NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 10 Buddhih Sarvarthasadhika – step-by-step answers to every exercise and in-text question of the chapter, as per the latest NCERT syllabus for 2027. Read them online or download the free question-answer PDF.
दीपकम् (कक्षा 6) का दशमः पाठः — बुद्धिः सर्वार्थसाधिका पञ्चतन्त्र-शैली की कथा है: हाथियों के झुंड से परेशान शशकों का राजा केवल बुद्धि के बल पर, जल में पड़ते चन्द्रमा के प्रतिबिम्ब को दिखाकर, गजराज को सरोवर से हटा देता है। व्याकरण का विषय है धातु तथा लट्लकार (वर्तमानकाल) — तीन पुरुष और तीन वचन। यहाँ पृष्ठ 106 से 111 तक के पाठ का हिन्दी अनुवाद, शब्दार्थ, अवधेयांशः, अभ्यास (प्रश्न १–७), योग्यताविस्तरः और परियोजनाकार्यम् हल हैं। हर प्रश्न में पहले वह उत्तर है जो कॉपी में लिखना है; कारण, संकेत और अतिरिक्त जानकारी ‘विस्तार से समझिए’ में है। पुस्तक के प्रश्नों के अलावा जोड़े गए प्रश्नों पर (अतिरिक्त अभ्यासः) लिखा है।
NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 10 Buddhih Sarvarthasadhika PDF
All the answers are on this page below. The PDF also explains every answer – why it is right and how to check it – so download it for revision.
| Chapter | Download | |
|---|---|---|
| Solutions PDF | Buddhih Sarvarthasadhika | View PDF |
पाठ का हिंदी अनुवाद
बुद्धिः सर्वार्थसाधिका
संसारे उत्तमजीवनाय बुद्धिपूर्वकः व्यवहारः आवश्यकः भवति। बुद्धिपूर्वकेण व्यवहारेण कठिनम् अपि कार्यं सहजं भवति।
संसार में उत्तम जीवन के लिए बुद्धि से भरा (समझदारी वाला) व्यवहार आवश्यक होता है। समझदारी वाले व्यवहार से कठिन कार्य भी सरल हो जाता है।
विशेषतः स्पर्धायाः समये यदि प्रतिपक्षः अतीव प्रबलः, तर्हि बुद्धिबलेन वयं तं जेतुं शक्नुमः।
विशेष रूप से प्रतियोगिता के समय यदि विरोधी पक्ष बहुत बलवान् हो, तो हम बुद्धि के बल से उसे जीत सकते हैं।
शरीरबलात् बुद्धिबलस्य महत्त्वं कथम् अधिकम् इति एषा कथा प्रतिपादयति। एतां कथां वयं पठामः।
शरीर के बल से बुद्धि के बल का महत्त्व कैसे अधिक है, यह बात यह कथा समझाती है। हम इस कथा को पढ़ते हैं।
एकस्मिन् वने एकः नित्यजलपूर्णः महान् सरोवरः अस्ति। कदाचिद् एकं पिपासाकुलं गजयूथं वनान्तरात् तत्र आगच्छति।
एक वन में सदा जल से भरा हुआ एक बड़ा तालाब है। एक बार प्यास से व्याकुल हाथियों का एक झुंड दूसरे वन से वहाँ आता है।
तस्मिन् सरोवरे ते गजाः स्वेच्छया जलं पीत्वा, स्नात्वा, क्रीडित्वा च सूर्यास्तसमये निर्गच्छन्ति।
उस तालाब में वे हाथी अपनी इच्छा से जल पीकर, नहाकर और खेलकर सूर्यास्त के समय (वहाँ से) निकल जाते हैं।
तस्य च सरोवरस्य तीरे समन्तात् सुकोमलभूमौ बहूनि शशक-बिलानि सन्ति, येषु बहवः शशकाः निवसन्ति।
और उस तालाब के किनारे चारों ओर बहुत कोमल भूमि में खरगोशों के बहुत-से बिल हैं, जिनमें बहुत-से खरगोश रहते हैं।
गजानां परिभ्रमणेन तेषु बिलेषु निवसन्तः बहवः शशकाः क्षतविक्षताः भवन्ति, केचन पुनः मृताः अपि भवन्ति।
हाथियों के घूमने-फिरने से उन बिलों में रहने वाले बहुत-से खरगोश घायल (लहूलुहान) हो जाते हैं, और कुछ तो मर भी जाते हैं।
अतः शशकाः भीताः चिन्तामग्नाः च भवन्ति। ते दुःखम् अनुभवन्ति। स्वरक्षार्थं च ते उपायं चिन्तयन्ति।
इसलिए खरगोश डरे हुए और चिंतित हो जाते हैं। वे दुःख अनुभव करते हैं। और अपनी रक्षा के लिए वे उपाय सोचते हैं।
एकस्मिन् दिने सायङ्काले तेषां शशकानां सभा भवति। सर्वे शशकाः स्वमतं प्रकाशयन्ति। परं ते समाधानं न प्राप्नुवन्ति।
एक दिन शाम के समय उन खरगोशों की सभा होती है। सभी खरगोश अपना-अपना मत प्रकट करते हैं। परंतु उन्हें कोई समाधान नहीं मिलता।
अन्ते शशकराजः वदति– “अहमेव उपायं चिन्तयामि। अधुना वयं सर्वे स्वगृहं गच्छामः।”
अंत में खरगोशों का राजा कहता है — “उपाय मैं ही सोचता हूँ। अब हम सब अपने-अपने घर जाते हैं।”
अन्यस्मिन् दिवसे रात्रौ सः शशकराजः यूथाधिपस्य गजराजस्य समीपं गच्छति।
दूसरे दिन रात में वह खरगोशों का राजा झुंड के मुखिया गजराज (हाथियों के राजा) के पास जाता है।
सः गजराजं कथयति– “हे गजराज ! एषः सरोवरः चन्द्रस्य वासस्थानम् अस्ति। वयं शशकाः तस्य प्रजाः स्मः, अत एव सः शशाङ्कः इति नाम्ना प्रसिद्धः। यदा शशकाः जीवन्ति तदा एव चन्द्रः प्रसन्नः भवति।”
वह गजराज से कहता है — “हे गजराज! यह तालाब चंद्रमा का निवास-स्थान है। हम खरगोश उसकी प्रजा हैं, इसीलिए वह ‘शशाङ्क’ नाम से प्रसिद्ध है। जब खरगोश जीवित रहते हैं, तभी चंद्रमा प्रसन्न होता है।” (भाव: शशाङ्क = जिसके अंक अर्थात् गोद में शश (खरगोश) हो, यानी चंद्रमा।)
गजराजः पृच्छति– “कथम् अहं विश्वासं करोमि ? किं सत्यमेव चन्द्रः सरोवरे तिष्ठति ?” यदि सरोवरः चन्द्रदेवस्य वासस्थानं तर्हि तत् प्रदर्शयतु ।
गजराज पूछता है — “मैं कैसे विश्वास करूँ? क्या सचमुच चंद्रमा तालाब में रहता है?” यदि तालाब चंद्रदेव का निवास-स्थान है, तो उसे दिखाइए।
शशकः कथयति- आम्, चन्द्रस्य दर्शनाय आवाम् अधुना एव सरोवरं प्रति चलावः।”
खरगोश कहता है — हाँ, चंद्रमा के दर्शन के लिए हम दोनों अभी ही तालाब की ओर चलते हैं।”
गजराजः शशकराजेन सह सरोवरस्य समीपं गच्छति। सः जले चन्द्रस्य प्रतिबिम्बं पश्यति, चकितः च भवति।
गजराज खरगोशों के राजा के साथ तालाब के पास जाता है। वह जल में चंद्रमा का प्रतिबिंब देखता है और चकित हो जाता है।
सः भयेन चन्द्रं नमति। ततः सः गजयूथेन सह अन्यत्र गच्छति।
वह डर के कारण चंद्रमा को प्रणाम करता है। उसके बाद वह हाथियों के झुंड के साथ कहीं और चला जाता है।
सः गजयूथः पुनः कदापि तस्य सरोवरस्य समीपं न आगच्छति। शशकाः तत्र सुखेन तिष्ठन्ति।
वह हाथियों का झुंड फिर कभी उस तालाब के पास नहीं आता। खरगोश वहाँ सुख से रहते हैं।
सत्यम् एव उक्तम् – ‘बुद्धिः सर्वार्थसाधिका’।
सच ही कहा गया है — ‘बुद्धि सभी कार्यों को सिद्ध करने वाली है।’
अवधेयांशः
क्रियापदानां मूलं धातुः अस्ति।
क्रियापदों का मूल (जड़) धातु होता है।
यथा – पठति इति क्रियापदस्य मूलं – ‘पठ्’ इति धातुः अस्ति।
जैसे — ‘पठति’ (पढ़ता है) इस क्रियापद का मूल ‘पठ्’ धातु है।
निवसन्ति – नि + वस्
भवन्ति – भू (भव्)
गच्छति – गम् (गच्छ्)
प्रकाशयन्ति – प्र + काश् (काशि)
नमति – नम्
तिष्ठन्ति – स्था (तिष्ठ्)
भवन्ति – भू (भव्)
गच्छति – गम् (गच्छ्)
प्रकाशयन्ति – प्र + काश् (काशि)
नमति – नम्
तिष्ठन्ति – स्था (तिष्ठ्)
निवसन्ति (रहते हैं) — ‘नि’ उपसर्ग + ‘वस्’ धातु
भवन्ति (होते हैं) — ‘भू’ धातु (‘भव्’ रूप बनता है)
गच्छति (जाता है) — ‘गम्’ धातु (‘गच्छ्’ रूप बनता है)
प्रकाशयन्ति (प्रकट करते हैं) — ‘प्र’ उपसर्ग + ‘काश्’ धातु (‘काशि’ रूप)
नमति (प्रणाम करता है) — ‘नम्’ धातु
तिष्ठन्ति (रहते/ठहरते हैं) — ‘स्था’ धातु (‘तिष्ठ्’ रूप बनता है)
भवन्ति (होते हैं) — ‘भू’ धातु (‘भव्’ रूप बनता है)
गच्छति (जाता है) — ‘गम्’ धातु (‘गच्छ्’ रूप बनता है)
प्रकाशयन्ति (प्रकट करते हैं) — ‘प्र’ उपसर्ग + ‘काश्’ धातु (‘काशि’ रूप)
नमति (प्रणाम करता है) — ‘नम्’ धातु
तिष्ठन्ति (रहते/ठहरते हैं) — ‘स्था’ धातु (‘तिष्ठ्’ रूप बनता है)
योग्यताविस्तरः
कार्यारम्भात् कार्यपरिसमाप्तेः कालः वर्तमानकालः उच्यते।
कार्य के आरंभ से लेकर कार्य के पूरा होने तक का समय वर्तमान काल कहलाता है।
वर्तमान-कालस्य कृते लट्लकारः भवति।
वर्तमान काल के लिए लट् लकार होता है।
लकारेषु त्रयः पुरुषाः (प्रथमः मध्यमः उत्तमः) एवञ्च त्रीणि वचनानि (एकवचनम्, द्विवचनम् बहुवचनम्) भवन्ति।
लकारों में तीन पुरुष (प्रथम, मध्यम, उत्तम) और तीन वचन (एकवचन, द्विवचन, बहुवचन) होते हैं।
लट्लकारस्य क्रियापदे अधोलिखितानि चिह्नानि भवन्ति।
लट् लकार के क्रियापद में नीचे लिखे चिह्न (अंत के रूप) होते हैं। (जैसे: अति, अतः, अन्ति / असि, अथः, अथ / आमि, आवः, आमः — पठति, पठतः, पठन्ति / पठसि, पठथः, पठथ / पठामि, पठावः, पठामः)
NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 10 Buddhih Sarvarthasadhika – Questions and Answers
All questions of the chapter are answered below, in the order of the book – in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises. Each answer is written the way you would write it in the exam.
दशमः पाठः — बुद्धिः सर्वार्थसाधिका (पाठ-प्रवेशः तथा कथारम्भः) — पृष्ठ 106बुद्धिबलस्य महत्त्वम्, सरोवरः, गजयूथम् तथा शशकानां सङ्कटम् · हिन्दी अनुवाद एवं अतिरिक्त अभ्यास (इस पृष्ठ पर पुस्तक में प्रश्न नहीं हैं)
पाठ-प्रवेशः
प्र.1संसारे उत्तमजीवनाय बुद्धिपूर्वकः व्यवहारः आवश्यकः भवति । बुद्धिपूर्वकेण व्यवहारेण कठिनम् अपि कार्यं सहजं भवति । विशेषतः स्पर्धायाः समये यदि प्रतिपक्षः अतीव प्रबलः, तर्हि बुद्धिबलेन वयं तं जेतुं शक्नुमः । शरीरबलात् बुद्धिबलस्य महत्त्वं कथम् अधिकम् इति एषा कथा प्रतिपादयति । एतां कथां वयं पठामः । — अस्य पाठ-प्रवेशस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु ।
उत्तर
हिन्दी अनुवाद —
| संस्कृतम् | हिन्दी अनुवादः |
|---|---|
| संसारे उत्तमजीवनाय बुद्धिपूर्वकः व्यवहारः आवश्यकः भवति । | संसार में उत्तम जीवन जीने के लिए बुद्धिपूर्वक व्यवहार करना आवश्यक होता है। |
| बुद्धिपूर्वकेण व्यवहारेण कठिनम् अपि कार्यं सहजं भवति । | बुद्धिपूर्वक किए गए व्यवहार से कठिन काम भी सरल हो जाता है। |
| विशेषतः स्पर्धायाः समये यदि प्रतिपक्षः अतीव प्रबलः, तर्हि बुद्धिबलेन वयं तं जेतुं शक्नुमः । | विशेष रूप से प्रतिस्पर्धा के समय यदि विरोधी बहुत अधिक बलवान् हो, तो बुद्धि के बल से हम उसे जीत सकते हैं। |
| शरीरबलात् बुद्धिबलस्य महत्त्वं कथम् अधिकम् इति एषा कथा प्रतिपादयति । | शरीर के बल से बुद्धि के बल का महत्त्व कैसे अधिक है — यही यह कथा सिद्ध करती है। |
| एतां कथां वयं पठामः । | इस कथा को हम पढ़ते हैं। |
प्र.2एकस्मिन् वने एकः नित्यजलपूर्णः महान् सरोवरः अस्ति । कदाचिद् एकं पिपासाकुलं गजयूथं वनान्तरात् तत्र आगच्छति । तस्मिन् सरोवरे ते गजाः स्वेच्छया जलं पीत्वा, स्नात्वा, क्रीडित्वा च सूर्यास्तसमये निर्गच्छन्ति । तस्य च सरोवरस्य तीरे समन्तात् सुकोमलभूमौ बहूनि शशक-बिलानि सन्ति, येषु बहवः शशकाः निवसन्ति । गजानां परिभ्रमणेन तेषु बिलेषु निवसन्तः बहवः शशकाः क्षतविक्षताः भवन्ति, केचन पुनः मृताः अपि भवन्ति । अतः शशकाः भीताः चिन्तामग्नाः च भवन्ति । ते दुःखम् अनुभवन्ति । स्वरक्षार्थं च ते उपायं चिन्तयन्ति । — अस्य गद्यांशस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु ।
उत्तर
हिन्दी अनुवाद —
| संस्कृतम् | हिन्दी अनुवादः |
|---|---|
| एकस्मिन् वने एकः नित्यजलपूर्णः महान् सरोवरः अस्ति । | किसी एक वन में सदा जल से भरा हुआ एक बड़ा तालाब है। |
| कदाचिद् एकं पिपासाकुलं गजयूथं वनान्तरात् तत्र आगच्छति । | किसी समय प्यास से व्याकुल हाथियों का एक झुंड दूसरे वन से वहाँ आता है। |
| तस्मिन् सरोवरे ते गजाः स्वेच्छया जलं पीत्वा, स्नात्वा, क्रीडित्वा च सूर्यास्तसमये निर्गच्छन्ति । | उस तालाब में वे हाथी अपनी इच्छा से जल पीकर, नहाकर और खेलकर सूर्यास्त के समय बाहर निकल जाते हैं। |
| तस्य च सरोवरस्य तीरे समन्तात् सुकोमलभूमौ बहूनि शशक-बिलानि सन्ति, येषु बहवः शशकाः निवसन्ति । | और उस तालाब के किनारे चारों ओर की बहुत कोमल भूमि में खरगोशों के अनेक बिल हैं, जिनमें बहुत-से खरगोश रहते हैं। |
| गजानां परिभ्रमणेन तेषु बिलेषु निवसन्तः बहवः शशकाः क्षतविक्षताः भवन्ति, केचन पुनः मृताः अपि भवन्ति । | हाथियों के इधर-उधर घूमने से उन बिलों में रहने वाले बहुत-से खरगोश घायल हो जाते हैं, और कुछ तो मर भी जाते हैं। |
| अतः शशकाः भीताः चिन्तामग्नाः च भवन्ति । ते दुःखम् अनुभवन्ति । | इसलिए खरगोश डरे हुए और चिन्ता में डूबे हुए रहते हैं। वे दुःख का अनुभव करते हैं। |
| स्वरक्षार्थं च ते उपायं चिन्तयन्ति । | और अपनी रक्षा के लिए वे उपाय सोचते हैं। |
प्र.3पाठे रक्तवर्णेन मुद्रितानि पदानि (अस्ति, आगच्छति, निर्गच्छन्ति, निवसन्ति, भवन्ति, अनुभवन्ति, चिन्तयन्ति) कीदृशानि पदानि सन्ति ? तेषां किं वैशिष्ट्यम् ? (अतिरिक्त अभ्यासः)
उत्तर
ये सब क्रियापदानि (क्रिया-शब्द) हैं। सब वर्तमानकाल (लट्लकार) के प्रथमपुरुष के रूप हैं — ‘ति’ वाले दो पद (अस्ति, आगच्छति) एकवचन में, ‘अन्ति’ वाले पाँच पद बहुवचन में।
| क्रियापदम् | धातुः | वचनम् | अर्थः |
|---|---|---|---|
| अस्ति | अस् | एकवचनम् | है |
| आगच्छति | आ + गम् (गच्छ्) | एकवचनम् | आता है |
| निर्गच्छन्ति | निर् + गम् (गच्छ्) | बहुवचनम् | निकलते हैं |
| निवसन्ति | नि + वस् | बहुवचनम् | रहते हैं |
| भवन्ति | भू (भव्) | बहुवचनम् | होते हैं |
| अनुभवन्ति | अनु + भू (भव्) | बहुवचनम् | अनुभव करते हैं |
| चिन्तयन्ति | चिन्त् | बहुवचनम् | सोचते हैं |
दशमः पाठः — बुद्धिः सर्वार्थसाधिका (कथायाः उत्तरार्धः) — पृष्ठ 107शशकानां सभा, शशकराजस्य उपायः, गजराजस्य पलायनम् तथा सारवाक्यम् · हिन्दी अनुवाद एवं अतिरिक्त अभ्यास (इस पृष्ठ पर पुस्तक में प्रश्न नहीं हैं)
पाठः
प्र.1एकस्मिन् दिने सायङ्काले तेषां शशकानां सभा भवति । सर्वे शशकाः स्वमतं प्रकाशयन्ति । परं ते समाधानं न प्राप्नुवन्ति । अन्ते शशकराजः वदति– “अहमेव उपायं चिन्तयामि । अधुना वयं सर्वे स्वगृहं गच्छामः ।” — अस्य गद्यांशस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु ।
उत्तर
हिन्दी अनुवाद —
| संस्कृतम् | हिन्दी अनुवादः |
|---|---|
| एकस्मिन् दिने सायङ्काले तेषां शशकानां सभा भवति । | एक दिन सायंकाल में उन खरगोशों की सभा होती है। |
| सर्वे शशकाः स्वमतं प्रकाशयन्ति । | सब खरगोश अपना-अपना मत प्रकट करते हैं। |
| परं ते समाधानं न प्राप्नुवन्ति । | परन्तु उन्हें कोई समाधान नहीं मिलता। |
| अन्ते शशकराजः वदति– “अहमेव उपायं चिन्तयामि ।” | अन्त में खरगोशों का राजा कहता है — ‘उपाय मैं ही सोचूँगा।’ |
| “अधुना वयं सर्वे स्वगृहं गच्छामः ।” | ‘अभी हम सब अपने-अपने घर चलते हैं।’ |
प्र.2अन्यस्मिन् दिवसे रात्रौ सः शशकराजः यूथाधिपस्य गजराजस्य समीपं गच्छति । सः गजराजं कथयति– “हे गजराज ! एषः सरोवरः चन्द्रस्य वासस्थानम् अस्ति । वयं शशकाः तस्य प्रजाः स्मः, अत एव सः शशाङ्कः इति नाम्ना प्रसिद्धः । यदा शशकाः जीवन्ति तदा एव चन्द्रः प्रसन्नः भवति ।” — अस्य गद्यांशस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु ।
उत्तर
हिन्दी अनुवाद —
| संस्कृतम् | हिन्दी अनुवादः |
|---|---|
| अन्यस्मिन् दिवसे रात्रौ सः शशकराजः यूथाधिपस्य गजराजस्य समीपं गच्छति । | दूसरे दिन रात में वह खरगोशराज झुंड के मुखिया गजराज के पास जाता है। |
| सः गजराजं कथयति– “हे गजराज ! एषः सरोवरः चन्द्रस्य वासस्थानम् अस्ति ।” | वह गजराज से कहता है — ‘हे गजराज! यह तालाब चन्द्रमा का निवास-स्थान है।’ |
| “वयं शशकाः तस्य प्रजाः स्मः, अत एव सः शशाङ्कः इति नाम्ना प्रसिद्धः ।” | ‘हम खरगोश उसकी प्रजा हैं, इसीलिए वह ‘शशाङ्क’ नाम से प्रसिद्ध है।’ |
| “यदा शशकाः जीवन्ति तदा एव चन्द्रः प्रसन्नः भवति ।” | ‘जब खरगोश जीवित रहते हैं, तभी चन्द्रमा प्रसन्न होता है।’ |
प्र.3गजराजः पृच्छति– “कथम् अहं विश्वासं करोमि ? किं सत्यमेव चन्द्रः सरोवरे तिष्ठति ?” यदि सरोवरः चन्द्रदेवस्य वासस्थानं तर्हि तत् प्रदर्शयतु । शशकः कथयति- “आम्, चन्द्रस्य दर्शनाय आवाम् अधुना एव सरोवरं प्रति चलावः ।” — अस्य गद्यांशस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु ।
उत्तर
हिन्दी अनुवाद —
| संस्कृतम् | हिन्दी अनुवादः |
|---|---|
| गजराजः पृच्छति– “कथम् अहं विश्वासं करोमि ?” | गजराज पूछता है — ‘मैं कैसे विश्वास करूँ?’ |
| “किं सत्यमेव चन्द्रः सरोवरे तिष्ठति ?” | ‘क्या सचमुच चन्द्रमा तालाब में रहता है?’ |
| “यदि सरोवरः चन्द्रदेवस्य वासस्थानं तर्हि तत् प्रदर्शयतु ।” | ‘यदि तालाब चन्द्रदेव का निवास-स्थान है, तो वह मुझे दिखाइए।’ |
| शशकः कथयति- “आम्, चन्द्रस्य दर्शनाय आवाम् अधुना एव सरोवरं प्रति चलावः ।” | खरगोश कहता है — ‘हाँ, चन्द्रमा के दर्शन के लिए हम दोनों अभी ही तालाब की ओर चलते हैं।’ |
प्र.4गजराजः शशकराजेन सह सरोवरस्य समीपं गच्छति । सः जले चन्द्रस्य प्रतिबिम्बं पश्यति, चकितः च भवति । सः भयेन चन्द्रं नमति । ततः सः गजयूथेन सह अन्यत्र गच्छति । सः गजयूथः पुनः कदापि तस्य सरोवरस्य समीपं न आगच्छति । शशकाः तत्र सुखेन तिष्ठन्ति । सत्यम् एव उक्तम् – ‘बुद्धिः सर्वार्थसाधिका’ । — अस्य गद्यांशस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु, सारवाक्यस्य भावं च लिखन्तु ।
उत्तर
हिन्दी अनुवाद —
| संस्कृतम् | हिन्दी अनुवादः |
|---|---|
| गजराजः शशकराजेन सह सरोवरस्य समीपं गच्छति । | गजराज खरगोशराज के साथ तालाब के पास जाता है। |
| सः जले चन्द्रस्य प्रतिबिम्बं पश्यति, चकितः च भवति । | वह जल में चन्द्रमा का प्रतिबिम्ब देखता है और चकित हो जाता है। |
| सः भयेन चन्द्रं नमति । | वह डर से चन्द्रमा को प्रणाम करता है। |
| ततः सः गजयूथेन सह अन्यत्र गच्छति । | उसके बाद वह हाथियों के झुंड के साथ कहीं और चला जाता है। |
| सः गजयूथः पुनः कदापि तस्य सरोवरस्य समीपं न आगच्छति । | वह हाथियों का झुंड फिर कभी उस तालाब के पास नहीं आता। |
| शशकाः तत्र सुखेन तिष्ठन्ति । | खरगोश वहाँ सुख से रहते हैं। |
| सत्यम् एव उक्तम् – ‘बुद्धिः सर्वार्थसाधिका’ । | सच ही कहा गया है — ‘बुद्धि ही सब कार्यों को सिद्ध करने वाली है’। |
सारवाक्यस्य अर्थः — बुद्धिः सर्वार्थसाधिका (बुद्धि सब प्रयोजनों को साध देने वाली है)।
भावः — गजराज शशक से बहुत अधिक बलवान् था, पर शशकराज ने लड़ाई नहीं की; जल में पड़ते चन्द्रमा के प्रतिबिम्ब को दिखाकर उसने पूरे झुंड को हटा दिया। अतः शरीरबल से बुद्धिबल बड़ा है।
वयं शब्दार्थान् जानीमः — पृष्ठ 108पाठस्य शब्दाः, तेषां संस्कृत-अर्थः, हिन्दी, English तथा अवधेयांशः (धातुपरिचयः) (प्र.2 — अवधेयांश पर आधारित अतिरिक्त अभ्यास)
शब्दार्थाः
प्र.1वयं शब्दार्थान् जानीमः — शब्दः / अर्थः / हिन्दी / English / मातृभाषया अर्थं लिखन्तु — (सरोवरः, गजः, शशकः, मृताः, भीताः, प्रतिबिम्बम्, चिन्तामग्नः, शशाङ्कः, नाम्ना) ।
उत्तर
पुस्तक की पूरी शब्दार्थ-तालिका, अन्तिम स्तम्भ (मातृभाषया अर्थः) हिन्दी में भरा हुआ —
| शब्दः | अर्थः (संस्कृतम्) | हिन्दी | English | मातृभाषया अर्थः |
|---|---|---|---|---|
| सरोवरः | जलाशयः | तालाब | Pond / Lake | तालाब, सरोवर |
| गजः | हस्ती | हाथी | Elephant | हाथी |
| शशकः | शशः | खरगोश | Rabbit | खरगोश |
| मृताः | हताः | मरे हुए | Dead | मरे हुए |
| भीताः | भययुक्ताः | डरे हुए | Scared | डरे हुए, भयभीत |
| प्रतिबिम्बम् | प्रतिबिम्बम् | प्रतिबिम्ब | Reflection | परछाईं, प्रतिबिम्ब |
| चिन्तामग्नः | चिन्ताकुलः | चिन्तित | Worried | चिन्ता में डूबा हुआ |
| शशाङ्कः | चन्द्रः | चन्द्रमा | Moon | चाँद, चन्द्रमा |
| नाम्ना | नामधेयेन | नाम से | By name | नाम से |
प्र.2अवधेयांशः — क्रियापदानां मूलं धातुः अस्ति । यथा – पठति इति क्रियापदस्य मूलं – ‘पठ्’ इति धातुः अस्ति । निवसन्ति, भवन्ति, गच्छति, प्रकाशयन्ति, नमति, तिष्ठन्ति — एतेषां धातून् लिखन्तु । (अवधेयांश पर आधारित अतिरिक्त अभ्यासः — पुस्तक ने ये धातु उदाहरण के रूप में दिए हैं)
उत्तर
क्रियापद का मूल शब्द ‘धातु’ है। कोष्ठक में धातु का वह रूप है जो क्रियापद में दिखता है।
| क्रियापदम् | धातुः | अर्थः |
|---|---|---|
| निवसन्ति | नि + वस् | रहते हैं |
| भवन्ति | भू (भव्) | होते हैं |
| गच्छति | गम् (गच्छ्) | जाता है |
| प्रकाशयन्ति | प्र + काश् (काशि) | प्रकट करते हैं |
| नमति | नम् | प्रणाम करता है |
| तिष्ठन्ति | स्था (तिष्ठ्) | ठहरते हैं / रहते हैं |
वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 108प्रश्नः १ : पाठस्य आधारेण अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु
अभ्यासः
प्र.1पाठस्य आधारेण अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु —
(क) सरोवरस्य तीरे सुकोमलभूमौ बिलेषु के निवसन्ति ?
(ख) केषां परिभ्रमणेन शशकाः क्षतविक्षताः मृताः च भवन्ति ?
(ग) शशकराजः कस्य समीपं गच्छति ?
(घ) के स्वमतं प्रकाशयन्ति ?
(ङ) कः चन्द्रं नमति ?
(च) के सुखेन तिष्ठन्ति ?
(क) सरोवरस्य तीरे सुकोमलभूमौ बिलेषु के निवसन्ति ?
(ख) केषां परिभ्रमणेन शशकाः क्षतविक्षताः मृताः च भवन्ति ?
(ग) शशकराजः कस्य समीपं गच्छति ?
(घ) के स्वमतं प्रकाशयन्ति ?
(ङ) कः चन्द्रं नमति ?
(च) के सुखेन तिष्ठन्ति ?
उत्तर
| प्रश्नः | उत्तरम् (एकपदेन) | हिन्दी अर्थः | |
|---|---|---|---|
| (क) | सरोवरस्य तीरे सुकोमलभूमौ बिलेषु के निवसन्ति ? | शशकाः | खरगोश (रहते हैं) |
| (ख) | केषां परिभ्रमणेन शशकाः क्षतविक्षताः मृताः च भवन्ति ? | गजानाम् | हाथियों के (घूमने से) |
| (ग) | शशकराजः कस्य समीपं गच्छति ? | गजराजस्य | गजराज के (पास) |
| (घ) | के स्वमतं प्रकाशयन्ति ? | शशकाः | खरगोश |
| (ङ) | कः चन्द्रं नमति ? | गजराजः | गजराज |
| (च) | के सुखेन तिष्ठन्ति ? | शशकाः | खरगोश |
वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 109प्रश्नाः २–४ : पूर्णवाक्येन उत्तराणि, पट्टिकातः क्रियापद-चयनम् तथा पुरुष-वचन-निर्धारणम्
अभ्यासः
प्र.2पूर्णवाक्येन उत्तराणि लिखन्तु —
(क) चन्द्रः कदा प्रसन्नः भवति ?
(ख) सायङ्काले केषां सभा भवति ?
(ग) शशकाः किमर्थम् उपायं चिन्तयन्ति ?
(घ) चन्द्रः केन नाम्ना प्रसिद्धः अस्ति ?
(ङ) “आम्, चन्द्रस्य दर्शनाय आवाम् अधुना एव सरोवरं प्रति चलावः” इति कः कथयति ?
(क) चन्द्रः कदा प्रसन्नः भवति ?
(ख) सायङ्काले केषां सभा भवति ?
(ग) शशकाः किमर्थम् उपायं चिन्तयन्ति ?
(घ) चन्द्रः केन नाम्ना प्रसिद्धः अस्ति ?
(ङ) “आम्, चन्द्रस्य दर्शनाय आवाम् अधुना एव सरोवरं प्रति चलावः” इति कः कथयति ?
उत्तर
| उत्तरम् (संस्कृतम्) | हिन्दी अर्थः | |
|---|---|---|
| (क) | यदा शशकाः जीवन्ति तदा एव चन्द्रः प्रसन्नः भवति । | जब खरगोश जीवित रहते हैं, तभी चन्द्रमा प्रसन्न होता है। |
| (ख) | सायङ्काले शशकानां सभा भवति । | सायंकाल में खरगोशों की सभा होती है। |
| (ग) | शशकाः स्वरक्षार्थम् उपायं चिन्तयन्ति । | खरगोश अपनी रक्षा के लिए उपाय सोचते हैं। |
| (घ) | चन्द्रः ‘शशाङ्कः’ इति नाम्ना प्रसिद्धः अस्ति । | चन्द्रमा ‘शशाङ्क’ नाम से प्रसिद्ध है। |
| (ङ) | “आम्, चन्द्रस्य दर्शनाय आवाम् अधुना एव सरोवरं प्रति चलावः” इति शशकराजः (शशकः) कथयति । | यह बात खरगोशों का राजा (शशक) कहता है। |
प्र.3पाठस्य आधारेण पट्टिकातः क्रियापदानि चित्वा वाक्यानि पूरयन्तु —
पट्टिका : [ निवसन्ति · चिन्तयन्ति · भवति · कथयति · तिष्ठति ]
(क) किं चन्द्रः सरोवरे ………………… ?
(ख) सर्वे शशकाः उपायं ………………… ।
(ग) सायंकाले शशकानां सभा ………………… ।
(घ) शशकाः सरोवरस्य तीरे ………………… ।
(ङ) सः गजराजं ………………… ।
पट्टिका : [ निवसन्ति · चिन्तयन्ति · भवति · कथयति · तिष्ठति ]
(क) किं चन्द्रः सरोवरे ………………… ?
(ख) सर्वे शशकाः उपायं ………………… ।
(ग) सायंकाले शशकानां सभा ………………… ।
(घ) शशकाः सरोवरस्य तीरे ………………… ।
(ङ) सः गजराजं ………………… ।
उत्तर
| पूर्णं वाक्यम् | कर्ता / वचनम् | हिन्दी अर्थः | |
|---|---|---|---|
| (क) | किं चन्द्रः सरोवरे तिष्ठति ? | चन्द्रः — एकवचनम् | क्या चन्द्रमा तालाब में रहता है? |
| (ख) | सर्वे शशकाः उपायं चिन्तयन्ति । | शशकाः — बहुवचनम् | सब खरगोश उपाय सोचते हैं। |
| (ग) | सायंकाले शशकानां सभा भवति । | सभा — एकवचनम् | सायंकाल में खरगोशों की सभा होती है। |
| (घ) | शशकाः सरोवरस्य तीरे निवसन्ति । | शशकाः — बहुवचनम् | खरगोश तालाब के किनारे रहते हैं। |
| (ङ) | सः गजराजं कथयति । | सः — एकवचनम् | वह गजराज से कहता है। |
प्र.4उदाहरणानुसारं निम्नलिखितानां पदानां वचनं पुरुषं च लिखन्तु —
| पदम् | पुरुषः | वचनम् |
|---|---|---|
| चिन्तयति (उदाहरणम्) | प्रथमपुरुषः | एकवचनम् |
| तिष्ठन्ति | ………. | ………. |
| जीवन्ति | ………. | ………. |
| नमति | ………. | ………. |
| कथयति | ………. | ………. |
| गच्छति | ………. | ………. |
उत्तर
पाँचों पद प्रथमपुरुष के हैं; ‘ति’ वाले एकवचन, ‘अन्ति’ वाले बहुवचन।
| पदम् | पुरुषः | वचनम् | धातुः | हिन्दी अर्थः |
|---|---|---|---|---|
| चिन्तयति (उदाहरणम्) | प्रथमपुरुषः | एकवचनम् | चिन्त् | सोचता है |
| तिष्ठन्ति | प्रथमपुरुषः | बहुवचनम् | स्था (तिष्ठ्) | ठहरते हैं |
| जीवन्ति | प्रथमपुरुषः | बहुवचनम् | जीव् | जीते हैं |
| नमति | प्रथमपुरुषः | एकवचनम् | नम् | प्रणाम करता है |
| कथयति | प्रथमपुरुषः | एकवचनम् | कथ् | कहता है |
| गच्छति | प्रथमपुरुषः | एकवचनम् | गम् (गच्छ्) | जाता है |
वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 110प्रश्नाः ५–६ : धातुरूप-तालिकायाः पूरणम् तथा चित्रस्य आधारेण पञ्च वाक्यानि
अभ्यासः
प्र.5उदाहरणानुसारं समुचितैः क्रियापदैः रिक्तस्थानानि पूरयन्तु — (उदाहरणम् : गम्)
| धातुः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| गम् | गच्छति | गच्छतः | गच्छन्ति |
| कथ् | कथयति | ………. | ………. |
| स्था | ………. | ………. | तिष्ठन्ति |
| कृ | करोमि | कुर्वः | ………. |
| जीव् | ………. | ………. | जीवन्ति |
| चल् | ………. | चलावः | ………. |
उत्तर
भरी हुई तालिका —
| धातुः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् | पुरुषः |
|---|---|---|---|---|
| गम् | गच्छति | गच्छतः | गच्छन्ति | प्रथमपुरुषः |
| कथ् | कथयति | कथयतः | कथयन्ति | प्रथमपुरुषः |
| स्था | तिष्ठति | तिष्ठतः | तिष्ठन्ति | प्रथमपुरुषः |
| कृ | करोमि | कुर्वः | कुर्मः | उत्तमपुरुषः |
| जीव् | जीवति | जीवतः | जीवन्ति | प्रथमपुरुषः |
| चल् | चलामि | चलावः | चलामः | उत्तमपुरुषः |
ध्यान दें: कृ और चल् की पंक्तियों में दिए रूप (करोमि, कुर्वः, चलावः) उत्तमपुरुष के हैं, इसलिए वहाँ कुर्मः, चलामि, चलामः आएँगे।
प्र.6चित्रस्य आधारेण पञ्च वाक्यानि लिखन्तु — फलोद्यानस्य चित्रम् ।
(क) …..
(ख) …..
(ग) …..
(घ) …..
(ङ) …..
(क) …..
(ख) …..
(ग) …..
(घ) …..
(ङ) …..
उत्तर
| वाक्यम् (संस्कृतम्) | हिन्दी अर्थः | |
|---|---|---|
| (क) | चित्रे एकः महान् फलवृक्षः अस्ति । | चित्र में एक बड़ा फलदार वृक्ष है। |
| (ख) | वृक्षस्य उपरि एकः वानरः उपविशति । | वृक्ष के ऊपर एक बन्दर बैठा है। |
| (ग) | वानरः वृक्षात् फलानि अधः क्षिपति । | बन्दर वृक्ष से फल नीचे गिराता है। |
| (घ) | एका बालिका हस्तेन फलं गृह्णाति । | एक लड़की हाथ से फल पकड़ती है। |
| (ङ) | बालकः भूमौ पतितानि फलानि चिनोति, अपरा बालिका च फलं खादति । | लड़का ज़मीन पर गिरे फल बीनता है, और दूसरी लड़की फल खाती है। |
वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 111प्रश्नः ७ : अधोलिखितानां पर्यायपदानां मेलनं कृत्वा रिक्तस्थानानि पूरयन्तु
अभ्यासः
प्र.7अधोलिखितानां पर्यायपदानां मेलनं कृत्वा रिक्तस्थानानि पूरयन्तु — (उदाहरणम् : गजः — हस्ती)
| शब्दः | पर्यायपदम् (क्रम बदला हुआ) | मेलनम् | ||
|---|---|---|---|---|
| (क) | गजः | जलाशयः | गजः | हस्ती |
| (ख) | पदम् | शशाङ्कः | ………. | ………. |
| (ग) | चन्द्रः | जनता | ………. | ………. |
| (घ) | सरोवरः | चरणः | ………. | ………. |
| (ङ) | प्रजा | हस्ती | ………. | ………. |
उत्तर
| शब्दः | पर्यायपदम् | हिन्दी अर्थः | |
|---|---|---|---|
| (क) | गजः | हस्ती | हाथी |
| (ख) | पदम् | चरणः | पैर |
| (ग) | चन्द्रः | शशाङ्कः | चन्द्रमा |
| (घ) | सरोवरः | जलाशयः | तालाब |
| (ङ) | प्रजा | जनता | प्रजा, जनता |
योग्यताविस्तरः — पृष्ठ 111वर्तमानकालः, लट्लकारः, त्रयः पुरुषाः, त्रीणि वचनानि तथा ‘पठ्’ धातोः रूपाणि · व्याख्या (इस भाग में पुस्तक में प्रश्न नहीं है)
योग्यताविस्तरः
प्र.1योग्यताविस्तरः —
१. कार्यारम्भात् कार्यपरिसमाप्तेः कालः वर्तमानकालः उच्यते ।
२. वर्तमान-कालस्य कृते लट्लकारः भवति ।
३. लकारेषु त्रयः पुरुषाः (प्रथमः मध्यमः उत्तमः) एवञ्च त्रीणि वचनानि (एकवचनम्, द्विवचनम्, बहुवचनम्) भवन्ति ।
लट्लकारस्य क्रियापदे अधोलिखितानि चिह्नानि भवन्ति — [चिह्न-तालिका तथा ‘पठ्’ धातोः रूप-तालिका] । एतत् सर्वं व्याख्यायताम् ।
१. कार्यारम्भात् कार्यपरिसमाप्तेः कालः वर्तमानकालः उच्यते ।
२. वर्तमान-कालस्य कृते लट्लकारः भवति ।
३. लकारेषु त्रयः पुरुषाः (प्रथमः मध्यमः उत्तमः) एवञ्च त्रीणि वचनानि (एकवचनम्, द्विवचनम्, बहुवचनम्) भवन्ति ।
लट्लकारस्य क्रियापदे अधोलिखितानि चिह्नानि भवन्ति — [चिह्न-तालिका तथा ‘पठ्’ धातोः रूप-तालिका] । एतत् सर्वं व्याख्यायताम् ।
उत्तर
तीनों वाक्यों का अर्थ —
| संस्कृतम् | हिन्दी अर्थः | |
|---|---|---|
| १. | कार्यारम्भात् कार्यपरिसमाप्तेः कालः वर्तमानकालः उच्यते । | काम के आरम्भ से लेकर काम की समाप्ति तक का समय ‘वर्तमानकाल’ कहलाता है। |
| २. | वर्तमान-कालस्य कृते लट्लकारः भवति । | वर्तमानकाल के लिए ‘लट्लकार’ होता है। |
| ३. | लकारेषु त्रयः पुरुषाः एवञ्च त्रीणि वचनानि भवन्ति । | लकारों में तीन पुरुष (प्रथम, मध्यम, उत्तम) और तीन वचन (एक, द्वि, बहु) होते हैं। |
लट्लकारस्य चिह्नानि —
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमपुरुषः (सः/ते) | अति | अतः | अन्ति |
| मध्यमपुरुषः (त्वम्/यूयम्) | असि | अथः | अथ |
| उत्तमपुरुषः (अहम्/वयम्) | आमि | आवः | आमः |
‘पठ्’ धातोः लट्लकारे रूपाणि —
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमपुरुषः | पठति | पठतः | पठन्ति |
| मध्यमपुरुषः | पठसि | पठथः | पठथ |
| उत्तमपुरुषः | पठामि | पठावः | पठामः |
परियोजनाकार्यम् — पृष्ठ 111पाठे पठितानां धातुरूपाणां सङ्ग्रहणं, तेषां पुरुषः वचनं च
परियोजनाकार्यम्
प्र.1पाठे पठितानां धातुरूपाणां संग्रहणं कुर्वन्तु । तेषां पुरुषं वचनं च लिखन्तु ।
उत्तर
पाठ के क्रियापदों का सङ्ग्रह (पाठ के क्रम में), उनके धातु, पुरुष और वचन सहित —
| क्रियापदम् | धातुः | पुरुषः | वचनम् | हिन्दी अर्थः |
|---|---|---|---|---|
| भवति | भू | प्रथमपुरुषः | एकवचनम् | होता है |
| शक्नुमः | शक् | उत्तमपुरुषः | बहुवचनम् | हम सकते हैं |
| प्रतिपादयति | प्रति + पद् | प्रथमपुरुषः | एकवचनम् | प्रतिपादित करती है |
| पठामः | पठ् | उत्तमपुरुषः | बहुवचनम् | हम पढ़ते हैं |
| अस्ति | अस् | प्रथमपुरुषः | एकवचनम् | है |
| आगच्छति | आ + गम् | प्रथमपुरुषः | एकवचनम् | आता है |
| निर्गच्छन्ति | निर् + गम् | प्रथमपुरुषः | बहुवचनम् | निकलते हैं |
| सन्ति | अस् | प्रथमपुरुषः | बहुवचनम् | हैं |
| निवसन्ति | नि + वस् | प्रथमपुरुषः | बहुवचनम् | रहते हैं |
| भवन्ति | भू | प्रथमपुरुषः | बहुवचनम् | होते हैं |
| अनुभवन्ति | अनु + भू | प्रथमपुरुषः | बहुवचनम् | अनुभव करते हैं |
| चिन्तयन्ति | चिन्त् | प्रथमपुरुषः | बहुवचनम् | सोचते हैं |
| प्रकाशयन्ति | प्र + काश् | प्रथमपुरुषः | बहुवचनम् | प्रकट करते हैं |
| प्राप्नुवन्ति | प्र + आप् | प्रथमपुरुषः | बहुवचनम् | प्राप्त करते हैं |
| वदति | वद् | प्रथमपुरुषः | एकवचनम् | कहता है |
| चिन्तयामि | चिन्त् | उत्तमपुरुषः | एकवचनम् | मैं सोचता हूँ |
| गच्छामः | गम् | उत्तमपुरुषः | बहुवचनम् | हम जाते हैं |
| गच्छति | गम् | प्रथमपुरुषः | एकवचनम् | जाता है |
| कथयति | कथ् | प्रथमपुरुषः | एकवचनम् | कहता है |
| स्मः | अस् | उत्तमपुरुषः | बहुवचनम् | हम हैं |
| जीवन्ति | जीव् | प्रथमपुरुषः | बहुवचनम् | जीते हैं |
| पृच्छति | प्रच्छ् | प्रथमपुरुषः | एकवचनम् | पूछता है |
| करोमि | कृ | उत्तमपुरुषः | एकवचनम् | मैं करता हूँ |
| तिष्ठति | स्था | प्रथमपुरुषः | एकवचनम् | ठहरता है |
| चलावः | चल् | उत्तमपुरुषः | द्विवचनम् | हम दोनों चलते हैं |
| पश्यति | दृश् (पश्य्) | प्रथमपुरुषः | एकवचनम् | देखता है |
| नमति | नम् | प्रथमपुरुषः | एकवचनम् | प्रणाम करता है |
| तिष्ठन्ति | स्था | प्रथमपुरुषः | बहुवचनम् | रहते हैं |
Chapter 10 of 16 – Sanskrit
- Previous: Chapter 9 Atithidevo Bhava
- Next: Chapter 11 Yah Janati Sah Panditah
- All chapters: NCERT Solutions Class 6 Sanskrit
Also for This Chapter
NCERT Solutions Class 6 Sanskrit Chapter 10 Buddhih Sarvarthasadhika – Overview
| Class | Class 6 |
| Subject | Sanskrit |
| Chapter | 10 – Buddhih Sarvarthasadhika |
| Session | 2027 |
| Format | Full answers on this page + PDF |
NCERT Solutions Class 6 Sanskrit Chapter 10 – FAQs
Where can I download NCERT Solutions Class 6 Sanskrit Chapter 10 Buddhih Sarvarthasadhika PDF?
Read every answer on this page, or download the free PDF from the table at the top.
Is this for the 2027 session?
Yes, it follows the latest NCERT Class 6 Sanskrit book for 2027.
How many questions are solved in NCERT Class 6 Sanskrit Chapter 10?
All questions of the chapter – the in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises.
How should I use these solutions?
Read the chapter in the NCERT book first, attempt the questions yourself, then check your answers here.