NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 2 Sanyukta Vyanjanani provide clear, step-by-step answers to every exercise and in-text question from the chapter Sanyukta Vyanjanani of the NCERT textbook Deepakam. Prepared by subject experts as per the latest NCERT (CBSE) syllabus for 2026-27, these NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit help you understand each concept, write exam-ready answers, and check your own solutions. You can read them online below or download the free Class 6 Sanskrit Chapter 2 question-answer PDF.
NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 2 Sanyukta Vyanjanani
- Class: Class 6
- Subject: Sanskrit
- Chapter: Chapter 2 – Sanyukta Vyanjanani
- Textbook: Deepakam (NCERT)
- Study material: NCERT Solutions – questions with answers, free PDF
These solutions answer all the exercise questions of Chapter 2 Sanyukta Vyanjanani — including the in-text questions, short-answer and long-answer questions, and activities — with complete explanations so you can follow the method, not just the final answer. Read the full solutions below.
NCERT Solutions Class 6 Sanskrit Chapter 2 संयुक्त-व्यञ्जनानि View Download
NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 2 PDF Download
You can read the NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 2 online above, or download the complete question-answer PDF to study Sanyukta Vyanjanani offline at any time.
NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 2 PDF Download Link – Click Here to Download Solutions PDF
Questions Covered in This Chapter
These NCERT Solutions answer all 22 questions of this chapter. The questions solved are:
- द्वयोः बहूनां वा व्यञ्जन-वर्णानां मेलनेन संयुक्त-व्यञ्जनानि भवन्ति — क्ष, कक्षा, त्र, पत्रम्, ज्ञ, ज्ञानम्, द्य, विद्या । एतेषां वर्ण-वियोगं पश्यन्तु, संयुक्त-व्यञ्जनस्य निर्माणं च वदन्तु ।
- एवं सर्वेषां व्यञ्जनानां — सर्वैः व्यञ्जनैः सह मेलनं सम्भवति । तेन बहुविधानि संयुक्त-व्यञ्जनानि भवन्ति — क्य, क्र, द्म, र्ण, न्द्र, ष्ट्र, न्त्र, ष्ठ्य, न्ध्य । एतेषां पदानि लिखन्तु ।
- * एतानि संयुक्त-व्यञ्जनानि नवीनाः वर्णाः न सन्ति, अपितु पृथक्-पृथक् संयुक्त-व्यञ्जन-वर्णानां विशिष्टा लेखन-शैली एव । एतैः सह आगतः स्वरः संयुक्त-व्यञ्जनेषु अन्तर्भूतः नास्ति । — अस्याः टिप्पण्याः आशयं स्पष्टीकुर्वन्तु ।
- वर्ण-वियोगं कुर्वन्तु — अजः = अ + ज् + अ + ः । (रामः, हरिः, सीता, गुरुः, वधूः, ऋषिः तथा मातॄणम् = म् + आ + त् + ॠ + ण् + अ + म्, कॢप्तम् = क् + ऌ + प् + त् + अ + म्, ऌकारः, देवाः, एकैकः, ओम्, औषधम्)
- क्य – वाक्यम् = व् + आ + क् + य् + अ + म् । एवमेव — न्य – मूर्धन्यः, व्य – तालव्यः, ह्य – बाह्यम् — एतेषां वर्ण-वियोगं कुर्वन्तु ।
- क्र – क्रीडा = क् + र् + ई + ड् + आ । एवमेव — ग्र – ग्रहणम्, ज्र – वज्रः, द्र – द्रष्टा, प्र – प्रगतिः, ब्र – ब्रह्म — एतेषां वर्ण-वियोगं कुर्वन्तु ।
- ध्व – ध्वनिः = ध् + व् + अ + न् + इ + ः । एवमेव — ह्म – ब्रह्मचारी, ह्न – जाह्नवी, स्व – सरस्वती — एतेषां वर्ण-वियोगं कुर्वन्तु ।
- र्ण – वर्णः = व् + अ + र् + ण् + अ + ः । एवमेव — र्म – कर्म, र्ष – सप्तर्षिः — एतेषां वर्ण-वियोगं कुर्वन्तु ।
- क्क – ढक्का = ढ् + अ + क् + क् + आ । द्म – पद्मम् = प् + अ + द् + म् + अ + म् । एवमेव — त्त – वित्तम्, द्ध – सिद्धार्थः, ब्द – शब्दः — एतेषां वर्ण-वियोगं कुर्वन्तु ।
- ङ्क – पङ्कजम्, ञ्ज – व्यञ्जनम्, ण्ठ – कण्ठः, न्ध – सन्धिः, म्भ – प्रारम्भः — एतेषां वर्ण-वियोगं कुर्वन्तु ।
- स्क – सँस्कर्ता = स् + अँ + स् + क् + अ + र् + त् + आ । एवमेव — स्क – काँस्कान्, स्मिँ – कस्मिँश्चिद् — एतेषां वर्ण-वियोगं कुर्वन्तु ।
- ंय – संयमः = स् + अ + ं + य् + अ + म् + अ + ः । एवमेव — ंव – संवादः, ंस – हंसः — एतेषां वर्ण-वियोगं कुर्वन्तु ।
- ःख – दुःखम् = द् + उ + ः + ख् + अ + म् । एवमेव — ःक – प्रातःकालः — अस्य वर्ण-वियोगं कुर्वन्तु ।
- न्द्र – इन्द्रः = इ + न् + द् + र् + अ + ः — त्रयाणां व्यञ्जनानां मेलनं कथं भवति ?
- न्त्र – मन्त्री, ष्ट्र – राष्ट्रम् — एतयोः वर्ण-वियोगं कुर्वन्तु ।
- ण्ठ्य – कण्ठ्यः = क् + अ + ण् + ठ् + य् + अ + ः । एवमेव — न्त्य – दन्त्यः, त्स्य – मत्स्यः, ष्ठ्य – ओष्ठ्यः — एतेषां वर्ण-वियोगं कुर्वन्तु ।
- न्ध्य – सन्ध्यक्षरम् = स् + अ + न् + ध् + य् + अ + क् + ष् + अ + र् + अ + म् । एवमेव — ंस्क – संस्कृतम् — अस्य वर्ण-वियोगं कुर्वन्तु ।
- र्ष्ट्य – धार्ष्ट्यम् = ध् + आ + र् + ष् + ट् + य् + अ + म् । र्त्स्न्य – कार्त्स्न्यम् = क् + आ + र् + त् + स् + न् + य् + अ + म् — एतयोः वैशिष्ट्यं वदन्तु ।
- वर्ण-संयोगं कुर्वन्तु, पदं च लिखन्तु — दाशरथिः = द् + आ + श् + अ + र् + अ + थ् + इ + ः । (…… = ह् + इ + म् + आ + ल् + अ + य् + अ + ः ; …… = क् + ऋ + ष् + ण् + अ + ः ; …… = न् + अ + र् + ए + न् + द् + र् + अ + ः ; …… = म् + अ + ञ् + ज् + उ + ल् + अ + ः ; …… = प् + उ + ष् + क् + अ + र् + अ + ः ; …… = क् + उ + क् + क् + उ + ट् + अ + ः)
- …… = स् + व् + अ + स् + त् + इ + क् + अ + ः ; …… = श् + इ + क् + ष् + अ + क् + अ + ः ; …… = स् + अ + ङ् + ग् + अ + ण् + अ + क् + अ + म् ; …… = क् + अ + न् + द् + उ + क् + अ + ः ; …… = ध् + आ + र् + ष् + ट् + य् + अ + म् ; …… = क् + आ + र् + त् + स् + न् + य् + अ + म् — पदानि लिखन्तु ।
- मातृभाषया अर्थं लिखन्तु — (शब्दः / अर्थः / हिन्दी / English तालिकायाः अन्तिमः स्तम्भः, पृष्ठ 29–30) ।
- प्रथम-पाठद्वयं विहाय अस्मिन् पुस्तके आगतानां दशानां संयुक्त-व्यञ्जन-पदानां संग्रहणं कुर्वन्तु । तेषां वर्ण-वियोगम् अपि कुर्वन्तु । यथा — वृक्षः (तृतीय-पाठे) = व् + ऋ + क् + ष् + अ + ः ; वैद्या (तृतीय-पाठे) = व् + ऐ + द् + य् + आ ।
Chapter at a Glance
- पाठ की पहली बात — द्वयोः बहूनां वा व्यञ्जन-वर्णानां मेलनेन संयुक्त-व्यञ्जनानि भवन्ति। जब एक व्यञ्जन अपना स्वर छोड़कर (हलन्त के साथ) दूसरे व्यञ्जन से जुड़ता है, तब संयुक्त-व्यञ्जन बनता है — क् + ष = क्ष , त् + र = त्र , ज् + ञ = ज्ञ , द् + य = द्य ।
- ये नए वर्ण नहीं हैं। पुस्तक की टिप्पणी स्पष्ट कहती है — “एतानि संयुक्त-व्यञ्जनानि नवीनाः वर्णाः न सन्ति, अपितु … विशिष्टा लेखन-शैली एव।” और “एतैः सह आगतः स्वरः संयुक्त-व्यञ्जनेषु अन्तर्भूतः नास्ति।” — यानी ‘क्ष’ में सुनाई देने वाला ‘अ’ जोड़े का हिस्सा नहीं, अलग वर्ण है।
- वर्ण-वियोगः (पृष्ठ 26–28) — पद को उसके वर्णों में तोड़ना: अजः = अ + ज् + अ + ः। हर व्यञ्जन हलन्त के साथ, हर मात्रा पूरा स्वर बनकर, और अनुस्वार (ं) तथा विसर्ग (ः) अलग वर्ण गिनकर लिखे जाते हैं। छिपे हुए ‘अ’ को गिनना ही इस अभ्यास की असली परीक्षा है।
- जोड़ दो से पाँच व्यञ्जनों तक होता है — दो: क्ष, त्र, ङ्क, ञ्ज; तीन: न्द्र, ष्ट्र, ण्ठ्य, न्ध्य; चार: र्ष्ट्य (धार्ष्ट्यम्); पाँच: र्त्स्न्य (कार्त्स्न्यम्) — यह संस्कृत का सबसे लम्बा संयुक्त-व्यञ्जन है।
- ‘र्’ की दो शैलियाँ — ‘र्’ पहले हो तो ऊपर रेफ बनता है (अ + र् + ण = अर्णवः), और बाद में हो तो नीचे रकार (क् + र = क्र)। तथा पञ्चम-वर्ण-नियम — हर वर्ग के व्यञ्जन से पहले उसी वर्ग का पञ्चम वर्ण आता है: ङ्क, ञ्ज, ण्ठ, न्ध, म्भ।
- अनुस्वार ( ं ) और अनुनासिक ( ँ ) की गिनती अलग है — ‘ं’ स्वतन्त्र वर्ण है (संयमः = स् + अ + ं + य् + अ + म् + अ + ः), पर ‘ँ’ स्वर पर ही लगता है, इसलिए ‘सँस्कर्ता’ में ‘अँ’ एक ही वर्ण गिना जाता है। वर्ण-संयोगः इसका उल्टा काम है — बिखरे वर्णों से पद बनाना।
How to Download NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 2 PDF
Follow these simple steps to get the Sanyukta Vyanjanani questions-and-answers PDF from Deepakam.
- Search NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 2 aglasem and open this page.
- Read the exercise questions with answers for Sanyukta Vyanjanani shown above.
- Click the Download PDF link to save the Sanyukta Vyanjanani solutions to your device.
NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit – All Chapters
There are more chapters to study besides Sanyukta Vyanjanani in Sanskrit. Here are the NCERT Solutions for all chapters of Class 6 Sanskrit.
- Chapter 1 Vayam Varnamalam Pathamah
- Chapter 2 Sanyukta Vyanjanani
- Chapter 3 Eshah Kah Esha Ka Etat Kim
- Chapter 4 Aham Cha Tvam Cha
- Chapter 5 Sankhyaganana Nanu Sarala
- Chapter 6 Aham Pratah Uttishthami
- Chapter 7 Shurah Vayam Dhirah Vayam
- Chapter 8 Sah Eva Mahan Chitrakarah
- Chapter 9 Atithidevo Bhava
- Chapter 10 Buddhih Sarvarthasadhika
- Chapter 11 Yah Janati Sah Panditah
- Chapter 12 Tvam Apanam Gachchha
- Chapter 13 Prithivyam Trini Ratnani
- Chapter 14 Alasyam Hi Manushyanam
- Chapter 15 Madhavasya Priyam Angam
- Chapter 16 Vrikshah Satpurushah Iva
NCERT Solutions for Class 6 – All Subjects
Just like Chapter 2 of Sanskrit, you can get the exercise questions with answers for every other subject of Class 6. Here are the NCERT Solutions for all subjects of Class 6.
NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 2 – An Overview
The key highlights of this study material are as follows.
| Aspects | Details |
|---|---|
| Class | Class 6 |
| Subject | Sanskrit |
| Chapter Number | Chapter 2 |
| Chapter Name | Sanyukta Vyanjanani |
| Book Name | Deepakam |
| Book By | NCERT (National Council of Educational Research and Training) |
| Educational Resource Here | NCERT Solutions of Class 6 Sanskrit Chapter 2 for all exercises |
| More Questions Answers of This Subject | NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit |
| Download Book Chapter | NCERT Book Class 6 Sanskrit |
| All Questions Answers For This Class | NCERT Solutions for Class 6 |
| Complete Solutions | NCERT Solutions |
NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 2 Sanyukta Vyanjanani – FAQs
What are the NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 2 Sanyukta Vyanjanani?
They are the complete, step-by-step answers to all the exercise and in-text questions of Chapter 2 Sanyukta Vyanjanani from the NCERT Class 6 Sanskrit textbook Deepakam, written by experts as per the latest NCERT syllabus.
How can I download the Class 6 Sanskrit Chapter 2 solutions PDF for free?
Open this page on aglasem, read the Sanyukta Vyanjanani questions with answers, and click the “Download Solutions PDF” link. The Class 6 Sanskrit Chapter 2 NCERT Solutions PDF is completely free to download.
Are these NCERT Solutions as per the latest 2026-27 syllabus?
Yes. The NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 2 are based on the latest NCERT textbook Deepakam and the current 2026-27 CBSE syllabus, so the questions and answers match what you study in class.
Where can I get NCERT Solutions for the other chapters of Class 6 Sanskrit?
You can find the answers to every chapter on the NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit page, and solutions for every subject on the NCERT Solutions for Class 6 page.
How do NCERT Solutions help in exam preparation?
They show the correct method to solve each question, help you write answers the way they are expected in exams, let you check and correct your own work, and save revision time — which together improve your marks in Class 6 Sanskrit.
If you have any queries on NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 2 Sanyukta Vyanjanani, then please ask in the comments below.
