NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 3 Eshah Kah Esha Ka Etat Kim – step-by-step answers to every exercise and in-text question of the chapter, as per the latest NCERT syllabus for 2027. Read them online or download the free question-answer PDF.
दीपकम् (कक्षा 6) का तृतीयः पाठः — एषः कः ? एषा का ? एतत् किम् ? (पृष्ठ 31–46)। इस पाठ में तीन लिङ्ग (पुंलिङ्ग, स्त्रीलिङ्ग, नपुंसकलिङ्ग), तीन वचन (एकवचन, द्विवचन, बहुवचन), सर्वनाम सः / एषः / कः — सा / एषा / का — तत् / एतत् / किम् और पठति – पठतः – पठन्ति जैसे क्रियापद आते हैं। नीचे पठन-पृष्ठों के संवाद (हिन्दी अनुवाद सहित), वयं शब्दार्थान् जानीमः, वयम् अभ्यासं कुर्मः (प्रश्न १–९), योग्यताविस्तरः और परियोजनाकार्यम् क्रम से दिए गए हैं।
NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 3 Eshah Kah Esha Ka Etat Kim PDF
All the answers are on this page below. The PDF also explains every answer – why it is right and how to check it – so download it for revision.
| Chapter | Download | |
|---|---|---|
| Solutions PDF | Eshah Kah Esha Ka Etat Kim | View PDF |
पाठ का हिंदी अनुवाद
पाठ का शीर्षक (पृष्ठ 31)
तृतीयः पाठः
तीसरा पाठ
एषः कः ? एषा का ? एतत् किम् ?
यह (पुरुष) कौन है ? यह (स्त्री) कौन है ? यह (वस्तु) क्या है ?
पुंलिङ्गम् (पृष्ठ 31)
एकवचनम्
द्विवचनम्
बहुवचनम्
द्विवचनम्
बहुवचनम्
एकवचन — एक के लिए
द्विवचन — ठीक दो के लिए
बहुवचन — तीन या अधिक के लिए
द्विवचन — ठीक दो के लिए
बहुवचन — तीन या अधिक के लिए
बालकः
बालकौ
बालकाः
बालकौ
बालकाः
एक लड़का
दो लड़के
बहुत-से लड़के
दो लड़के
बहुत-से लड़के
वृक्षः
वृक्षौ
वृक्षाः
वृक्षौ
वृक्षाः
एक पेड़
दो पेड़
बहुत-से पेड़
दो पेड़
बहुत-से पेड़
गजः
गजौ
गजाः
गजौ
गजाः
एक हाथी
दो हाथी
बहुत-से हाथी
दो हाथी
बहुत-से हाथी
स्त्रीलिङ्गम् (पृष्ठ 31–32)
बालिका
बालिके
बालिकाः
बालिके
बालिकाः
एक लड़की
दो लड़कियाँ
बहुत-सी लड़कियाँ
दो लड़कियाँ
बहुत-सी लड़कियाँ
वैद्या
वैद्ये
वैद्याः
वैद्ये
वैद्याः
एक महिला वैद्य (डॉक्टर)
दो महिला वैद्य
बहुत-सी महिला वैद्य
दो महिला वैद्य
बहुत-सी महिला वैद्य
अजा
अजे
अजाः
अजे
अजाः
एक बकरी
दो बकरियाँ
बहुत-सी बकरियाँ
दो बकरियाँ
बहुत-सी बकरियाँ
नपुंसकलिङ्गम् (पृष्ठ 32)
पत्रम्
पत्रे
पत्राणि
पत्रे
पत्राणि
एक पत्ता
दो पत्ते
बहुत-से पत्ते
दो पत्ते
बहुत-से पत्ते
चक्रम्
चक्रे
चक्राणि
चक्रे
चक्राणि
एक पहिया
दो पहिए
बहुत-से पहिए
दो पहिए
बहुत-से पहिए
पुस्तकम्
पुस्तके
पुस्तकानि
पुस्तके
पुस्तकानि
एक पुस्तक
दो पुस्तकें
बहुत-सी पुस्तकें
दो पुस्तकें
बहुत-सी पुस्तकें
क्रियापदानि (पृष्ठ 33)
पठति
पठतः
पठन्ति
पठतः
पठन्ति
(एक) पढ़ता है
(दो) पढ़ते हैं
(बहुत-से) पढ़ते हैं
(दो) पढ़ते हैं
(बहुत-से) पढ़ते हैं
पिबति
पिबतः
पिबन्ति
पिबतः
पिबन्ति
(एक) पीती है
(दो) पीती हैं
(बहुत-सी) पीती हैं
(दो) पीती हैं
(बहुत-सी) पीती हैं
खादति
खादतः
खादन्ति
खादतः
खादन्ति
(एक) खाता है
(दो) खाते हैं
(बहुत-से) खाते हैं
(दो) खाते हैं
(बहुत-से) खाते हैं
गच्छति
गच्छतः
गच्छन्ति
गच्छतः
गच्छन्ति
(एक) जाता है
(दो) जाते हैं
(बहुत-से) जाते हैं
(दो) जाते हैं
(बहुत-से) जाते हैं
क्रीडति
क्रीडतः
क्रीडन्ति
क्रीडतः
क्रीडन्ति
(एक) खेलता है
(दो) खेलते हैं
(बहुत-से) खेलते हैं
(दो) खेलते हैं
(बहुत-से) खेलते हैं
सर्वनाम-प्रयोगः (पृष्ठ 34)
सः शुकः
तौ शुकौ
ते शुकाः
तौ शुकौ
ते शुकाः
वह तोता
वे दो तोते
वे (सब) तोते
वे दो तोते
वे (सब) तोते
एषः बालकः
एतौ बालकौ
एते बालकाः
एतौ बालकौ
एते बालकाः
यह लड़का
ये दो लड़के
ये (सब) लड़के
ये दो लड़के
ये (सब) लड़के
सा शिक्षिका
ते शिक्षिके
ताः शिक्षिकाः
ते शिक्षिके
ताः शिक्षिकाः
वह अध्यापिका
वे दो अध्यापिकाएँ
वे (सब) अध्यापिकाएँ
वे दो अध्यापिकाएँ
वे (सब) अध्यापिकाएँ
एषा बालिका
एते बालिके
एताः बालिकाः
एते बालिके
एताः बालिकाः
यह लड़की
ये दो लड़कियाँ
ये (सब) लड़कियाँ
ये दो लड़कियाँ
ये (सब) लड़कियाँ
तत् फलम्
ते फले
तानि फलानि
ते फले
तानि फलानि
वह फल
वे दो फल
वे (सब) फल
वे दो फल
वे (सब) फल
एतत् फलम्।
एते फले
एतानि फलानि
एते फले
एतानि फलानि
यह फल।
ये दो फल
ये (सब) फल
ये दो फल
ये (सब) फल
पुंलिङ्गम् (एकवचनम्) — पृष्ठ 35
सः कः ?
वह कौन है ?
सः शिक्षकः।
वह शिक्षक है।
सः किं करोति ?
वह क्या कर रहा है ?
सः पाठयति।
वह पढ़ा रहा है।
किं सः भ्रमति ?
क्या वह घूम रहा है ?
न, सः न भ्रमति।
नहीं, वह नहीं घूम रहा है।
सः तु पाठयति।
वह तो पढ़ा रहा है।
पुंलिङ्गम् (द्विवचनम्) — पृष्ठ 35
तौ कौ ?
वे दोनों कौन हैं ?
तौ मयूरौ।
वे दो मोर हैं।
तौ किं कुरुतः ?
वे दोनों क्या कर रहे हैं ?
तौ नृत्यतः।
वे दोनों नाच रहे हैं।
किं तौ खादतः ?
क्या वे दोनों खा रहे हैं ?
न, तौ न खादतः।
नहीं, वे दोनों नहीं खा रहे हैं।
तौ तु नृत्यतः।
वे दोनों तो नाच रहे हैं।
पुंलिङ्गम् (बहुवचनम्) — पृष्ठ 35
ते के ?
वे कौन हैं ?
ते बालकाः।
वे लड़के हैं।
ते किं कुर्वन्ति ?
वे क्या कर रहे हैं ?
ते क्रीडन्ति।
वे खेल रहे हैं।
किं ते गायन्ति ?
क्या वे गा रहे हैं ?
न, ते न गायन्ति।
नहीं, वे नहीं गा रहे हैं।
ते तु क्रीडन्ति।
वे तो खेल रहे हैं।
पुंलिङ्गम् (एकवचनम्) — पृष्ठ 36
एषः कः ?
यह कौन है ?
एषः शिक्षकः।
यह शिक्षक है।
शिक्षकः किं करोति ?
शिक्षक क्या कर रहा है ?
शिक्षकः लिखति।
शिक्षक लिख रहा है।
किम् एषः पठति ?
क्या यह पढ़ रहा है ?
न, एषः न पठति। एषः लिखति।
नहीं, यह नहीं पढ़ रहा है। यह लिख रहा है।
पुंलिङ्गम् (द्विवचनम्) — पृष्ठ 36
एतौ कौ ?
ये दोनों कौन हैं ?
एतौ बालकौ।
ये दो लड़के हैं।
बालकौ किं कुरुतः ?
दोनों लड़के क्या कर रहे हैं ?
बालकौ पठतः।
दोनों लड़के पढ़ रहे हैं।
किम् एतौ लिखतः ?
क्या ये दोनों लिख रहे हैं ?
न, एतौ न लिखतः। एतौ तु पठतः।
नहीं, ये दोनों नहीं लिख रहे हैं। ये दोनों तो पढ़ रहे हैं।
पुंलिङ्गम् (बहुवचनम्) — पृष्ठ 36
एते के ?
ये कौन हैं ?
एते बालकाः।
ये लड़के हैं।
बालकाः किं कुर्वन्ति ?
लड़के क्या कर रहे हैं ?
बालकाः पिबन्ति।
लड़के पी रहे हैं।
किम् एते जलं पिबन्ति ?
क्या ये पानी पी रहे हैं ?
आम्, एते जलं पिबन्ति।
हाँ, ये पानी पी रहे हैं।
स्त्रीलिङ्गम् (एकवचनम्) — पृष्ठ 37
सा का ?
वह कौन है ?
सा वृद्धा।
वह एक बूढ़ी महिला (दादी जी) है।
सा किं करोति ?
वह क्या कर रही है ?
सा विहरति।
वह टहल रही है।
किं सा क्रीडति ?
क्या वह खेल रही है ?
न, सा न क्रीडति।
नहीं, वह नहीं खेल रही है।
सा तु विहरति।
वह तो टहल रही है।
स्त्रीलिङ्गम् (द्विवचनम्) — पृष्ठ 37
ते के ?
वे दोनों कौन हैं ?
ते अजे।
वे दो बकरियाँ हैं।
ते किं कुरुतः ?
वे दोनों क्या कर रही हैं ?
ते चरतः।
वे दोनों चर रही हैं।
किं ते पिबतः ?
क्या वे दोनों (पानी) पी रही हैं ?
न, ते न पिबतः।
नहीं, वे दोनों नहीं पी रही हैं।
ते तु चरतः।
वे दोनों तो चर रही हैं।
स्त्रीलिङ्गम् (बहुवचनम्) — पृष्ठ 37
ताः काः ?
वे कौन हैं ?
ताः महिलाः।
वे महिलाएँ हैं।
ताः किं कुर्वन्ति ?
वे क्या कर रही हैं ?
ताः धावन्ति।
वे दौड़ रही हैं।
किं ताः गायन्ति ?
क्या वे गा रही हैं ?
न, ताः न गायन्ति।
नहीं, वे नहीं गा रही हैं।
ताः तु धावन्ति।
वे तो दौड़ रही हैं।
स्त्रीलिङ्गम् (एकवचनम्) — पृष्ठ 38
एषा का ?
यह कौन है ?
एषा लता।
यह लता है। (यहाँ ‘लता’ लड़की का नाम है।)
एषा किं करोति ?
यह क्या कर रही है ?
एषा खादति।
यह खा रही है।
किम् एषा पठति ?
क्या यह पढ़ रही है ?
न, एषा न पठति। एषा तु खादति।
नहीं, यह नहीं पढ़ रही है। यह तो खा रही है।
स्त्रीलिङ्गम् (द्विवचनम्) — पृष्ठ 38
एते के ?
ये दोनों कौन हैं ?
एते बालिके।
ये दो लड़कियाँ हैं।
एते किं कुरुतः ?
ये दोनों क्या कर रही हैं ?
एते भ्रमतः।
ये दोनों घूम रही हैं।
किम् एते धावतः ?
क्या ये दोनों दौड़ रही हैं ?
न, एते न धावतः। एते तु भ्रमतः।
नहीं, ये दोनों नहीं दौड़ रही हैं। ये दोनों तो घूम रही हैं।
स्त्रीलिङ्गम् (बहुवचनम्) — पृष्ठ 38
एताः काः ?
ये कौन हैं ?
एताः अजाः।
ये बकरियाँ हैं।
एताः किं कुर्वन्ति ?
ये क्या कर रही हैं ?
एताः चरन्ति।
ये चर रही हैं।
किम् एताः धावन्ति ?
क्या ये दौड़ रही हैं ?
न, एताः न धावन्ति। एताः तु चरन्ति।
नहीं, ये नहीं दौड़ रही हैं। ये तो चर रही हैं।
नपुंसकलिङ्गम् (एकवचनम्) — पृष्ठ 39
तत् किम् ?
वह क्या है ?
तत् चन्द्रयानम्।
वह चन्द्रयान है।
किं तत् विमानम् ?
क्या वह हवाई जहाज़ (विमान) है ?
न, तत् विमानं न।
नहीं, वह हवाई जहाज़ नहीं है।
तत् तु चन्द्रयानम् अस्ति।
वह तो चन्द्रयान है।
नपुंसकलिङ्गम् (द्विवचनम्) — पृष्ठ 39
ते के ?
वे दोनों क्या हैं ?
ते पुस्तके।
वे दो पुस्तकें हैं।
किं ते पत्रे ?
क्या वे दो पत्र हैं ?
न, ते पत्रे न।
नहीं, वे दो पत्र नहीं हैं।
ते तु पुस्तके स्तः।
वे तो दो पुस्तकें हैं।
नपुंसकलिङ्गम् (बहुवचनम्) — पृष्ठ 39
तानि कानि ?
वे क्या हैं ?
तानि रेलयानानि।
वे रेलगाड़ियाँ हैं।
किं तानि बसयानानि ?
क्या वे बसें हैं ?
न, तानि बसयानानि न।
नहीं, वे बसें नहीं हैं।
तानि तु रेलयानानि सन्ति।
वे तो रेलगाड़ियाँ हैं।
नपुंसकलिङ्गम् (एकवचनम्) — पृष्ठ 40
एतत् किम् ?
यह क्या है ?
एतत् दूरदर्शनम्।
यह दूरदर्शन (टेलीविज़न) है।
किम् एतत् सङ्गणकम् ?
क्या यह सङ्गणक (कम्प्यूटर) है ?
न, एतत् सङ्गणकं न।
नहीं, यह सङ्गणक नहीं है।
एतत् तु दूरदर्शनम् अस्ति।
यह तो दूरदर्शन है।
नपुंसकलिङ्गम् (द्विवचनम्) — पृष्ठ 40
एते के ?
ये दोनों क्या हैं ?
एते फले।
ये दो फल हैं।
किम् एते कन्दुके ?
क्या ये दो गेंदें हैं ?
न, एते कन्दुके न।
नहीं, ये दो गेंदें नहीं हैं।
एते तु फले स्तः।
ये तो दो फल हैं।
नपुंसकलिङ्गम् (बहुवचनम्) — पृष्ठ 40
एतानि कानि ?
ये क्या हैं ?
एतानि पुस्तकानि ?
ये पुस्तकें हैं।
किम् एतानि सोपानानि सन्ति ?
क्या ये सीढ़ियाँ हैं ?
न, एतानि सोपानानि न।
नहीं, ये सीढ़ियाँ नहीं हैं।
एतानि तु पुस्तकानि सन्ति।
ये तो पुस्तकें हैं।
उच्चैः पठन्तु स्मरन्तु अवगच्छन्तु च (पृष्ठ 40)
उच्चैः पठन्तु स्मरन्तु अवगच्छन्तु च
ज़ोर से पढ़िए, याद कीजिए और समझिए।
पुंलिङ्गम् — सः तौ ते
एषः एतौ एते
कः कौ के
एषः एतौ एते
कः कौ के
पुंलिङ्ग — वह वे दोनों वे सब (दूर के लिए)
यह ये दोनों ये सब (पास के लिए)
कौन कौन दो कौन-कौन (प्रश्न के लिए)
यह ये दोनों ये सब (पास के लिए)
कौन कौन दो कौन-कौन (प्रश्न के लिए)
स्त्रीलिङ्गम् — सा ते ताः
एषा एते एताः
का के काः
एषा एते एताः
का के काः
स्त्रीलिङ्ग — वह वे दोनों वे सब
यह ये दोनों ये सब
कौन कौन दो कौन-कौन
यह ये दोनों ये सब
कौन कौन दो कौन-कौन
नपुंसकलिङ्गम् — तत् ते तानि
एतत् एते एतानि
किम् के कानि
एतत् एते एतानि
किम् के कानि
नपुंसकलिङ्ग — वह वे दोनों वे सब
यह ये दोनों ये सब
क्या कौन-सी दो वस्तुएँ कौन-कौन-सी वस्तुएँ
यह ये दोनों ये सब
क्या कौन-सी दो वस्तुएँ कौन-कौन-सी वस्तुएँ
योग्यताविस्तरः (पृष्ठ 45)
अकारान्तः शब्दः
अकारान्त शब्द
यस्य शब्दस्य अन्ते ‘अ’वर्णः अस्ति सः अकारान्तः शब्दः भवति।
जिस शब्द के अन्त में ‘अ’ वर्ण होता है, वह अकारान्त शब्द होता है।
(एतादृशः शब्दः पुंलिङ्गे अथवा नपुंसकलिङ्गे भवति।)
(ऐसा शब्द पुंलिङ्ग में या नपुंसकलिङ्ग में होता है।)
यथा – बालक् + अ हस्त् + अ अज् + अ
फल् + अ ज्ञान् + अ गृह् + अ
फल् + अ ज्ञान् + अ गृह् + अ
जैसे – बालक (लड़का), हस्त (हाथ), अज (बकरा)
फल, ज्ञान, गृह (घर)
फल, ज्ञान, गृह (घर)
आकारान्तः शब्दः
आकारान्त शब्द
यस्य शब्दस्य अन्ते ‘आ’वर्णः अस्ति सः आकारान्तः शब्दः भवति।
जिस शब्द के अन्त में ‘आ’ वर्ण होता है, वह आकारान्त शब्द होता है।
(एतादृशः शब्दः प्रायशः स्त्रीलिङ्गे भवति।)
(ऐसा शब्द प्रायः स्त्रीलिङ्ग में होता है।)
यथा – बालिक् + आ रम् + आ लत् + आ
जैसे – बालिका (लड़की), रमा, लता (बेल)
ईकारान्तः शब्दः
ईकारान्त शब्द
यस्य शब्दस्य अन्ते ‘ई’वर्णः अस्ति सः ईकारान्तः शब्दः भवति।
जिस शब्द के अन्त में ‘ई’ वर्ण होता है, वह ईकारान्त शब्द होता है।
(ईकारान्तः शब्दः प्रायशः स्त्रीलिङ्गे भवति।)
(ईकारान्त शब्द प्रायः स्त्रीलिङ्ग में होता है।)
यथा – नद् + ई लेखन् + ई घट् + ई
जैसे – नदी, लेखनी (कलम), घटी (घड़ी)
तत् एतत् किम्
तत्, एतत्, किम् (इन सर्वनामों के रूप)
दकारान्त-पुंलिङ्गस्य ‘तद्’-शब्दस्य प्रथमैकवचन-रूपम् ‘सः’ इति।
दकारान्त-पुंलिङ्गस्य ‘एतद्’-शब्दस्य प्रथमैकवचन-रूपम् ‘एषः’ इति।
दकारान्त-पुंलिङ्गस्य ‘एतद्’-शब्दस्य प्रथमैकवचन-रूपम् ‘एषः’ इति।
दकारान्त पुंलिङ्ग ‘तद्’ शब्द का प्रथमा एकवचन का रूप ‘सः’ (वह) है।
दकारान्त पुंलिङ्ग ‘एतद्’ शब्द का प्रथमा एकवचन का रूप ‘एषः’ (यह) है।
दकारान्त पुंलिङ्ग ‘एतद्’ शब्द का प्रथमा एकवचन का रूप ‘एषः’ (यह) है।
दकारान्त-स्त्रीलिङ्गस्य ‘तद्’-शब्दस्य प्रथमैकवचन-रूपम् ‘सा’ इति।
दकारान्त-स्त्रीलिङ्गस्य ‘एतद्’-शब्दस्य प्रथमैकवचन-रूपम् ‘एषा’ इति।
दकारान्त-स्त्रीलिङ्गस्य ‘एतद्’-शब्दस्य प्रथमैकवचन-रूपम् ‘एषा’ इति।
दकारान्त स्त्रीलिङ्ग ‘तद्’ शब्द का प्रथमा एकवचन का रूप ‘सा’ (वह) है।
दकारान्त स्त्रीलिङ्ग ‘एतद्’ शब्द का प्रथमा एकवचन का रूप ‘एषा’ (यह) है।
दकारान्त स्त्रीलिङ्ग ‘एतद्’ शब्द का प्रथमा एकवचन का रूप ‘एषा’ (यह) है।
दकारान्त-नपुंसकलिङ्गस्य ‘तद्’-शब्दस्य प्रथमैकवचन-रूपम् ‘तत्’ इति।
दकारान्त-नपुंसकलिङ्गस्य ‘एतद्’-शब्दस्य प्रथमैकवचन-रूपम् ‘एतत्’ इति।
दकारान्त-नपुंसकलिङ्गस्य ‘एतद्’-शब्दस्य प्रथमैकवचन-रूपम् ‘एतत्’ इति।
दकारान्त नपुंसकलिङ्ग ‘तद्’ शब्द का प्रथमा एकवचन का रूप ‘तत्’ (वह) है।
दकारान्त नपुंसकलिङ्ग ‘एतद्’ शब्द का प्रथमा एकवचन का रूप ‘एतत्’ (यह) है।
दकारान्त नपुंसकलिङ्ग ‘एतद्’ शब्द का प्रथमा एकवचन का रूप ‘एतत्’ (यह) है।
मकारान्त-पुंलिङ्गस्य ‘किम्’-शब्दस्य प्रथमैकवचन-रूपम् ‘कः’ इति।
मकारान्त-स्त्रीलिङ्गस्य ‘किम्’-शब्दस्य प्रथमैकवचन-रूपम् ‘का’ इति।
मकारान्त-नपुंसकलिङ्गस्य ‘किम्’-शब्दस्य प्रथमैकवचन-रूपम् ‘किम्’ इति।
मकारान्त-स्त्रीलिङ्गस्य ‘किम्’-शब्दस्य प्रथमैकवचन-रूपम् ‘का’ इति।
मकारान्त-नपुंसकलिङ्गस्य ‘किम्’-शब्दस्य प्रथमैकवचन-रूपम् ‘किम्’ इति।
मकारान्त पुंलिङ्ग ‘किम्’ शब्द का प्रथमा एकवचन का रूप ‘कः’ (कौन) है।
मकारान्त स्त्रीलिङ्ग ‘किम्’ शब्द का प्रथमा एकवचन का रूप ‘का’ (कौन) है।
मकारान्त नपुंसकलिङ्ग ‘किम्’ शब्द का प्रथमा एकवचन का रूप ‘किम्’ (क्या) है।
मकारान्त स्त्रीलिङ्ग ‘किम्’ शब्द का प्रथमा एकवचन का रूप ‘का’ (कौन) है।
मकारान्त नपुंसकलिङ्ग ‘किम्’ शब्द का प्रथमा एकवचन का रूप ‘किम्’ (क्या) है।
NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 3 Eshah Kah Esha Ka Etat Kim – Questions and Answers
All questions of the chapter are answered below, in the order of the book – in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises. Each answer is written the way you would write it in the exam.
पुंलिङ्गम् – स्त्रीलिङ्गम् – नपुंसकलिङ्गम् — पृष्ठ 31–32पाठ-परिचयः : लिङ्गम् एवं वचनम् (पुस्तक का पठन-पृष्ठ — अभ्यास के लिए जोड़े गए प्रश्न)
पाठ-परिचयः
प्र.1पुंलिङ्गम् — एकवचनम् / द्विवचनम् / बहुवचनम् (चित्र-तालिका, पृष्ठ 31) — बालकः, वृक्षः, गजः — एतेषां त्रीणि वचनानि लिखन्तु ।
उत्तर
एक के लिए एकवचनम्, ठीक दो के लिए द्विवचनम्, तीन या अधिक के लिए बहुवचनम्।
| चित्रम् | एकवचनम् (1) | द्विवचनम् (2) | बहुवचनम् (3+) |
|---|---|---|---|
| लड़का | बालकः | बालकौ | बालकाः |
| पेड़ | वृक्षः | वृक्षौ | वृक्षाः |
| हाथी | गजः | गजौ | गजाः |
प्र.2स्त्रीलिङ्गम् — एकवचनम् / द्विवचनम् / बहुवचनम् (चित्र-तालिका, पृष्ठ 31–32) — बालिका, वैद्या, अजा — एतेषां त्रीणि वचनानि लिखन्तु ।
उत्तर
आकारान्त स्त्रीलिङ्ग शब्द — एकवचन में ‘आ’, द्विवचन में ‘ए’, बहुवचन में ‘आः’।
| चित्रम् | एकवचनम् (1) | द्विवचनम् (2) | बहुवचनम् (3+) |
|---|---|---|---|
| लड़की | बालिका | बालिके | बालिकाः |
| महिला चिकित्सक | वैद्या | वैद्ये | वैद्याः |
| बकरी | अजा | अजे | अजाः |
प्र.3नपुंसकलिङ्गम् — एकवचनम् / द्विवचनम् / बहुवचनम् (चित्र-तालिका, पृष्ठ 32) — पत्रम्, चक्रम्, पुस्तकम् — एतेषां त्रीणि वचनानि लिखन्तु ।
उत्तर
अकारान्त नपुंसकलिङ्ग शब्द — एकवचन में ‘म्’, द्विवचन में ‘ए’, बहुवचन में ‘आनि’।
| चित्रम् | एकवचनम् (1) | द्विवचनम् (2) | बहुवचनम् (3+) |
|---|---|---|---|
| पत्ता | पत्रम् | पत्रे | पत्राणि |
| पहिया | चक्रम् | चक्रे | चक्राणि |
| पुस्तक | पुस्तकम् | पुस्तके | पुस्तकानि |
क्रियापदानि — पृष्ठ 33क्रिया के तीन वचन (पुस्तक का पठन-पृष्ठ — अभ्यास के लिए जोड़े गए प्रश्न)
पाठ-परिचयः
प्र.1क्रियापदानि (चित्र-तालिका, पृष्ठ 33) — पठति, पिबति, खादति, गच्छति, क्रीडति — एतेषां क्रियापदानां एकवचनम्, द्विवचनम्, बहुवचनं च लिखन्तु ।
उत्तर
कर्ता जिस वचन में हो, क्रिया भी उसी वचन में आती है — एक के लिए –ति, दो के लिए –तः, कई के लिए –न्ति।
| अर्थः (हिन्दी) | एकवचनम् (एकः) | द्विवचनम् (द्वौ) | बहुवचनम् (बहवः) |
|---|---|---|---|
| पढ़ना | पठति | पठतः | पठन्ति |
| पीना | पिबति | पिबतः | पिबन्ति |
| खाना | खादति | खादतः | खादन्ति |
| जाना | गच्छति | गच्छतः | गच्छन्ति |
| खेलना | क्रीडति | क्रीडतः | क्रीडन्ति |
सर्वनाम-प्रयोगः — पृष्ठ 34तद् / एतद् सर्वनाम (पुस्तक का पठन-पृष्ठ — अभ्यास के लिए जोड़े गए प्रश्न)
पाठ-परिचयः
प्र.1सर्वनाम-प्रयोगः (चित्र-तालिका, पृष्ठ 34) — सः शुकः, एषः बालकः, सा शिक्षिका, एषा बालिका, तत् फलम्, एतत् फलम् — एतेषां त्रीणि वचनानि लिखन्तु, ‘तद्’ ‘एतद्’ इत्यनयोः भेदं च वदन्तु ।
उत्तर
‘तद्’ (वह) — दूर की वस्तु के लिए; ‘एतद्’ (यह) — पास की वस्तु के लिए।
| लिङ्गम् | सर्वनाम | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|---|
| पुंलिङ्गम् | तद् (वह) | सः शुकः | तौ शुकौ | ते शुकाः |
| एतद् (यह) | एषः बालकः | एतौ बालकौ | एते बालकाः | |
| स्त्रीलिङ्गम् | तद् (वह) | सा शिक्षिका | ते शिक्षिके | ताः शिक्षिकाः |
| एतद् (यह) | एषा बालिका | एते बालिके | एताः बालिकाः | |
| नपुंसकलिङ्गम् | तद् (वह) | तत् फलम् | ते फले | तानि फलानि |
| एतद् (यह) | एतत् फलम् | एते फले | एतानि फलानि |
पुंलिङ्गम् (एकवचनम् / द्विवचनम् / बहुवचनम्) — पृष्ठ 35–36पाठः — संवादाः (पुस्तक का पठन-पृष्ठ — अभ्यास के लिए जोड़े गए प्रश्न)
पाठः
प्र.1पुंलिङ्गम् (एकवचनम्), पृष्ठ 35 —
सः कः ?
सः शिक्षकः ।
सः किं करोति ?
सः पाठयति ।
किं सः भ्रमति ?
न, सः न भ्रमति ।
सः तु पाठयति ।
— अस्य संवादस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु ।
सः कः ?
सः शिक्षकः ।
सः किं करोति ?
सः पाठयति ।
किं सः भ्रमति ?
न, सः न भ्रमति ।
सः तु पाठयति ।
— अस्य संवादस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु ।
उत्तर
हिन्दी अनुवाद —
| संस्कृतम् | हिन्दी |
|---|---|
| सः कः ? | वह कौन है ? |
| सः शिक्षकः । | वह शिक्षक है। |
| सः किं करोति ? | वह क्या कर रहा है ? |
| सः पाठयति । | वह पढ़ा रहा है। |
| किं सः भ्रमति ? | क्या वह घूम रहा है ? |
| न, सः न भ्रमति । | नहीं, वह घूम नहीं रहा। |
| सः तु पाठयति । | वह तो पढ़ा रहा है। |
प्र.2पुंलिङ्गम् (द्विवचनम्), पृष्ठ 35 —
तौ कौ ?
तौ मयूरौ ।
तौ किं कुरुतः ?
तौ नृत्यतः ।
किं तौ खादतः ?
न, तौ न खादतः ।
तौ तु नृत्यतः ।
— अस्य संवादस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु ।
तौ कौ ?
तौ मयूरौ ।
तौ किं कुरुतः ?
तौ नृत्यतः ।
किं तौ खादतः ?
न, तौ न खादतः ।
तौ तु नृत्यतः ।
— अस्य संवादस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु ।
उत्तर
हिन्दी अनुवाद —
| संस्कृतम् | हिन्दी |
|---|---|
| तौ कौ ? | वे दोनों कौन हैं ? |
| तौ मयूरौ । | वे दोनों मोर हैं। |
| तौ किं कुरुतः ? | वे दोनों क्या कर रहे हैं ? |
| तौ नृत्यतः । | वे दोनों नाच रहे हैं। |
| किं तौ खादतः ? | क्या वे दोनों खा रहे हैं ? |
| न, तौ न खादतः । | नहीं, वे दोनों खा नहीं रहे। |
| तौ तु नृत्यतः । | वे दोनों तो नाच रहे हैं। |
प्र.3पुंलिङ्गम् (बहुवचनम्), पृष्ठ 35 —
ते के ?
ते बालकाः ।
ते किं कुर्वन्ति ?
ते क्रीडन्ति ।
किं ते गायन्ति ?
न, ते न गायन्ति ।
ते तु क्रीडन्ति ।
— अस्य संवादस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु ।
ते के ?
ते बालकाः ।
ते किं कुर्वन्ति ?
ते क्रीडन्ति ।
किं ते गायन्ति ?
न, ते न गायन्ति ।
ते तु क्रीडन्ति ।
— अस्य संवादस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु ।
उत्तर
हिन्दी अनुवाद —
| संस्कृतम् | हिन्दी |
|---|---|
| ते के ? | वे (सब) कौन हैं ? |
| ते बालकाः । | वे लड़के हैं। |
| ते किं कुर्वन्ति ? | वे क्या कर रहे हैं ? |
| ते क्रीडन्ति । | वे खेल रहे हैं। |
| किं ते गायन्ति ? | क्या वे गा रहे हैं ? |
| न, ते न गायन्ति । | नहीं, वे गा नहीं रहे। |
| ते तु क्रीडन्ति । | वे तो खेल रहे हैं। |
प्र.4पुंलिङ्गम् (एकवचनम्), पृष्ठ 36 —
एषः कः ?
एषः शिक्षकः ।
शिक्षकः किं करोति ?
शिक्षकः लिखति ।
किम् एषः पठति ?
न, एषः न पठति ।
एषः लिखति ।
— अस्य संवादस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु ।
एषः कः ?
एषः शिक्षकः ।
शिक्षकः किं करोति ?
शिक्षकः लिखति ।
किम् एषः पठति ?
न, एषः न पठति ।
एषः लिखति ।
— अस्य संवादस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु ।
उत्तर
हिन्दी अनुवाद —
| संस्कृतम् | हिन्दी |
|---|---|
| एषः कः ? | यह कौन है ? |
| एषः शिक्षकः । | यह शिक्षक है। |
| शिक्षकः किं करोति ? | शिक्षक क्या कर रहा है ? |
| शिक्षकः लिखति । | शिक्षक लिख रहा है। |
| किम् एषः पठति ? | क्या यह पढ़ रहा है ? |
| न, एषः न पठति । एषः लिखति । | नहीं, यह पढ़ नहीं रहा। यह लिख रहा है। |
प्र.5पुंलिङ्गम् (द्विवचनम्), पृष्ठ 36 —
एतौ कौ ?
एतौ बालकौ ।
बालकौ किं कुरुतः ?
बालकौ पठतः ।
किम् एतौ लिखतः ?
न, एतौ न लिखतः ।
एतौ तु पठतः ।
— अस्य संवादस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु ।
एतौ कौ ?
एतौ बालकौ ।
बालकौ किं कुरुतः ?
बालकौ पठतः ।
किम् एतौ लिखतः ?
न, एतौ न लिखतः ।
एतौ तु पठतः ।
— अस्य संवादस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु ।
उत्तर
हिन्दी अनुवाद —
| संस्कृतम् | हिन्दी |
|---|---|
| एतौ कौ ? | ये दोनों कौन हैं ? |
| एतौ बालकौ । | ये दोनों लड़के हैं। |
| बालकौ किं कुरुतः ? | दोनों लड़के क्या कर रहे हैं ? |
| बालकौ पठतः । | दोनों लड़के पढ़ रहे हैं। |
| किम् एतौ लिखतः ? | क्या ये दोनों लिख रहे हैं ? |
| न, एतौ न लिखतः । एतौ तु पठतः । | नहीं, ये दोनों लिख नहीं रहे। ये दोनों तो पढ़ रहे हैं। |
प्र.6पुंलिङ्गम् (बहुवचनम्), पृष्ठ 36 —
एते के ?
एते बालकाः ।
बालकाः किं कुर्वन्ति ?
बालकाः पिबन्ति ।
किम् एते जलं पिबन्ति ?
आम्, एते जलं पिबन्ति ।
— अस्य संवादस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु ।
एते के ?
एते बालकाः ।
बालकाः किं कुर्वन्ति ?
बालकाः पिबन्ति ।
किम् एते जलं पिबन्ति ?
आम्, एते जलं पिबन्ति ।
— अस्य संवादस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु ।
उत्तर
हिन्दी अनुवाद —
| संस्कृतम् | हिन्दी |
|---|---|
| एते के ? | ये (सब) कौन हैं ? |
| एते बालकाः । | ये लड़के हैं। |
| बालकाः किं कुर्वन्ति ? | लड़के क्या कर रहे हैं ? |
| बालकाः पिबन्ति । | लड़के पी रहे हैं। |
| किम् एते जलं पिबन्ति ? | क्या ये पानी पी रहे हैं ? |
| आम्, एते जलं पिबन्ति । | हाँ, ये पानी पी रहे हैं। |
स्त्रीलिङ्गम् (एकवचनम् / द्विवचनम् / बहुवचनम्) — पृष्ठ 37–38पाठः — संवादाः (पुस्तक का पठन-पृष्ठ — अभ्यास के लिए जोड़े गए प्रश्न)
पाठः
प्र.1स्त्रीलिङ्गम् (एकवचनम्), पृष्ठ 37 —
सा का ?
सा वृद्धा ।
सा किं करोति ?
सा विहरति ।
किं सा क्रीडति ?
न, सा न क्रीडति ।
सा तु विहरति ।
— अस्य संवादस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु ।
सा का ?
सा वृद्धा ।
सा किं करोति ?
सा विहरति ।
किं सा क्रीडति ?
न, सा न क्रीडति ।
सा तु विहरति ।
— अस्य संवादस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु ।
उत्तर
हिन्दी अनुवाद —
| संस्कृतम् | हिन्दी |
|---|---|
| सा का ? | वह कौन है ? |
| सा वृद्धा । | वह बुज़ुर्ग महिला है। |
| सा किं करोति ? | वह क्या कर रही है ? |
| सा विहरति । | वह टहल रही है। |
| किं सा क्रीडति ? | क्या वह खेल रही है ? |
| न, सा न क्रीडति । | नहीं, वह खेल नहीं रही। |
| सा तु विहरति । | वह तो टहल रही है। |
प्र.2स्त्रीलिङ्गम् (द्विवचनम्), पृष्ठ 37 —
ते के ?
ते अजे ।
ते किं कुरुतः ?
ते चरतः ।
किं ते पिबतः ?
न, ते न पिबतः ।
ते तु चरतः ।
— अस्य संवादस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु ।
ते के ?
ते अजे ।
ते किं कुरुतः ?
ते चरतः ।
किं ते पिबतः ?
न, ते न पिबतः ।
ते तु चरतः ।
— अस्य संवादस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु ।
उत्तर
हिन्दी अनुवाद —
| संस्कृतम् | हिन्दी |
|---|---|
| ते के ? | वे दोनों कौन हैं ? |
| ते अजे । | वे दोनों बकरियाँ हैं। |
| ते किं कुरुतः ? | वे दोनों क्या कर रही हैं ? |
| ते चरतः । | वे दोनों चर रही हैं। |
| किं ते पिबतः ? | क्या वे दोनों पी रही हैं ? |
| न, ते न पिबतः । | नहीं, वे दोनों पी नहीं रहीं। |
| ते तु चरतः । | वे दोनों तो चर रही हैं। |
प्र.3स्त्रीलिङ्गम् (बहुवचनम्), पृष्ठ 37 —
ताः काः ?
ताः महिलाः ।
ताः किं कुर्वन्ति ?
ताः धावन्ति ।
किं ताः गायन्ति ?
न, ताः न गायन्ति ।
ताः तु धावन्ति ।
— अस्य संवादस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु ।
ताः काः ?
ताः महिलाः ।
ताः किं कुर्वन्ति ?
ताः धावन्ति ।
किं ताः गायन्ति ?
न, ताः न गायन्ति ।
ताः तु धावन्ति ।
— अस्य संवादस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु ।
उत्तर
हिन्दी अनुवाद —
| संस्कृतम् | हिन्दी |
|---|---|
| ताः काः ? | वे (सब) कौन हैं ? |
| ताः महिलाः । | वे महिलाएँ हैं। |
| ताः किं कुर्वन्ति ? | वे क्या कर रही हैं ? |
| ताः धावन्ति । | वे दौड़ रही हैं। |
| किं ताः गायन्ति ? | क्या वे गा रही हैं ? |
| न, ताः न गायन्ति । | नहीं, वे गा नहीं रहीं। |
| ताः तु धावन्ति । | वे तो दौड़ रही हैं। |
प्र.4स्त्रीलिङ्गम् (एकवचनम्), पृष्ठ 38 —
एषा का ?
एषा लता ।
एषा किं करोति ?
एषा खादति ।
किम् एषा पठति ?
न, एषा न पठति ।
एषा तु खादति ।
— अस्य संवादस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु ।
एषा का ?
एषा लता ।
एषा किं करोति ?
एषा खादति ।
किम् एषा पठति ?
न, एषा न पठति ।
एषा तु खादति ।
— अस्य संवादस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु ।
उत्तर
हिन्दी अनुवाद —
| संस्कृतम् | हिन्दी |
|---|---|
| एषा का ? | यह कौन है ? |
| एषा लता । | यह लता है। (‘लता’ यहाँ लड़की का नाम है) |
| एषा किं करोति ? | यह क्या कर रही है ? |
| एषा खादति । | यह खा रही है। |
| किम् एषा पठति ? | क्या यह पढ़ रही है ? |
| न, एषा न पठति । एषा तु खादति । | नहीं, यह पढ़ नहीं रही। यह तो खा रही है। |
प्र.5स्त्रीलिङ्गम् (द्विवचनम्), पृष्ठ 38 —
एते के ?
एते बालिके ।
एते किं कुरुतः ?
एते भ्रमतः ।
किम् एते धावतः ?
न, एते न धावतः ।
एते तु भ्रमतः ।
— अस्य संवादस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु ।
एते के ?
एते बालिके ।
एते किं कुरुतः ?
एते भ्रमतः ।
किम् एते धावतः ?
न, एते न धावतः ।
एते तु भ्रमतः ।
— अस्य संवादस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु ।
उत्तर
हिन्दी अनुवाद —
| संस्कृतम् | हिन्दी |
|---|---|
| एते के ? | ये दोनों कौन हैं ? |
| एते बालिके । | ये दोनों लड़कियाँ हैं। |
| एते किं कुरुतः ? | ये दोनों क्या कर रही हैं ? |
| एते भ्रमतः । | ये दोनों घूम रही हैं। |
| किम् एते धावतः ? | क्या ये दोनों दौड़ रही हैं ? |
| न, एते न धावतः । एते तु भ्रमतः । | नहीं, ये दोनों दौड़ नहीं रहीं। ये दोनों तो घूम रही हैं। |
प्र.6स्त्रीलिङ्गम् (बहुवचनम्), पृष्ठ 38 —
एताः काः ?
एताः अजाः ।
एताः किं कुर्वन्ति ?
एताः चरन्ति ।
किम् एताः धावन्ति ?
न, एताः न धावन्ति ।
एताः तु चरन्ति ।
— अस्य संवादस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु ।
एताः काः ?
एताः अजाः ।
एताः किं कुर्वन्ति ?
एताः चरन्ति ।
किम् एताः धावन्ति ?
न, एताः न धावन्ति ।
एताः तु चरन्ति ।
— अस्य संवादस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु ।
उत्तर
हिन्दी अनुवाद —
| संस्कृतम् | हिन्दी |
|---|---|
| एताः काः ? | ये (सब) कौन हैं ? |
| एताः अजाः । | ये बकरियाँ हैं। |
| एताः किं कुर्वन्ति ? | ये क्या कर रही हैं ? |
| एताः चरन्ति । | ये चर रही हैं। |
| किम् एताः धावन्ति ? | क्या ये दौड़ रही हैं ? |
| न, एताः न धावन्ति । एताः तु चरन्ति । | नहीं, ये दौड़ नहीं रहीं। ये तो चर रही हैं। |
नपुंसकलिङ्गम् (एकवचनम् / द्विवचनम् / बहुवचनम्) — पृष्ठ 39–40पाठः — संवादाः (पुस्तक का पठन-पृष्ठ — अभ्यास के लिए जोड़े गए प्रश्न)
पाठः
प्र.1नपुंसकलिङ्गम् (एकवचनम्), पृष्ठ 39 —
तत् किम् ?
तत् चन्द्रयानम् ।
किं तत् विमानम् ?
न, तत् विमानं न ।
तत् तु चन्द्रयानम् अस्ति ।
— अस्य संवादस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु ।
तत् किम् ?
तत् चन्द्रयानम् ।
किं तत् विमानम् ?
न, तत् विमानं न ।
तत् तु चन्द्रयानम् अस्ति ।
— अस्य संवादस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु ।
उत्तर
हिन्दी अनुवाद —
| संस्कृतम् | हिन्दी |
|---|---|
| तत् किम् ? | वह क्या है ? |
| तत् चन्द्रयानम् । | वह चन्द्रयान है। |
| किं तत् विमानम् ? | क्या वह हवाई जहाज़ है ? |
| न, तत् विमानं न । | नहीं, वह हवाई जहाज़ नहीं है। |
| तत् तु चन्द्रयानम् अस्ति । | वह तो चन्द्रयान है। |
प्र.2नपुंसकलिङ्गम् (द्विवचनम्), पृष्ठ 39 —
ते के ?
ते पुस्तके ।
किं ते पत्रे ?
न, ते पत्रे न ।
ते तु पुस्तके स्तः ।
— अस्य संवादस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु ।
ते के ?
ते पुस्तके ।
किं ते पत्रे ?
न, ते पत्रे न ।
ते तु पुस्तके स्तः ।
— अस्य संवादस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु ।
उत्तर
हिन्दी अनुवाद —
| संस्कृतम् | हिन्दी |
|---|---|
| ते के ? | वे दोनों क्या हैं ? |
| ते पुस्तके । | वे दोनों पुस्तकें हैं। |
| किं ते पत्रे ? | क्या वे दोनों पत्ते हैं ? |
| न, ते पत्रे न । | नहीं, वे दोनों पत्ते नहीं हैं। |
| ते तु पुस्तके स्तः । | वे दोनों तो पुस्तकें हैं। |
प्र.3नपुंसकलिङ्गम् (बहुवचनम्), पृष्ठ 39 —
तानि कानि ?
तानि रेलयानानि ।
किं तानि बसयानानि ?
न, तानि बसयानानि न ।
तानि तु रेलयानानि सन्ति ।
— अस्य संवादस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु ।
तानि कानि ?
तानि रेलयानानि ।
किं तानि बसयानानि ?
न, तानि बसयानानि न ।
तानि तु रेलयानानि सन्ति ।
— अस्य संवादस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु ।
उत्तर
हिन्दी अनुवाद —
| संस्कृतम् | हिन्दी |
|---|---|
| तानि कानि ? | वे (सब) क्या हैं ? |
| तानि रेलयानानि । | वे रेलगाड़ियाँ हैं। |
| किं तानि बसयानानि ? | क्या वे बसें हैं ? |
| न, तानि बसयानानि न । | नहीं, वे बसें नहीं हैं। |
| तानि तु रेलयानानि सन्ति । | वे तो रेलगाड़ियाँ हैं। |
प्र.4नपुंसकलिङ्गम् (एकवचनम्), पृष्ठ 40 —
एतत् किम् ?
एतत् दूरदर्शनम् ।
किम् एतत् सङ्गणकम् ?
न, एतत् सङ्गणकं न ।
एतत् तु दूरदर्शनम् अस्ति ।
— अस्य संवादस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु ।
एतत् किम् ?
एतत् दूरदर्शनम् ।
किम् एतत् सङ्गणकम् ?
न, एतत् सङ्गणकं न ।
एतत् तु दूरदर्शनम् अस्ति ।
— अस्य संवादस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु ।
उत्तर
हिन्दी अनुवाद —
| संस्कृतम् | हिन्दी |
|---|---|
| एतत् किम् ? | यह क्या है ? |
| एतत् दूरदर्शनम् । | यह दूरदर्शन (टेलीविज़न) है। |
| किम् एतत् सङ्गणकम् ? | क्या यह सङ्गणक (कम्प्यूटर) है ? |
| न, एतत् सङ्गणकं न । | नहीं, यह कम्प्यूटर नहीं है। |
| एतत् तु दूरदर्शनम् अस्ति । | यह तो दूरदर्शन है। |
प्र.5नपुंसकलिङ्गम् (द्विवचनम्), पृष्ठ 40 —
एते के ?
एते फले ।
किम् एते कन्दुके ?
न, एते कन्दुके न ।
एते तु फले स्तः ।
— अस्य संवादस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु ।
एते के ?
एते फले ।
किम् एते कन्दुके ?
न, एते कन्दुके न ।
एते तु फले स्तः ।
— अस्य संवादस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु ।
उत्तर
हिन्दी अनुवाद —
| संस्कृतम् | हिन्दी |
|---|---|
| एते के ? | ये दोनों क्या हैं ? |
| एते फले । | ये दोनों फल हैं। |
| किम् एते कन्दुके ? | क्या ये दोनों गेंदें हैं ? |
| न, एते कन्दुके न । | नहीं, ये दोनों गेंदें नहीं हैं। |
| एते तु फले स्तः । | ये दोनों तो फल हैं। |
प्र.6नपुंसकलिङ्गम् (बहुवचनम्), पृष्ठ 40 —
एतानि कानि ?
एतानि पुस्तकानि ।
किम् एतानि सोपानानि सन्ति ?
न, एतानि सोपानानि न ।
एतानि तु पुस्तकानि सन्ति ।
— अस्य संवादस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु ।
एतानि कानि ?
एतानि पुस्तकानि ।
किम् एतानि सोपानानि सन्ति ?
न, एतानि सोपानानि न ।
एतानि तु पुस्तकानि सन्ति ।
— अस्य संवादस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु ।
उत्तर
हिन्दी अनुवाद —
| संस्कृतम् | हिन्दी |
|---|---|
| एतानि कानि ? | ये (सब) क्या हैं ? |
| एतानि पुस्तकानि । | ये पुस्तकें हैं। |
| किम् एतानि सोपानानि सन्ति ? | क्या ये सीढ़ियाँ हैं ? |
| न, एतानि सोपानानि न । | नहीं, ये सीढ़ियाँ नहीं हैं। |
| एतानि तु पुस्तकानि सन्ति । | ये तो पुस्तकें हैं। |
उच्चैः पठन्तु स्मरन्तु अवगच्छन्तु च — पृष्ठ 40सर्वनाम-सारणी (पुस्तक का पठन-पृष्ठ — अभ्यास के लिए जोड़े गए प्रश्न)
कण्ठस्थं कुर्वन्तु
प्र.1उच्चैः पठन्तु स्मरन्तु अवगच्छन्तु च — पुंलिङ्गम् / स्त्रीलिङ्गम् / नपुंसकलिङ्गम् इत्येषु सः-एषः-कः, सा-एषा-का, तत्-एतत्-किम् इत्येषां त्रीणि वचनानि सारण्यां लिखन्तु ।
उत्तर
तद्, एतद् और किम् — तीनों लिङ्गों और तीनों वचनों में (पृष्ठ 40 की सारणी):
| लिङ्गम् | वचनम् | तद् (वह) | एतद् (यह) | किम् (कौन / क्या) |
|---|---|---|---|---|
| पुंलिङ्गम् | एकवचनम् | सः | एषः | कः |
| द्विवचनम् | तौ | एतौ | कौ | |
| बहुवचनम् | ते | एते | के | |
| स्त्रीलिङ्गम् | एकवचनम् | सा | एषा | का |
| द्विवचनम् | ते | एते | के | |
| बहुवचनम् | ताः | एताः | काः | |
| नपुंसकलिङ्गम् | एकवचनम् | तत् | एतत् | किम् |
| द्विवचनम् | ते | एते | के | |
| बहुवचनम् | तानि | एतानि | कानि |
वयं शब्दार्थान् जानीमः — पृष्ठ 41शब्दार्थाः
शब्दार्थाः
प्र.1मातृभाषया अर्थं लिखन्तु — (शब्दः / अर्थः / हिन्दी / English इति सारण्याः अन्तिमः स्तम्भः, पृष्ठ 41) ।
उत्तर
अन्तिम खाने में हर शब्द का अर्थ अपनी मातृभाषा (घर की भाषा) में लिखिए। पुस्तक के चार खाने ये हैं —
| शब्दः | अर्थः (संस्कृतम्) | हिन्दी | English |
|---|---|---|---|
| लता | वल्ली | बेल | Creeper |
| फलम् | फलम् | फल | Fruit |
| पुस्तकम् | ग्रन्थः | पुस्तक | Book |
| अजा | छागी | बकरी | Goat (Female) |
| सोपानम् | आरोहणम् | सीढ़ी | Stairs |
| सङ्गणकम् | सङ्गणकयन्त्रम् | सङ्गणक | Computer |
| दूरदर्शनम् | दूरदर्शनम् | दूरदर्शन | Television |
नमूना उत्तर (मातृभाषा — मराठी): लता = वेल, फलम् = फळ, पुस्तकम् = पुस्तक, अजा = शेळी, सोपानम् = जिना, सङ्गणकम् = संगणक, दूरदर्शनम् = दूरचित्रवाणी।
वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 41–42अभ्यासः (प्रश्नाः १–४)
अभ्यासः
प्र.1उदाहरणं दृष्ट्वा रिक्तस्थानानि पूरयन्तु — यथा – बालकः, बालकौ, बालकाः । (क) चषकः … … (ख) … … देवाः (ग) सैनिकः … … (घ) … रजकौ … (ङ) तन्त्रज्ञः … …
उत्तर
सभी शब्द अकारान्त पुंलिङ्ग हैं — एकवचन –ः, द्विवचन –औ, बहुवचन –आः।
| क्रमः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् | हिन्दी अर्थ |
|---|---|---|---|---|
| यथा | बालकः | बालकौ | बालकाः (पुस्तके दत्तम्) | लड़का |
| (क) | चषकः | चषकौ | चषकाः | प्याला, गिलास |
| (ख) | देवः | देवौ | देवाः | देवता |
| (ग) | सैनिकः | सैनिकौ | सैनिकाः | सैनिक |
| (घ) | रजकः | रजकौ | रजकाः | धोबी |
| (ङ) | तन्त्रज्ञः | तन्त्रज्ञौ | तन्त्रज्ञाः | तकनीशियन, तन्त्र का जानकार |
प्र.2उदाहरणानुसारं पट्टिकातः पदानि चित्वा रिक्तस्थानेषु संयोजयन्तु — यथा – सः शुकः । (पट्टिका — शुकः, स्यूतः, अजा, फलम्, पुष्पम्, महिषी, वृक्षः, कुक्कुरः, पार्वती, पुस्तकम्) । सः … … … / सा … … … / तत् … … …
उत्तर
| सर्वनाम | लिङ्गम् | वाक्यानि |
|---|---|---|
| यथा | पुंलिङ्गम् | सः शुकः । (पुस्तके दत्तम् — वह तोता है) |
| सः | पुंलिङ्गम् | सः स्यूतः । (वह थैला है) • सः वृक्षः । (वह पेड़ है) • सः कुक्कुरः । (वह कुत्ता है) |
| सा | स्त्रीलिङ्गम् | सा अजा । (वह बकरी है) • सा महिषी । (वह भैंस है) • सा पार्वती । (वह पार्वती है) |
| तत् | नपुंसकलिङ्गम् | तत् फलम् । (वह फल है) • तत् पुष्पम् । (वह फूल है) • तत् पुस्तकम् । (वह पुस्तक है) |
प्र.3चित्राणि दृष्ट्वा संस्कृतपदानि लिखन्तु —पृष्ठ 42 के छह चित्र (सरल रूप में पुनः बनाए गए)।
उत्तर
(क) पुस्तकम् (ख) बालकौ (ग) सैनिकः (घ) वातायनम् (ङ) गायिका (च) त्रिशूलम्
| क्रमः | चित्रे किम् अस्ति ? | संस्कृतपदम् | लिङ्गम् / वचनम् |
|---|---|---|---|
| (क) | एक नीली पुस्तक | पुस्तकम् | नपुंसकलिङ्गम्, एकवचनम् |
| (ख) | दो लड़के खड़े हुए | बालकौ | पुंलिङ्गम्, द्विवचनम् |
| (ग) | बन्दूक लिए एक सैनिक | सैनिकः | पुंलिङ्गम्, एकवचनम् |
| (घ) | खुली हुई खिड़की | वातायनम् | नपुंसकलिङ्गम्, एकवचनम् |
| (ङ) | माइक लेकर गाती हुई स्त्री | गायिका | स्त्रीलिङ्गम्, एकवचनम् |
| (च) | त्रिशूल | त्रिशूलम् | नपुंसकलिङ्गम्, एकवचनम् |
प्र.4उदाहरणानुसारं पट्टिकातः पदानि चित्वा रिक्तस्थानेषु लिखन्तु — (पट्टिका — बालकाः, वृक्षाः, शिक्षिकाः, पुष्पम्, फलम्, अजाः, मापिकाः, गायिका, रजकः, फलानि, सः, लेखनी) । यथा – एकवचनम् : पुष्पम्, बहुवचनम् : बालकाः । (क) … … (ख) … … (ग) … … (घ) … … (ङ) … …
उत्तर
| क्रमः | एकवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|
| यथा | पुष्पम् (पुस्तके दत्तम्) | बालकाः (पुस्तके दत्तम्) |
| (क) | फलम् | वृक्षाः |
| (ख) | गायिका | शिक्षिकाः |
| (ग) | रजकः | अजाः |
| (घ) | सः | मापिकाः |
| (ङ) | लेखनी | फलानि |
वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 43–44अभ्यासः (प्रश्नाः ५–९)
अभ्यासः
प्र.5पट्टिकायां कानिचन पदानि सन्ति, तानि पदानि उचिते घटे पूरयन्तु — (पट्टिका — सैनिकः, चषकः, गायिका, महिषी, जलम्, कुक्कुरः, द्वारम्, फलम्, वृद्धा, वृक्षः, अजा, वातायनम्, अङ्कनी, पुस्तकम्, शुकः) । घटाः — एषः / एषा / एतत् ।
उत्तर
| एषः (पुंलिङ्गम्) | एषा (स्त्रीलिङ्गम्) | एतत् (नपुंसकलिङ्गम्) |
|---|---|---|
| सैनिकः — सैनिक | गायिका — गायिका | जलम् — जल |
| चषकः — प्याला | महिषी — भैंस | द्वारम् — दरवाज़ा |
| कुक्कुरः — कुत्ता | वृद्धा — बुज़ुर्ग स्त्री | फलम् — फल |
| वृक्षः — पेड़ | अजा — बकरी | वातायनम् — खिड़की |
| शुकः — तोता | अङ्कनी — पेंसिल | पुस्तकम् — पुस्तक |
प्र.6उदाहरणानुसारं पट्टिकातः उपयुक्तपदं चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयन्तु — (पट्टिका — माला, युवकौ, पाठशाला, मुखम्, कमले, भवनानि, बिडालः, छात्राः, लेखन्यौ, मालाः) । यथा – सा का ? सा पाठशाला ।
सः कः ? …… तौ कौ ? …… ते के ? ……
सा का ? …… ते के ? …… ताः काः ? ……
तत् किम् ? …… ते के ? …… तानि कानि ? ……
सः कः ? …… तौ कौ ? …… ते के ? ……
सा का ? …… ते के ? …… ताः काः ? ……
तत् किम् ? …… ते के ? …… तानि कानि ? ……
उत्तर
| प्रश्नः | लिङ्गम् / वचनम् | उत्तरम् | हिन्दी |
|---|---|---|---|
| यथा – सा का ? | स्त्री., एकवचनम् | सा पाठशाला । (पुस्तके दत्तम्) | वह पाठशाला है। |
| सः कः ? | पुं., एकवचनम् | सः बिडालः । | वह बिल्ला है। |
| तौ कौ ? | पुं., द्विवचनम् | तौ युवकौ । | वे दोनों युवक हैं। |
| ते के ? | पुं., बहुवचनम् | ते छात्राः । | वे छात्र हैं। |
| सा का ? | स्त्री., एकवचनम् | सा माला । | वह माला है। |
| ते के ? | स्त्री., द्विवचनम् | ते लेखन्यौ । | वे दोनों कलमें हैं। |
| ताः काः ? | स्त्री., बहुवचनम् | ताः मालाः । | वे मालाएँ हैं। |
| तत् किम् ? | नपुं., एकवचनम् | तत् मुखम् । | वह मुख है। |
| ते के ? | नपुं., द्विवचनम् | ते कमले । | वे दोनों कमल हैं। |
| तानि कानि ? | नपुं., बहुवचनम् | तानि भवनानि । | वे भवन हैं। |
प्र.7निम्नलिखितानि वाक्यानि अधिकृत्य उदाहरणानुसारं प्रश्ननिर्माणं कुर्वन्तु — यथा – सः गजः । – सः कः ? (क) सः बालकः । (ख) सा लता । (ग) सा नदी । (घ) तत् फलम् । (ङ) सः वृक्षः ।
उत्तर
संज्ञा के स्थान पर उसी लिङ्ग का प्रश्न-शब्द रखिए — पुंलिङ्ग में कः, स्त्रीलिङ्ग में का, नपुंसकलिङ्ग में किम्।
| क्रमः | वाक्यम् | प्रश्नः | हिन्दी |
|---|---|---|---|
| यथा | सः गजः । | सः कः ? (पुस्तके दत्तम्) | वह कौन है ? |
| (क) | सः बालकः । | सः कः ? | वह कौन है ? |
| (ख) | सा लता । | सा का ? | वह कौन है ? / वह क्या है ? |
| (ग) | सा नदी । | सा का ? | वह क्या है ? |
| (घ) | तत् फलम् । | तत् किम् ? | वह क्या है ? |
| (ङ) | सः वृक्षः । | सः कः ? | वह क्या है ? |
प्र.8परस्परं सम्बद्धानि पदानि संयोजयन्तु, रिक्तस्थानेषु पूरयन्तु च — (क) नर्तकी – गायति (ख) लेखकः – चालयति (ग) फलम् – नृत्यति (घ) कमलम् – लिखति (ङ) चालकः – पतति (च) गायिका – विकसति । यथा – नर्तकी नृत्यति ।
उत्तर
| क्रमः | पदम् | क्रियापदम् | वाक्यम् | हिन्दी |
|---|---|---|---|---|
| (क) | नर्तकी | नृत्यति | नर्तकी नृत्यति । (पुस्तके दत्तम्) | नर्तकी नाचती है। |
| (ख) | लेखकः | लिखति | लेखकः लिखति । | लेखक लिखता है। |
| (ग) | फलम् | पतति | फलं पतति । | फल गिरता है। |
| (घ) | कमलम् | विकसति | कमलं विकसति । | कमल खिलता है। |
| (ङ) | चालकः | चालयति | चालकः चालयति । | चालक (वाहन) चलाता है। |
| (च) | गायिका | गायति | गायिका गायति । | गायिका गाती है। |
प्र.9उदाहरणानुसारं कोष्ठकेभ्यः उचितानि पदानि चित्वा वाक्यानि रचयन्तु — यथा – कः / का लिखति ? (लेखकः, छात्रः, सा) → लेखकः लिखति । छात्रः लिखति । सा लिखति । (क) कः / का धावति ? (बालकः, बालिका, शुनकः) (ख) कः / का पठति ? (सुरेशः, जानकी, नलिनी) (ग) किं पतति ? (फलम्, जलम्, कुसुमम्) (घ) का / कः गच्छति ? (शिक्षिका, बालिका, तन्त्रज्ञः) (ङ) का / कः / किम् अस्ति ? (माता, पिता, वाहनम्)
उत्तर
कोष्ठक के हर पद के साथ प्रश्न की क्रिया जोड़िए; सभी कर्ता एकवचन में हैं, इसलिए क्रिया भी एकवचन में।
| क्रमः | प्रश्नः | वाक्यानि | हिन्दी |
|---|---|---|---|
| यथा | कः / का लिखति ? | लेखकः लिखति । छात्रः लिखति । सा लिखति । (पुस्तके दत्तम्) | लेखक लिखता है। छात्र लिखता है। वह लिखती है। |
| (क) | कः / का धावति ? | बालकः धावति । बालिका धावति । शुनकः धावति । | लड़का दौड़ता है। लड़की दौड़ती है। कुत्ता दौड़ता है। |
| (ख) | कः / का पठति ? | सुरेशः पठति । जानकी पठति । नलिनी पठति । | सुरेश पढ़ता है। जानकी पढ़ती है। नलिनी पढ़ती है। |
| (ग) | किं पतति ? | फलं पतति । जलं पतति । कुसुमं पतति । | फल गिरता है। जल गिरता है। फूल गिरता है। |
| (घ) | का / कः गच्छति ? | शिक्षिका गच्छति । बालिका गच्छति । तन्त्रज्ञः गच्छति । | शिक्षिका जाती है। लड़की जाती है। तन्त्रज्ञ जाता है। |
| (ङ) | का / कः / किम् अस्ति ? | माता अस्ति । पिता अस्ति । वाहनम् अस्ति । | माता है। पिता हैं। वाहन है। |
योग्यताविस्तरः — पृष्ठ 45अकारान्त – आकारान्त – ईकारान्त शब्दाः; तत् एतत् किम् (पुस्तक का पठन-पृष्ठ — अभ्यास के लिए जोड़े गए प्रश्न)
योग्यताविस्तरः
प्र.1अकारान्तः शब्दः — यस्य शब्दस्य अन्ते ‘अ’ वर्णः अस्ति सः अकारान्तः शब्दः भवति । (एतादृशः शब्दः पुंलिङ्गे अथवा नपुंसकलिङ्गे भवति ।) यथा – बालक् + अ, हस्त् + अ, अज् + अ, फल् + अ, ज्ञान् + अ, गृह् + अ — एतेषां पदानि लिखन्तु ।
उत्तर
जिस शब्द के अन्त में ‘अ’ हो, वह अकारान्त शब्द है; वह पुंलिङ्ग या नपुंसकलिङ्ग होता है।
| वर्ण-संयोगः | मूल शब्द | लिङ्गम् | पदम् (एकवचनम्) | अर्थः |
|---|---|---|---|---|
| बालक् + अ | बालक | पुंलिङ्गम् | बालकः | लड़का |
| हस्त् + अ | हस्त | पुंलिङ्गम् | हस्तः | हाथ |
| अज् + अ | अज | पुंलिङ्गम् | अजः | बकरा |
| फल् + अ | फल | नपुंसकलिङ्गम् | फलम् | फल |
| ज्ञान् + अ | ज्ञान | नपुंसकलिङ्गम् | ज्ञानम् | ज्ञान |
| गृह् + अ | गृह | नपुंसकलिङ्गम् | गृहम् | घर |
प्र.2आकारान्तः शब्दः — यस्य शब्दस्य अन्ते ‘आ’ वर्णः अस्ति सः आकारान्तः शब्दः भवति । (एतादृशः शब्दः प्रायशः स्त्रीलिङ्गे भवति ।) यथा – बालिक् + आ, रम् + आ, लत् + आ — एतेषां पदानि लिखन्तु ।
उत्तर
जिस शब्द के अन्त में ‘आ’ हो, वह आकारान्त शब्द है; वह प्रायः स्त्रीलिङ्ग होता है।
| वर्ण-संयोगः | पदम् | लिङ्गम् | तीनों वचन | अर्थः |
|---|---|---|---|---|
| बालिक् + आ | बालिका | स्त्रीलिङ्गम् | बालिका – बालिके – बालिकाः | लड़की |
| रम् + आ | रमा | स्त्रीलिङ्गम् | रमा – रमे – रमाः | लक्ष्मी; एक नाम |
| लत् + आ | लता | स्त्रीलिङ्गम् | लता – लते – लताः | बेल, वल्ली |
प्र.3ईकारान्तः शब्दः — यस्य शब्दस्य अन्ते ‘ई’ वर्णः अस्ति सः ईकारान्तः शब्दः भवति । (ईकारान्तः शब्दः प्रायशः स्त्रीलिङ्गे भवति ।) यथा – नद् + ई, लेखन् + ई, घट् + ई — एतेषां पदानि लिखन्तु ।
उत्तर
जिस शब्द के अन्त में ‘ई’ हो, वह ईकारान्त शब्द है; वह प्रायः स्त्रीलिङ्ग होता है।
| वर्ण-संयोगः | पदम् | लिङ्गम् | तीनों वचन | अर्थः |
|---|---|---|---|---|
| नद् + ई | नदी | स्त्रीलिङ्गम् | नदी – नद्यौ – नद्यः | नदी |
| लेखन् + ई | लेखनी | स्त्रीलिङ्गम् | लेखनी – लेखन्यौ – लेखन्यः | कलम |
| घट् + ई | घटी | स्त्रीलिङ्गम् | घटी – घट्यौ – घट्यः | घड़ी |
प्र.4तत् एतत् किम् — ‘तद्’, ‘एतद्’, ‘किम्’ इत्येषां शब्दानां त्रिषु लिङ्गेषु प्रथमैकवचन-रूपाणि लिखन्तु (पृष्ठ 45 स्थितः पेटिकाबद्धः नियमः) ।
उत्तर
तद् → सः, सा, तत्; एतद् → एषः, एषा, एतत्; किम् → कः, का, किम्।
| शब्दः | अन्तः | पुंलिङ्गे | स्त्रीलिङ्गे | नपुंसकलिङ्गे |
|---|---|---|---|---|
| तद् | द्कारान्तः | सः | सा | तत् |
| एतद् | द्कारान्तः | एषः | एषा | एतत् |
| किम् | म्कारान्तः | कः | का | किम् |
परियोजनाकार्यम् — पृष्ठ 46परियोजना
परियोजनाकार्यम्
प्र.1गृहजनानां मित्राणां वा साहाय्येन पञ्चदश (१५) गृहवस्तूनामानि लिङ्गविभागेन लिखन्तु ।
उत्तर
(हर विद्यार्थी की सूची अलग होगी) —
| पुंलिङ्गम् (5) | स्त्रीलिङ्गम् (5) | नपुंसकलिङ्गम् (5) |
|---|---|---|
| आसन्दः — कुर्सी | पेटिका — सन्दूक | वातायनम् — खिड़की |
| दीपः — दीपक | कुञ्चिका — चाबी | द्वारम् — दरवाज़ा |
| घटः — घड़ा | उत्पीठिका — मेज़ | व्यजनम् — पंखा |
| दर्पणः — दर्पण | सम्मार्जनी — झाड़ू | पात्रम् — बर्तन |
| तालः — ताला | घटी — घड़ी | वस्त्रम् — कपड़ा |
वाक्य-रूप में — एषः आसन्दः। एषा पेटिका। एतत् वातायनम्।
प्र.2अधः केचन व्यावहारिकाः शब्दाः सन्ति । तेषाम् अर्थं शिक्षकस्य साहाय्येन अन्विष्य लिखन्तु । (अकारान्त-पुंलिङ्गम् / अकारान्त-नपुंसकलिङ्गम् / आकारान्त-स्त्रीलिङ्गम् / ईकारान्त-स्त्रीलिङ्गम् — चतुःस्तम्भा सारणी, पृष्ठ 46)
उत्तर
पृष्ठ 46 की तालिका में चार स्तम्भ और इक्कीस-इक्कीस पंक्तियाँ हैं — कुल चौरासी रोज़मर्रा के शब्द। नीचे चारों स्तम्भ अर्थ सहित दिए गए हैं।
1. अकारान्त-पुंलिङ्गम् —
| शब्दः | हिन्दी अर्थ | शब्दः | हिन्दी अर्थ |
|---|---|---|---|
| आसन्दः | कुर्सी | दण्डदीपः | ट्यूबलाइट |
| सुधाखण्डः | चॉक, खड़िया | गजः | हाथी |
| स्यूतः | थैला | नागदन्तः | खूँटी (दीवार की) |
| विद्यालयः | विद्यालय | रजकः | धोबी |
| वृक्षः | पेड़ | धीवरः | मछुआरा |
| कटः | चटाई | युवकः | युवक |
| तालः | ताला | प्रश्नः | प्रश्न |
| दर्पणः | दर्पण, शीशा | शुनकः | कुत्ता |
| दीपः | दीपक | आचार्यः | आचार्य, गुरु |
| घटः | घड़ा | खगः | पक्षी |
| सागरः | समुद्र | ||
2. अकारान्त-नपुंसकलिङ्गम् —
| शब्दः | हिन्दी अर्थ | शब्दः | हिन्दी अर्थ |
|---|---|---|---|
| फलम् | फल | द्वारम् | दरवाज़ा |
| उपनेत्रम् | चश्मा | वलयम् | चूड़ी, कड़ा |
| युतकम् | कमीज़ | उद्यानम् | बग़ीचा |
| मन्दिरम् | मन्दिर | सूच्यौषधम् | सुई से दी जाने वाली दवा, इंजेक्शन |
| भवनम् | भवन, इमारत | उपांशुकम् | बनियान (भीतर पहनने का वस्त्र) |
| वातायनम् | खिड़की | पादांशुकम् | पजामा, पतलून |
| व्यजनम् | पंखा | दिनम् | दिन |
| भोजनम् | भोजन | उत्तरम् | उत्तर |
| कदलीफलम् | केला | उष्णीषम् | पगड़ी, साफ़ा |
| पाथेयपात्रम् | टिफ़िन, भोजन-पेटिका | वस्त्रम् | कपड़ा |
| नगरम् | नगर, शहर | ||
3. आकारान्त-स्त्रीलिङ्गम् —
| शब्दः | हिन्दी अर्थ | शब्दः | हिन्दी अर्थ |
|---|---|---|---|
| बालिका | लड़की | तूलिका | कूची, ब्रश |
| महिला | महिला | मञ्जूषा | बक्सा, पेटी |
| शाटिका | साड़ी | छुरिका | छुरी, चाकू |
| पेटिका | सन्दूक, पेटी | गृहगोधिका | छिपकली |
| पादुका | चप्पल, खड़ाऊँ | धूमनलिका | चिमनी |
| उत्पीठिका | मेज़ | दिनदर्शिका | कैलेण्डर |
| रोटिका | रोटी | खट्वा | खाट, चारपाई |
| स्थालिका | थाली, प्लेट | शाखा | डाली, शाखा |
| कुञ्चिका | चाबी | शिक्षिका | अध्यापिका |
| सूचिका | सुई | गुलिका | गोली (दवा की) |
| पिपीलिका | चींटी | ||
4. ईकारान्त-स्त्रीलिङ्गम् —
| शब्दः | हिन्दी अर्थ | शब्दः | हिन्दी अर्थ |
|---|---|---|---|
| लेखनी | कलम | गृहिणी | घर की स्वामिनी |
| अङ्कनी | पेंसिल | मार्जनी | झाड़न, पोंछा |
| दूरवाणी | टेलीफ़ोन | सम्मार्जनी | झाड़ू, बुहारी |
| कूपी | शीशी, छोटी बोतल | सखी | सहेली |
| द्रोणी | बाल्टी | आकाशवाणी | रेडियो |
| नदी | नदी | वर्णलेखनी | रंगीन पेंसिल, क्रेयॉन |
| घटी | घड़ी | जननी | माता |
| नर्तकी | नाचने वाली | नारी | स्त्री |
| वेणी | चोटी | नगरी | नगरी, शहर |
| कर्तरी | कैंची | पुनःपूरणी | रीफ़िल |
| कुमारी | कन्या, लड़की | ||
Chapter 3 of 16 – Sanskrit
- Previous: Chapter 2 Sanyukta Vyanjanani
- Next: Chapter 4 Aham Cha Tvam Cha
- All chapters: NCERT Solutions Class 6 Sanskrit
Also for This Chapter
NCERT Solutions Class 6 Sanskrit Chapter 3 Eshah Kah Esha Ka Etat Kim – Overview
| Class | Class 6 |
| Subject | Sanskrit |
| Chapter | 3 – Eshah Kah Esha Ka Etat Kim |
| Session | 2027 |
| Format | Full answers on this page + PDF |
NCERT Solutions Class 6 Sanskrit Chapter 3 – FAQs
Where can I download NCERT Solutions Class 6 Sanskrit Chapter 3 Eshah Kah Esha Ka Etat Kim PDF?
Read every answer on this page, or download the free PDF from the table at the top.
Is this for the 2027 session?
Yes, it follows the latest NCERT Class 6 Sanskrit book for 2027.
How many questions are solved in NCERT Class 6 Sanskrit Chapter 3?
All questions of the chapter – the in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises.
How should I use these solutions?
Read the chapter in the NCERT book first, attempt the questions yourself, then check your answers here.