NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 8 Sah Eva Mahan Chitrakarah – step-by-step answers to every exercise and in-text question of the chapter, as per the latest NCERT syllabus for 2027. Read them online or download the free question-answer PDF.
अष्टमः पाठः — सः एव महान् चित्रकारः (दीपकम्, कक्षा 6) एक संवाद-पाठ है। शिक्षक और छात्र — श्रद्धा, मेधा, मनीषा, मञ्जुल तथा आदित्य — प्रकृति में घूमते हुए वर्णों (रंगों) के संस्कृत नाम सीखते हैं, और अन्त में सब एक स्वर में कहते हैं कि इन रंगों को भरने वाला महान् चित्रकार परमेश्वर ही है। नीचे पृष्ठ 89–97 के क्रम में पाठ का अनुवाद, शब्दार्थ, अभ्यास के प्रश्न १–६, योग्यताविस्तर (पद्य ‘सायङ्काले त्वम्बरकोणे’ तथा अमरकोश के श्लोक) और परियोजनाकार्य दिए गए हैं।
NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 8 Sah Eva Mahan Chitrakarah PDF
All the answers are on this page below. The PDF also explains every answer – why it is right and how to check it – so download it for revision.
| Chapter | Download | |
|---|---|---|
| Solutions PDF | Sah Eva Mahan Chitrakarah | View PDF |
पाठ का हिंदी अनुवाद
पाठ का परिचय — अमृत-उद्यान (पृष्ठ 89)
कक्षा में संवाद (पृष्ठ 90–91)
योग्यताविस्तरः — सायङ्काले त्वम्बरकोणे (कल्लडि-कृष्णन् कुट्टी) (पृष्ठ 95)
रक्तं पीतं श्वेतं चित्रं नीलं शबलितदृग्विभवम्॥
द्रष्टुं सर्वं तस्य समीपं विहगाः विविधाः गच्छन्ति॥
गन्धर्वाणां मन्दिरमित्यपि सर्वे मर्त्याः कथयन्ति॥
तुभ्यं सर्वकलाकाराणां नायक! भगवन् नमो नमः॥
योग्यताविस्तरः — अमरकोशे वर्णानां वर्गीकरणम् (धीवर्गः) (पृष्ठ 96)
अवदातः सितो गौरो वलक्षो धवलोऽर्जुनः॥
कृष्णे नीलासितश्यामकालश्यामलमेचकाः॥
लोहितो रोहितो रक्तः शोणः कोकनदच्छविः॥
श्यावः स्यात्कपिशो धूम्रधूमलौ कृष्णलोहिते॥
चित्रं किर्मीरकल्माषशबलैताश्च कर्बुरे॥
NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 8 Sah Eva Mahan Chitrakarah – Questions and Answers
All questions of the chapter are answered below, in the order of the book – in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises. Each answer is written the way you would write it in the exam.
अष्टमः पाठः — सः एव महान् चित्रकारः (पाठ-प्रवेशः) — पृष्ठ 89उद्यानस्य चित्रम् — अमृत-उद्यानस्य परिचयः (प्र.2 अभ्यासार्थं योजितः प्रश्नः)
हिन्दी अनुवाद —
| संस्कृतम् | हिन्दी अनुवादः |
|---|---|
| उद्यानस्य चित्रम् उपरि प्रदर्शितम् । | उद्यान का चित्र ऊपर दिखाया गया है। |
| एतत् राष्ट्रपतिभवनस्य परिसरे विद्यमानम् अमृत-उद्यानम् अस्ति । | यह राष्ट्रपति भवन के परिसर में स्थित अमृत-उद्यान है। |
| अत्र शताधिक-प्रकारकाणि पाटलपुष्पाणि सन्ति । | यहाँ सौ से भी अधिक प्रकार के गुलाब के फूल हैं। |
| सामान्यतः पञ्चसहस्राधिकानि ऋतुपुष्पाणि च सन्ति । | और साधारणतः पाँच हज़ार से अधिक ऋतु-पुष्प (मौसमी फूल) हैं। |
| रमणीयः निसर्गः विविधैः वर्णैः सर्वेषां चित्तम् आकर्षति । | सुन्दर प्रकृति अपने अनेक रंगों से सबके मन को आकर्षित करती है। |
| अस्मिन् पाठे तादृशानां वर्णानां परिचयं प्राप्नुमः । | इस पाठ में हम वैसे ही रंगों का परिचय प्राप्त करते हैं। |
संस्कृतेन उत्तरम् — अमृत-उद्यानं राष्ट्रपतिभवनस्य परिसरे विद्यते । (हिन्दी: अमृत-उद्यान राष्ट्रपति भवन के परिसर में है।)
संस्कृतेन उत्तरम् — तत्र शताधिक-प्रकारकाणि पाटलपुष्पाणि पञ्चसहस्राधिकानि ऋतुपुष्पाणि च सन्ति । (हिन्दी: वहाँ सौ से अधिक प्रकार के गुलाब और पाँच हज़ार से अधिक ऋतु-पुष्प हैं।)
पाठः — शिक्षकस्य छात्राणां च संवादः (प्रथमः भागः) — पृष्ठ 90निसर्गे वर्णानाम् अवलोकनम् — हरितः, कृष्णः, रक्तः
हिन्दी अनुवाद —
| कः वदति | संस्कृतम् | हिन्दी अनुवादः |
|---|---|---|
| शिक्षकः | वयम् अत्र किं किं पश्यामः ? | हम यहाँ क्या-क्या देखते हैं ? |
| श्रद्धा | सर्वत्र विविधानि पुष्पाणि, हरितानि पर्णानि, खगाः, जन्तवः च सन्ति इति पश्यामः । | हम देखते हैं कि सब जगह तरह-तरह के फूल, हरे पत्ते, पक्षी और प्राणी हैं। |
| शिक्षकः | सत्यम् । एवमेव तेषां वर्णाः अपि विविधाः । यथा श्रद्धा वदति ‘हरितानि पर्णानि’ इति, अत्र पर्णस्य कः वर्णः ? | सच है। इसी तरह उनके रंग भी अलग-अलग हैं। जैसे श्रद्धा कहती है ‘हरे पत्ते’ — तो यहाँ पत्ते का रंग कौन-सा है ? |
| छात्राः | (सर्वे) हरितः । | (सब) हरा। |
| श्रद्धा | अत्र वृक्षस्य उपरि शुकः अस्ति । सः अपि हरितवर्णेन शोभते । | यहाँ पेड़ के ऊपर तोता है। वह भी हरे रंग से शोभा पाता है। |
| शिक्षकः | श्रद्धे ! भवत्याः इष्टवर्णः हरितः इति चिन्तयामि । अत एव हरितवर्णम् एव पश्यति खलु । | श्रद्धा ! मैं सोचता हूँ कि तुम्हारा प्रिय रंग हरा है। इसीलिए तो तुम्हें हरा रंग ही दिखाई देता है। |
| मेधा | आचार्य ! अत्र काकः अपि अस्ति, यस्य वर्णः कृष्णः । एवं पिकस्य अपि वर्णः कृष्णः । | आचार्य ! यहाँ कौआ भी है, जिसका रंग काला है। इसी तरह कोयल का रंग भी काला है। |
| शिक्षकः | आम् । उत्तमं निरीक्षणं भवत्याः । छात्राः ! पश्यन्तु, अत्र पुष्पाणि अपि सन्ति । मनीषे ! पश्यतु जपापुष्पम् । वदतु, अस्य वर्णः कः ? | हाँ। तुम्हारा निरीक्षण बहुत अच्छा है। छात्रो ! देखो, यहाँ फूल भी हैं। मनीषा ! गुड़हल के फूल को देखो। बताओ, इसका रंग कौन-सा है ? |
| मनीषा | रक्तवर्णः आचार्य ! शुकस्य चञ्चुः अपि रक्तवर्णा । पाटलपुष्पम् अपि रक्तवर्णेन युक्तम् । | लाल रंग, आचार्य ! तोते की चोंच भी लाल रंग की है। गुलाब का फूल भी लाल रंग से युक्त है। |
| शिक्षकः | शोभनम् । चित्रवर्णाः शुकाः अपि अत्र सन्ति इति जानन्ति किम् ? | बहुत अच्छे। क्या तुम जानते हो कि रंग-बिरंगे तोते भी होते हैं ? |
| आदित्यः | आचार्य ! ते कीदृशाः भवन्ति ? वयं द्रष्टुम् इच्छामः । | आचार्य ! वे कैसे होते हैं ? हम उन्हें देखना चाहते हैं। |
संस्कृतेन उत्तरम् — वयम् अत्र सर्वत्र विविधानि पुष्पाणि, हरितानि पर्णानि, खगाः, जन्तवः च पश्यामः । (हिन्दी: हम यहाँ सब ओर तरह-तरह के फूल, हरे पत्ते, पक्षी और प्राणी देखते हैं।)
संस्कृतेन उत्तरम् — पर्णस्य वर्णः हरितः । (हिन्दी: पत्ते का रंग हरा है।)
पाठ में सब छात्र एक साथ यही उत्तर देते हैं — छात्राः – (सर्वे) हरितः ।
संस्कृतेन उत्तरम् — जपापुष्पस्य वर्णः रक्तः । (हिन्दी: गुड़हल के फूल का रंग लाल है।)
मनीषा केवल इतना ही नहीं कहती — वह दो और लाल वस्तुएँ भी बता देती है: शुकस्य चञ्चुः अपि रक्तवर्णा । पाटलपुष्पम् अपि रक्तवर्णेन युक्तम् । (तोते की चोंच भी लाल है; गुलाब का फूल भी लाल रंग वाला है।)
संस्कृतेन उत्तरम् — आम्, चित्रवर्णाः शुकाः अपि सन्ति । तादृशान् शुकान् वयं प्रायः जन्तुशालायां पश्यामः । तेषां पक्षाः नीलाः पीताः रक्ताः च भवन्ति । (हिन्दी: हाँ, रंग-बिरंगे तोते भी होते हैं। वैसे तोते हम प्रायः चिड़ियाघर में देखते हैं। उनके पंख नीले, पीले और लाल होते हैं।)
पाठः — शिक्षकस्य छात्राणां च संवादः (द्वितीयः भागः) — पृष्ठ 91श्वेतवर्णः, इन्द्रधनुः तथा ‘सः एव महान् चित्रकारः’ (प्र.3 अभ्यासार्थं योजितः प्रश्नः)
हिन्दी अनुवाद —
| कः वदति | संस्कृतम् | हिन्दी अनुवादः |
|---|---|---|
| शिक्षकः | तादृशान् शुकान् वयं प्रायः जन्तुशालायां पश्यामः । तेषां पक्षाः नीलाः पीताः रक्ताः च भवन्ति । | वैसे तोते हम प्रायः चिड़ियाघर में देखते हैं। उनके पंख नीले, पीले और लाल होते हैं। |
| मञ्जुलः | आचार्य ! पाटलपुष्पाणि अपि विविधवर्णयुक्तानि भवन्ति । मम उद्याने पीतवर्णानि, श्वेतवर्णानि, नीललोहितवर्णानि, केसरवर्णानि च पाटलपुष्पाणि सन्ति । | आचार्य ! गुलाब के फूल भी अनेक रंगों वाले होते हैं। मेरे बगीचे में पीले, सफ़ेद, जामुनी और केसरिया रंग के गुलाब हैं। |
| शिक्षकः | उत्तमम् । पश्यन्तु, हंसः श्वेतः । तथा अन्ये के श्वेतवर्णाः ? | बहुत अच्छा। देखो, हंस सफ़ेद है। और कौन-कौन सफ़ेद रंग के हैं ? |
| मेधा | आचार्य ! बकः शशः च । तथा भवतः प्रावारकम् अपि श्वेतम् । | आचार्य ! बगुला और खरगोश। और आपका कोट भी सफ़ेद है। |
| शिक्षकः | आम् । सम्यक् । सर्वे स्वस्य अन्येषां च वस्त्राणां वर्णान् अवलोकयन्तु । | हाँ, ठीक है। सब लोग अपने और दूसरों के कपड़ों के रंग देखो। |
| मञ्जुलः | आचार्य ! इन्द्रधनुः तु बहुवर्णमयं खलु । तत्र सप्त वर्णाः भवन्ति । | आचार्य ! इन्द्रधनुष तो बहुत रंगों वाला होता ही है। उसमें सात रंग होते हैं। |
| शिक्षकः | आम् । सर्वः अपि निसर्गः बहुवर्णमयः । तेन संसारः सुन्दरः । वर्णैः एव अस्माकं जीवनम् अपि मनोरमं भवति । तत्र ‘वर्णयोजकः चित्रकारः कः’ इति जानन्ति किम् ? | हाँ। सारी प्रकृति ही अनेक रंगों वाली है। उसी से संसार सुन्दर है। रंगों से ही हमारा जीवन भी मनोहर होता है। तो क्या तुम जानते हो कि ‘रंग भरने वाला चित्रकार कौन है’ ? |
| सर्वे | (उच्चैः) परमेश्वरः, परमेश्वरः । | (ऊँचे स्वर में) परमेश्वर, परमेश्वर ! |
| शिक्षकः | आम् । सः एव महान् चित्रकारः । | हाँ। वही महान् चित्रकार है। |
संस्कृतेन उत्तरम् — हंसात् अन्ये बकः शशः च श्वेतवर्णौ स्तः । तथा आचार्यस्य प्रावारकम् अपि श्वेतम् अस्ति । (हिन्दी: हंस के अतिरिक्त बगुला और खरगोश सफ़ेद रंग के हैं। और आचार्य का कोट भी सफ़ेद है।)
संस्कृतेन उत्तरम् — इन्द्रधनुषि सप्त वर्णाः भवन्ति । (हिन्दी: इन्द्रधनुष में सात रंग होते हैं।) — पाठ में मञ्जुल यही कहता है: ‘इन्द्रधनुः तु बहुवर्णमयं खलु । तत्र सप्त वर्णाः भवन्ति ।’
सातों रंग संस्कृत में इस प्रकार हैं —
| क्रमः | संस्कृतम् | हिन्दी |
|---|---|---|
| १ | रक्तः | लाल |
| २ | नारङ्गः / केसरः | नारंगी |
| ३ | पीतः | पीला |
| ४ | हरितः | हरा |
| ५ | नीलः | नीला |
| ६ | गाढनीलः | गहरा नीला |
| ७ | नीललोहितः | बैंगनी (जामुनी) |
संस्कृतेन उत्तरम् — वर्णयोजकः चित्रकारः परमेश्वरः अस्ति । सः एव महान् चित्रकारः । (हिन्दी: रंग भरने वाला चित्रकार परमेश्वर है। वही महान् चित्रकार है।)
वयं शब्दार्थान् जानीमः — पृष्ठ 92पाठस्य शब्दाः, तेषां संस्कृत-अर्थः, हिन्दी तथा English
पृष्ठ 92 की पूरी शब्दार्थ-तालिका नीचे दी गई है। यही शब्द अभ्यास के सभी प्रश्नों में काम आते हैं।
| शब्दः | अर्थः (संस्कृते) | हिन्दी | English |
|---|---|---|---|
| निसर्गः | प्रकृतिः | प्रकृति | Nature |
| हरितानि | हरितवर्णानि | हरे रंग के | Green |
| पर्णानि | पत्राणि | पत्ते | Leaves |
| जन्तवः | प्राणिनः | प्राणी | Animals |
| खगाः | पक्षिणः | पक्षी | Birds |
| वर्णमयः | वर्णयुक्तः | रंगीन | Colourful |
| शुकः | कीरः | तोता | Parrot |
| इष्टवर्णः | प्रियवर्णः | इष्ट रंग, प्रिय रंग | Favourite Colour |
| काकः | वायसः | कौआ | Crow |
| पिकः | कोकिलः | कोयल | Cuckoo |
| जपापुष्पम् | जपापुष्पम् | गुड़हल | Hibiscus |
| चञ्चुः | खगतुण्डः | चोंच | Beak |
| रक्तः | रक्तवर्णः | लाल | Red |
| नीलः | नीलवर्णः | नीला | Blue |
| पीतः | पीतवर्णः | पीला | Yellow |
| पक्षाः | पक्षसमूहः | पंख | Wings |
| जन्तुशालायाम् | जन्तुशालायाम् | चिड़ियाघर में | In the zoo |
| पाटलपुष्पम् | पाटलपुष्पम् | गुलाब | Rose |
| श्वेतम् | शुक्लवर्णः / धवलवर्णः | श्वेत / शुक्ल | White |
| नीललोहितम् | नीललोहितम् | जामुनी | Purple |
| केसरम् | केसरवर्णः | केसरिया | Saffron |
| पाटलम् | पाटलवर्णः | गुलाबी | Pink |
| हंसः | मरालः | हंस | Swan |
| बकः | बकः | बगुला | Heron |
| शशः | शशकः | खरगोश | Rabbit |
| प्रावारकम् | प्रावारः | कोट | Coat |
अन्तिम स्तम्भ में हर शब्द का अर्थ अपनी मातृभाषा (घर में बोली जाने वाली भाषा) में लिखिए। कुछ भाषाओं में उदाहरण —
| संस्कृतम् | हिन्दी | मराठी | बाङ्ग्ला | तमिऴ् |
|---|---|---|---|---|
| शुकः | तोता | पोपट | টিয়া (टिया) | கிளி (किळि) |
| काकः | कौआ | कावळा | কাক (काक) | காகம் (कागम्) |
| हंसः | हंस | हंस | রাজহাঁস (राजहाँस) | அன்னம் (अन्नम्) |
| पाटलपुष्पम् | गुलाब | गुलाब | গোলাপ (गोलाप) | ரோஜா (रोजा) |
| रक्तः | लाल | लाल / तांबडा | লাল (लाल) | சிவப்பு (शिवप्पु) |
वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 93प्रश्नाः १–३ : एकपदेन, पूर्णवाक्येन तथा वर्ण-योजनम्
(क) जपापुष्पस्य वर्णः कः ?
(ख) शुकः केन वर्णेन शोभते ?
(ग) श्रद्धायाः इष्टवर्णः कः ?
(घ) कः महान् चित्रकारः ?
(ङ) आदित्यः कान् द्रष्टुम् इच्छति ?
| प्रश्नः | उत्तरम् (एकपदेन) | हिन्दी | विभक्तिः |
|---|---|---|---|
| (क) जपापुष्पस्य वर्णः कः ? | रक्तः | लाल | प्रथमा, एकवचनम् |
| (ख) शुकः केन वर्णेन शोभते ? | हरितवर्णेन | हरे रंग से | तृतीया, एकवचनम् |
| (ग) श्रद्धायाः इष्टवर्णः कः ? | हरितः | हरा | प्रथमा, एकवचनम् |
| (घ) कः महान् चित्रकारः ? | परमेश्वरः | परमेश्वर | प्रथमा, एकवचनम् |
| (ङ) आदित्यः कान् द्रष्टुम् इच्छति ? | चित्रवर्णशुकान् (चित्रवर्णान् शुकान्) | रंग-बिरंगे तोतों को | द्वितीया, बहुवचनम् |
(क) आचार्यस्य प्रावारकस्य वर्णः कः ?
(ख) कुत्र विविधेषु वर्णेषु पाटलपुष्पाणि सन्ति ?
(ग) किं बहुवर्णमयम् इति मञ्जुलस्य अभिप्रायः ?
(घ) चित्रवर्णशुकाः कीदृशाः भवन्ति ?
(ङ) कस्य कस्य वर्णः कृष्णः ?
(क) आचार्यस्य प्रावारकस्य वर्णः श्वेतः अस्ति ।
(ख) मञ्जुलस्य उद्याने विविधेषु वर्णेषु पाटलपुष्पाणि सन्ति ।
(ग) इन्द्रधनुः बहुवर्णमयम् इति मञ्जुलस्य अभिप्रायः । तत्र सप्त वर्णाः भवन्ति ।
(घ) चित्रवर्णशुकानां पक्षाः नीलाः पीताः रक्ताः च भवन्ति ।
(ङ) काकस्य पिकस्य च वर्णः कृष्णः अस्ति ।
उत्तर (मिलान) —
| चित्रे स्थानम् | वर्णबिन्दुः (धब्बे का रंग) | योजनीयः शब्दः | हिन्दी |
|---|---|---|---|
| वामतः, प्रथमः | गुलाबी | पाटलवर्णः | गुलाबी |
| वामतः, द्वितीयः | लाल (पुस्तके उदाहरणम्) | रक्तवर्णः | लाल |
| वामतः, तृतीयः | हरा | हरितवर्णः | हरा |
| वामतः, चतुर्थः | बैंगनी / जामुनी | नीललोहितः | जामुनी |
| दक्षिणतः, प्रथमः | काला | कृष्णवर्णः | काला |
| दक्षिणतः, द्वितीयः | नीला | नीलवर्णः | नीला |
| दक्षिणतः, तृतीयः | रेखामात्रेण अङ्कितः (भीतर से खाली) | श्वेतवर्णः | सफ़ेद |
| दक्षिणतः, चतुर्थः | पीला | केसरवर्णः | केसरिया |
वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 94प्रश्नाः ४–६ : राष्ट्रध्वजः, एकपदेन उत्तराणि तथा रेखाचित्र-पूरणम्
(क) उपरि ………… वर्णः अस्ति ।
(ख) मध्ये ………… वर्णः अस्ति ।
(ग) अधः ………… वर्णः अस्ति ।
(घ) ध्वजस्य केन्द्रे ………… वर्णः अस्ति ।
| वाक्यम् | पूर्णं वाक्यम् | हिन्दी |
|---|---|---|
| (क) उपरि ______ वर्णः अस्ति । | उपरि केसरः वर्णः अस्ति । | ऊपर केसरिया रंग है। |
| (ख) मध्ये ______ वर्णः अस्ति । | मध्ये श्वेतः वर्णः अस्ति । | बीच में सफ़ेद रंग है। |
| (ग) अधः ______ वर्णः अस्ति । | अधः हरितः वर्णः अस्ति । | नीचे हरा रंग है। |
| (घ) ध्वजस्य केन्द्रे ______ वर्णः अस्ति । | ध्वजस्य केन्द्रे नीलः वर्णः अस्ति । | ध्वज के केन्द्र में नीला रंग है। |
(क) केशानां वर्णः कः ?
(ख) आकाशस्य वर्णः कः ?
(ग) कदलीफलस्य वर्णः कः ?
(घ) तृणस्य वर्णः कः ?
(ङ) महिषस्य वर्णः कः ?
(च) मयूरस्य वर्णः कः ?
| प्रश्नः | कस्य विषये | उत्तरम् | हिन्दी |
|---|---|---|---|
| (क) केशानां वर्णः कः ? | बाल | कृष्णः | काला |
| (ख) आकाशस्य वर्णः कः ? | आकाश | नीलः | नीला |
| (ग) कदलीफलस्य वर्णः कः ? | केला | पीतः | पीला |
| (घ) तृणस्य वर्णः कः ? | घास | हरितः | हरा |
| (ङ) महिषस्य वर्णः कः ? | भैंसा | कृष्णः | काला |
| (च) मयूरस्य वर्णः कः ? | मोर | नीलः | नीला |
| रेखाचित्रम् | शुकः (शाखायाम्) | पाटलपुष्पम् | कञ्चुकम् (कमीज़) | जपापुष्पम् |
|---|---|---|---|---|
| निर्दिष्टः वर्णः | हरितः | पाटलः | नीलः | रक्तः |
| रेखाचित्रम् | नारङ्गफलम् | धेनुः | कदलीफलम् | काकः |
| निर्दिष्टः वर्णः | केसरः | श्वेतः | पीतः | कृष्णः |
हर रेखाचित्र में उसके नीचे लिखा रंग भरना है —
| क्रमः | रेखाचित्रम् | हिन्दी | निर्दिष्टः वर्णः | अर्थात् |
|---|---|---|---|---|
| १ | शुकः (शाखायाम् उपविष्टः) | तोता | हरितः | हरा |
| २ | पाटलपुष्पम् | गुलाब | पाटलः | गुलाबी |
| ३ | कञ्चुकम् / युतकम् | कमीज़ | नीलः | नीला |
| ४ | जपापुष्पम् | गुड़हल | रक्तः | लाल |
| ५ | नारङ्गफलम् | नारंगी (सन्तरा) | केसरः | केसरिया / नारंगी |
| ६ | धेनुः | गाय | श्वेतः | सफ़ेद |
| ७ | कदलीफलम् | केला | पीतः | पीला |
| ८ | काकः | कौआ | कृष्णः | काला |
योग्यताविस्तरः — सायङ्काले त्वम्बरकोणे — पृष्ठ 95कवि: कल्लडि-कृष्णन् कुट्टी — चतुर्णां पद्यानाम् अन्वयः, अर्थः, भावः (पुस्तके प्रश्नः नास्ति — अध्ययनार्थं व्याख्या)
रक्तं पीतं श्वेतं चित्रं नीलं शबलितदृग्विभवम् ॥१॥
— अस्य पद्यस्य अन्वयम् अर्थं भावं च लिखन्तु ।
अन्वयः — सायङ्काले तु प्रकृतिः अम्बरकोणे रक्तं पीतं श्वेतं चित्रं नीलं शबलितदृग्विभवं वर्णचयं विलिखति ।
हिन्दी अर्थ — सायंकाल के समय प्रकृति आकाश के एक कोने में रंगों का ढेर चित्रित कर देती है — लाल, पीला, सफ़ेद, चितकबरा और नीला; ऐसा रंग-समूह जो देखने वाली आँखों के वैभव को ही रंगीन बना देता है।
भावः — सन्ध्या के आकाश में दिखने वाले सुन्दर रंग प्रकृति रूपी चित्रकार की रचना हैं — मानो प्रकृति आकाश पर चित्र बना रही हो।
द्रष्टुं सर्वं तस्य समीपं विहगाः विविधाः गच्छन्ति ॥२॥
— अस्य पद्यस्य अन्वयम् अर्थं भावं च लिखन्तु ।
अन्वयः — सर्वे बालाः वर्णविचित्रं गगनं दृष्ट्वा तुष्यन्ति । विविधाः विहगाः सर्वं द्रष्टुं तस्य समीपं गच्छन्ति ।
हिन्दी अर्थ — रंग-बिरंगे आकाश को देखकर सब बच्चे प्रसन्न होते हैं। और वह सब देखने के लिए तरह-तरह के पक्षी उसके पास (आकाश की ओर) जाते हैं।
भावः — रंग-बिरंगे आकाश का सौन्दर्य केवल मनुष्यों को नहीं, पक्षियों को भी — सब प्राणियों को — आनन्द देता है।
गन्धर्वाणां मन्दिरमित्यपि सर्वे मर्त्याः कथयन्ति ॥३॥
— अस्य पद्यस्य अन्वयम् अर्थं भावं च लिखन्तु ।
अन्वयः — सः वर्णविशेषः हि प्रतिनिमिषं नव्यं रूपं प्राप्नोति । सर्वे मर्त्याः (तत् गगनम्) ‘गन्धर्वाणां मन्दिरम्’ इति अपि कथयन्ति ।
हिन्दी अर्थ — वह रंगों की विशेष छटा हर पल एक नया रूप धारण कर लेती है। सब मनुष्य उसे ‘गन्धर्वों का मन्दिर’ भी कहते हैं।
भावः — सन्ध्या के आकाश के रंग हर क्षण बदलते रहते हैं; यह दृश्य इतना सुन्दर है कि लोग उसे गन्धर्वों का मन्दिर कहते हैं।
तुभ्यं सर्वकलाकाराणां नायक! भगवन् नमो नमः ॥४॥
— अस्य पद्यस्य अन्वयम् अर्थं भावं च लिखन्तु ।
अन्वयः — एवं प्रतिदिनं सायं गगने एते वर्णाः केन रचिताः ? हे सर्वकलाकाराणां नायक ! हे भगवन् ! तुभ्यं नमः नमः ।
हिन्दी अर्थ — इस प्रकार प्रतिदिन सायंकाल आकाश में ये रंग किसके द्वारा रचे गए हैं ? हे सब कलाकारों के नायक ! हे भगवन् ! तुम्हें बार-बार नमस्कार है।
भावः — इन सब रंगों के रचयिता भगवान् ही हैं, जो सब कलाकारों में श्रेष्ठ हैं; कवि उन्हें बार-बार प्रणाम करता है।
योग्यताविस्तरः — अमरकोशे वर्णानां वर्गीकरणम् (धीवर्गः) — पृष्ठ 96अमरकोशस्य पञ्च श्लोकाः तथा वर्ण-पर्यायाः (पुस्तके प्रश्नः नास्ति — अध्ययनार्थं व्याख्या)
अवदातः सितो गौरो वलक्षो धवलोऽर्जुनः ॥
— अस्य श्लोकस्य अर्थं लिखन्तु । अत्र के वर्णपर्यायाः प्रदत्ताः ?
अर्थः — यह श्लोक श्वेत (सफ़ेद) वर्ण के तेरह पर्यायवाची देता है।
शुक्लः, शुभ्रः, शुचिः, श्वेतः, विशदः, श्येतः, पाण्डरः,
अवदातः, सितः, गौरः, वलक्षः, धवलः, अर्जुनः ।
कृष्णे नीलासितश्यामकालश्यामलमेचकाः ॥
— अस्य श्लोकस्य अर्थं लिखन्तु ।
यह श्लोक तीन प्रकार के रंगों के नाम देता है —
| वर्गः | पर्यायाः | हिन्दी |
|---|---|---|
| श्वेतवर्णः (पूर्वश्लोकस्य क्रमः) | हरिणः, पाण्डुरः, पाण्डुः | सफ़ेद, उजला |
| धूसरवर्णः | ईषत्पाण्डुः, धूसरः | हल्का मटमैला सफ़ेद, धूल जैसा (स्लेटी) |
| कृष्णवर्णः | कृष्णः, नीलः, असितः, श्यामः, कालः, श्यामलः, मेचकः | काला, साँवला |
अर्थः — हरिण, पाण्डुर और पाण्डु — ये (पिछले श्लोक की तरह) सफ़ेद रंग के नाम हैं; थोड़े पाण्डु (ईषत्पाण्डु) अर्थात् मटमैले सफ़ेद रंग को धूसर कहते हैं। कृष्ण, नील, असित, श्याम, काल, श्यामल और मेचक — ये सब काले रंग के नाम हैं।
लोहितो रोहितो रक्तः शोणः कोकनदच्छविः ॥
— अस्य श्लोकस्य अर्थं लिखन्तु ।
इस श्लोक की पहली पंक्ति पीत (पीले) तथा हरे रंग के नाम देती है, दूसरी पंक्ति रक्त (लाल) के।
| वर्गः | पर्यायाः | हिन्दी |
|---|---|---|
| पीतवर्णः | पीतः, गौरः, हरिद्राभः | पीला (हल्दी जैसा) |
| हरितवर्णः | पालाशः, हरितः, हरित् | हरा (पलाश के पत्तों जैसा) |
| रक्तवर्णः | लोहितः, रोहितः, रक्तः, शोणः, कोकनदच्छविः | लाल (शोणः = लाल कमल जैसा गहरा लाल) |
अर्थः — पीत, गौर और हरिद्राभ — ये पीले रंग के नाम हैं; पालाश, हरित और हरित् — हरे रंग के। लोहित, रोहित और रक्त — लाल रंग के नाम हैं; लाल कमल (कोकनद) जैसी छवि वाला गहरा लाल रंग ‘शोण’ कहलाता है।
श्यावः स्यात्कपिशो धूम्रधूमलौ कृष्णलोहिते ॥
— अस्य श्लोकस्य अर्थं लिखन्तु ।
यह श्लोक मिश्रित रंगों के नाम देता है — गुलाबी, अरुण और धुएँ जैसे रंग।
| रंग का नाम | उसके पर्याय | अर्थः |
|---|---|---|
| अरुणः | अव्यक्तरागः, ईषद्रक्तः | हल्का लाल (जिसकी लाली स्पष्ट न हो), उषा जैसा |
| पाटलः | श्वेतरक्तः | गुलाबी (सफ़ेद और लाल का मेल) |
| कपिशः | श्यावः | काले-पीले मेल वाला, मटमैला भूरा |
| कृष्णलोहितः | धूम्रः, धूमलः | काला-लाल, धुएँ जैसा रंग |
अर्थः — जिस लाल रंग की लाली स्पष्ट न हो, वह अरुण है; सफ़ेद-लाल (मिला हुआ) रंग पाटल (गुलाबी) है। श्याव को कपिश भी कहते हैं; काले-लाल रंग को धूम्र और धूमल कहते हैं।
चित्रं किर्मीरकल्माषशबलैताश्च कर्बुरे ॥
— अस्य श्लोकस्य अर्थं लिखन्तु ।
यह अन्तिम श्लोक भूरे/पिंगल रंग तथा कर्बुर (रंग-बिरंगे) के नाम गिनाता है।
| वर्गः | पर्यायाः | हिन्दी |
|---|---|---|
| पिङ्गलवर्णः | कडारः, कपिलः, पिङ्गः, पिशङ्गः, कद्रुः, पिङ्गलः | पीलापन लिए भूरा (पिंगल), सुनहरा-भूरा |
| कर्बुरवर्णः (विचित्रवर्णः) | चित्रम्, किर्मीरः, कल्माषः, शबलः, एतः, कर्बुरः | रंग-बिरंगा, चितकबरा |
अर्थः — कडार, कपिल, पिङ्ग, पिशङ्ग, कद्रु और पिङ्गल — ये भूरे रंग के नाम हैं। तथा चित्र, किर्मीर, कल्माष, शबल, एत और कर्बुर — ये विचित्रवर्ण अर्थात् अनेक रंगों वाले के नाम हैं।
परियोजनाकार्यम् — पृष्ठ 97पुष्पाणि — चित्राणां नामानि वर्णाः च; कक्षायाः वस्तूनि
चित्रों के नाम और उनके रंग —
| चित्रम् (संस्कृतम्) | हिन्दी | चित्रे वर्णः | संस्कृत-वाक्यम् |
|---|---|---|---|
| पाटलम् | गुलाब | रक्तः (गाढ़ा लाल) | पाटलं रक्तवर्णम् अस्ति । |
| गन्धपुष्पम् | गेंदा | पीतः / केसरः | गन्धपुष्पं पीतवर्णम् अस्ति । |
| सूर्यकान्तिः | सूरजमुखी | पीतः | सूर्यकान्तिः पीतवर्णा अस्ति । |
| कमलम् | कमल | पाटलः (गुलाबी) | कमलं पाटलवर्णम् अस्ति । |
| चम्पकः | चम्पा | श्वेतः (मध्ये पीतः) | चम्पकः श्वेतवर्णः अस्ति । |
| कर्णोरः | कनेर | पीतः | कर्णोरः पीतवर्णः अस्ति । |
| अपराजिता | अपराजिता | नीलः (गाढनीलः) | अपराजिता नीलवर्णा अस्ति । |
| जपाकुसुमम् | गुड़हल | रक्तः | जपाकुसुमं रक्तवर्णम् अस्ति । |
| मल्लिका | चमेली / मोगरा | श्वेतः | मल्लिका श्वेतवर्णा अस्ति । |
(आपकी कक्षा की वस्तुएँ और उनके रंग अलग हो सकते हैं) —
| क्रमः | वस्तु (संस्कृतम्) | हिन्दी | वाक्यम् |
|---|---|---|---|
| १ | श्यामपट्टः | श्यामपट्ट | श्यामपट्टः कृष्णवर्णः अस्ति । |
| २ | खटिका | चॉक | खटिका श्वेतवर्णा अस्ति । |
| ३ | पुस्तकम् | पुस्तक | पुस्तकं पीतवर्णम् अस्ति । |
| ४ | लेखनी | कलम | लेखनी नीलवर्णा अस्ति । |
| ५ | द्वारम् | दरवाज़ा | द्वारं कपिलवर्णम् अस्ति । (भूरा) |
| ६ | वातायनम् | खिड़की | वातायनं श्वेतवर्णम् अस्ति । |
| ७ | भित्तिः | दीवार | भित्तिः हरितवर्णा अस्ति । |
| ८ | आसन्दः | कुर्सी | आसन्दः रक्तवर्णः अस्ति । |
| ९ | घटी | घड़ी | घटी कृष्णवर्णा अस्ति । |
| १० | ध्वजः | ध्वज | ध्वजः त्रिवर्णः अस्ति । |
Chapter 8 of 16 – Sanskrit
- Previous: Chapter 7 Shurah Vayam Dhirah Vayam
- Next: Chapter 9 Atithidevo Bhava
- All chapters: NCERT Solutions Class 6 Sanskrit
Also for This Chapter
NCERT Solutions Class 6 Sanskrit Chapter 8 Sah Eva Mahan Chitrakarah – Overview
| Class | Class 6 |
| Subject | Sanskrit |
| Chapter | 8 – Sah Eva Mahan Chitrakarah |
| Session | 2027 |
| Format | Full answers on this page + PDF |
NCERT Solutions Class 6 Sanskrit Chapter 8 – FAQs
Where can I download NCERT Solutions Class 6 Sanskrit Chapter 8 Sah Eva Mahan Chitrakarah PDF?
Read every answer on this page, or download the free PDF from the table at the top.
Is this for the 2027 session?
Yes, it follows the latest NCERT Class 6 Sanskrit book for 2027.
How many questions are solved in NCERT Class 6 Sanskrit Chapter 8?
All questions of the chapter – the in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises.
How should I use these solutions?
Read the chapter in the NCERT book first, attempt the questions yourself, then check your answers here.