Skip to content

NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 16 Vrikshah Satpurushah Iva (PDF) – 2027

NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 16 Vrikshah Satpurushah Iva – step-by-step answers to every exercise and in-text question of the chapter, as per the latest NCERT syllabus for 2027. Read them online or download the free question-answer PDF.

दीपकम् (कक्षा 6) का षोडशः पाठः — वृक्षाः सत्पुरुषाः इव पुस्तक का अन्तिम पाठ है। पूरा पाठ सुभाषित-संग्रहः है — विद्यालय में लगी पर्यावरण-संरक्षण की प्रदर्शनी से बात शुरू होती है और फिर छह सुभाषित आते हैं जो एक ही बात कहते हैं — वृक्ष सज्जनों के समान हैं, क्योंकि वे जो कुछ भी देते हैं दूसरों के लिए ही देते हैं। हर सुभाषित के साथ पुस्तक स्वयं पदच्छेदः, अन्वयः और भावार्थः देती है। व्याकरण की दृष्टि से पाठ विभक्ति-निर्देशः, द्विवचन-बहुवचन-रूपाणि तथा लट्लकारे प्रथमपुरुषस्य त्रीणि वचनानि का अभ्यास कराता है। नीचे पृष्ठ 160 से 168 तक के भाग क्रम से हैं — संलाप का अनुवाद, छहों सुभाषितों का अन्वय-अर्थ, वयं शब्दार्थान् जानीमः, वयम् अभ्यासं कुर्मः के प्रश्न १–८, योग्यताविस्तरः की प्रहेलिका, परियोजनाकार्यम् तथा परिशिष्टम्।

NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 16 Vrikshah Satpurushah Iva PDF

All the answers are on this page below. The PDF also explains every answer – why it is right and how to check it – so download it for revision.

PDFChapterDownload
Solutions PDFVrikshah Satpurushah IvaView PDF

पाठ का हिंदी अनुवाद

प्रदर्शनी में संवाद (पृष्ठ 160)
पर्यावरणसंरक्षणस्य विषये एका प्रदर्शनी विद्यालये आयोजिता अस्ति। छात्राः तां प्रदर्शनीं पश्यन्ति। शिक्षकेण सह संलापं च कुर्वन्ति।
पर्यावरण-संरक्षण के विषय में विद्यालय में एक प्रदर्शनी आयोजित की गई है। छात्र उस प्रदर्शनी को देखते हैं और शिक्षक के साथ बातचीत करते हैं।
श्रीमन्! अहं जीवशास्त्रस्य पुस्तके पठामि यत् वृक्षाः शुद्धं वायुं यच्छन्ति।
(एक छात्रा) श्रीमान्! मैं जीवविज्ञान की पुस्तक में पढ़ती हूँ कि पेड़ शुद्ध वायु देते हैं।
श्रीमन्! मम माता अपि वदति यत् वृक्षाः पूज्याः भवन्ति।
(एक छात्र) श्रीमान्! मेरी माँ भी कहती हैं कि पेड़ पूजनीय होते हैं।
प्रियाः छात्राः! सत्यम्, वृक्षाः शुद्धं वायुं, फलानि, पुष्पाणि च सर्वम् अपि यच्छन्ति। अतः ते पूज्याः।
(शिक्षक) प्रिय छात्रो! सच है, पेड़ शुद्ध वायु, फल और फूल — सब कुछ देते हैं। इसलिए वे पूजनीय हैं।
श्रीमन्! अहम् एकं सुभाषितं पठितवती यत् ‘वृक्षाः सत्पुरुषाः’ सन्ति इति।
(मुदिता) श्रीमान्! मैंने एक सुभाषित पढ़ा है कि ‘पेड़ सज्जन पुरुष होते हैं’।
किम् एवम्? अस्तु, तर्हि तत् सुभाषितं श्रावयतु।
(शिक्षक) क्या ऐसा है? ठीक है, तो वह सुभाषित सुनाओ।
अस्तु श्रीमन्!
(मुदिता) ठीक है, श्रीमान्!
(मुदिता सुभाषितं श्रावयति, अन्ये छात्राः अपि गायन्ति)
(मुदिता सुभाषित सुनाती है, दूसरे छात्र भी गाते हैं।)
सुभाषितम् १ (पृष्ठ 161)
छायामन्यस्य कुर्वन्ति तिष्ठन्ति स्वयमातपे।
फलान्यपि परार्थाय वृक्षाः सत्पुरुषा इव॥
पेड़ स्वयं धूप में खड़े रहते हैं, पर दूसरों के लिए छाया करते हैं। उनके फल भी दूसरों के उपकार के लिए होते हैं। (इस प्रकार) पेड़ सज्जन पुरुषों के समान हैं।
भावार्थः – वृक्षाः स्वयं सूर्यस्य आतपे तिष्ठन्ति किन्तु अन्येषां प्राणिनां कृते छायां कुर्वन्ति, फलानि अपि स्वयं न खादन्ति अपि तु अन्येभ्यः एव यच्छन्ति।
भावार्थ – पेड़ स्वयं सूरज की धूप में खड़े रहते हैं, किन्तु दूसरे प्राणियों के लिए छाया करते हैं; फल भी स्वयं नहीं खाते, बल्कि दूसरों को ही दे देते हैं।
अतः ते सत्पुरुषाः इव सन्ति। यतः ये सज्जनाः भवन्ति, ते स्वयं कष्टानि सहित्वा अपि अन्येषां हितं कुर्वन्ति।
इसलिए वे सज्जन पुरुषों के समान हैं। क्योंकि जो सज्जन होते हैं, वे स्वयं कष्ट सहकर भी दूसरों का भला करते हैं।
सुभाषितम् २ (पृष्ठ 161)
दशकूपसमा वापी दशवापीसमो ह्रदः।
दशह्रदसमः पुत्रः दशपुत्रसमो द्रुमः॥
दस कुओं के बराबर एक बावड़ी होती है, दस बावड़ियों के बराबर एक तालाब होता है। दस तालाबों के बराबर एक पुत्र होता है और दस पुत्रों के बराबर एक पेड़ होता है।
भावार्थः – दशकूपैः समाना एका वापी भवति। एवम् एव दशवापीसमानः एक ह्रदः भवति। दशह्रदैः समानः एकः/एका पुत्रः/पुत्री भवति।
भावार्थ – दस कुओं के समान एक बावड़ी होती है। इसी प्रकार दस बावड़ियों के समान एक तालाब होता है। दस तालाबों के समान एक पुत्र या पुत्री होती है।
तथैव दशसन्तानैः समानः एकः वृक्षः मूल्यवान् भवति। अर्थात् एकः वृक्षः सर्वाधिकः उपकारकः भवति। अतः सर्वे वृक्षारोपणं कुर्वन्तु।
उसी प्रकार दस सन्तानों के समान एक पेड़ मूल्यवान होता है। अर्थात् एक पेड़ सबसे अधिक उपकार करने वाला होता है। इसलिए सब लोग पेड़ लगाएँ।
सुभाषितम् ३ (पृष्ठ 162)
अहो एषां वरं जन्म सर्वप्राण्युपजीवनम्।
सुजनस्येव येषां वै विमुखा यान्ति नार्थिनः॥
अहा! इन (पेड़ों) का जन्म श्रेष्ठ है, जो सब प्राणियों के जीवन का सहारा है। सज्जन की तरह इनके पास से भी माँगने वाले निश्चय ही निराश (खाली हाथ) नहीं लौटते।
भावार्थः – श्रीकृष्णः युधिष्ठिरं वदति – हे युधिष्ठिर! अहो! एतेषां वृक्षाणां जन्म श्रेष्ठम् अस्ति, यतः एतेषां जन्म सर्वेषां जीवानाम् उपकाराय भवति।
भावार्थ – श्रीकृष्ण युधिष्ठिर से कहते हैं — हे युधिष्ठिर! अहा! इन पेड़ों का जन्म श्रेष्ठ है, क्योंकि इनका जन्म सभी जीवों के उपकार के लिए होता है।
यथा सज्जनेभ्यः जनानां निराशा न भवति तथैव वृक्षाणां समीपे आगत्य अर्थिनां जनानां निराशा न भवति।
जैसे सज्जनों से लोगों को निराशा नहीं होती, वैसे ही पेड़ों के पास आकर माँगने वाले लोगों को निराशा नहीं होती।
तेषाम् आशानुरूपं वृक्षाः तेभ्यः फलानि पुष्पाणि छायां च यच्छन्ति।
उनकी आशा के अनुसार पेड़ उन्हें फल, फूल और छाया देते हैं।
सुभाषितम् ४ (पृष्ठ 162)
परोपकाराय फलन्ति वृक्षाः परोपकाराय वहन्ति नद्यः।
परोपकाराय दुहन्ति गावः परोपकारार्थमिदं शरीरम्॥
पेड़ परोपकार के लिए फलते हैं, नदियाँ परोपकार के लिए बहती हैं। गायें परोपकार के लिए दूध देती हैं; यह शरीर भी परोपकार के लिए ही है।
भावार्थः – वृक्षस्य फलानि अन्ये खादन्ति, न तु वृक्षः स्वयं खादति। नदीनां जलस्य उपयोगम् अपि अन्ये एव प्राणिनः कुर्वन्ति।
भावार्थ – पेड़ के फल दूसरे खाते हैं, पेड़ स्वयं नहीं खाता। नदियों के जल का उपयोग भी दूसरे प्राणी ही करते हैं।
गावः अपि अन्येषां कृते एव दुग्धं यच्छन्ति। एवमेव अस्माकं जीवनम् अपि अन्येषाम् उपकाराय भवतु।
गायें भी दूसरों के लिए ही दूध देती हैं। इसी प्रकार हमारा जीवन भी दूसरों के उपकार के लिए हो।
सुभाषितम् ५ (पृष्ठ 163)
पुष्प-पत्र-फलच्छाया-मूल-वल्कल-दारुभिः।
धन्या महीरुहा येषां विमुखा यान्ति नार्थिनः॥
वे पेड़ धन्य हैं, जिनके फूल, पत्ते, फल, छाया, जड़, छाल और लकड़ी के कारण माँगने वाले कभी निराश होकर नहीं लौटते।
भावार्थः – प्राणिनः वृक्षात् पुष्पाणि, पत्राणि, फलानि, छायां, मूलानि, वल्कलानि काष्ठानि च प्राप्नुवन्ति।
भावार्थ – प्राणी पेड़ से फूल, पत्ते, फल, छाया, जड़ें, छाल और लकड़ियाँ पाते हैं।
अर्थात् वृक्षाणां पार्श्वे यत् किमपि अस्ति तत् सर्वम् अपि प्राणिनां कृते एव अस्ति। वृक्षाः कदापि याचकान् निराशान् न कुर्वन्ति। अतः वृक्षाः धन्याः सन्ति।
अर्थात् पेड़ों के पास जो कुछ भी है, वह सब प्राणियों के लिए ही है। पेड़ कभी भी माँगने वालों को निराश नहीं करते। इसलिए पेड़ धन्य हैं।
सुभाषितम् ६ (पृष्ठ 163)
पिबन्ति नद्यः स्वयमेव नाम्भः
स्वयं न खादन्ति फलानि वृक्षाः।
नादन्ति सस्यं खलु वारिवाहाः
परोपकाराय सतां विभूतयः॥
नदियाँ अपना जल स्वयं नहीं पीतीं, पेड़ अपने फल स्वयं नहीं खाते। बादल भी (वर्षा से उगी) फसल को निश्चय ही नहीं खाते। सज्जनों की सम्पत्तियाँ परोपकार के लिए ही होती हैं।
भावार्थः – नद्यः स्वीयं जलं स्वयं न पिबन्ति अपितु अन्येषाम् उपयोगाय यच्छन्ति। एवम् एव वृक्षाः अपि फलानि स्वयं न खादन्ति।
भावार्थ – नदियाँ अपना जल स्वयं नहीं पीतीं, बल्कि दूसरों के उपयोग के लिए दे देती हैं। इसी प्रकार पेड़ भी फल स्वयं नहीं खाते।
मेघाः अपि जलं वर्षन्ति, किन्तु वृष्ट्या उत्पन्नं सस्यं स्वयं न खादन्ति। अनेन प्रकारेण सज्जनानां सम्पदः अपि परोपकाराय भवन्ति।
बादल भी जल बरसाते हैं, किन्तु वर्षा से उगी फसल स्वयं नहीं खाते। इस प्रकार सज्जनों की सम्पत्ति भी परोपकार के लिए होती है।

NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 16 Vrikshah Satpurushah Iva – Questions and Answers

All questions of the chapter are answered below, in the order of the book – in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises. Each answer is written the way you would write it in the exam.

षोडशः पाठः — वृक्षाः सत्पुरुषाः इव — पृष्ठ 160पाठस्य आरम्भः — पर्यावरणसंरक्षणप्रदर्शन्यां छात्राणां शिक्षकेण सह संलापः — अतिरिक्त अभ्यास (पुस्तक में यह प्रश्न-रूप में नहीं है)

पाठः
प्र.1पर्यावरणसंरक्षणस्य विषये एका प्रदर्शनी विद्यालये आयोजिता अस्ति । छात्राः तां प्रदर्शनीं पश्यन्ति । शिक्षकेण सह संलापं च कुर्वन्ति । … (मुदिता सुभाषितं श्रावयति, अन्ये छात्राः अपि गायन्ति) — अस्य संलापस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु ।
उत्तर

संलाप का हिन्दी अनुवाद (पंक्ति-दर-पंक्ति):

संस्कृतम् (मूलः पाठः)हिन्दी अनुवादः
पर्यावरणसंरक्षणस्य विषये एका प्रदर्शनी विद्यालये आयोजिता अस्ति ।पर्यावरण-संरक्षण के विषय में विद्यालय में एक प्रदर्शनी आयोजित की गई है।
छात्राः तां प्रदर्शनीं पश्यन्ति । शिक्षकेण सह संलापं च कुर्वन्ति ।छात्र उस प्रदर्शनी को देखते हैं और शिक्षक के साथ बातचीत करते हैं।
छात्रा — श्रीमन् ! अहं जीवशास्त्रस्य पुस्तके पठामि यत् वृक्षाः शुद्धं वायुं यच्छन्ति ।छात्रा — श्रीमान् जी! मैं जीवविज्ञान की पुस्तक में पढ़ती हूँ कि पेड़ शुद्ध वायु देते हैं।
अन्या छात्रा — श्रीमन् ! मम माता अपि वदति यत् वृक्षाः पूज्याः भवन्ति ।दूसरी छात्रा — श्रीमान् जी! मेरी माँ भी कहती हैं कि पेड़ पूजनीय होते हैं।
शिक्षकः — प्रियाः छात्राः ! सत्यम्, वृक्षाः शुद्धं वायुं, फलानि, पुष्पाणि च सर्वम् अपि यच्छन्ति । अतः ते पूज्याः ।शिक्षक — प्रिय छात्रो! सच है, पेड़ शुद्ध वायु, फल, फूल — सब कुछ देते हैं। इसीलिए वे पूजनीय हैं।
मुदिता — श्रीमन् ! अहम् एकं सुभाषितं पठितवती यत् ‘वृक्षाः सत्पुरुषाः’ सन्ति इति ।मुदिता — श्रीमान् जी! मैंने एक सुभाषित पढ़ा है कि ‘पेड़ सज्जन पुरुष हैं’।
शिक्षकः — किम् एवम् ? अस्तु, तर्हि तत् सुभाषितं श्रावयतु ।शिक्षक — क्या ऐसा है? ठीक है, तो वह सुभाषित सुनाइए।
मुदिता — अस्तु श्रीमन् !मुदिता — ठीक है, श्रीमान् जी!
(मुदिता सुभाषितं श्रावयति, अन्ये छात्राः अपि गायन्ति ।)(मुदिता सुभाषित सुनाती है, दूसरे छात्र भी गाते हैं।)

सुभाषितानि — पदच्छेदः, अन्वयः, भावार्थः — पृष्ठ 161प्रथमं द्वितीयं च सुभाषितम् — ‘छायामन्यस्य कुर्वन्ति…’ तथा ‘दशकूपसमा वापी…’ — अतिरिक्त अभ्यास (पुस्तक में यह प्रश्न-रूप में नहीं है)

सुभाषितम्
प्र.1छायामन्यस्य कुर्वन्ति तिष्ठन्ति स्वयमातपे ।
फलान्यपि परार्थाय वृक्षाः सत्पुरुषा इव ॥
— अस्य श्लोकस्य पदच्छेदम् अन्वयं भावार्थं च लिखन्तु ।
उत्तर

पदच्छेदः — छायाम् + अन्यस्य + कुर्वन्ति + तिष्ठन्ति + स्वयम् + आतपे + फलानि + अपि + परार्थाय + वृक्षाः + सत्पुरुषाः + इव ।

अन्वयः — (वृक्षाः) स्वयम् आतपे तिष्ठन्ति, (किन्तु) अन्यस्य छायां कुर्वन्ति, फलानि अपि परार्थाय (यच्छन्ति), (अतः) वृक्षाः सत्पुरुषाः इव (सन्ति) ।

भावार्थ (हिन्दी में) — पेड़ स्वयं धूप में खड़े रहते हैं, पर दूसरों के लिए छाया करते हैं; अपने फल भी स्वयं नहीं खाते, दूसरों को देते हैं। इसलिए पेड़ सज्जन पुरुषों के समान हैं, क्योंकि सज्जन भी स्वयं कष्ट सहकर दूसरों का हित करते हैं।

प्र.2दशकूपसमा वापी दशवापीसमो ह्रदः ।
दशह्रदसमः पुत्रः दशपुत्रसमो द्रुमः ॥
— अस्य श्लोकस्य पदच्छेदम् अन्वयं भावार्थं च लिखन्तु ।
उत्तर

पदच्छेदः — दशकूपसमा + वापी + दशवापीसमः + ह्रदः + दशह्रदसमः + पुत्रः + दशपुत्रसमः + द्रुमः ।

अन्वयः — दशकूपसमा वापी (अस्ति), दशवापीसमः ह्रदः (अस्ति), दशह्रदसमः पुत्रः (अस्ति), दशपुत्रसमः द्रुमः (अस्ति) ।

भावार्थ (हिन्दी में) — एक बावड़ी दस कुओं के बराबर है, एक तालाब दस बावड़ियों के बराबर है, एक सन्तान दस तालाबों के बराबर है, और एक वृक्ष दस सन्तानों के बराबर है। अर्थात् वृक्ष सबसे अधिक उपकारी है, इसलिए सबको वृक्ष लगाने चाहिए।

सुभाषितानि — पदच्छेदः, अन्वयः, भावार्थः — पृष्ठ 162तृतीयं चतुर्थं च सुभाषितम् — ‘अहो एषां वरं जन्म…’ तथा ‘परोपकाराय फलन्ति वृक्षाः…’ — अतिरिक्त अभ्यास (पुस्तक में यह प्रश्न-रूप में नहीं है)

सुभाषितम्
प्र.1अहो एषां वरं जन्म सर्वप्राण्युपजीवनम् ।
सुजनस्येव येषां वै विमुखा यान्ति नार्थिनः ॥
— अस्य श्लोकस्य पदच्छेदम् अन्वयं भावार्थं च लिखन्तु ।
उत्तर

पदच्छेदः — अहो ! + एषाम् + वरम् + जन्म + सर्वप्राणि-उपजीवनम् + सुजनस्य + इव + येषाम् + वै + विमुखाः + यान्ति + न + अर्थिनः ।

अन्वयः — अहो ! एषां सर्वप्राण्युपजीवनं जन्म वरम् (अस्ति) । सुजनस्य इव येषाम् अर्थिनः विमुखाः न यान्ति ।

भावार्थ (हिन्दी में) — अहा! इन वृक्षों का जन्म श्रेष्ठ है, क्योंकि इनसे सभी प्राणियों का जीवन चलता है। जैसे सज्जन के पास से कोई याचक खाली हाथ नहीं लौटता, वैसे ही इन वृक्षों के पास से भी माँगने वाले निराश होकर नहीं लौटते।

प्र.2परोपकाराय फलन्ति वृक्षाः परोपकाराय वहन्ति नद्यः ।
परोपकाराय दुहन्ति गावः परोपकारार्थमिदं शरीरम् ॥
— अस्य श्लोकस्य पदच्छेदम् अन्वयं भावार्थं च लिखन्तु ।
उत्तर

पदच्छेदः — परोपकाराय + फलन्ति + वृक्षाः + परोपकाराय + वहन्ति + नद्यः + परोपकाराय + दुहन्ति + गावः + परोपकारार्थम् + इदम् + शरीरम् ।

अन्वयः — वृक्षाः परोपकाराय फलन्ति, नद्यः परोपकाराय वहन्ति, गावः परोपकाराय दुहन्ति, परोपकारार्थम् (एव) इदं शरीरम् (अस्ति) ।

भावार्थ (हिन्दी में) — पेड़ परोपकार के लिए फलते हैं, नदियाँ परोपकार के लिए बहती हैं, गायें परोपकार के लिए दूध देती हैं — और यह शरीर भी परोपकार के लिए ही है। इसलिए हमारा जीवन भी दूसरों के उपकार के लिए हो।

सुभाषितानि — पदच्छेदः, अन्वयः, भावार्थः — पृष्ठ 163पञ्चमं षष्ठं च सुभाषितम् — ‘पुष्प-पत्र-फलच्छाया…’ तथा ‘पिबन्ति नद्यः स्वयमेव नाम्भः…’ — अतिरिक्त अभ्यास (पुस्तक में यह प्रश्न-रूप में नहीं है)

सुभाषितम्
प्र.1पुष्प-पत्र-फलच्छाया-मूल-वल्कल-दारुभिः ।
धन्या महीरुहा येषां विमुखा यान्ति नार्थिनः ॥
— अस्य श्लोकस्य पदच्छेदम् अन्वयं भावार्थं च लिखन्तु ।
उत्तर

पदच्छेदः — पुष्प-पत्र-फल-छाया-मूल-वल्कल-दारुभिः + धन्याः + महीरुहाः + येषाम् + विमुखाः + यान्ति + न + अर्थिनः ।

अन्वयः — येषां पुष्प-पत्र-फल-छाया-मूल-वल्कल-दारुभिः अर्थिनः विमुखाः न यान्ति, (ते) महीरुहाः धन्याः (सन्ति) ।

भावार्थ (हिन्दी में) — वे पेड़ धन्य हैं, जिनके फूल, पत्ते, फल, छाया, जड़, छाल और लकड़ी से माँगने वाले कभी निराश होकर नहीं लौटते। वृक्ष के पास जो कुछ है, वह सब प्राणियों के लिए ही है।

प्र.2पिबन्ति नद्यः स्वयमेव नाम्भः
स्वयं न खादन्ति फलानि वृक्षाः ।
नादन्ति सस्यं खलु वारिवाहाः
परोपकाराय सतां विभूतयः ॥
— अस्य श्लोकस्य पदच्छेदम् अन्वयं भावार्थं च लिखन्तु ।
उत्तर

पदच्छेदः — पिबन्ति + नद्यः + स्वयम् + एव + न + अम्भः, स्वयम् + न + खादन्ति + फलानि + वृक्षाः । न + अदन्ति + सस्यम् + खलु + वारिवाहाः, परोपकाराय + सताम् + विभूतयः ।

अन्वयः — नद्यः अम्भः स्वयम् एव न पिबन्ति । वृक्षाः अपि फलानि स्वयं न खादन्ति । वारिवाहाः (अपि) सस्यं न अदन्ति खलु । (यतः) सतां विभूतयः परोपकाराय (भवन्ति) ।

भावार्थ (हिन्दी में) — नदियाँ अपना पानी स्वयं नहीं पीतीं, पेड़ अपने फल स्वयं नहीं खाते, बादल भी (वर्षा से उगा) अनाज स्वयं नहीं खाते — क्योंकि सज्जनों की सम्पत्तियाँ परोपकार के लिए ही होती हैं।

वयं शब्दार्थान् जानीमः — पृष्ठ 164पाठस्य पञ्चदश शब्दाः — संस्कृत-अर्थः, हिन्दी, English तथा ‘मातृभाषया अर्थं लिखन्तु’ इति स्तम्भः

शब्दार्थाः
प्र.1शब्दः — अर्थः — हिन्दी — English — मातृभाषया अर्थं लिखन्तु : आतपे, परार्थाय, सत्पुरुषाः, वापी, ह्रदः, द्रुमः, वरम्, अर्थिनः, वहन्ति, वल्कलम्, दारुभिः, महीरुहाः, अम्भः, वारिवाहाः, विभूतयः ।
उत्तर

पहले चार स्तम्भ पुस्तक में छपे हैं; पाँचवाँ स्तम्भ ‘मातृभाषया अर्थं लिखन्तु’ आपको अपनी मातृभाषा में भरना है। नीचे उसमें हिन्दी-भाषी छात्र के लिए नमूना भरा है।

शब्दःअर्थः (संस्कृतम्)हिन्दीEnglishमातृभाषया अर्थः (नमूना)
आतपेसूर्यतापेधूप मेंIn the sunlightघाम में / धूप में
परार्थायअन्येषाम् उपकारायदूसरों के उपकार के लिएFor the sake of othersऔरों के भले के लिए
सत्पुरुषाःसज्जनाःसज्जन लोगNoble menभले लोग
वापीदीर्घिकाबावड़ीStepwellसीढ़ीदार कुआँ
ह्रदःसरोवरःतालाब / झीलPond / Lakeपोखर
द्रुमःवृक्षःपेड़Treeपेड़
वरम्श्रेष्ठम्श्रेष्ठBestसबसे अच्छा
अर्थिनःप्राप्तुम् इच्छुकाःप्राप्त करने के इच्छुकWishing to receiveमाँगने वाले
वहन्तिप्रवहन्तिबहती हैंFlowsबहती हैं
वल्कलम्वृक्षस्य त्वक्पेड़ की छालBark of treeछाल
दारुभिःकाष्ठैःलकड़ियों सेBy woodलकड़ी से
महीरुहाःवृक्षाःपेड़Treesपेड़ (धरती से उगने वाले)
अम्भःजलम्पानीWaterपानी
वारिवाहाःमेघाःबादलCloudsबादल
विभूतयःसमृद्धयःसमृद्धियाँProsperityसम्पत्तियाँ

वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 164 – 165प्रश्नौ १–२ : सुभाषितानां सस्वरं पठनम्, तथा एकपदेन उत्तर-लेखनम्

अभ्यासः
प्र.1पाठे लिखितानि सुभाषितानि सस्वरं पठन्तु, अवगच्छन्तु, लिखन्तु स्मरन्तु च ।
उत्तर

यह करणीय (मौखिक-लेखन) कार्य है। चार क्रियाएँ चार सोपान हैं: पठन्तु (लय के साथ पढ़िए) → अवगच्छन्तु (अर्थ समझिए) → लिखन्तु (लिखिए) → स्मरन्तु (कण्ठस्थ कीजिए)।

नमूना उत्तर (कक्षा में क्या बोलें): ‘अहं षट् सुभाषितानि सस्वरं पठामि । मम प्रियं सुभाषितम् अस्ति — परोपकाराय फलन्ति वृक्षाः परोपकाराय वहन्ति नद्यः — यतः इदं सुभाषितं कथयति यत् इदं शरीरम् अपि परोपकारार्थम् एव अस्ति ।’ (मैं छहों सुभाषित स्वर के साथ पढ़ता हूँ; मुझे सबसे प्रिय यही है, क्योंकि यह कहता है कि यह शरीर भी परोपकार के लिए ही है।)

प्र.2पाठस्य आधारेण अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखन्तु —
(क) वृक्षाः स्वयं कुत्र तिष्ठन्ति ?
(ख) परोपकाराय काः वहन्ति ?
(ग) दशवापीसमः कः भवति ?
(घ) सत्पुरुषाः इव के सन्ति ?
(ङ) अर्थिनः केभ्यः विमुखाः न यान्ति ?
(च) वृक्षाः स्वयं कानि न खादन्ति ?
उत्तर

एकपदेन का अर्थ है — केवल एक शब्द में उत्तर, पूरा वाक्य नहीं। और वह एक शब्द उसी विभक्ति-वचन में होगा जिसमें प्रश्नवाचक शब्द है।

प्रश्नःउत्तरम् (एकपदेन)हिन्दीविभक्तिः / मूलश्लोकः
(क) वृक्षाः स्वयं कुत्र तिष्ठन्ति ?आतपेधूप मेंसप्तमी, एकवचन — ‘तिष्ठन्ति स्वयमातपे’
(ख) परोपकाराय काः वहन्ति ?नद्यःनदियाँप्रथमा, बहुवचन (स्त्री.) — ‘परोपकाराय वहन्ति नद्यः’
(ग) दशवापीसमः कः भवति ?ह्रदःतालाबप्रथमा, एकवचन — ‘दशवापीसमो ह्रदः’
(घ) सत्पुरुषाः इव के सन्ति ?वृक्षाःपेड़प्रथमा, बहुवचन — ‘वृक्षाः सत्पुरुषा इव’
(ङ) अर्थिनः केभ्यः विमुखाः न यान्ति ?वृक्षेभ्यः (महीरुहेभ्यः)पेड़ों सेपञ्चमी, बहुवचन — ‘धन्या महीरुहा येषां विमुखा यान्ति नार्थिनः’
(च) वृक्षाः स्वयं कानि न खादन्ति ?फलानिफलद्वितीया, बहुवचन (नपुं.) — ‘स्वयं न खादन्ति फलानि वृक्षाः’

वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 165प्रश्नौ ३–४ : पूर्णवाक्येन उत्तर-लेखनम्, तथा पट्टिकातः पदानि चित्वा रिक्तस्थान-पूर्तिः

अभ्यासः
प्र.1पाठस्य आधारेण अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखन्तु —
(क) नद्यः किं न पिबन्ति ?
(ख) वृक्षाः अस्मभ्यं किं किं यच्छन्ति ?
(ग) इदं शरीरं किमर्थम् अस्ति ?
(घ) दशपुत्रसमः कः भवति ?
(ङ) केषां विभूतयः परोपकाराय भवन्ति ?
(च) अन्यस्य छायां के कुर्वन्ति ?
उत्तर

पूर्णवाक्येन का अर्थ है — कर्ता और क्रिया दोनों लिखकर पूरा वाक्य बनाइए। सरल तरीका यह है कि प्रश्न के शब्दों को ही उत्तर में दोहरा दीजिए और प्रश्नवाचक शब्द की जगह उत्तर रख दीजिए।

प्रश्नःउत्तरम् (पूर्णवाक्येन)हिन्दी अर्थः
(क) नद्यः किं न पिबन्ति ?नद्यः स्वयम् एव अम्भः (जलं) न पिबन्ति ।नदियाँ स्वयं अपना जल नहीं पीतीं।
(ख) वृक्षाः अस्मभ्यं किं किं यच्छन्ति ?वृक्षाः अस्मभ्यं शुद्धं वायुं, पुष्पाणि, पत्राणि, फलानि, छायां, मूलानि, वल्कलानि, काष्ठानि च यच्छन्ति ।पेड़ हमें शुद्ध वायु, फूल, पत्ते, फल, छाया, जड़ें, छाल और लकड़ी देते हैं।
(ग) इदं शरीरं किमर्थम् अस्ति ?इदं शरीरं परोपकारार्थम् अस्ति ।यह शरीर परोपकार के लिए है।
(घ) दशपुत्रसमः कः भवति ?दशपुत्रसमः द्रुमः (वृक्षः) भवति ।एक पेड़ दस सन्तानों के समान होता है।
(ङ) केषां विभूतयः परोपकाराय भवन्ति ?सतां (सज्जनानां) विभूतयः परोपकाराय भवन्ति ।सज्जनों की सम्पत्तियाँ परोपकार के लिए होती हैं।
(च) अन्यस्य छायां के कुर्वन्ति ?अन्यस्य छायां वृक्षाः कुर्वन्ति ।दूसरों के लिए छाया पेड़ करते हैं।
प्र.2पट्टिकातः उचितानि पदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयन्तु —
पट्टिका : तिष्ठन्ति  |  सुजनस्येव  |  विभूतयः  |  वृक्षाः  |  फलानि  |  दशपुत्रसमः  |  परोपकारार्थम्
यथा — छायामन्यस्य कुर्वन्ति तिष्ठन्ति स्वयमातपे ।
(क) फलान्यपि परार्थाय ……………. सत्पुरुषा इव ।
(ख) दशह्रदसमः पुत्रः ……………. द्रुमः ।
(ग) ……………. येषां वै विमुखा यान्ति नार्थिनः ।
(घ) ……………. इदं शरीरम् ।
(ङ) स्वयं न खादन्ति ……………. वृक्षाः ।
(च) परोपकाराय सतां ……………. ।
उत्तर

पट्टिका में सात पद हैं और रिक्तस्थान भी सात — एक ‘यथा’ (उदाहरण) में और छह (क)–(च) में। इसलिए हर पद ठीक एक बार प्रयोग होगा। उदाहरण में तिष्ठन्ति लग चुका है, शेष छह पद छह वाक्यों में बँट जाएँगे।

वाक्यम्पूरितं वाक्यम्हिन्दी
यथाछायामन्यस्य कुर्वन्ति तिष्ठन्ति स्वयमातपे ।दूसरे के लिए छाया करते हैं, स्वयं धूप में खड़े रहते हैं।
(क)फलान्यपि परार्थाय वृक्षाः सत्पुरुषा इव ।फल भी दूसरों के लिए — पेड़ सज्जनों के समान हैं।
(ख)दशह्रदसमः पुत्रः दशपुत्रसमः द्रुमः ।एक सन्तान दस तालाबों के बराबर, एक पेड़ दस सन्तानों के बराबर।
(ग)सुजनस्येव येषां वै विमुखा यान्ति नार्थिनः ।सज्जन के समान, जिनसे याचक निराश होकर नहीं लौटते।
(घ)परोपकारार्थम् इदं शरीरम् ।यह शरीर परोपकार के लिए है।
(ङ)स्वयं न खादन्ति फलानि वृक्षाः ।पेड़ अपने फल स्वयं नहीं खाते।
(च)परोपकाराय सतां विभूतयः ।सज्जनों की सम्पत्तियाँ परोपकार के लिए होती हैं।

वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 166प्रश्नाः ५–७ : विभक्ति-निर्देशः, द्विवचन-बहुवचन-रूपाणि, तथा ‘कः किं ददाति’ इति मेलनम्

अभ्यासः
प्र.1उदाहरणानुसारम् अधोलिखितेषु वाक्येषु स्थूलाक्षरपदानां विभक्तिं निर्दिशन्तु —
(क) वृक्षाः अन्यस्य कृते छायां कुर्वन्ति । — द्वितीया विभक्तिः
(ख) वृक्षाः परार्थाय फलानि यच्छन्ति ।
(ग) वृक्षाः सत्पुरुषाः इव सन्ति ।
(घ) द्रुमः दशसन्तानसमः भवति ।
(ङ) वृक्षः प्राणिभ्यः काष्ठानि यच्छति ।
(च) नद्यः जलं स्वयमेव न पिबन्ति ।
(छ) सज्जनानां सङ्गतिं करोतु ।
उत्तर

उदाहरण (क) पुस्तक ने स्वयं हल किया है — ‘छायां’ कर्म है, इसलिए द्वितीया विभक्तिः। शेष सब पर वही तरीका लगाइए: पहले पूछिए कि वाक्य में उस पद की भूमिका क्या है — कर्ता, कर्म, या सम्प्रदान।

वाक्यम्स्थूलपदम्विभक्तिःवचनम् / कारणम्
(क) वृक्षाः अन्यस्य कृते छायां कुर्वन्ति ।छायाम्द्वितीया विभक्तिःएकवचन — ‘कुर्वन्ति’ का कर्म (कर्मणि द्वितीया)
(ख) वृक्षाः परार्थाय फलानि यच्छन्ति ।फलानिद्वितीया विभक्तिःबहुवचन (नपुं.) — ‘यच्छन्ति’ का कर्म
(ग) वृक्षाः सत्पुरुषाः इव सन्ति ।सत्पुरुषाःप्रथमा विभक्तिःबहुवचन — ‘इव’ के साथ उपमान भी कर्ता के समान प्रथमा में रहता है
(घ) द्रुमः दशसन्तानसमः भवति ।द्रुमःप्रथमा विभक्तिःएकवचन — वाक्य का कर्ता
(ङ) वृक्षः प्राणिभ्यः काष्ठानि यच्छति ।प्राणिभ्यःचतुर्थी विभक्तिःबहुवचन — जिसे दिया जाए वह सम्प्रदान (सम्प्रदाने चतुर्थी)
(च) नद्यः जलं स्वयमेव न पिबन्ति ।नद्यःप्रथमा विभक्तिःबहुवचन (स्त्री.) — वाक्य की कर्ता
(छ) सज्जनानां सङ्गतिं करोतु ।सङ्गतिम्द्वितीया विभक्तिःएकवचन (स्त्री.) — ‘करोतु’ का कर्म
प्र.2अधोलिखितानां पदानां द्विवचने बहुवचने च रूपाणि लिखन्तु —
पदम्द्विवचनम्बहुवचनम्
(क)वृक्षःवृक्षौवृक्षाः
(ख)मेघः…………….…………….
(ग)ह्रदः…………….…………….
(घ)सत्पुरुषः…………….…………….
(ङ)छाया…………….…………….
(च)वापी…………….…………….
(छ)नदी…………….…………….
(ज)शरीरम्…………….…………….
(झ)पुष्पम्…………….…………….
उत्तर

सभी पद प्रथमा विभक्ति, एकवचन में दिए हैं; इनके द्विवचन और बहुवचन रूप लिखने हैं। उत्तर लिङ्ग और अन्त्य-स्वर देखकर तय होते हैं।

पदम् (एकवचनम्)द्विवचनम्बहुवचनम्शब्दः / लिङ्गम्
(क) वृक्षःवृक्षौवृक्षाःअकारान्त पुँल्लिङ्ग (राम-शब्दवत्)
(ख) मेघःमेघौमेघाःअकारान्त पुँल्लिङ्ग
(ग) ह्रदःह्रदौह्रदाःअकारान्त पुँल्लिङ्ग
(घ) सत्पुरुषःसत्पुरुषौसत्पुरुषाःअकारान्त पुँल्लिङ्ग
(ङ) छायाछायेछायाःआकारान्त स्त्रीलिङ्ग (रमा-शब्दवत्)
(च) वापीवाप्यौवाप्यःईकारान्त स्त्रीलिङ्ग (नदी-शब्दवत्)
(छ) नदीनद्यौनद्यःईकारान्त स्त्रीलिङ्ग
(ज) शरीरम्शरीरेशरीराणिअकारान्त नपुंसकलिङ्ग (फल-शब्दवत्)
(झ) पुष्पम्पुष्पेपुष्पाणिअकारान्त नपुंसकलिङ्ग
प्र.3अधोलिखितानां पदानां परस्परं समुचितं मेलनं कृत्वा ‘कः किं ददाति’ इति लिखन्तु —
कःकिम्
(क)वृक्षःदुग्धं
(ख)गौःप्रकाशं
(ग)सूर्यःविद्यां
(घ)नदीशुद्धं वायुं
(ङ)अग्निःजलम्
(च)शिक्षकःतापं
यथा — (क) वृक्षः → शुद्धं वायुं : वृक्षः शुद्धं वायुं ददाति ।
उत्तर

बाएँ स्तम्भ में देने वाला है और दाएँ स्तम्भ में दी जाने वाली वस्तु — पर जोड़े जान-बूझकर उलट-पुलट छपे हैं। पुस्तक ने पहला मेल जोड़कर दिखा दिया है (वृक्षः → शुद्धं वायुं)। शेष अर्थ के आधार पर जोड़िए।

कः (कर्ता)किम् (कर्म)पूर्णं वाक्यम्हिन्दी
(क) वृक्षःशुद्धं वायुंवृक्षः शुद्धं वायुं ददाति ।पेड़ शुद्ध वायु देता है।
(ख) गौःदुग्धंगौः दुग्धं ददाति ।गाय दूध देती है।
(ग) सूर्यःप्रकाशंसूर्यः प्रकाशं ददाति ।सूर्य प्रकाश देता है।
(घ) नदीजलम्नदी जलं ददाति ।नदी जल देती है।
(ङ) अग्निःतापंअग्निः तापं ददाति ।आग ताप (गर्मी) देती है।
(च) शिक्षकःविद्यांशिक्षकः विद्यां ददाति ।शिक्षक विद्या देते हैं।

वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 167प्रश्नः ८ : लट्लकारे प्रथमपुरुषस्य त्रीणि वचनानि

अभ्यासः
प्र.1अधोलिखितानां क्रियापदानां लट्लकारे प्रथमपुरुषस्य रूपाणि लिखन्तु —
पदम्एकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्
कुर्वन्तिकरोतिकुरुतःकुर्वन्ति
तिष्ठन्ति…………….…………….…………….
फलन्ति…………….…………….…………….
यान्ति…………….…………….…………….
पिबन्ति…………….…………….…………….
खादन्ति…………….…………….…………….
उत्तर

दिए गए सब पद लट्लकार (वर्तमान काल), प्रथमपुरुष, बहुवचन में हैं। लिखना है उसी पुरुष के तीनों वचन — एकवचन, द्विवचन, बहुवचन। पहला उत्तर पुस्तक ने भर दिया है।

दत्तं पदम्एकवचनम्द्विवचनम्बहुवचनम्हिन्दी
कुर्वन्तिकरोतिकुरुतःकुर्वन्तिकरता है / करते हैं
तिष्ठन्तितिष्ठतितिष्ठतःतिष्ठन्तिठहरता है / ठहरते हैं
फलन्तिफलतिफलतःफलन्तिफलता है / फलते हैं
यान्तियातियातःयान्तिजाता है / जाते हैं
पिबन्तिपिबतिपिबतःपिबन्तिपीता है / पीते हैं
खादन्तिखादतिखादतःखादन्तिखाता है / खाते हैं

योग्यताविस्तरः — पृष्ठ 167अधोलिखितां प्रहेलिकां पठित्वा उत्तरं वदन्तु

योग्यताविस्तरः
प्र.1अधोलिखितां प्रहेलिकां पठित्वा उत्तरं वदन्तु —
वृक्षाग्रवासी न च पक्षिराजः
त्रिनेत्रधारी न च शूलपाणिः ।
त्वग्वस्त्रधारी न च सिद्धयोगी
जलं च बिभ्रन्न घटो न मेघः ॥
उत्तर

उत्तरम् — नारिकेलम् / नारिकेलः (नारिकेलफलम्) । [हिन्दी: नारियल]

कारण — नारियल पेड़ की चोटी पर रहता है, उसके खोल पर तीन ‘आँखें’ होती हैं, वह रेशेदार छिलका ओढ़े रहता है और भीतर जल भरे रहता है।

परियोजनाकार्यम् — पृष्ठ 167वृक्षसंरक्षणस्य तथा सुभाषित-संग्रहणस्य द्वे परियोजने

परियोजनाकार्यम्
प्र.1विद्यालयं गृहं वा परितः विद्यमानानां पञ्च-पादपानां (वृक्षाणां) संरक्षणं कुर्वन्तु ।
उत्तर

यह करके दिखाने वाला कार्य है। नीचे एक भरा हुआ नमूना-अभिलेख है — इसमें अपने आसपास के पाँच वृक्षों के नाम डालिए।

नमूना उत्तर — वृक्ष-अभिलेखः:

क्रमाङ्कःवृक्षस्य नाम (संस्कृतम्)हिन्दीउपकारःमम कार्यम्
१न्यग्रोधःबरगदविशाला छाया, शुद्धः वायुःप्रतिसप्ताहं जलसेचनम्
२अश्वत्थःपीपलछाया, पक्षिणां निवासःमूलसमीपे स्वच्छता
३निम्बःनीमऔषधीयानि पत्राणिपर्णानां संरक्षणम्
४आम्रःआमफलानि, छायावेष्टनस्य निर्माणम्
५जम्बूःजामुनफलानि, छायाआलवालस्य निर्माणम्
प्र.2अन्तर्जालस्य साहाय्येन परोपकारविषये दश-सुभाषितानां संग्रहणं कुर्वन्तु ।
उत्तर

नमूना संग्रहः — परोपकारविषयकानि दश सुभाषितानि (पाठ के छह सुभाषितों के अतिरिक्त):

क्रमःसुभाषितम्हिन्दी अर्थः
१अष्टादशपुराणेषु व्यासस्य वचनद्वयम् ।
परोपकारः पुण्याय पापाय परपीडनम् ॥
अठारह पुराणों में व्यास की दो ही बातें हैं — परोपकार पुण्य है और दूसरों को पीड़ा देना पाप।
२परोपकारशून्यस्य धिङ् मनुष्यस्य जीवितम् ।
जीवन्तु पशवो येषां चर्माप्युपकरिष्यति ॥
परोपकार से रहित मनुष्य के जीवन को धिक्कार है; पशु तो जीते रहें, जिनका चमड़ा भी (मरने के बाद) काम आएगा।
३श्रोत्रं श्रुतेनैव न कुण्डलेन दानेन पाणिर्न तु कङ्कणेन ।
विभाति कायः करुणापराणां परोपकारेण न चन्दनेन ॥
कान शास्त्र सुनने से शोभा पाता है, कुण्डल से नहीं; हाथ दान से, कंगन से नहीं; दयालु लोगों का शरीर परोपकार से शोभा पाता है, चन्दन से नहीं।
४भवन्ति नम्रास्तरवः फलोद्गमैर्नवाम्बुभिर्दूरविलम्बिनो घनाः ।
अनुद्धताः सत्पुरुषाः समृद्धिभिः स्वभाव एवैष परोपकारिणाम् ॥
फल आने पर पेड़ झुक जाते हैं, नए जल से भरे बादल नीचे झुक आते हैं, सज्जन सम्पत्ति पाकर भी घमण्डी नहीं होते — परोपकारियों का यही स्वभाव है।
५आत्मार्थं जीवलोकेऽस्मिन् को न जीवति मानवः ।
परं परोपकारार्थं यो जीवति स जीवति ॥
इस संसार में अपने लिए कौन नहीं जीता? पर जो दूसरों के उपकार के लिए जीता है, वास्तव में वही जीता है।
६परोपकरणं येषां जागर्ति हृदये सताम् ।
नश्यन्ति विपदस्तेषां सम्पदः स्युः पदे पदे ॥
जिन सज्जनों के हृदय में परोपकार की भावना जागती रहती है, उनकी विपत्तियाँ नष्ट हो जाती हैं और पग-पग पर सम्पत्ति मिलती है।
७रविश्चन्द्रो घना वृक्षा नदी गावश्च सज्जनाः ।
एते परोपकाराय युगे दैवेन निर्मिताः ॥
सूर्य, चन्द्रमा, बादल, वृक्ष, नदी, गायें और सज्जन — इन्हें विधाता ने परोपकार के लिए ही बनाया है।
८पद्माकरं दिनकरो विकचीकरोति चन्द्रो विकासयति कैरवचक्रवालम् ।
नाभ्यर्थितो जलधरोऽपि जलं ददाति सन्तः स्वयं परहिते विहिताभियोगाः ॥
सूर्य कमलों को, चन्द्रमा कुमुदों को खिला देता है, बादल बिना माँगे जल देता है — सज्जन स्वयं ही दूसरों के हित में लगे रहते हैं।
९अयं निजः परो वेति गणना लघुचेतसाम् ।
उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम् ॥
‘यह अपना है, वह पराया’ — ऐसा छोटे मन वाले सोचते हैं; उदार लोगों के लिए तो पूरी पृथ्वी ही परिवार है।
१०सर्वे भवन्तु सुखिनः सर्वे सन्तु निरामयाः ।
सर्वे भद्राणि पश्यन्तु मा कश्चिद् दुःखभाग् भवेत् ॥
सब सुखी हों, सब निरोग हों, सब का भला हो, कोई भी दुःख न पाए।

परिशिष्टम् — आगच्छन्तु ! संस्कृतेन संभाषणं कुर्मः — पृष्ठ 168पुस्तकस्य अन्तिमं पृष्ठम् — दैनन्दिन-संभाषणस्य वाक्यानि, ‘करोति’ तथा ‘इच्छति’ इति क्रियापदाभ्यां वाक्यरचना, मुख्यानि क्रियापदानि च — वाक्यरचना और संभाषण के कार्ड परिशिष्ट पर आधारित अतिरिक्त अभ्यास हैं

परिशिष्टम्संभाषणम्
प्र.1‘करोति’ इति क्रियापदम् उपयुज्य बहूनि वाक्यानि कर्तुं शक्नुमः । यथा — बालकः पूजां करोति । योगासनं करोति । कार्यं करोति । पूजां करोति । स्नानं करोति । — एवं स्वयम् अपि वाक्यानि रचयन्तु ।
उत्तर

‘करोति’ के साथ वाक्य बनाने का साँचा एक ही है — कर्ता (प्रथमा) + कर्म (द्वितीया) + करोति। कर्म को द्वितीया विभक्ति में रखना मत भूलिए (पूजा → पूजाम् → ‘पूजां’; कार्यम् → ‘कार्यं’)।

वाक्यम्हिन्दीकर्ता + कर्म
छात्रः गृहकार्यं करोति ।छात्र गृहकार्य करता है।छात्रः (प्रथमा) + गृहकार्यम् (द्वितीया)
माता भोजनं करोति ।माँ भोजन करती है।माता + भोजनम्
बालिका नृत्यं करोति ।बालिका नृत्य करती है।बालिका + नृत्यम्
वयं वृक्षारोपणं कुर्मः ।हम वृक्षारोपण करते हैं।वयम् (उत्तमपुरुष, बहुवचन) → कुर्मः
त्वं व्यायामं करोषि ।तुम व्यायाम करते हो।त्वम् (मध्यमपुरुष) → करोषि
अहं संस्कृतेन संभाषणं करोमि ।मैं संस्कृत में बातचीत करता हूँ।अहम् (उत्तमपुरुष) → करोमि
प्र.2‘इच्छति’ इति क्रियापदम् उपयुज्य बहूनि वाक्यानि कर्तुं शक्नुमः । यथा — राधा जलम् इच्छति । फलम् इच्छति । भोजनम् इच्छति । गीतम् इच्छति । — एवं स्वयम् अपि वाक्यानि रचयन्तु ।
उत्तर

साँचा — कर्ता (प्रथमा) + कर्म (द्वितीया) + इच्छति।

वाक्यम्हिन्दी
बालकः दुग्धम् इच्छति ।बालक दूध चाहता है।
छात्रा पुस्तकम् इच्छति ।छात्रा पुस्तक चाहती है।
कृषकः वृष्टिम् इच्छति ।किसान वर्षा चाहता है।
अहं फलम् इच्छामि ।मैं फल चाहता/चाहती हूँ।
वयं शान्तिम् इच्छामः ।हम शान्ति चाहते हैं।
ते क्रीडनकानि इच्छन्ति ।वे खिलौने चाहते हैं।
प्र.3परिशिष्टे दत्तानि संभाषण-वाक्यानि पठन्तु, अभ्यसन्तु च — भवतः नाम किम् ? भवतः गृहं कुत्र अस्ति ? भवान् किं करोति ? … अद्य कः वासरः ? इदानीं कः समयः ? — एतेषां प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन वदन्तु ।
उत्तर

यह पुस्तक का अन्तिम अभ्यास है — बोलकर करने का। नीचे परिशिष्ट के सब प्रश्न-उत्तर एक साथ, अर्थ सहित दिए हैं; इन्हें जोड़ी बनाकर आपस में पूछिए।

प्रश्नःउत्तरम्हिन्दी
भवतः नाम किम् ?मम नाम राजेशः ।आपका नाम क्या है? — मेरा नाम राजेश है।
भवतः गृहं कुत्र अस्ति ?मम गृहं सञ्जयनगरे अस्ति ।आपका घर कहाँ है? — मेरा घर सञ्जयनगर में है।
भवान् किं करोति ?अहं कार्यं करोमि ।आप क्या करते हैं? — मैं काम करता हूँ।
भवती किं लिखति ?अहं श्लोकं लिखामि ।आप (स्त्री) क्या लिख रही हैं? — मैं श्लोक लिखती हूँ।
सः कदा आगच्छति ?सः दशवादने आगच्छति ।वह कब आता है? — वह दस बजे आता है।
कक्षायां कति छात्राः सन्ति ?कक्षायां त्रिंशत् छात्राः सन्ति ।कक्षा में कितने छात्र हैं? — तीस छात्र हैं।
रविः कुतः आगच्छति ?रविः ग्रन्थालयतः आगच्छति ।रवि कहाँ से आता है? — पुस्तकालय से।
सः किमर्थं योगासनं करोति ?सः आरोग्यार्थं योगासनं करोति ।वह किसलिए योगासन करता है? — स्वास्थ्य के लिए।
एतत् कस्य पुस्तकम् ?एतत् राजेशस्य पुस्तकम् ।यह किसकी पुस्तक है? — यह राजेश की पुस्तक है।
भवत्याः आरोग्यं कथम् अस्ति ?मम आरोग्यं सम्यक् अस्ति ।आपका स्वास्थ्य कैसा है? — मेरा स्वास्थ्य ठीक है।
नमस्ते । भवान् कथम् अस्ति ?नमस्ते । अहं कुशली अस्मि ।नमस्ते। आप कैसे हैं? — मैं कुशल हूँ।
शारदे ! भवती कथम् अस्ति ?आम्, अहमपि कुशलिनी अस्मि ।शारदा! आप कैसी हैं? — हाँ, मैं भी कुशल हूँ।
अद्य कः वासरः ?अद्य बुधवासरः ।आज कौन-सा दिन है? — आज बुधवार है।
इदानीं कः समयः ?इदानीं एकादशवादनम् ।इस समय कितने बजे हैं? — अभी ग्यारह बजे हैं।
भवती अद्य किं खादितवती ?अहम् अद्य दोसां खादितवती ।आपने आज क्या खाया? — मैंने आज दोसा खाया।
भवान् किं खादितवान् ?अहम् अद्य फलानि खादितवान् ।आपने क्या खाया? — मैंने आज फल खाए।

Chapter 16 of 16 – Sanskrit

Also for This Chapter

NCERT Solutions Class 6 Sanskrit Chapter 16 Vrikshah Satpurushah Iva – Overview

ClassClass 6
SubjectSanskrit
Chapter16 – Vrikshah Satpurushah Iva
Session2027
FormatFull answers on this page + PDF

NCERT Solutions Class 6 Sanskrit Chapter 16 – FAQs

Where can I download NCERT Solutions Class 6 Sanskrit Chapter 16 Vrikshah Satpurushah Iva PDF?

Read every answer on this page, or download the free PDF from the table at the top.

Is this for the 2027 session?

Yes, it follows the latest NCERT Class 6 Sanskrit book for 2027.

How many questions are solved in NCERT Class 6 Sanskrit Chapter 16?

All questions of the chapter – the in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises.

How should I use these solutions?

Read the chapter in the NCERT book first, attempt the questions yourself, then check your answers here.

Official website: ncert.nic.inNational Council of Educational Research and Training publishes date sheets, admit cards and results here
Visit

Ask a question

?

Loading comments…