नास्ति । छात्रः विद्यालये अस्ति ।
मत्स्यःसमुद्रेवृक्षे……………………
मधुरतामोदकेकषाये……………………
उष्णतासूर्येचन्द्रे……………………
वानरःनद्याम्वृक्षे……………………
नौकाजलेपर्वते……………………
अज्ञानम्पण्डितेमूर्खे……………………
चन्द्रःअमावस्यायाम्पूर्णिमायाम्……………………
अवकाशःसोमवासरेरविवासरे……………………
उत्तर
कः / का / किम्स्थानम् १स्थानम् २वाक्यद्वयम्
सिंहःवनेकार्यालयेसिंहः वने अस्ति । कार्यालये नास्ति । (यथा)
छात्रःआकाशेविद्यालयेछात्रः आकाशे नास्ति । छात्रः विद्यालये अस्ति । (यथा)
मत्स्यःसमुद्रेवृक्षेमत्स्यः समुद्रे अस्ति । वृक्षे नास्ति ।
मधुरतामोदकेकषायेमधुरता मोदके अस्ति । कषाये नास्ति ।
उष्णतासूर्येचन्द्रेउष्णता सूर्ये अस्ति । चन्द्रे नास्ति ।
वानरःनद्याम्वृक्षेवानरः नद्यां नास्ति । वानरः वृक्षे अस्ति ।
नौकाजलेपर्वतेनौका जले अस्ति । पर्वते नास्ति ।
अज्ञानम्पण्डितेमूर्खेअज्ञानं पण्डिते नास्ति । अज्ञानं मूर्खे अस्ति ।
चन्द्रःअमावस्यायाम्पूर्णिमायाम्चन्द्रः अमावस्यायां नास्ति । चन्द्रः पूर्णिमायाम् अस्ति ।
अवकाशःसोमवासरेरविवासरेअवकाशः सोमवासरे नास्ति । अवकाशः रविवासरे अस्ति ।

योग्यताविस्तरः — पृष्ठ 103गीतम् — ‘मार्जाल ! रे मार्जाल ! कुत्र गतोऽसि त्वम्’

योग्यताविस्तरः
प्र.1एतत् गीतं सर्वेऽपि मिलित्वा पठन्तु आलपन्तु च ।
मार्जाल ! रे मार्जाल ! कुत्र गतोऽसि त्वम्
अत्रैवास्मि आगतोऽस्मि राजगृहादेवम्
मार्जाल ! रे मार्जाल ! किं दृष्टं तत्र ?
तावद्दीर्घः मूषकपुत्रः न हि दृष्टोऽन्यत्र ।
उत्तर

हिन्दी अर्थः —

संस्कृतम्हिन्दी अर्थः
मार्जाल ! रे मार्जाल ! कुत्र गतोऽसि त्वम् ।बिल्ले ! ओ बिल्ले ! तू कहाँ गया था ?
अत्रैवास्मि आगतोऽस्मि राजगृहादेवम् ।मैं तो यहीं हूँ — बस, राजमहल से होकर आया हूँ।
मार्जाल ! रे मार्जाल ! किं दृष्टं तत्र ?बिल्ले ! ओ बिल्ले ! वहाँ तूने क्या देखा ?
तावद्दीर्घः मूषकपुत्रः न हि दृष्टोऽन्यत्र ।इतना लम्बा चूहे का बच्चा ! वैसा तो और कहीं देखा ही नहीं।

भावः — गीत हँसी-मज़ाक का है। बिल्ला राजमहल तक हो आया, पर वहाँ का वैभव, राजा, सिंहासन — कुछ भी उसे याद नहीं रहा। याद रहा तो बस एक लम्बा-सा चूहा! भाव यह है कि हर प्राणी संसार को अपनी ही रुचि की आँख से देखता है — बिल्ले के लिए राजमहल की सबसे बड़ी बात वहाँ का चूहा ही है।

योग्यताविस्तरः — अव्ययपरिचयः — पृष्ठ 104‘अत्र’ इत्यस्य परिशीलनम्, अव्ययलक्षणम् तथा अव्यययुक्तानि वाक्यानि

योग्यताविस्तरः
प्र.2पाठे स्थूलाक्षरैः लिखिताः शब्दाः अव्ययपदानि सन्ति । ‘अत्र’ इति अव्ययं परिशीलयामः ।
• अत्र बालकः अस्ति ।
• अत्र बालकाः सन्ति । — द्वयोः वाक्ययोः ‘अत्र’ इति पदे वचनभेदः नास्ति
• अत्र गायिका गायति ।
• अत्र गायकः गायति । — द्वयोः वाक्ययोः ‘अत्र’ इति पदे लिङ्गभेदः नास्ति
• अत्र सुधाखण्डेन लेखनं भवति ।
• अत्र गृहेषु स्वच्छता भवति । — द्वयोः वाक्ययोः ‘अत्र’ इति पदे विभक्तिभेदः नास्ति
उत्तर
वाक्य-युग्मम्किं परिवर्तितम् ?‘अत्र’ इति पदे परिणामः
अत्र बालकः अस्ति ।
अत्र बालकाः सन्ति ।
कर्ता एकवचनात् बहुवचनं जातः (बालकः → बालकाः), क्रिया अपि (अस्ति → सन्ति)वचनभेदः नास्ति — ‘अत्र’ अपरिवर्तितम्
अत्र गायिका गायति ।
अत्र गायकः गायति ।
कर्ता स्त्रीलिङ्गात् पुंलिङ्गं जातः (गायिका → गायकः)लिङ्गभेदः नास्ति — ‘अत्र’ अपरिवर्तितम्
अत्र सुधाखण्डेन लेखनं भवति ।
अत्र गृहेषु स्वच्छता भवति ।
विभक्तिः परिवर्तिता — ‘सुधाखण्डेन’ (तृतीया) → ‘गृहेषु’ (सप्तमी)विभक्तिभेदः नास्ति — ‘अत्र’ अपरिवर्तितम्

निष्कर्षः — अत्र (अव्ययम्) सर्वदा ‘अत्र’ एव तिष्ठति । (हिन्दी: ‘अत्र’ हर हाल में ‘अत्र’ ही रहता है — न वचन से बदलता है, न लिङ्ग से, न विभक्ति से।)

प्र.3अव्ययलक्षणम् —
सदृशं त्रिषु लिङ्गेषु सर्वासु च विभक्तिषु ।
वचनेषु च सर्वेषु यन्न व्येति तदव्ययम् ॥
(अव्ययपदेषु वचनभेदः, विभक्तिभेदः लिङ्गभेदः च न भवति । एतानि अव्ययपदानि सर्वदा समानरूपेण वाक्ये भवन्ति ।)
उत्तर

अन्वयः —

यत् त्रिषु लिङ्गेषु, सर्वासु च विभक्तिषु,
सर्वेषु च वचनेषु सदृशं (भवति),
(यत्) न व्येति, तत् अव्ययम् (कथ्यते) ।

हिन्दी अर्थः — जो शब्द तीनों लिङ्गों में (पुंलिङ्ग, स्त्रीलिङ्ग, नपुंसकलिङ्ग), सभी विभक्तियों में और सभी वचनों में एक-सा ही रहता है, अर्थात् जिसमें कोई परिवर्तन नहीं होता, उसे अव्यय कहते हैं।

प्र.4निम्नलिखितानि वाक्यानि सावधानं पठन्तु लिखन्तु च ।
• छात्रः अत्र अस्ति ।
• क्रीडाङ्गणं तत्र अस्ति ।
• कन्दुकः कुत्र अस्ति ?
• नगरम् अन्यत्र अस्ति ।
• परमेश्वरः सर्वत्र अस्ति ।
• भोजनम् अत्र नास्ति ।
उत्तर
वाक्यम्अव्ययम्हिन्दी अनुवादः
छात्रः अत्र अस्ति ।अत्र (अस्मिन् स्थाने)छात्र यहाँ है।
क्रीडाङ्गणं तत्र अस्ति ।तत्र (तस्मिन् स्थाने)खेल का मैदान वहाँ है।
कन्दुकः कुत्र अस्ति ?कुत्र (कस्मिन् स्थाने)गेंद कहाँ है ?
नगरम् अन्यत्र अस्ति ।अन्यत्र (अन्यस्मिन् स्थाने)नगर कहीं और है।
परमेश्वरः सर्वत्र अस्ति ।सर्वत्र (सर्वेषु स्थानेषु)परमेश्वर सब जगह है।
भोजनम् अत्र नास्ति ।अत्र + न (निषेधे)भोजन यहाँ नहीं है।

परियोजनाकार्यम् — पृष्ठ 105नामकरणस्य चिन्तनम्, विद्यालयपरिसरस्य वर्णनम् तथा ‘बिडालः कुत्र अस्ति ?’ इति चित्रावली

परियोजनाकार्यम्
प्र.1पाठे मार्जारशावकानां नामानि पश्यन्तु । तेषां नामकरणे राधिकायाः किं चिन्तनम् आसीत् ? तदनुसारं स्वनामधेये किम् उद्देश्यं स्यात् इति विमर्शं कुर्वन्तु ।
उत्तर

संस्कृतेन उत्तरम् — राधिका शावकानां गुणान् दृष्ट्वा तेषां नामानि अकरोत् । यस्य यः गुणः प्रधानः आसीत्, तदनुसारम् एव तस्य नाम अभवत् । (हिन्दी: राधिका ने बच्चों के गुण देखकर उनके नाम रखे। जिसमें जो गुण प्रमुख था, उसी के अनुसार उसका नाम पड़ा।)

नामशब्दस्य अर्थःपाठे तस्य गुणःअतः नाम किमर्थम् ?
तन्वीकृशा, सुन्दरी (तनु = पतला, सुडौल)आकृत्या सुन्दरीरूप-आकृति से सुन्दर थी, इसलिए ‘तन्वी’
मृद्वीकोमला (मृदु = मुलायम)स्पर्शेन अतीव कोमलाछूने में बहुत मुलायम थी, इसलिए ‘मृद्वी’
शबलःचित्रवर्णः, कर्बुरः (रंग-बिरंगा)चित्रवर्णःउसका रंग चितकबरा था, इसलिए ‘शबलः’
भीमःभयङ्करः, बलवान् (भारी-भरकम)किञ्चित् स्थूलःवह कुछ मोटा-तगड़ा था, इसलिए ‘भीमः’

अपने नाम पर विचार — नमूना उत्तर (जैसा कक्षा में सुनाया जा सकता है):

“मम नाम अनन्या । ‘अनन्या’ इत्यस्य अर्थः — ‘या अन्या न, अद्वितीया’ । मम पितरौ इच्छतः यत् अहं स्वकार्ये अद्वितीया भवेयम् । अतः मम नाम्नः उद्देश्यम् अस्ति — स्वकर्मणि निष्ठा ।”

प्र.2विद्यालयपरिसरे किम् अस्ति, किं नास्ति इति लिखन्तु कक्षायां च श्रावयन्तु ।
उत्तर
विद्यालयपरिसरे + वस्तु (प्रथमा) + अस्ति / नास्ति ।
बहुवचने — विद्यालयपरिसरे + वस्तूनि + सन्ति / न सन्ति ।

नमूना उत्तर — ‘अस्ति’ इति वाक्यानि:

  • विद्यालयपरिसरे विशालं क्रीडाङ्गणम् अस्ति ।
  • विद्यालयपरिसरे पुस्तकालयः अस्ति ।
  • विद्यालयपरिसरे बहवः वृक्षाः सन्ति ।
  • विद्यालयपरिसरे लघ्वी वाटिका अस्ति ।
  • विद्यालयपरिसरे पेयजलस्य नलः अस्ति ।
  • विद्यालयपरिसरे विज्ञानप्रयोगशाला अस्ति ।

नमूना उत्तर — ‘नास्ति’ इति वाक्यानि:

  • विद्यालयपरिसरे तरणतालः नास्ति ।
  • विद्यालयपरिसरे चलच्चित्रगृहं नास्ति ।
  • विद्यालयपरिसरे आपणः नास्ति ।
  • विद्यालयपरिसरे कोलाहलः नास्ति ।
प्र.3बिडालः कुत्र अस्ति ? (पृष्ठ 105 — बारह चित्र, प्रत्येक चित्र के नीचे एक पद)
उपरिअधःकोणेकेन्द्रेसमीपेदूरेअन्तःबहिःपुरतःपृष्ठतःदक्षिणतःवामतः
(पदानि — उपरि, अधः, कोणे, केन्द्रे, समीपे, दूरे, अन्तः, बहिः, पुरतः, पृष्ठतः, दक्षिणतः, वामतः)
उत्तर

हर चित्र के लिए पूरा वाक्य —

अव्ययम्हिन्दीचित्रे किम् दृश्यते ?वाक्यम्
उपरिऊपरबिल्ला मेज़ के ऊपर बैठा हैबिडालः उत्पीठिकायाः उपरि अस्ति ।
अधःनीचेबिल्ला मेज़ के नीचे लेटा हैबिडालः उत्पीठिकायाः अधः अस्ति ।
कोणेकोने मेंबिल्ला मेज़ के एक कोने पर बैठा हैबिडालः उत्पीठिकायाः कोणे अस्ति ।
केन्द्रेबीच मेंबिल्ला गोल दरी के ठीक बीच में बैठा हैबिडालः आस्तरणस्य केन्द्रे अस्ति ।
समीपेपास मेंबिल्ला डिब्बे के बिलकुल पास बैठा हैबिडालः मञ्जूषायाः समीपे अस्ति ।
दूरेदूरबिल्ला डिब्बे से दूर बैठा हैबिडालः मञ्जूषायाः दूरे अस्ति ।
अन्तःअन्दरबिल्ला डिब्बे के भीतर बैठा हैबिडालः मञ्जूषायाः अन्तः अस्ति ।
बहिःबाहरबिल्ला डिब्बे से बाहर निकल रहा हैबिडालः मञ्जूषायाः बहिः अस्ति ।
पुरतःआगेगेंद पीछे है, बिल्ला उसके आगे हैबिडालः कन्दुकस्य पुरतः अस्ति ।
पृष्ठतःपीछेगेंद आगे है, बिल्ला उसके पीछे हैबिडालः कन्दुकस्य पृष्ठतः अस्ति ।
दक्षिणतःदाहिनी ओरबालक बैठा है और बिल्ला उसके दाहिनी ओर हैबिडालः बालकस्य दक्षिणतः अस्ति ।
वामतःबाईं ओरबालक बैठा है और बिल्ला उसके बाईं ओर हैबिडालः बालकस्य वामतः अस्ति ।

Chapter 9 of 16 – Sanskrit

Also for This Chapter

NCERT Solutions Class 6 Sanskrit Chapter 9 Atithidevo Bhava – Overview

ClassClass 6
SubjectSanskrit
Chapter9 – Atithidevo Bhava
Session2027
FormatFull answers on this page + PDF

NCERT Solutions Class 6 Sanskrit Chapter 9 – FAQs

Where can I download NCERT Solutions Class 6 Sanskrit Chapter 9 Atithidevo Bhava PDF?

Read every answer on this page, or download the free PDF from the table at the top.

Is this for the 2027 session?

Yes, it follows the latest NCERT Class 6 Sanskrit book for 2027.

How many questions are solved in NCERT Class 6 Sanskrit Chapter 9?

All questions of the chapter – the in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises.

How should I use these solutions?

Read the chapter in the NCERT book first, attempt the questions yourself, then check your answers here.

Official website: ncert.nic.inNational Council of Educational Research and Training publishes date sheets, admit cards and results here
Visit

Ask a question

?

Loading comments…