NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 9 Atithidevo Bhava provide clear, step-by-step answers to every exercise and in-text question from the chapter Atithidevo Bhava of the NCERT textbook Deepakam. Prepared by subject experts as per the latest NCERT (CBSE) syllabus for 2026-27, these NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit help you understand each concept, write exam-ready answers, and check your own solutions. You can read them online below or download the free Class 6 Sanskrit Chapter 9 question-answer PDF.
NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 9 Atithidevo Bhava
- Class: Class 6
- Subject: Sanskrit
- Chapter: Chapter 9 – Atithidevo Bhava
- Textbook: Deepakam (NCERT)
- Study material: NCERT Solutions – questions with answers, free PDF
These solutions answer all the exercise questions of Chapter 9 Atithidevo Bhava — including the in-text questions, short-answer and long-answer questions, and activities — with complete explanations so you can follow the method, not just the final answer. Read the full solutions below.
NCERT Solutions Class 6 Sanskrit Chapter 9 अतिथिदेवो भव View Download
NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 9 PDF Download
You can read the NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 9 online above, or download the complete question-answer PDF to study Atithidevo Bhava offline at any time.
NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 9 PDF Download Link – Click Here to Download Solutions PDF
Questions Covered in This Chapter
These NCERT Solutions answer all 24 questions of this chapter. The questions solved are:
- भारतीयसंस्कृतौ अतिथीनां नितरां महत्त्वम् अस्ति । ‘अतिथिदेवो भव’ इति उपनिषदः वचनम् अस्ति । अस्माकं देशे न केवलं मनुष्याः, अपि तु अन्ये प्राणिनः अपि अतिथिरूपेण प्रीतिपात्राणि भवन्ति । अतिथिसेवा पञ्चमहायज्ञेषु अन्तर्भवति । ‘अतिथिदेवो भव’ इति वचनेन अतिथिसेवायाः भावः सर्वेषु जागरितः भवति । तादृशः कश्चन प्रसङ्गः अत्र पाठे दर्शितः । — अस्य अनुच्छेदस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु ।
- राधिका एषु दिनेषु कूर्दमाना एव चलति । यतः गृहे नूतनाः अतिथयः सन्ति । ते च विशिष्टाः सन्ति । माता, पुत्रौ, पुत्र्यौ च मिलित्वा ते तत्र पञ्च सन्ति । अहोरात्रं तस्याः चिन्ता एकत्र एव । गृहस्य छद्याः उपरि । तत्र एव तस्याः मनः अस्ति । कुतूहलम् अस्ति, के ते इति ? ते न अन्ये, काचित् मार्जारी तस्याः चत्वारः शावकाः च । आम्, ते एव विशिष्टाः अतिथयः । सा तु तेषां नामानि अपि चिन्तितवती – तन्वी, मृद्वी, शबलः, भीमः च इति । — अस्य अनुच्छेदस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु ।
- कुतूहलम् अस्ति, के ते इति ? (पाठ्य-प्रश्नः, पृष्ठ 98)
- तन्वी आकृत्या सुन्दरी, मृद्वी स्पर्शेन अतीव कोमला । शबलः चित्रवर्णः तथा च भीमः किञ्चित् स्थूलः । मार्जारी कदा गच्छति, कदा आगच्छति एतत् सर्वम् अपि राधिका जानाति । सा मार्जार्यै क्षीरं ददाति । मार्जारी पिबति । अनन्तरं सा सधन्यवादं राधिकां पश्यति । किन्तु शावकानां समीपं राधिका गच्छति चेत् मन्दं मन्दं पृष्ठतः आगच्छति । राधिकां दृष्ट्वा शावकाः भीताः न भवन्ति । पितामही राधिकायाः कार्यकलापान् दृष्ट्वा हसति । — अस्य अनुच्छेदस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु ।
- सा राधिकां वदति – राधिके ! अतिथयः कदा आगच्छन्ति इति न जानीमः । किन्तु यदा ते अत्र आगच्छन्ति तदा तेषाम् एतादृशी सेवा करणीया । राधिका पितामह्याः कण्ठं परितः मालाम् इव हस्तौ स्थापयन्ती पृच्छति – अस्तु, करोमि । किन्तु किमर्थम् ? पितामही वदति – ‘अतिथिदेवो भव’ । अर्थात् अतिथिः अस्माकं देवः अस्ति इति चिन्तयतु । तस्य आदरेण सेवां करोतु । राधिका आदिनं मन्त्रम् इव वारं वारं वदति – ‘अतिथिदेवो भव’, ‘अतिथिदेवो भव’ । अनन्तरं सा तन्वीं मृद्वीं शबलं भीमं च वात्सल्येन वदति – जानन्ति किम् ‘अतिथिदेवो भव’ ? भवन्तः अपि वदन्तु – ‘अतिथिदेवो भव’ । — अस्य अनुच्छेदस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु ।
- अस्तु, करोमि । किन्तु किमर्थम् ? (पाठ्य-प्रश्नः, पृष्ठ 99)
- जानन्ति किम् ‘अतिथिदेवो भव’ ? भवन्तः अपि वदन्तु – ‘अतिथिदेवो भव’ । (पाठ्य-प्रश्नः, पृष्ठ 99)
- शब्दः / अर्थः / हिन्दी / English — कूर्दमाना, नूतनाः, मिलित्वा, अहोरात्रम्, छद्याः उपरि, शावकाः, मन्दं मन्दम्, पृष्ठतः, कार्यकलापान्, दृष्ट्वा, एतादृशाः, स्थापयन्ती, किमर्थम्, आदिनम्, वारं वारम् ।
- मातृभाषया अर्थं लिखन्तु (शब्दार्थ-तालिकायाः अन्तिमः स्तम्भः, पृष्ठ 100)
- अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु — (क) राधिका कथं चलति स्म ? (ख) गृहे कति अतिथयः सन्ति ? (ग) कां दृष्ट्वा शावकाः भीताः न भवन्ति ? (घ) मार्जार्याः कति शावकाः ? (ङ) राधिका मार्जार्यै किं ददाति ? (च) चित्रवर्णः कः अस्ति ?
- अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखन्तु — (क) मार्जारीशावकानां नामानि कानि ? (ख) राधिका मार्जारीशावकान् किं पाठयति ? (ग) विशिष्टाः अतिथयः के ? (घ) पितामही राधिकां किं वदति ? (ङ) मार्जारी कदा राधिकायाः पृष्ठतः आगच्छति ? (च) मार्जार्याः शावकाः कीदृशाः सन्ति ?
- अधोलिखितानां वाक्यानां प्रश्न-सूचक-वाक्यानि लिखन्तु — यथा – लेखनी अत्र अस्ति । → लेखनी कुत्र अस्ति ? (क) वृक्षः तत्र अस्ति । (ख) देवालयः अन्यत्र अस्ति । (ग) वायुः सर्वत्र अस्ति । (घ) बालकाः एकत्र तिष्ठन्ति । (ङ) माता अत्र अस्ति ।
- उत्पीठिकायां किम् अस्ति ? किं नास्ति ? इति चित्रं दृष्ट्वा लिखन्तु — (सूचकपदानि — पुस्तकम्, घटी, लेखनी, चषकः, कूपी, स्यूतः, सङ्गणकम्, वृक्षः, फलम्, कन्दुकः) यथा – उत्पीठिकायां पुस्तकम् अस्ति । उत्पीठिकायां घटी नास्ति ।
- रेखाचित्रं दृष्ट्वा उदाहरणानुसारं वाक्यानि लिखन्तु — यथा — मार्जारः कुत्र अस्ति ? मार्जारः अत्र अस्ति । सेवकः कुत्र अस्ति ? सेवकः तत्र अस्ति । [रेखाचित्रे केन्द्रे ‘कुत्र ?’ इति, चतुर्षु कोष्ठकेषु — अत्र : छात्रः, मार्जारः, काकः, दीपकः, घटः, सुधाखण्डः, शिक्षकः, बालिका, लेखनी, माला । तत्र : सेवकः, विद्यालयः, गायकः, घटी, फलम्, गृहम्, वाटिका, हरिणः, अजः, मूषकः । सर्वत्र : प्रकाशः, परमेश्वरः, ज्ञानम्, आकाशः, अणवः, प्रकृतिः, पुष्पाणि, वायुः, प्रेम । अन्यत्र : बालकः, मयूरः, मित्रम्, पुत्रः, महिला, सेविका, चटका, दोला ।]
- भोजनशालायां किं किम् अस्ति ? इति पञ्चभिः वाक्यैः लिखन्तु — यथा – भोजनशालायां पाचकः अस्ति । (सूचकपदानि – पाचकः, पात्रम्, तण्डुलाः, शाकानि, अग्निः, जलम्)
- अधोलिखितेभ्यः वाक्येभ्यः अव्ययपदानि चित्वा लिखन्तु — (क) अमितः गृहात् बहिः गच्छति । (ख) एकः वानरः वृक्षस्य उपरि तिष्ठति । (ग) सः फलानि अधः क्षिपति । (घ) तत्र एकः बिडालः अस्ति । (ङ) बिडालः गृहस्य अन्तः प्रविशति ।
- उदाहरणानुसारं कः कुत्र अस्ति ? कुत्र नास्ति ? इति लिखन्तु । — सिंहः / वने / कार्यालये → सिंहः वने अस्ति । कार्यालये नास्ति । छात्रः / आकाशे / विद्यालये → छात्रः आकाशे नास्ति । छात्रः विद्यालये अस्ति । शेषाः — मत्स्यः / समुद्रे / वृक्षे ; मधुरता / मोदके / कषाये ; उष्णता / सूर्ये / चन्द्रे ; वानरः / नद्याम् / वृक्षे ; नौका / जले / पर्वते ; अज्ञानम् / पण्डिते / मूर्खे ; चन्द्रः / अमावस्यायाम् / पूर्णिमायाम् ; अवकाशः / सोमवासरे / रविवासरे ।
- एतत् गीतं सर्वेऽपि मिलित्वा पठन्तु आलपन्तु च । — मार्जाल ! रे मार्जाल ! कुत्र गतोऽसि त्वम् । अत्रैवास्मि आगतोऽस्मि राजगृहादेवम् । मार्जाल ! रे मार्जाल ! किं दृष्टं तत्र ? तावद्दीर्घः मूषकपुत्रः न हि दृष्टोऽन्यत्र ।
- पाठे स्थूलाक्षरैः लिखिताः शब्दाः अव्ययपदानि सन्ति । ‘अत्र’ इति अव्ययं परिशीलयामः । — • अत्र बालकः अस्ति । • अत्र बालकाः सन्ति । (द्वयोः वाक्ययोः ‘अत्र’ इति पदे वचनभेदः नास्ति) • अत्र गायिका गायति । • अत्र गायकः गायति । (द्वयोः वाक्ययोः ‘अत्र’ इति पदे लिङ्गभेदः नास्ति) • अत्र सुधाखण्डेन लेखनं भवति । • अत्र गृहेषु स्वच्छता भवति । (द्वयोः वाक्ययोः ‘अत्र’ इति पदे विभक्तिभेदः नास्ति)
- अव्ययलक्षणम् — सदृशं त्रिषु लिङ्गेषु सर्वासु च विभक्तिषु । वचनेषु च सर्वेषु यन्न व्येति तदव्ययम् ॥ (अव्ययपदेषु वचनभेदः, विभक्तिभेदः लिङ्गभेदः च न भवति । एतानि अव्ययपदानि सर्वदा समानरूपेण वाक्ये भवन्ति ।)
- निम्नलिखितानि वाक्यानि सावधानं पठन्तु लिखन्तु च । — • छात्रः अत्र अस्ति । • क्रीडाङ्गणं तत्र अस्ति । • कन्दुकः कुत्र अस्ति ? • नगरम् अन्यत्र अस्ति । • परमेश्वरः सर्वत्र अस्ति । • भोजनम् अत्र नास्ति ।
- पाठे मार्जारशावकानां नामानि पश्यन्तु । तेषां नामकरणे राधिकायाः किं चिन्तनम् आसीत् ? तदनुसारं स्वनामधेये किम् उद्देश्यं स्यात् इति विमर्शं कुर्वन्तु ।
- विद्यालयपरिसरे किम् अस्ति, किं नास्ति इति लिखन्तु कक्षायां च श्रावयन्तु ।
- बिडालः कुत्र अस्ति ? — चित्राणि दृष्ट्वा अव्ययपदानि अभ्यस्यन्तु । (उपरि, अधः, कोणे, केन्द्रे, समीपे, दूरे, अन्तः, बहिः, पुरतः, पृष्ठतः, दक्षिणतः, वामतः)
Chapter at a Glance
- पाठ का मूल वाक्य उपनिषद् से आया है — ‘अतिथिदेवो भव’ (तैत्तिरीयोपनिषद्, शिक्षावल्ली)। अर्थ है — ‘अतिथि को देवता मानो’। पाठ-प्रवेश बताता है कि भारतीय संस्कृति में अतिथि-सेवा पञ्चमहायज्ञों में गिनी जाती है, और यहाँ केवल मनुष्य ही नहीं, अन्य प्राणी भी अतिथि के रूप में प्रीति के पात्र होते हैं।
- कहानी बहुत सरल है। राधिका के घर की छत पर एक बिल्ली और उसके चार बच्चे आ गए हैं। राधिका उनके नाम रखती है — तन्वी, मृद्वी, शबलः, भीमः — और हर नाम उनके अपने गुण से जुड़ा है। वह बिल्ली को दूध देती है, शावकों के पास जाती है, और शावक उससे डरते नहीं।
- पितामही का उपदेश ही पाठ का केन्द्र है। वे कहती हैं — ‘अतिथयः कदा आगच्छन्ति इति न जानीमः, किन्तु यदा ते अत्र आगच्छन्ति तदा तेषाम् एतादृशी सेवा करणीया’ — अर्थात् अतिथि कब आएगा यह पता नहीं, पर जब आए तब उसकी ऐसी ही सेवा करनी चाहिए।
- पाठ का अन्त बहुत प्यारा है — राधिका दिन भर मन्त्र की तरह ‘अतिथिदेवो भव’ दोहराती है और फिर बिल्ली के बच्चों से ही वात्सल्य के साथ कहती है — ‘भवन्तः अपि वदन्तु — अतिथिदेवो भव’। जो सीखा है उसे तुरन्त औरों को सिखा देना ही सच्चा सीखना है।
- व्याकरण का विषय है ‘अव्ययम्’। पाठ में मोटे (नीले) अक्षरों में छपे शब्द — एव, यतः, च, तत्र, एकत्र, उपरि, इति, न, आम्, तु, अपि, अतीव, तथा, किञ्चित्, कदा, किन्तु, चेत्, पृष्ठतः, परितः, इव — सब अव्यय हैं। श्लोक ‘सदृशं त्रिषु लिङ्गेषु…’ अव्यय का लक्षण बताता है: जो लिङ्ग, विभक्ति और वचन तीनों में कभी नहीं बदलता, वही अव्यय है।
- अभ्यास पूरी तरह ‘कुत्र ?’ के इर्द-गिर्द घूमता है। प्रश्न ३ में प्रश्नवाचक वाक्य बनाना, प्रश्न ४ में मेज़ के चित्र से ‘अस्ति / नास्ति’, प्रश्न ५ में अत्र-तत्र-सर्वत्र-अन्यत्र का रेखाचित्र, प्रश्न ७ में अव्यय छाँटना और प्रश्न ८ में ‘कः कुत्र अस्ति ? कुत्र नास्ति ?’ की तालिका — सब एक ही व्याकरण-बिन्दु का अभ्यास हैं।
How to Download NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 9 PDF
Follow these simple steps to get the Atithidevo Bhava questions-and-answers PDF from Deepakam.
- Search NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 9 aglasem and open this page.
- Read the exercise questions with answers for Atithidevo Bhava shown above.
- Click the Download PDF link to save the Atithidevo Bhava solutions to your device.
NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit – All Chapters
There are more chapters to study besides Atithidevo Bhava in Sanskrit. Here are the NCERT Solutions for all chapters of Class 6 Sanskrit.
- Chapter 1 Vayam Varnamalam Pathamah
- Chapter 2 Sanyukta Vyanjanani
- Chapter 3 Eshah Kah Esha Ka Etat Kim
- Chapter 4 Aham Cha Tvam Cha
- Chapter 5 Sankhyaganana Nanu Sarala
- Chapter 6 Aham Pratah Uttishthami
- Chapter 7 Shurah Vayam Dhirah Vayam
- Chapter 8 Sah Eva Mahan Chitrakarah
- Chapter 9 Atithidevo Bhava
- Chapter 10 Buddhih Sarvarthasadhika
- Chapter 11 Yah Janati Sah Panditah
- Chapter 12 Tvam Apanam Gachchha
- Chapter 13 Prithivyam Trini Ratnani
- Chapter 14 Alasyam Hi Manushyanam
- Chapter 15 Madhavasya Priyam Angam
- Chapter 16 Vrikshah Satpurushah Iva
NCERT Solutions for Class 6 – All Subjects
Just like Chapter 9 of Sanskrit, you can get the exercise questions with answers for every other subject of Class 6. Here are the NCERT Solutions for all subjects of Class 6.
NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 9 – An Overview
The key highlights of this study material are as follows.
| Aspects | Details |
|---|---|
| Class | Class 6 |
| Subject | Sanskrit |
| Chapter Number | Chapter 9 |
| Chapter Name | Atithidevo Bhava |
| Book Name | Deepakam |
| Book By | NCERT (National Council of Educational Research and Training) |
| Educational Resource Here | NCERT Solutions of Class 6 Sanskrit Chapter 9 for all exercises |
| More Questions Answers of This Subject | NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit |
| Download Book Chapter | NCERT Book Class 6 Sanskrit |
| All Questions Answers For This Class | NCERT Solutions for Class 6 |
| Complete Solutions | NCERT Solutions |
NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 9 Atithidevo Bhava – FAQs
What are the NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 9 Atithidevo Bhava?
They are the complete, step-by-step answers to all the exercise and in-text questions of Chapter 9 Atithidevo Bhava from the NCERT Class 6 Sanskrit textbook Deepakam, written by experts as per the latest NCERT syllabus.
How can I download the Class 6 Sanskrit Chapter 9 solutions PDF for free?
Open this page on aglasem, read the Atithidevo Bhava questions with answers, and click the “Download Solutions PDF” link. The Class 6 Sanskrit Chapter 9 NCERT Solutions PDF is completely free to download.
Are these NCERT Solutions as per the latest 2026-27 syllabus?
Yes. The NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 9 are based on the latest NCERT textbook Deepakam and the current 2026-27 CBSE syllabus, so the questions and answers match what you study in class.
Where can I get NCERT Solutions for the other chapters of Class 6 Sanskrit?
You can find the answers to every chapter on the NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit page, and solutions for every subject on the NCERT Solutions for Class 6 page.
How do NCERT Solutions help in exam preparation?
They show the correct method to solve each question, help you write answers the way they are expected in exams, let you check and correct your own work, and save revision time — which together improve your marks in Class 6 Sanskrit.
If you have any queries on NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 9 Atithidevo Bhava, then please ask in the comments below.
