NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 2 Sanyukta Vyanjanani – step-by-step answers to every exercise and in-text question of the chapter, as per the latest NCERT syllabus for 2027. Read them online or download the free question-answer PDF.
NCERT कक्षा 6 संस्कृत दीपकम् — द्वितीयः पाठः: संयुक्त-व्यञ्जनानि (पृष्ठ 25–30) के प्रश्नोत्तर। यह पाठ बताता है कि दो या अधिक व्यञ्जन बिना स्वर के जुड़कर संयुक्त-व्यञ्जन कैसे बनाते हैं — क् + ष = क्ष, त् + र = त्र, ज् + ञ = ज्ञ, द् + य = द्य।
NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 2 Sanyukta Vyanjanani PDF
All the answers are on this page below. The PDF also explains every answer – why it is right and how to check it – so download it for revision.
| Chapter | Download | |
|---|---|---|
| Solutions PDF | Sanyukta Vyanjanani | View PDF |
पाठ का हिंदी अनुवाद
संयुक्त-व्यञ्जनानि (पृष्ठ 25)
द्वयोः बहूनां वा व्यञ्जन-वर्णानां मेलनेन संयुक्त-व्यञ्जनानि भवन्ति –
दो या अधिक व्यञ्जन-वर्णों के मेल से संयुक्त-व्यञ्जन बनते हैं –
क्ष = क् + ष् + अ
कक्षा = क् + अ + क् + ष् + आ
त्र = त् + र् + अ
पत्रम् = प् + अ + त् + र् + अ + म्
ज्ञ = ज् + ञ् + अ
ज्ञानम् = ज् + ञ् + आ + न् + अ + म्
द्य = द् + य् + अ
विद्या = व् + इ + द् + य् + आ
कक्षा = क् + अ + क् + ष् + आ
त्र = त् + र् + अ
पत्रम् = प् + अ + त् + र् + अ + म्
ज्ञ = ज् + ञ् + अ
ज्ञानम् = ज् + ञ् + आ + न् + अ + म्
द्य = द् + य् + अ
विद्या = व् + इ + द् + य् + आ
‘क्ष’ में क् और ष् जुड़े हैं, फिर ‘अ’ स्वर आता है; ‘कक्षा’ (कक्षा, क्लास) में यही ‘क्ष’ है।
‘त्र’ में त् और र् जुड़े हैं; ‘पत्रम्’ (पत्ता / चिट्ठी) में यही ‘त्र’ है।
‘ज्ञ’ में ज् और ञ् जुड़े हैं; ‘ज्ञानम्’ (ज्ञान) में यही ‘ज्ञ’ है।
‘द्य’ में द् और य् जुड़े हैं; ‘विद्या’ (विद्या, ज्ञान) में यही ‘द्य’ है।
‘त्र’ में त् और र् जुड़े हैं; ‘पत्रम्’ (पत्ता / चिट्ठी) में यही ‘त्र’ है।
‘ज्ञ’ में ज् और ञ् जुड़े हैं; ‘ज्ञानम्’ (ज्ञान) में यही ‘ज्ञ’ है।
‘द्य’ में द् और य् जुड़े हैं; ‘विद्या’ (विद्या, ज्ञान) में यही ‘द्य’ है।
एवं सर्वेषां व्यञ्जनानां – सर्वैः व्यञ्जनैः सह मेलनं सम्भवति। तेन बहुविधानि संयुक्त-व्यञ्जनानि भवन्ति* –
इसी प्रकार सभी व्यञ्जनों का सभी व्यञ्जनों के साथ मेल हो सकता है। इसलिए अनेक प्रकार के संयुक्त-व्यञ्जन बनते हैं –
क्य → चाणक्यः क्र → क्रमः द्म → पद्मम्
र्ण → अर्णवः न्द्र → इन्द्रः ष्ट्र → उष्ट्रः
न्त्र → मन्त्रः ष्ठ्य → ओष्ठ्यः न्ध्य → सन्ध्या
र्ण → अर्णवः न्द्र → इन्द्रः ष्ट्र → उष्ट्रः
न्त्र → मन्त्रः ष्ठ्य → ओष्ठ्यः न्ध्य → सन्ध्या
क्य → चाणक्य (आचार्य चाणक्य), क्र → क्रम, द्म → कमल,
र्ण → सागर, न्द्र → इन्द्र, ष्ट्र → ऊँट,
न्त्र → मन्त्र, ष्ठ्य → ओठों से बोला जाने वाला (वर्ण), न्ध्य → सन्ध्या (शाम)
र्ण → सागर, न्द्र → इन्द्र, ष्ट्र → ऊँट,
न्त्र → मन्त्र, ष्ठ्य → ओठों से बोला जाने वाला (वर्ण), न्ध्य → सन्ध्या (शाम)
* एतानि संयुक्त-व्यञ्जनानि नवीनाः वर्णाः न सन्ति, अपितु पृथक्-पृथक् संयुक्त-व्यञ्जन-वर्णानां विशिष्टा लेखन-शैली एव।
* ये संयुक्त-व्यञ्जन नए वर्ण नहीं हैं, बल्कि अलग-अलग व्यञ्जन-वर्णों को जोड़कर लिखने का एक विशेष ढंग ही हैं।
एतैः सह आगतः स्वरः संयुक्त-व्यञ्जनेषु अन्तर्भूतः नास्ति।
इनके साथ आया हुआ स्वर संयुक्त-व्यञ्जन में शामिल नहीं होता।
(भाव: ‘क्ष’ = क् + ष्; इसके बाद सुनाई देने वाला ‘अ’ एक अलग वर्ण है।)
(भाव: ‘क्ष’ = क् + ष्; इसके बाद सुनाई देने वाला ‘अ’ एक अलग वर्ण है।)
पाठ के शीर्षक (पृष्ठ 26–30)
वर्ण-वियोगः
वर्ण-वियोग — किसी पद को उसके अलग-अलग वर्णों में तोड़कर लिखना (जैसे अजः = अ + ज् + अ + ः)।
वर्ण-संयोगः
वर्ण-संयोग — अलग-अलग वर्णों को जोड़कर पद बनाना (जैसे द् + आ + श् + अ + र् + अ + थ् + इ + ः = दाशरथिः)।
वयं शब्दार्थान् जानीमः
हम शब्दों के अर्थ जानते हैं।
मातृभाषया अर्थं लिखन्तु
अपनी मातृभाषा में अर्थ लिखिए।
परियोजनाकार्यम्
परियोजना-कार्य
NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 2 Sanyukta Vyanjanani – Questions and Answers
All questions of the chapter are answered below, in the order of the book – in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises. Each answer is written the way you would write it in the exam.
संयुक्त-व्यञ्जनानि — पृष्ठ 25पाठ-परिचयः
पाठ-परिचयः
प्र.1द्वयोः बहूनां वा व्यञ्जन-वर्णानां मेलनेन संयुक्त-व्यञ्जनानि भवन्ति — क्ष, कक्षा, त्र, पत्रम्, ज्ञ, ज्ञानम्, द्य, विद्या । एतेषां वर्ण-वियोगं पश्यन्तु, संयुक्त-व्यञ्जनस्य निर्माणं च वदन्तु ।
उत्तर
उत्तरम्: यदा एकं व्यञ्जनं स्वर-रहितं सत् अपरेण व्यञ्जनेन सह मिलति, तदा संयुक्त-व्यञ्जनं भवति।
(हिन्दी: जब एक व्यञ्जन बिना स्वर के — यानी हलन्त के साथ — दूसरे व्यञ्जन से जुड़ता है, तब संयुक्त-व्यञ्जन बनता है।)
क् + ष = क्ष
त् + र = त्र
ज् + ञ = ज्ञ
द् + य = द्य
त् + र = त्र
ज् + ञ = ज्ञ
द् + य = द्य
| पदम् / वर्णः | वर्ण-वियोगः | संयुक्त-व्यञ्जनम् | अर्थः |
|---|---|---|---|
| क्ष | क् + ष् + अ | क् + ष = क्ष | ‘क्ष’ ध्वनि |
| कक्षा | क् + अ + क् + ष् + आ | क् + ष = क्ष | कक्षा, class |
| त्र | त् + र् + अ | त् + र = त्र | ‘त्र’ ध्वनि |
| पत्रम् | प् + अ + त् + र् + अ + म् | त् + र = त्र | पत्ता / पत्र |
| ज्ञ | ज् + ञ् + अ | ज् + ञ = ज्ञ | ‘ज्ञ’ ध्वनि |
| ज्ञानम् | ज् + ञ् + आ + न् + अ + म् | ज् + ञ = ज्ञ | ज्ञान |
| द्य | द् + य् + अ | द् + य = द्य | ‘द्य’ ध्वनि |
| विद्या | व् + इ + द् + य् + आ | द् + य = द्य | विद्या |
प्र.2एवं सर्वेषां व्यञ्जनानां सर्वैः व्यञ्जनैः सह मेलनं सम्भवति । तेन बहुविधानि संयुक्त-व्यञ्जनानि भवन्ति —
क्य → चाणक्यः, क्र → क्रमः, द्म → पद्मम्,
र्ण → अर्णवः, न्द्र → इन्द्रः, ष्ट्र → उष्ट्रः,
न्त्र → मन्त्रः, ष्ठ्य → ओष्ठ्यः, न्ध्य → सन्ध्या ।
एतेषु पदेषु संयुक्त-व्यञ्जनं कैः व्यञ्जनैः निर्मितम् इति लिखन्तु ।
क्य → चाणक्यः, क्र → क्रमः, द्म → पद्मम्,
र्ण → अर्णवः, न्द्र → इन्द्रः, ष्ट्र → उष्ट्रः,
न्त्र → मन्त्रः, ष्ठ्य → ओष्ठ्यः, न्ध्य → सन्ध्या ।
एतेषु पदेषु संयुक्त-व्यञ्जनं कैः व्यञ्जनैः निर्मितम् इति लिखन्तु ।
उत्तर
हर पद का संयुक्त-व्यञ्जन और उसमें जुड़े व्यञ्जन —
| संयुक्त-व्यञ्जनम् | कैसे बना | पदम् | अर्थः |
|---|---|---|---|
| क्य | क् + य = क्य | चाणक्यः | आचार्य चाणक्य |
| क्र | क् + र = क्र | क्रमः | क्रम, सिलसिला |
| द्म | द् + म = द्म | पद्मम् | कमल |
| र्ण | र् + ण = र्ण | अर्णवः | समुद्र |
| न्द्र | न् + द् + र = न्द्र | इन्द्रः | देवराज इन्द्र |
| ष्ट्र | ष् + ट् + र = ष्ट्र | उष्ट्रः | ऊँट |
| न्त्र | न् + त् + र = न्त्र | मन्त्रः | मन्त्र |
| ष्ठ्य | ष् + ठ् + य = ष्ठ्य | ओष्ठ्यः | ओष्ठ से बोला जाने वाला वर्ण |
| न्ध्य | न् + ध् + य = न्ध्य | सन्ध्या | सन्ध्या-वेला |
प्र.3* एतानि संयुक्त-व्यञ्जनानि नवीनाः वर्णाः न सन्ति, अपितु पृथक्-पृथक् संयुक्त-व्यञ्जन-वर्णानां विशिष्टा लेखन-शैली एव । एतैः सह आगतः स्वरः संयुक्त-व्यञ्जनेषु अन्तर्भूतः नास्ति । — अस्याः टिप्पण्याः आशयं स्पष्टीकुर्वन्तु ।
उत्तर
उत्तरम्: संयुक्त-व्यञ्जनानि नवीनाः वर्णाः न सन्ति। वर्णमालायाः व्यञ्जनानाम् एव मेलनस्य एषा विशिष्टा लेखन-शैली अस्ति। स्वरः तेषु अन्तर्भूतः न भवति; सः पृथक् एव योज्यते।
हिन्दी में —
- ‘क्ष’, ‘त्र’, ‘ज्ञ’ नए अक्षर नहीं हैं। ये वर्णमाला के व्यञ्जनों (क्, ष्, त्, र्, ज्, ञ्) को जोड़कर लिखने का एक विशेष ढंग भर हैं।
- जोड़ में स्वर शामिल नहीं है। ‘क्ष’ में सुनाई देने वाला ‘अ’ अलग वर्ण है — क्ष = क् + ष् + अ।
वर्ण-वियोगः — पृष्ठ 26वर्ण-वियोगः
वर्ण-वियोगः
प्र.1वर्ण-वियोगं कुर्वन्तु —
| अजः | = अ + ज् + अ + ः | मातॄणम् | = म् + आ + त् + ॠ + ण् + अ + म् |
| रामः | = …… + …… + …… + …… + …… | कॢप्तम् | = क् + ऌ + प् + त् + अ + म् |
| हरिः | = …… + …… + …… + …… + …… | ऌकारः | = …… + …… + …… + …… + …… + …… |
| सीता | = …… + …… + …… + …… | देवाः | = …… + …… + …… + …… + …… |
| गुरुः | = …… + …… + …… + …… + …… | एकैकः | = …… + …… + …… + …… + …… + …… |
| वधूः | = …… + …… + …… + …… + …… | ओम् | = …… + …… |
| ऋषिः | = …… + …… + …… + …… | औषधम् | = …… + …… + …… + …… + …… + …… |
उत्तर
हर व्यञ्जन हलन्त के साथ और हर मात्रा को उसका पूरा स्वर बनाकर अलग लिखिए; विसर्ग ( ः ) भी अलग वर्ण है।
बायाँ खाना —
| पदम् | वर्ण-वियोगः | वर्ण-सङ्ख्या | अर्थः |
|---|---|---|---|
| अजः | अ + ज् + अ + ः (पुस्तके दत्तम्) | 4 | बकरा |
| रामः | र् + आ + म् + अ + ः | 5 | राम |
| हरिः | ह् + अ + र् + इ + ः | 5 | विष्णु / हरि |
| सीता | स् + ई + त् + आ | 4 | सीता |
| गुरुः | ग् + उ + र् + उ + ः | 5 | गुरु, शिक्षक |
| वधूः | व् + अ + ध् + ऊ + ः | 5 | बहू, दुल्हन |
| ऋषिः | ऋ + ष् + इ + ः | 4 | तपस्वी, मन्त्रद्रष्टा |
दायाँ खाना —
| पदम् | वर्ण-वियोगः | वर्ण-सङ्ख्या | अर्थः |
|---|---|---|---|
| मातॄणम् | म् + आ + त् + ॠ + ण् + अ + म् (पुस्तके दत्तम्) | 7 | माता का ऋण |
| कॢप्तम् | क् + ऌ + प् + त् + अ + म् (पुस्तके दत्तम्) | 6 | रचा हुआ, निश्चित |
| ऌकारः | ऌ + क् + आ + र् + अ + ः | 6 | ‘ऌ’ वर्ण |
| देवाः | द् + ए + व् + आ + ः | 5 | देवगण |
| एकैकः | ए + क् + ऐ + क् + अ + ः | 6 | एक-एक, हर एक |
| ओम् | ओ + म् | 2 | प्रणव |
| औषधम् | औ + ष् + अ + ध् + अ + म् | 6 | दवा |
प्र.2क्य – वाक्यम् = व् + आ + क् + य् + अ + म् । एवमेव — न्य – मूर्धन्यः, व्य – तालव्यः, ह्य – बाह्यम् — एतेषां वर्ण-वियोगं कुर्वन्तु ।
उत्तर
चारों पदों में ‘य्’ बाद वाले व्यञ्जन के रूप में जुड़ा है।
| संयुक्त-व्यञ्जनम् | पदम् | वर्ण-वियोगः | अर्थः |
|---|---|---|---|
| क्य क् + य = क्य | वाक्यम् | व् + आ + क् + य् + अ + म् (पुस्तके दत्तम्) | वाक्य |
| न्य न् + य = न्य | मूर्धन्यः | म् + ऊ + र् + ध् + अ + न् + य् + अ + ः | मूर्धा से बोला जाने वाला |
| व्य व् + य = व्य | तालव्यः | त् + आ + ल् + अ + व् + य् + अ + ः | तालु से बोला जाने वाला |
| ह्य ह् + य = ह्य | बाह्यम् | ब् + आ + ह् + य् + अ + म् (पुस्तके दत्तम्) | बाहरी |
प्र.3क्र – क्रीडा = क् + र् + ई + ड् + आ । एवमेव — ग्र – ग्रहणम्, ज्र – वज्रः, द्र – द्रष्टा, प्र – प्रगतिः, ब्र – ब्रह्म — एतेषां वर्ण-वियोगं कुर्वन्तु ।
उत्तर
इन सब में दूसरा व्यञ्जन ‘र्’ है; लिखते समय वह अक्षर के नीचे तिरछी लकीर बन जाता है।
| संयुक्त-व्यञ्जनम् | पदम् | वर्ण-वियोगः | अर्थः |
|---|---|---|---|
| क्र क् + र = क्र | क्रीडा | क् + र् + ई + ड् + आ (पुस्तके दत्तम्) | खेल |
| ग्र ग् + र = ग्र | ग्रहणम् | ग् + र् + अ + ह् + अ + ण् + अ + म् | स्वीकार करना / पकड़ना |
| ज्र ज् + र = ज्र | वज्रः | व् + अ + ज् + र् + अ + ः | इन्द्र का शस्त्र / हीरा |
| द्र द् + र = द्र | द्रष्टा | द् + र् + अ + ष् + ट् + आ (पुस्तके दत्तम्) | देखने वाला |
| प्र प् + र = प्र | प्रगतिः | प् + र् + अ + ग् + अ + त् + इ + ः | उन्नति, विकास |
| ब्र ब् + र = ब्र | ब्रह्म | ब् + र् + अ + ह् + म् + अ (पुस्तके दत्तम्) | परमात्मा |
प्र.4ध्व – ध्वनिः = ध् + व् + अ + न् + इ + ः । एवमेव — ह्म – ब्रह्मचारी, ह्न – जाह्नवी, स्व – सरस्वती — एतेषां वर्ण-वियोगं कुर्वन्तु ।
उत्तर
यहाँ ‘ह्’, ‘ध्’ और ‘स्’ पहले आकर अगले व्यञ्जन (म, न, व) से जुड़ते हैं।
| संयुक्त-व्यञ्जनम् | पदम् | वर्ण-वियोगः | अर्थः |
|---|---|---|---|
| ह्म ह् + म = ह्म | ब्रह्मचारी | ब् + र् + अ + ह् + म् + अ + च् + आ + र् + ई | विद्या-संयम-व्रती |
| ह्न ह् + न = ह्न | जाह्नवी | ज् + आ + ह् + न् + अ + व् + ई | जह्नु ऋषि की पुत्री — गङ्गा |
| ध्व ध् + व = ध्व | ध्वनिः | ध् + व् + अ + न् + इ + ः (पुस्तके दत्तम्) | आवाज़ |
| स्व स् + व = स्व | सरस्वती | स् + अ + र् + अ + स् + व् + अ + त् + ई | विद्या की देवी |
वर्ण-वियोगः — पृष्ठ 27वर्ण-वियोगः
वर्ण-वियोगः
प्र.1र्ण – वर्णः = व् + अ + र् + ण् + अ + ः । एवमेव — र्म – कर्म, र्ष – सप्तर्षिः — एतेषां वर्ण-वियोगं कुर्वन्तु ।
उत्तर
इन तीनों में ‘र्’ पहले आता है और अगले अक्षर के ऊपर छोटा-सा चिह्न (रेफ) बनकर दिखता है।
| संयुक्त-व्यञ्जनम् | पदम् | वर्ण-वियोगः | अर्थः |
|---|---|---|---|
| र्ण र् + ण = र्ण | वर्णः | व् + अ + र् + ण् + अ + ः (पुस्तके दत्तम्) | वर्ण, अक्षर |
| र्म र् + म = र्म | कर्म | क् + अ + र् + म् + अ | कार्य |
| र्ष र् + ष = र्ष | सप्तर्षिः | स् + अ + प् + त् + अ + र् + ष् + इ + ः | सात महान् ऋषियों का समूह |
प्र.2क्क – ढक्का = ढ् + अ + क् + क् + आ । द्म – पद्मम् = प् + अ + द् + म् + अ + म् । एवमेव — त्त – वित्तम्, द्ध – सिद्धार्थः, ब्द – शब्दः — एतेषां वर्ण-वियोगं कुर्वन्तु ।
उत्तर
‘क्क’ और ‘त्त’ में एक ही व्यञ्जन दो बार आया है; बाकी में दो अलग व्यञ्जन जुड़े हैं।
| संयुक्त-व्यञ्जनम् | पदम् | वर्ण-वियोगः | अर्थः |
|---|---|---|---|
| क्क क् + क = क्क | ढक्का | ढ् + अ + क् + क् + आ (पुस्तके दत्तम्) | ढोल, डंका, नगाड़ा |
| त्त त् + त = त्त | वित्तम् | व् + इ + त् + त् + अ + म् | धन |
| द्ध द् + ध = द्ध | सिद्धार्थः | स् + इ + द् + ध् + आ + र् + थ् + अ + ः | सिद्धार्थ (गौतम बुद्ध) |
| द्म द् + म = द्म | पद्मम् | प् + अ + द् + म् + अ + म् (पुस्तके दत्तम्) | कमल |
| ब्द ब् + द = ब्द | शब्दः | श् + अ + ब् + द् + अ + ः | शब्द |
प्र.3ङ्क – पङ्कजम्, ञ्ज – व्यञ्जनम्, ण्ठ – कण्ठः, न्ध – सन्धिः, म्भ – प्रारम्भः — एतेषां वर्ण-वियोगं कुर्वन्तु ।
उत्तर
इन पाँचों में वर्ग का पाँचवाँ वर्ण (ङ, ञ, ण, न, म) अपने ही वर्ग के व्यञ्जन से जुड़ा है।
| संयुक्त-व्यञ्जनम् | पदम् | वर्ण-वियोगः | अर्थः |
|---|---|---|---|
| ङ्क ङ् + क = ङ्क | पङ्कजम् | प् + अ + ङ् + क् + अ + ज् + अ + म् | कमल |
| ञ्ज ञ् + ज = ञ्ज | व्यञ्जनम् | व् + य् + अ + ञ् + ज् + अ + न् + अ + म् | व्यञ्जन वर्ण |
| ण्ठ ण् + ठ = ण्ठ | कण्ठः | क् + अ + ण् + ठ् + अ + ः | गला |
| न्ध न् + ध = न्ध | सन्धिः | स् + अ + न् + ध् + इ + ः | दो वर्णों का मेल |
| म्भ म् + भ = म्भ | प्रारम्भः | प् + र् + आ + र् + अ + म् + भ् + अ + ः | आरम्भ, शुरुआत |
प्र.4स्क – सँस्कर्ता = स् + अँ + स् + क् + अ + र् + त् + आ । एवमेव — स्क – काँस्कान्, स्मिँ – कस्मिँश्चिद् — एतेषां वर्ण-वियोगं कुर्वन्तु ।
उत्तर
इन पदों में स्वर के ऊपर चन्द्रबिन्दु ( ँ ) है। यह अलग वर्ण नहीं है, इसलिए उसे स्वर के साथ ही लिखते हैं — अँ, आँ, इँ।
| संयुक्त-व्यञ्जनम् | पदम् | वर्ण-वियोगः | अर्थः |
|---|---|---|---|
| स्क स् + क = स्क | सँस्कर्ता | स् + अँ + स् + क् + अ + र् + त् + आ (पुस्तके दत्तम्) | संस्कार करने वाला |
| स्क स् + क = स्क | काँस्कान् | क् + आँ + स् + क् + आ + न् | किन-किन को |
| स्मिँ स् + म = स्म | कस्मिँश्चिद् | क् + अ + स् + म् + इँ + श् + च् + इ + द् | कहीं पर / किसी में |
प्र.5ंय – संयमः = स् + अ + ं + य् + अ + म् + अ + ः । एवमेव — ंव – संवादः, ंस – हंसः — एतेषां वर्ण-वियोगं कुर्वन्तु ।
उत्तर
यहाँ पहले अनुस्वार ( ं ) है। वह अपने-आप में एक वर्ण है, इसलिए वर्ण-वियोग में अलग लिखा जाता है।
| संयुक्त-व्यञ्जनम् | पदम् | वर्ण-वियोगः | अर्थः |
|---|---|---|---|
| ंय ं + य = ंय | संयमः | स् + अ + ं + य् + अ + म् + अ + ः (पुस्तके दत्तम्) | आत्म-नियन्त्रण |
| ंव ं + व = ंव | संवादः | स् + अ + ं + व् + आ + द् + अ + ः | परस्पर बातचीत |
| ंस ं + स = ंस | हंसः | ह् + अ + ं + स् + अ + ः | हंस |
प्र.6ःख – दुःखम् = द् + उ + ः + ख् + अ + म् । एवमेव — ःक – प्रातःकालः — अस्य वर्ण-वियोगं कुर्वन्तु ।
उत्तर
यहाँ पहले विसर्ग ( ः ) है — यह भी अलग वर्ण गिना जाता है।
| संयुक्त-व्यञ्जनम् | पदम् | वर्ण-वियोगः | अर्थः |
|---|---|---|---|
| ःख ः + ख = ःख | दुःखम् | द् + उ + ः + ख् + अ + म् (पुस्तके दत्तम्) | दुःख |
| ःक ः + क = ःक | प्रातःकालः | प् + र् + आ + त् + अ + ः + क् + आ + ल् + अ + ः | सुबह का समय |
प्र.7न्द्र – इन्द्रः = इ + न् + द् + र् + अ + ः — त्रयाणां व्यञ्जनानां मेलनं कथं भवति ?
उत्तर
उत्तरम्: अत्र त्रीणि व्यञ्जनानि मिलितानि — न् + द् + र् = न्द्र। प्रथमे द्वे स्वर-रहिते, तृतीयेन सह स्वरः योज्यते।
(हिन्दी: यहाँ न्, द् और र् — तीन व्यञ्जन जुड़े हैं। पहले दोनों बिना स्वर के हैं; स्वर ‘अ’ अन्तिम ‘र्’ के साथ जुड़ता है।)
| संयुक्त-व्यञ्जनम् | पदम् | वर्ण-वियोगः | अर्थः |
|---|---|---|---|
| न्द्र न् + द् + र = न्द्र | इन्द्रः | इ + न् + द् + र् + अ + ः (पुस्तके दत्तम्) | देवराज इन्द्र |
वर्ण-वियोगः — पृष्ठ 28त्रि-चतुः-पञ्च-व्यञ्जन-मेलनम्
वर्ण-वियोगः
प्र.1न्त्र – मन्त्री, ष्ट्र – राष्ट्रम् — एतयोः वर्ण-वियोगं कुर्वन्तु ।
उत्तर
दोनों में तीन-तीन व्यञ्जन जुड़े हैं और तीसरा व्यञ्जन दोनों में ‘र्’ है।
| संयुक्त-व्यञ्जनम् | पदम् | वर्ण-वियोगः | अर्थः |
|---|---|---|---|
| न्त्र न् + त् + र = न्त्र | मन्त्री | म् + अ + न् + त् + र् + ई | मन्त्री |
| ष्ट्र ष् + ट् + र = ष्ट्र | राष्ट्रम् | र् + आ + ष् + ट् + र् + अ + म् | राष्ट्र, देश |
प्र.2ण्ठ्य – कण्ठ्यः = क् + अ + ण् + ठ् + य् + अ + ः । एवमेव — न्त्य – दन्त्यः, त्स्य – मत्स्यः, ष्ठ्य – ओष्ठ्यः — एतेषां वर्ण-वियोगं कुर्वन्तु ।
उत्तर
चारों में तीन-तीन व्यञ्जन जुड़े हैं और तीसरा व्यञ्जन ‘य्’ है।
| संयुक्त-व्यञ्जनम् | पदम् | वर्ण-वियोगः | अर्थः |
|---|---|---|---|
| ण्ठ्य ण् + ठ् + य = ण्ठ्य | कण्ठ्यः | क् + अ + ण् + ठ् + य् + अ + ः (पुस्तके दत्तम्) | कण्ठ से बोला जाने वाला |
| न्त्य न् + त् + य = न्त्य | दन्त्यः | द् + अ + न् + त् + य् + अ + ः | दन्त से बोला जाने वाला |
| त्स्य त् + स् + य = त्स्य | मत्स्यः | म् + अ + त् + स् + य् + अ + ः | मछली |
| ष्ठ्य ष् + ठ् + य = ष्ठ्य | ओष्ठ्यः | ओ + ष् + ठ् + य् + अ + ः | ओष्ठ से बोला जाने वाला |
प्र.3न्ध्य – सन्ध्यक्षरम् = स् + अ + न् + ध् + य् + अ + क् + ष् + अ + र् + अ + म् । एवमेव — ंस्क – संस्कृतम् — अस्य वर्ण-वियोगं कुर्वन्तु ।
उत्तर
इन दोनों पदों में दो-दो संयुक्त-व्यञ्जन हैं, इसलिए ये लम्बे बनते हैं।
| संयुक्त-व्यञ्जनम् | पदम् | वर्ण-वियोगः | अर्थः |
|---|---|---|---|
| न्ध्य न् + ध् + य = न्ध्य | सन्ध्यक्षरम् | स् + अ + न् + ध् + य् + अ + क् + ष् + अ + र् + अ + म् (पुस्तके दत्तम्) | सन्ध्यक्षर (ए ऐ ओ औ) |
| ंस्क ं + स् + क = ंस्क | संस्कृतम् | स् + अ + ं + स् + क् + ऋ + त् + अ + म् | संस्कृत भाषा |
प्र.4र्ष्ट्य – धार्ष्ट्यम् = ध् + आ + र् + ष् + ट् + य् + अ + म् । र्त्स्न्य – कार्त्स्न्यम् = क् + आ + र् + त् + स् + न् + य् + अ + म् — एतयोः वैशिष्ट्यं वदन्तु ।
उत्तर
उत्तरम्: ‘धार्ष्ट्यम्’ इत्यत्र चत्वारि व्यञ्जनानि (र् + ष् + ट् + य्) मिलितानि, ‘कार्त्स्न्यम्’ इत्यत्र तु पञ्च व्यञ्जनानि (र् + त् + स् + न् + य्) मिलितानि। अस्मिन् पाठे एतत् दीर्घतमं संयुक्त-व्यञ्जनम्।
(हिन्दी: ‘धार्ष्ट्यम्’ में चार व्यञ्जन एक साथ जुड़े हैं और ‘कार्त्स्न्यम्’ में पाँच — यह इस पाठ का सबसे लम्बा संयुक्त-व्यञ्जन है।)
| संयुक्त-व्यञ्जनम् | पदम् | वर्ण-वियोगः | अर्थः |
|---|---|---|---|
| र्ष्ट्य र् + ष् + ट् + य = र्ष्ट्य | धार्ष्ट्यम् | ध् + आ + र् + ष् + ट् + य् + अ + म् (पुस्तके दत्तम्) | धृष्टता, ढिठाई |
| र्त्स्न्य र् + त् + स् + न् + य = र्त्स्न्य | कार्त्स्न्यम् | क् + आ + र् + त् + स् + न् + य् + अ + म् (पुस्तके दत्तम्) | सम्पूर्णता |
वर्ण-संयोगः — पृष्ठ 28वर्ण-संयोगः
वर्ण-संयोगः
प्र.1वर्ण-संयोगं कुर्वन्तु, पदं च लिखन्तु —
दाशरथिः = द् + आ + श् + अ + र् + अ + थ् + इ + ः
…… = ह् + इ + म् + आ + ल् + अ + य् + अ + ः
…… = क् + ऋ + ष् + ण् + अ + ः
…… = न् + अ + र् + ए + न् + द् + र् + अ + ः
…… = म् + अ + ञ् + ज् + उ + ल् + अ + ः
…… = प् + उ + ष् + क् + अ + र् + अ + ः
…… = क् + उ + क् + क् + उ + ट् + अ + ः
दाशरथिः = द् + आ + श् + अ + र् + अ + थ् + इ + ः
…… = ह् + इ + म् + आ + ल् + अ + य् + अ + ः
…… = क् + ऋ + ष् + ण् + अ + ः
…… = न् + अ + र् + ए + न् + द् + र् + अ + ः
…… = म् + अ + ञ् + ज् + उ + ल् + अ + ः
…… = प् + उ + ष् + क् + अ + र् + अ + ः
…… = क् + उ + क् + क् + उ + ट् + अ + ः
उत्तर
बिखरे वर्णों को क्रम से जोड़कर पद बनाइए —
| वर्णाः | संयुक्त-व्यञ्जनम् | पदम् | अर्थः |
|---|---|---|---|
| द् + आ + श् + अ + र् + अ + थ् + इ + ः | — | दाशरथिः (पुस्तके दत्तम्) | दशरथ का पुत्र (श्रीराम) |
| ह् + इ + म् + आ + ल् + अ + य् + अ + ः | — | हिमालयः | हिमालय पर्वत |
| क् + ऋ + ष् + ण् + अ + ः | ष् + ण = ष्ण | कृष्णः | श्रीकृष्ण |
| न् + अ + र् + ए + न् + द् + र् + अ + ः | न् + द् + र = न्द्र | नरेन्द्रः | राजा, सम्राट् |
| म् + अ + ञ् + ज् + उ + ल् + अ + ः | ञ् + ज = ञ्ज | मञ्जुलः | सुन्दर, रमणीय |
| प् + उ + ष् + क् + अ + र् + अ + ः | ष् + क = ष्क | पुष्करः | कमल |
| क् + उ + क् + क् + उ + ट् + अ + ः | क् + क = क्क | कुक्कुटः | मुर्गा |
प्र.2वर्ण-संयोगं कृत्वा पदानि लिखन्तु —
…… = स् + व् + अ + स् + त् + इ + क् + अ + ः
…… = श् + इ + क् + ष् + अ + क् + अ + ः
…… = स् + अ + ङ् + ग् + अ + ण् + अ + क् + अ + म्
…… = क् + अ + न् + द् + उ + क् + अ + ः
…… = ध् + आ + र् + ष् + ट् + य् + अ + म्
…… = क् + आ + र् + त् + स् + न् + य् + अ + म्
…… = स् + व् + अ + स् + त् + इ + क् + अ + ः
…… = श् + इ + क् + ष् + अ + क् + अ + ः
…… = स् + अ + ङ् + ग् + अ + ण् + अ + क् + अ + म्
…… = क् + अ + न् + द् + उ + क् + अ + ः
…… = ध् + आ + र् + ष् + ट् + य् + अ + म्
…… = क् + आ + र् + त् + स् + न् + य् + अ + म्
उत्तर
शेष छह पद —
| वर्णाः | संयुक्त-व्यञ्जनम् | पदम् | अर्थः |
|---|---|---|---|
| स् + व् + अ + स् + त् + इ + क् + अ + ः | स् + त = स्त | स्वस्तिकः | मङ्गल-चिह्न |
| श् + इ + क् + ष् + अ + क् + अ + ः | क् + ष = क्ष | शिक्षकः | अध्यापक |
| स् + अ + ङ् + ग् + अ + ण् + अ + क् + अ + म् | ङ् + ग = ङ्ग | सङ्गणकम् | सङ्गणक-यन्त्र (Computer) |
| क् + अ + न् + द् + उ + क् + अ + ः | न् + द = न्द | कन्दुकः | गेंद |
| ध् + आ + र् + ष् + ट् + य् + अ + म् | र् + ष् + ट् + य = र्ष्ट्य | धार्ष्ट्यम् | धृष्टता, ढिठाई |
| क् + आ + र् + त् + स् + न् + य् + अ + म् | र् + त् + स् + न् + य = र्त्स्न्य | कार्त्स्न्यम् | सम्पूर्णता |
वयं शब्दार्थान् जानीमः — पृष्ठ 29–30शब्दार्थाः
शब्दार्थाः
प्र.1वयं शब्दार्थान् जानीमः — तालिकायाः अन्तिमे स्तम्भे मातृभाषया अर्थं लिखन्तु । (पृष्ठ 29–30)
| शब्दः | अर्थः | हिन्दी | English | मातृभाषया अर्थं लिखन्तु |
|---|---|---|---|---|
| अर्णवः | समुद्रः | सागर | Sea / Ocean | …… |
| उष्ट्रः | क्रमेलकः | ऊँट | Camel | …… |
| बाह्यम् | बहिः स्थितम् | बाहरी | External | …… |
| ग्रहणम् | स्वीकरणम् / धारणम् | स्वीकार करना / पकड़ना | Taking / holding | …… |
| वज्रम् | इन्द्रस्य आयुधम् / हीरकम् | इन्द्र का शस्त्र / हीरा | Indra’s weapon / Diamond | …… |
| द्रष्टा | यः पश्यति | देखने वाला | Spectator | …… |
| ब्रह्म | परमात्मा | परमेश्वर | Ultimate Reality / One Supreme God | …… |
| देवाः | सृष्टेः पूज्याः शक्तयः, विभूतयः च | संसार की पूजनीय शक्तियाँ एवं विभूतियाँ | Divine forces, powers & entities of the Universe | …… |
| ऋषिः | मन्त्रद्रष्टा | तपस्वी | Sage / Seer | …… |
| प्रगतिः | उन्नतिः | विकास | Development | …… |
| ब्रह्मचारी | विद्या-संयम-व्रती | विद्या व संयम व्रत रखने वाला | Celibate | …… |
| जाह्नवी | जह्नोः ऋषेः पुत्री – गङ्गा | जह्नु ऋषि की पुत्री – गङ्गा | Rishi Jahnu’s daughter – Ganga | …… |
| सप्तर्षिः | सप्तानाम् ऋषीणां समूहः | सात महान् ऋषियों का समूह | Group of Seven Great Sages | …… |
| ढक्का | डमरुः | ढोल, डंका, नगाड़ा | Drum | …… |
| वित्तम् | धनम् | धन / पैसे | Money / prosperity | …… |
| पङ्कजम् | पद्मम् | कमल | Lotus | …… |
| सन्धिः | द्वयोः वर्णयोः मेलनम् | दो वर्णों का मेल | Joining of two letters | …… |
| सँस्कर्ता | यः संस्कारं करोति | संस्कार करने वाला | Performer of Samskaras | …… |
| काँस्कान् | कान् कान् | किन-किन को | To whom all | …… |
| कस्मिँश्चिद् | कुत्रचिद् | कहीं पर / किसी में | Somewhere | …… |
| संयमः | आत्मानुशासनम् | आत्म-नियन्त्रण | Self-control | …… |
| संवादः | परस्पर-सम्भाषणम् | सौहार्दपूर्ण चर्चा | Discussion / interaction | …… |
| प्रातःकालः | प्रभात-वेला | सुबह का समय | Morning Time | …… |
| राष्ट्रम् | देशः | राष्ट्र / देश | Nation | …… |
| मत्स्यः | मीनः | मछली | Fish | …… |
| धार्ष्ट्यम् | धृष्टता | ढिठाई | Audacity | …… |
| कार्त्स्न्यम् | सम्पूर्णता | संपूर्णता | Entirety | …… |
| दाशरथिः | दशरथस्य पुत्रः | दशरथ का पुत्र | Dasharatha’s Son | …… |
| नरेन्द्रः | नृपः / सम्राट् | राजा / सम्राट् | King / Emperor | …… |
| मञ्जुलः | सुन्दरः | रमणीय | Lovely / charming | …… |
| पुष्करम् | पद्मम् | कमल | Lotus | …… |
| स्वस्तिकः | मङ्गल-चिह्नम् | शुभ चिह्न | Auspicious symbol | …… |
| सङ्गणकम् | सङ्गणक-यन्त्रम् | सङ्गणक | Computer | …… |
| कन्दुकः | गेन्दुकः | गेंद | Ball | …… |
उत्तर
अन्तिम स्तम्भ में हर शब्द का अर्थ अपनी मातृभाषा में लिखना है। मातृभाषा हिन्दी हो तो उत्तर यह है (दूसरी भाषा वाले यही अर्थ अपनी भाषा में लिखें) —
| शब्दः | मातृभाषया अर्थः (हिन्दी) |
|---|---|
| अर्णवः | सागर |
| उष्ट्रः | ऊँट |
| बाह्यम् | बाहरी |
| ग्रहणम् | स्वीकार करना / पकड़ना |
| वज्रम् | इन्द्र का शस्त्र / हीरा |
| द्रष्टा | देखने वाला |
| ब्रह्म | परमेश्वर |
| देवाः | संसार की पूजनीय शक्तियाँ एवं विभूतियाँ |
| ऋषिः | तपस्वी |
| प्रगतिः | विकास |
| ब्रह्मचारी | विद्या व संयम व्रत रखने वाला |
| जाह्नवी | जह्नु ऋषि की पुत्री – गङ्गा |
| सप्तर्षिः | सात महान् ऋषियों का समूह |
| ढक्का | ढोल, डंका, नगाड़ा |
| वित्तम् | धन / पैसे |
| पङ्कजम् | कमल |
| सन्धिः | दो वर्णों का मेल |
| सँस्कर्ता | संस्कार करने वाला |
| काँस्कान् | किन-किन को |
| कस्मिँश्चिद् | कहीं पर / किसी में |
| संयमः | आत्म-नियन्त्रण |
| संवादः | सौहार्दपूर्ण चर्चा |
| प्रातःकालः | सुबह का समय |
| राष्ट्रम् | राष्ट्र / देश |
| मत्स्यः | मछली |
| धार्ष्ट्यम् | ढिठाई |
| कार्त्स्न्यम् | संपूर्णता |
| दाशरथिः | दशरथ का पुत्र |
| नरेन्द्रः | राजा / सम्राट् |
| मञ्जुलः | रमणीय |
| पुष्करम् | कमल |
| स्वस्तिकः | शुभ चिह्न |
| सङ्गणकम् | सङ्गणक |
| कन्दुकः | गेंद |
परियोजनाकार्यम् — पृष्ठ 30परियोजना
परियोजनाकार्यम्
प्र.1प्रथम-पाठद्वयं विहाय अस्मिन् पुस्तके आगतानां दशानां संयुक्त-व्यञ्जन-पदानां संग्रहणं कुर्वन्तु । तेषां वर्ण-वियोगम् अपि कुर्वन्तु । यथा — वृक्षः (तृतीय-पाठे) = व् + ऋ + क् + ष् + अ + ः ; वैद्या (तृतीय-पाठे) = व् + ऐ + द् + य् + आ ।
उत्तर
(तीसरे पाठ और आगे के पाठों से चुने गए पद) —
| क्रमः | पदम् | पाठः | वर्ण-वियोगः | संयुक्त-व्यञ्जनम् |
|---|---|---|---|---|
| — | वृक्षः | तृतीय-पाठे | व् + ऋ + क् + ष् + अ + ः (पुस्तके दत्तम्) | क् + ष = क्ष |
| — | वैद्या | तृतीय-पाठे | व् + ऐ + द् + य् + आ (पुस्तके दत्तम्) | द् + य = द्य |
| 1 | पत्रम् | तृतीय-पाठे | प् + अ + त् + र् + अ + म् | त् + र = त्र |
| 2 | चक्रम् | तृतीय-पाठे | च् + अ + क् + र् + अ + म् | क् + र = क्र |
| 3 | पुस्तकम् | तृतीय-पाठे | प् + उ + स् + त् + अ + क् + अ + म् | स् + त = स्त |
| 4 | गच्छति | तृतीय-पाठे | ग् + अ + च् + छ् + अ + त् + इ | च् + छ = च्छ |
| 5 | क्रीडति | तृतीय-पाठे | क् + र् + ई + ड् + अ + त् + इ | क् + र = क्र |
| 6 | सूर्यः | पञ्चम-पाठे | स् + ऊ + र् + य् + अ + ः | र् + य = र्य |
| 7 | चन्द्रः | पञ्चम-पाठे | च् + अ + न् + द् + र् + अ + ः | न् + द् + र = न्द्र |
| 8 | नक्षत्रम् | पञ्चम-पाठे | न् + अ + क् + ष् + अ + त् + र् + अ + म् | क् + ष = क्ष, त् + र = त्र |
| 9 | मङ्गलः | पञ्चम-पाठे | म् + अ + ङ् + ग् + अ + ल् + अ + ः | ङ् + ग = ङ्ग |
| 10 | अष्ट | पञ्चम-पाठे | अ + ष् + ट् + अ | ष् + ट = ष्ट |
आप अपनी पुस्तक से दूसरे पद भी चुन सकते हैं — बस वे पहले दो पाठों के न हों।
Chapter 2 of 16 – Sanskrit
- Previous: Chapter 1 Vayam Varnamalam Pathamah
- Next: Chapter 3 Eshah Kah Esha Ka Etat Kim
- All chapters: NCERT Solutions Class 6 Sanskrit
Also for This Chapter
NCERT Solutions Class 6 Sanskrit Chapter 2 Sanyukta Vyanjanani – Overview
| Class | Class 6 |
| Subject | Sanskrit |
| Chapter | 2 – Sanyukta Vyanjanani |
| Session | 2027 |
| Format | Full answers on this page + PDF |
NCERT Solutions Class 6 Sanskrit Chapter 2 – FAQs
Where can I download NCERT Solutions Class 6 Sanskrit Chapter 2 Sanyukta Vyanjanani PDF?
Read every answer on this page, or download the free PDF from the table at the top.
Is this for the 2027 session?
Yes, it follows the latest NCERT Class 6 Sanskrit book for 2027.
How many questions are solved in NCERT Class 6 Sanskrit Chapter 2?
All questions of the chapter – the in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises.
How should I use these solutions?
Read the chapter in the NCERT book first, attempt the questions yourself, then check your answers here.