NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 10 Buddhih Sarvarthasadhika provide clear, step-by-step answers to every exercise and in-text question from the chapter Buddhih Sarvarthasadhika of the NCERT textbook Deepakam. Prepared by subject experts as per the latest NCERT (CBSE) syllabus for 2026-27, these NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit help you understand each concept, write exam-ready answers, and check your own solutions. You can read them online below or download the free Class 6 Sanskrit Chapter 10 question-answer PDF.
NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 10 Buddhih Sarvarthasadhika
- Class: Class 6
- Subject: Sanskrit
- Chapter: Chapter 10 – Buddhih Sarvarthasadhika
- Textbook: Deepakam (NCERT)
- Study material: NCERT Solutions – questions with answers, free PDF
These solutions answer all the exercise questions of Chapter 10 Buddhih Sarvarthasadhika — including the in-text questions, short-answer and long-answer questions, and activities — with complete explanations so you can follow the method, not just the final answer. Read the full solutions below.
NCERT Solutions Class 6 Sanskrit Chapter 10 बुद्धिः सर्वार्थसाधिका View Download
NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 10 PDF Download
You can read the NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 10 online above, or download the complete question-answer PDF to study Buddhih Sarvarthasadhika offline at any time.
NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 10 PDF Download Link – Click Here to Download Solutions PDF
Questions Covered in This Chapter
These NCERT Solutions answer all 18 questions of this chapter. The questions solved are:
- संसारे उत्तमजीवनाय बुद्धिपूर्वकः व्यवहारः आवश्यकः भवति । बुद्धिपूर्वकेण व्यवहारेण कठिनम् अपि कार्यं सहजं भवति । विशेषतः स्पर्धायाः समये यदि प्रतिपक्षः अतीव प्रबलः, तर्हि बुद्धिबलेन वयं तं जेतुं शक्नुमः । शरीरबलात् बुद्धिबलस्य महत्त्वं कथम् अधिकम् इति एषा कथा प्रतिपादयति । एतां कथां वयं पठामः । — अस्य पाठ-प्रवेशस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु ।
- एकस्मिन् वने एकः नित्यजलपूर्णः महान् सरोवरः अस्ति । कदाचिद् एकं पिपासाकुलं गजयूथं वनान्तरात् तत्र आगच्छति । तस्मिन् सरोवरे ते गजाः स्वेच्छया जलं पीत्वा, स्नात्वा, क्रीडित्वा च सूर्यास्तसमये निर्गच्छन्ति । तस्य च सरोवरस्य तीरे समन्तात् सुकोमलभूमौ बहूनि शशक-बिलानि सन्ति, येषु बहवः शशकाः निवसन्ति । गजानां परिभ्रमणेन तेषु बिलेषु निवसन्तः बहवः शशकाः क्षतविक्षताः भवन्ति, केचन पुनः मृताः अपि भवन्ति । अतः शशकाः भीताः चिन्तामग्नाः च भवन्ति । ते दुःखम् अनुभवन्ति । स्वरक्षार्थं च ते उपायं चिन्तयन्ति । — अस्य गद्यांशस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु ।
- पाठे रक्तवर्णेन मुद्रितानि पदानि (अस्ति, आगच्छति, निर्गच्छन्ति, निवसन्ति, भवन्ति, अनुभवन्ति, चिन्तयन्ति) कीदृशानि पदानि सन्ति ? तेषां किं वैशिष्ट्यम् ?
- एकस्मिन् दिने सायङ्काले तेषां शशकानां सभा भवति । सर्वे शशकाः स्वमतं प्रकाशयन्ति । परं ते समाधानं न प्राप्नुवन्ति । अन्ते शशकराजः वदति– “अहमेव उपायं चिन्तयामि । अधुना वयं सर्वे स्वगृहं गच्छामः ।” — अस्य गद्यांशस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु ।
- अन्यस्मिन् दिवसे रात्रौ सः शशकराजः यूथाधिपस्य गजराजस्य समीपं गच्छति । सः गजराजं कथयति– “हे गजराज ! एषः सरोवरः चन्द्रस्य वासस्थानम् अस्ति । वयं शशकाः तस्य प्रजाः स्मः, अत एव सः शशाङ्कः इति नाम्ना प्रसिद्धः । यदा शशकाः जीवन्ति तदा एव चन्द्रः प्रसन्नः भवति ।” — अस्य गद्यांशस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु ।
- गजराजः पृच्छति– “कथम् अहं विश्वासं करोमि ? किं सत्यमेव चन्द्रः सरोवरे तिष्ठति ?” यदि सरोवरः चन्द्रदेवस्य वासस्थानं तर्हि तत् प्रदर्शयतु । शशकः कथयति- “आम्, चन्द्रस्य दर्शनाय आवाम् अधुना एव सरोवरं प्रति चलावः ।” — अस्य गद्यांशस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु ।
- गजराजः शशकराजेन सह सरोवरस्य समीपं गच्छति । सः जले चन्द्रस्य प्रतिबिम्बं पश्यति, चकितः च भवति । सः भयेन चन्द्रं नमति । ततः सः गजयूथेन सह अन्यत्र गच्छति । सः गजयूथः पुनः कदापि तस्य सरोवरस्य समीपं न आगच्छति । शशकाः तत्र सुखेन तिष्ठन्ति । सत्यम् एव उक्तम् – ‘बुद्धिः सर्वार्थसाधिका’ । — अस्य गद्यांशस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु, सारवाक्यस्य भावं च लिखन्तु ।
- वयं शब्दार्थान् जानीमः — शब्दः / अर्थः / हिन्दी / English / मातृभाषया अर्थं लिखन्तु — (सरोवरः, गजः, शशकः, मृताः, भीताः, प्रतिबिम्बम्, चिन्तामग्नः, शशाङ्कः, नाम्ना) ।
- अवधेयांशः — क्रियापदानां मूलं धातुः अस्ति । यथा – पठति इति क्रियापदस्य मूलं – ‘पठ्’ इति धातुः अस्ति । निवसन्ति, भवन्ति, गच्छति, प्रकाशयन्ति, नमति, तिष्ठन्ति — एतेषां धातून् लिखन्तु ।
- पाठस्य आधारेण अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु — (क) सरोवरस्य तीरे सुकोमलभूमौ बिलेषु के निवसन्ति ? (ख) केषां परिभ्रमणेन शशकाः क्षतविक्षताः मृताः च भवन्ति ? (ग) शशकराजः कस्य समीपं गच्छति ? (घ) के स्वमतं प्रकाशयन्ति ? (ङ) कः चन्द्रं नमति ? (च) के सुखेन तिष्ठन्ति ?
- पूर्णवाक्येन उत्तराणि लिखन्तु — (क) चन्द्रः कदा प्रसन्नः भवति ? (ख) सायङ्काले केषां सभा भवति ? (ग) शशकाः किमर्थम् उपायं चिन्तयन्ति ? (घ) चन्द्रः केन नाम्ना प्रसिद्धः अस्ति ? (ङ) “आम्, चन्द्रस्य दर्शनाय आवाम् अधुना एव सरोवरं प्रति चलावः” इति कः कथयति ?
- पाठस्य आधारेण पट्टिकातः क्रियापदानि चित्वा वाक्यानि पूरयन्तु — [ निवसन्ति · चिन्तयन्ति · भवति · कथयति · तिष्ठति ] (क) किं चन्द्रः सरोवरे ………………… ? (ख) सर्वे शशकाः उपायं ………………… । (ग) सायंकाले शशकानां सभा ………………… । (घ) शशकाः सरोवरस्य तीरे ………………… । (ङ) सः गजराजं ………………… ।
- उदाहरणानुसारं निम्नलिखितानां पदानां वचनं पुरुषं च लिखन्तु — [उदाहरणम् : चिन्तयति — प्रथमपुरुषः, एकवचनम्] — तिष्ठन्ति, जीवन्ति, नमति, कथयति, गच्छति ।
- उदाहरणानुसारं समुचितैः क्रियापदैः रिक्तस्थानानि पूरयन्तु — धातुः / एकवचनम् / द्विवचनम् / बहुवचनम् — [उदाहरणम् : गम् — गच्छति, गच्छतः, गच्छन्ति] — कथ् (कथयति, ….., …..), स्था (….., ….., तिष्ठन्ति), कृ (करोमि, कुर्वः, …..), जीव् (….., ….., जीवन्ति), चल् (….., चलावः, …..) ।
- चित्रस्य आधारेण पञ्च वाक्यानि लिखन्तु — (क) ….. (ख) ….. (ग) ….. (घ) ….. (ङ) ….. [चित्रे — एकः महान् फलवृक्षः, तस्य उपरि एकः वानरः, अधः त्रयः बालकाः, भूमौ पतितानि रक्तफलानि, फलपूर्णा पेटिका च दृश्यन्ते ।]
- अधोलिखितानां पर्यायपदानां मेलनं कृत्वा रिक्तस्थानानि पूरयन्तु — (क) गजः / जलाशयः (ख) पदम् / शशाङ्कः (ग) चन्द्रः / जनता (घ) सरोवरः / चरणः (ङ) प्रजा / हस्ती । [उदाहरणम् : गजः — हस्ती]
- योग्यताविस्तरः — १. कार्यारम्भात् कार्यपरिसमाप्तेः कालः वर्तमानकालः उच्यते । २. वर्तमान-कालस्य कृते लट्लकारः भवति । ३. लकारेषु त्रयः पुरुषाः (प्रथमः मध्यमः उत्तमः) एवञ्च त्रीणि वचनानि (एकवचनम्, द्विवचनम्, बहुवचनम्) भवन्ति । लट्लकारस्य क्रियापदे अधोलिखितानि चिह्नानि भवन्ति — [चिह्न-तालिका तथा ‘पठ्’ धातोः रूप-तालिका] । एतत् सर्वं व्याख्यायताम् ।
- पाठे पठितानां धातुरूपाणां संग्रहणं कुर्वन्तु । तेषां पुरुषं वचनं च लिखन्तु ।
Chapter at a Glance
- कथा का ढाँचा बहुत साफ़ है। वन में एक नित्यजलपूर्णः महान् सरोवरः है। प्यास से व्याकुल हाथियों का झुंड दूसरे वन से वहाँ आता है, दिन भर जल पीता, नहाता, खेलता है और सूर्यास्त के समय लौट जाता है। सरोवर के किनारे की कोमल भूमि में शशकों के बिल हैं — हाथियों के चलने-फिरने से बिल धँसते हैं, बहुत-से शशक क्षतविक्षताः हो जाते हैं, कुछ मर भी जाते हैं।
- समस्या का हल सभा से नहीं, एक बुद्धिमान् व्यक्ति से निकलता है। सायंकाल शशकों की सभा होती है, सब अपना-अपना मत रखते हैं ( स्वमतं प्रकाशयन्ति ) पर समाधान नहीं मिलता। अन्त में शशकराज कहता है — ‘अहमेव उपायं चिन्तयामि’ — उपाय मैं ही सोचूँगा।
- उपाय क्या है? शशकराज रात में गजराज के पास जाकर कहता है कि यह सरोवर चन्द्रमा का निवास-स्थान है, शशक उसकी प्रजा हैं, इसीलिए चन्द्रमा का नाम शशाङ्कः (शश + अङ्क = जिसके चिह्न में शश हो) है। गजराज प्रमाण माँगता है, और जल में चन्द्रमा का प्रतिबिम्ब देखकर चकित होकर भय से प्रणाम करता है और झुंड सहित अन्यत्र चला जाता है।
- सन्देश शीर्षक में ही है — ‘बुद्धिः सर्वार्थसाधिका’। पाठ-प्रवेश इसे पहले ही कह देता है — प्रतिपक्ष चाहे कितना ही प्रबल हो (हाथी शशक से हज़ार गुना बलवान् है), बुद्धिबलेन वयं तं जेतुं शक्नुमः । शरीरबल से बुद्धिबल बड़ा है।
- व्याकरण का विषय है ‘धातुः’ तथा ‘लट्लकारः’। अवधेयांशः बताता है — क्रियापदों का मूल धातु होता है (पठति → पठ् )। योग्यताविस्तरः में लट्लकार (वर्तमानकाल) के नौ रूप हैं — प्रथम/मध्यम/उत्तम पुरुष × एक/द्वि/बहुवचन; चिह्न हैं ति, तः, अन्ति / सि, थः, थ / मि, वः, मः ।
- अभ्यास में सात प्रश्न हैं। एकपदेन उत्तर (६ उपभाग), पूर्णवाक्येन उत्तर (५), पट्टिका से क्रियापद चुनकर वाक्यपूर्ति (५), पुरुष-वचन तालिका (५), धातुरूप-तालिका (गम्, कथ्, स्था, कृ, जीव्, चल्), चित्र के आधार पर पाँच वाक्य, तथा पर्यायपद-मेलन (५)। ध्यान रहे — तालिका की कृ तथा चल् पंक्तियाँ उत्तमपुरुष की हैं, प्रथमपुरुष की नहीं।
How to Download NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 10 PDF
Follow these simple steps to get the Buddhih Sarvarthasadhika questions-and-answers PDF from Deepakam.
- Search NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 10 aglasem and open this page.
- Read the exercise questions with answers for Buddhih Sarvarthasadhika shown above.
- Click the Download PDF link to save the Buddhih Sarvarthasadhika solutions to your device.
NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit – All Chapters
There are more chapters to study besides Buddhih Sarvarthasadhika in Sanskrit. Here are the NCERT Solutions for all chapters of Class 6 Sanskrit.
- Chapter 1 Vayam Varnamalam Pathamah
- Chapter 2 Sanyukta Vyanjanani
- Chapter 3 Eshah Kah Esha Ka Etat Kim
- Chapter 4 Aham Cha Tvam Cha
- Chapter 5 Sankhyaganana Nanu Sarala
- Chapter 6 Aham Pratah Uttishthami
- Chapter 7 Shurah Vayam Dhirah Vayam
- Chapter 8 Sah Eva Mahan Chitrakarah
- Chapter 9 Atithidevo Bhava
- Chapter 10 Buddhih Sarvarthasadhika
- Chapter 11 Yah Janati Sah Panditah
- Chapter 12 Tvam Apanam Gachchha
- Chapter 13 Prithivyam Trini Ratnani
- Chapter 14 Alasyam Hi Manushyanam
- Chapter 15 Madhavasya Priyam Angam
- Chapter 16 Vrikshah Satpurushah Iva
NCERT Solutions for Class 6 – All Subjects
Just like Chapter 10 of Sanskrit, you can get the exercise questions with answers for every other subject of Class 6. Here are the NCERT Solutions for all subjects of Class 6.
NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 10 – An Overview
The key highlights of this study material are as follows.
| Aspects | Details |
|---|---|
| Class | Class 6 |
| Subject | Sanskrit |
| Chapter Number | Chapter 10 |
| Chapter Name | Buddhih Sarvarthasadhika |
| Book Name | Deepakam |
| Book By | NCERT (National Council of Educational Research and Training) |
| Educational Resource Here | NCERT Solutions of Class 6 Sanskrit Chapter 10 for all exercises |
| More Questions Answers of This Subject | NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit |
| Download Book Chapter | NCERT Book Class 6 Sanskrit |
| All Questions Answers For This Class | NCERT Solutions for Class 6 |
| Complete Solutions | NCERT Solutions |
NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 10 Buddhih Sarvarthasadhika – FAQs
What are the NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 10 Buddhih Sarvarthasadhika?
They are the complete, step-by-step answers to all the exercise and in-text questions of Chapter 10 Buddhih Sarvarthasadhika from the NCERT Class 6 Sanskrit textbook Deepakam, written by experts as per the latest NCERT syllabus.
How can I download the Class 6 Sanskrit Chapter 10 solutions PDF for free?
Open this page on aglasem, read the Buddhih Sarvarthasadhika questions with answers, and click the “Download Solutions PDF” link. The Class 6 Sanskrit Chapter 10 NCERT Solutions PDF is completely free to download.
Are these NCERT Solutions as per the latest 2026-27 syllabus?
Yes. The NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 10 are based on the latest NCERT textbook Deepakam and the current 2026-27 CBSE syllabus, so the questions and answers match what you study in class.
Where can I get NCERT Solutions for the other chapters of Class 6 Sanskrit?
You can find the answers to every chapter on the NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit page, and solutions for every subject on the NCERT Solutions for Class 6 page.
How do NCERT Solutions help in exam preparation?
They show the correct method to solve each question, help you write answers the way they are expected in exams, let you check and correct your own work, and save revision time — which together improve your marks in Class 6 Sanskrit.
If you have any queries on NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 10 Buddhih Sarvarthasadhika, then please ask in the comments below.
