NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 12 Tvam Apanam Gachchha – step-by-step answers to every exercise and in-text question of the chapter, as per the latest NCERT syllabus for 2027. Read them online or download the free question-answer PDF.
दीपकम् (कक्षा 6) का द्वादशः पाठः — त्वम् आपणं गच्छ (पृष्ठ 121–129)। यह एक संवाद है — माँ (अम्बा) राकेश को सूची, थैला और पैसे देकर बाज़ार भेजती है, और दुकानदार (आपणिकः) से राकेश सामान खरीदता है। इस पाठ में लोट्लकार (आज्ञा / प्रार्थना) के रूप सिखाए गए हैं — गच्छतु, गच्छ, गच्छानि आदि। नीचे संवाद का हिन्दी अनुवाद, पठन्तु अवगच्छन्तु, वयं शब्दार्थान् जानीमः, पठ्-धातु की रूप-तालिका, वयम् अभ्यासं कुर्मः (प्रश्न १–९), योग्यताविस्तरः और परियोजनाकार्यम् क्रम से दिए गए हैं।
NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 12 Tvam Apanam Gachchha PDF
All the answers are on this page below. The PDF also explains every answer – why it is right and how to check it – so download it for revision.
| Chapter | Download | |
|---|---|---|
| Solutions PDF | Tvam Apanam Gachchha | View PDF |
पाठ का हिंदी अनुवाद
घर पर — अम्बा और राकेश (पृष्ठ 121)
दुकान पर — राकेश और आपणिक (पृष्ठ 122)
शर्करा – एककिलोमिता
गुडः – एककिलोमितः
द्विदलम् – एककिलोमितम्
सर्षपः – पादकिलोमितः
चीनी – एक किलो
गुड़ – एक किलो
दाल – एक किलो
सरसों – पाव (चौथाई) किलो
पठन्तु अवगच्छन्तु — चित्रों के वाक्य (पृष्ठ 123)
लोट्लकार का परिचय (पृष्ठ 124)
प्रथमपुरुषः – पठतु, पठताम्, पठन्तु
मध्यमपुरुषः – पठ, पठतम्, पठत
उत्तमपुरुषः – पठानि, पठाव, पठाम
प्रथम पुरुष – वह पढ़े, वे दोनों पढ़ें, वे सब पढ़ें
मध्यम पुरुष – तुम पढ़ो, तुम दोनों पढ़ो, तुम सब पढ़ो
उत्तम पुरुष – मैं पढ़ूँ, हम दोनों पढ़ें, हम सब पढ़ें
योग्यताविस्तरः — कुरु उपकारं, कुरु उद्धारम् (वासुदेवद्विवेदी शास्त्री) (पृष्ठ 129)
मा भज दैन्यं, मा भज शोकं मुदितमना भव, मोदय लोकम्॥
कुरु उपकारं, कुरु उद्धारम् अपनय भारं, त्यज अपकारम्॥
पाहि अनाथं, पालय दीनं लालय जननी-जनक-विहीनम्॥
मा नय क्षणमपि व्यर्थं समयं कुरु सकलं निजकार्यं सभयम्॥
प्रथमपुरुषः – अतु, अताम्, अन्तु
मध्यमपुरुषः – अ, अतम्, अत
उत्तमपुरुषः – आनि, आव, आम
NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 12 Tvam Apanam Gachchha – Questions and Answers
All questions of the chapter are answered below, in the order of the book – in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises. Each answer is written the way you would write it in the exam.
द्वादशः पाठः — त्वम् आपणं गच्छ (गृहे अम्बायाः राकेशस्य च संवादः) — पृष्ठ 121पाठस्य प्रथमः भागः — माता पुत्रम् आपणं प्रेषयति (पुस्तक का पठन-पृष्ठ — यहाँ के प्रश्न अभ्यास के लिए जोड़े गए हैं)
राकेशः — आम् अम्ब ! कथय किं कार्यं करवाणि ?
…
अम्बा — अस्तु । मार्गे यानानां गतिं पश्यतु । अनन्तरं सावधानं पारं गच्छतु ।
राकेशः — आम् । अहं गच्छामि ।
— अस्य सम्पूर्णस्य संवादस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु ।
पृष्ठ 121 के संवाद का हिन्दी अनुवाद —
| संस्कृतम् (मूल संवादः) | हिन्दी अनुवादः |
|---|---|
| अम्बा — राकेश ! कुत्र असि ? अत्र आगच्छ । | माँ — राकेश! कहाँ हो? यहाँ आओ। |
| राकेशः — आम् अम्ब ! कथय किं कार्यं करवाणि ? | राकेश — हाँ माँ! बताइए, मैं क्या काम करूँ? |
| अम्बा — अद्य तव तातः कार्यालयात् विलम्बेन आगमिष्यति । त्वम् आपणं गच्छ । वस्तूनि आनय । वस्तूनां नामावली अपि अत्र अस्ति । | माँ — आज तुम्हारे पिताजी कार्यालय से देर से आएँगे। तुम बाज़ार जाओ। सामान ले आओ। सामान की सूची भी यहीं है। |
| राकेशः — अस्तु । स्यूतं ददातु । वस्तूनां नामावलीम् अहं स्वीकरोमि । | राकेश — ठीक है। थैला दीजिए। सामान की सूची मैं ले लेता हूँ। |
| अम्बा — स्वीकुरु । धनम् अपि नय । | माँ — ले लो। पैसे भी ले जाओ। |
| राकेशः — अम्ब ! इतोऽपि एकं वस्तु स्वीकरवाणि ? | राकेश — माँ! इसके अलावा एक चीज़ और ले लूँ? |
| अम्बा — चाकलेहम् इच्छति खलु वत्स ! जानातु, अधिकं चाकलेह-खादनं स्वास्थ्याय हानिकरं भवति । | माँ — चॉकलेट चाहिए न, बेटा! (यह भी) जान लो — ज़्यादा चॉकलेट खाना स्वास्थ्य के लिए हानिकारक होता है। |
| राकेशः — केवलम् अद्य एव स्वीकरोमि । | राकेश — केवल आज ही लूँगा। |
| अम्बा — अस्तु । मार्गे यानानां गतिं पश्यतु । अनन्तरं सावधानं पारं गच्छतु । | माँ — ठीक है। रास्ते में गाड़ियों की चाल (आवाजाही) देख लेना। उसके बाद सावधानी से (सड़क के) उस पार जाना। |
| राकेशः — आम् । अहं गच्छामि । | राकेश — हाँ। मैं जा रहा हूँ। |
| (चित्रस्य अधः) राकेशः विपणिं गच्छति । | (चित्र के नीचे) राकेश बाज़ार जा रहा है। |
पृष्ठ 121 पर मोटे (लाल) अक्षरों में छपे ग्यारह क्रियापद — सब लोट्लकार के हैं:
| पदम् | धातुः | पुरुषः | वचनम् | हिन्दी अर्थः |
|---|---|---|---|---|
| आगच्छ | आ + गम् (गच्छ्) | मध्यमपुरुषः | एकवचनम् | (तुम) आओ |
| करवाणि | कृ | उत्तमपुरुषः | एकवचनम् | (मैं) करूँ |
| गच्छ | गम् (गच्छ्) | मध्यमपुरुषः | एकवचनम् | (तुम) जाओ |
| आनय | आ + नी (नय्) | मध्यमपुरुषः | एकवचनम् | (तुम) ले आओ |
| ददातु | दा | प्रथमपुरुषः | एकवचनम् | (आप) दीजिए |
| स्वीकुरु | स्वी + कृ | मध्यमपुरुषः | एकवचनम् | (तुम) ले लो |
| नय | नी (नय्) | मध्यमपुरुषः | एकवचनम् | (तुम) ले जाओ |
| स्वीकरवाणि | स्वी + कृ | उत्तमपुरुषः | एकवचनम् | (मैं) ले लूँ |
| जानातु | ज्ञा | प्रथमपुरुषः | एकवचनम् | (आप) जान लीजिए |
| पश्यतु | दृश् (पश्य्) | प्रथमपुरुषः | एकवचनम् | (आप) देखिए |
| गच्छतु | गम् (गच्छ्) | प्रथमपुरुषः | एकवचनम् | (आप) जाइए |
द्वादशः पाठः — त्वम् आपणं गच्छ (आपणे राकेशस्य आपणिकस्य च संवादः) — पृष्ठ 122पाठस्य द्वितीयः भागः — वस्तूनि, मूल्यम्, अवशिष्टं धनं च (पुस्तक का पठन-पृष्ठ — यहाँ के प्रश्न अभ्यास के लिए जोड़े गए हैं)
आपणिकः — पश्यामि ।
…
आपणिकः — पुनरपि आगच्छतु ।
— अस्य संवादस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु ।
पृष्ठ 122 के संवाद का हिन्दी अनुवाद —
| संस्कृतम् (मूल संवादः) | हिन्दी अनुवादः |
|---|---|
| राकेशः — महोदय ! कृपया एतां नामावलीं पश्यतु, वस्तूनि च ददातु । | राकेश — महोदय! कृपया यह सूची देखिए और सामान दीजिए। |
| आपणिकः — पश्यामि । | दुकानदार — देखता हूँ। |
| मुद्गः — अर्धकिलोमितः । शर्करा — एककिलोमिता । गुडः — एककिलोमितः । द्विदलम् — एककिलोमितम् । सर्षपः — पादकिलोमितः । | मूँग — आधा किलो। चीनी — एक किलो। गुड़ — एक किलो। दाल — एक किलो। सरसों — पाव (चौथाई) किलो। |
| सर्वं सिद्धम् अस्ति । स्यूतं ददातु, तत्र स्थापयामि । | सब तैयार है। थैला दीजिए, उसमें रख देता हूँ। |
| राकेशः — अस्तु, कति रूप्यकाणि यच्छानि ? | राकेश — ठीक है, कितने रुपये दूँ? |
| आपणिकः — चत्वारि शतानि षष्टिं (४६०) च रूप्यकाणि ददातु । | दुकानदार — चार सौ साठ (४६०) रुपये दीजिए। |
| राकेशः — महोदय ! नीलवर्णा लेखनी अस्ति किम् ? | राकेश — महोदय! नीले रंग की कलम है क्या? |
| आपणिकः — आम्, अस्ति । | दुकानदार — हाँ, है। |
| राकेशः — एकं चाकलेहम् एकां लेखनीं च ददातु । तस्य मूल्यम् अपि योजयतु । | राकेश — एक चॉकलेट और एक कलम दीजिए। उसका मूल्य भी (हिसाब में) जोड़ दीजिए। |
| आपणिकः — अस्तु । लेखन्याः विंशतिं रूप्यकाणि चाकलेहस्य दश रूप्यकाणि च योजयामि । आहत्य नवत्यधिकानि चत्वारि शतानि (४९०) रूप्यकाणि ददातु । | दुकानदार — ठीक है। कलम के बीस रुपये और चॉकलेट के दस रुपये जोड़ता हूँ। कुल मिलाकर चार सौ नब्बे (४९०) रुपये दीजिए। |
| राकेशः — आम् , पञ्च शतानि (५००) रूप्यकाणि सन्ति । स्वीकरोतु, अवशिष्टं च ददातु । | राकेश — हाँ, (मेरे पास) पाँच सौ (५००) रुपये हैं। लीजिए, और बाकी (पैसे) दे दीजिए। |
| आपणिकः — सर्वं स्यूते स्थापितम् अस्ति । दश (१०) रूप्यकाणि अवशिष्टानि, स्वीकरोतु । | दुकानदार — सब कुछ थैले में रख दिया गया है। दस (१०) रुपये बाकी हैं, ले लीजिए। |
| राकेशः — अस्तु । धन्यवादः । | राकेश — ठीक है। धन्यवाद। |
| आपणिकः — पुनरपि आगच्छतु । | दुकानदार — फिर आइएगा। |
राकेश ने मूँग, चीनी, गुड़, दाल, सरसों, एक नीली लेखनी और एक चाकलेह खरीदा। कुल मूल्य ४९० रूप्यकाणि, अवशिष्टं धनम् १० रूप्यकाणि।
| वस्तु | परिमाणम् | हिन्दी |
|---|---|---|
| मुद्गः | अर्धकिलोमितः | मूँग — ½ किलो |
| शर्करा | एककिलोमिता | चीनी — 1 किलो |
| गुडः | एककिलोमितः | गुड़ — 1 किलो |
| द्विदलम् | एककिलोमितम् | दाल — 1 किलो |
| सर्षपः | पादकिलोमितः | सरसों — ¼ किलो |
| लेखनी (नीलवर्णा) | एका | नीली कलम — 1 |
| चाकलेहः | एकः | चॉकलेट — 1 |
लेखन्याः मूल्यम् = २० रूप्यकाणि
चाकलेहस्य मूल्यम् = १० रूप्यकाणि
आहत्य (कुल मूल्य) = ४६० + २० + १० = ४९० रूप्यकाणि
राकेशेन दत्तं धनम् = ५०० रूप्यकाणि
अवशिष्टम् = ५०० − ४९० = १० रूप्यकाणि
पठन्तु अवगच्छन्तु — पृष्ठ 123षट् चित्राणि, षट् वाक्यानि — लोट्लकारस्य त्रयः पुरुषाः त्रीणि वचनानि च (पुस्तक का पठन-पृष्ठ — यहाँ के प्रश्न अभ्यास के लिए जोड़े गए हैं)
(चित्र 1 — एक महिला पानी का गिलास लेकर एक पुरुष के पास खड़ी है) भवान् पिबतु ।
(चित्र 2 — शिक्षक कक्षा में खड़े हैं, तीन विद्यार्थी बेंच पर बैठे हैं) यूयम् उत्तिष्ठत ।
(चित्र 3 — परिवार भोजन की मेज़ पर बैठा है, माँ भोजन परोस रही है) भवन्तः खादन्तु ।
(चित्र 4 — शिक्षक श्यामपट के पास हैं, एक छात्रा हाथ उठाए हुए है) अहं संशयं पृच्छानि ।
(चित्र 5 — एक बालक खुली पुस्तक के सामने बैठा है, शिक्षक उसकी ओर संकेत कर रहे हैं) त्वं पठ ।
(चित्र 6 — तीन बालक फुटबॉल लेकर खड़े हैं) वयं गच्छाम ।
छहों वाक्य लोट्लकार के हैं — अर्थ, पुरुष और वचन:
| वाक्यम् | क्रियापदम् | पुरुषः / वचनम् | हिन्दी अर्थः |
|---|---|---|---|
| भवान् पिबतु । | पिबतु (पा) | प्रथमपुरुषः, एकवचनम् | आप पीजिए। |
| यूयम् उत्तिष्ठत । | उत्तिष्ठत (उत् + स्था) | मध्यमपुरुषः, बहुवचनम् | तुम सब खड़े हो जाओ। |
| भवन्तः खादन्तु । | खादन्तु (खाद्) | प्रथमपुरुषः, बहुवचनम् | आप सब खाइए। |
| अहं संशयं पृच्छानि । | पृच्छानि (प्रच्छ्) | उत्तमपुरुषः, एकवचनम् | मैं (अपनी) शंका पूछूँ? |
| त्वं पठ । | पठ (पठ्) | मध्यमपुरुषः, एकवचनम् | तुम पढ़ो। |
| वयं गच्छाम । | गच्छाम (गम्) | उत्तमपुरुषः, बहुवचनम् | हम चलें। |
वयं शब्दार्थान् जानीमः — पृष्ठ 123–124पाठस्य पञ्चदश शब्दाः — संस्कृत-अर्थः, हिन्दी, English तथा ‘मातृभाषया अर्थं लिखन्तु’ स्तम्भः
पुस्तक की शब्दार्थ-तालिका (पृष्ठ 123–124) — अन्तिम स्तम्भ ‘मातृभाषया अर्थं लिखन्तु’ में अपनी मातृभाषा का शब्द स्वयं लिखिए।
| शब्दः | अर्थः (संस्कृतम्) | हिन्दी | English |
|---|---|---|---|
| स्यूतम् | प्रसेवम् | थैला | Bag |
| नामावली | नामसूचिः | सूची | List |
| आपणम् | वस्तु-विक्रय-केन्द्रम् | बाज़ार को | Market |
| आनय | आहर | लाओ | (You) Bring |
| नय | गृहाण | ले जाओ | (You) Take away |
| चाकलेहः | चाकलेहः | चॉकलेट | Chocolate |
| यानानाम् | वाहनानाम् | गाड़ियों की | Of vehicles |
| गतिम् | गमनम् | चलना | Movement |
| मुद्गः | धान्यविशेषः | मूँग | Green Gram |
| शर्करा | सिता | चीनी | Sugar |
| गुडः | इक्षुसारः | गुड़ | Jaggery |
| द्विदलम् | द्विदलम् | दाल | Pulses |
| सर्षपः | सर्षपः | सरसों | Mustard seeds |
| अवशिष्टम् | शेषभागः | बाकी | Remaining |
| विपणिम् | आपण-वीथिम् | बाज़ार | Market |
अवधेयांशः — लोट्लकारः — पृष्ठ 124‘एतानि क्रियापदानि लोट्लकारे आज्ञा / प्रार्थना इति अर्थयोः सन्ति’ तथा पठ्-धातोः रूपाणि (पुस्तक का पठन-पृष्ठ — यहाँ के प्रश्न अभ्यास के लिए जोड़े गए हैं)
अनुवाद —
| संस्कृतम् | हिन्दी अनुवादः |
|---|---|
| अत्र स्थूलाक्षरैः लिखितानि पदानि पश्यन्तु । | यहाँ मोटे अक्षरों में लिखे हुए पदों को देखिए। |
| एतानि क्रियापदानि लोट्लकारे आज्ञा / प्रार्थना इति अर्थयोः सन्ति । | ये क्रियापद लोट्लकार में हैं और ‘आज्ञा’ तथा ‘प्रार्थना’ — इन दो अर्थों में प्रयुक्त हैं। |
| लोट्लकारः क्रियायाः भावसूचकः (Mood) भवति । | लोट्लकार क्रिया के ‘भाव’ (Mood) का सूचक होता है। |
| तस्य रूपाणि पश्यन्तु — | उसके (लोट्लकार के) रूप देखिए — |
अर्थात् लोट्लकार से आज्ञा (गच्छ = जाओ) या प्रार्थना (ददातु = दीजिए) का भाव प्रकट होता है।
पठ्-धातु (लोट्लकार) के नौ रूप —
| पठ् – धातुः (लोट्लकारः) | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमपुरुषः (सः / तौ / ते) | पठतु | पठताम् | पठन्तु |
| मध्यमपुरुषः (त्वम् / युवाम् / यूयम्) | पठ | पठतम् | पठत |
| उत्तमपुरुषः (अहम् / आवाम् / वयम्) | पठानि | पठाव | पठाम |
इसी साँचे पर तीन और धातुएँ —
| धातुः | प्रथमपुरुषः (ए./द्वि./बहु.) | मध्यमपुरुषः (ए./द्वि./बहु.) | उत्तमपुरुषः (ए./द्वि./बहु.) |
|---|---|---|---|
| लिख् | लिखतु, लिखताम्, लिखन्तु | लिख, लिखतम्, लिखत | लिखानि, लिखाव, लिखाम |
| क्रीड् | क्रीडतु, क्रीडताम्, क्रीडन्तु | क्रीड, क्रीडतम्, क्रीडत | क्रीडानि, क्रीडाव, क्रीडाम |
| गम् (गच्छ्) | गच्छतु, गच्छताम्, गच्छन्तु | गच्छ, गच्छतम्, गच्छत | गच्छानि, गच्छाव, गच्छाम |
वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 125प्रश्नौ १–२ : रूप-तालिकयोः पूर्तिः तथा चतुर्षु सुभाषितेषु लोट्लकारस्य क्रियापदानां चयनम् (पृष्ठ 125–126)
| लिखतु | लिखताम् | ……… |
| ……… | लिखतम् | लिखत |
| लिखानि | लिखाव | ……… |
| ……… | क्रीडताम् | ……… |
| ……… | क्रीडतम् | ……… |
| क्रीडानि | क्रीडाव | क्रीडाम |
भरे हुए खाने मोटे अक्षरों में हैं —
| लिख् – धातुः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमपुरुषः | लिखतु | लिखताम् | लिखन्तु |
| मध्यमपुरुषः | लिख | लिखतम् | लिखत |
| उत्तमपुरुषः | लिखानि | लिखाव | लिखाम |
| क्रीड् – धातुः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमपुरुषः | क्रीडतु | क्रीडताम् | क्रीडन्तु |
| मध्यमपुरुषः | क्रीड | क्रीडतम् | क्रीडत |
| उत्तमपुरुषः | क्रीडानि | क्रीडाव | क्रीडाम |
उत्तर-सूची (क्रमशः) — पहली तालिका : लिखन्तु, लिख, लिखाम । दूसरी तालिका : क्रीडतु, क्रीडन्तु, क्रीड, क्रीडत ।
(क) काले वर्षतु पर्जन्यः पृथिवी सस्यशालिनी ।
देशोऽयं क्षोभरहितः सज्जनाः सन्तु निर्भयाः ॥
(ख) सर्वे भवन्तु सुखिनः सर्वे सन्तु निरामयाः ।
सर्वे भद्राणि पश्यन्तु मा कश्चिद् दुःखभाग्भवेत् ॥
(ग) इमा आपः शिवाः सन्तु शुभाः स्वच्छाश्च निर्मलाः ।
पावनाः शीतलाः सन्तु पूताः सूर्यस्य रश्मिभिः ॥
(घ) निन्दन्तु नीतिनिपुणा यदि वा स्तुवन्तु
लक्ष्मीः समाविशतु गच्छतु वा यथेष्टम् ।
अद्यैव वा मरणमस्तु युगान्तरे वा
न्याय्यात् पथः प्रविचलन्ति पदं न धीराः ॥
चारों सुभाषितों में लोट्लकार के १२ क्रियापद हैं —
| सुभाषितम् | लोट्लकारस्य क्रियापदानि | कति ? |
|---|---|---|
| (क) | वर्षतु, सन्तु | २ |
| (ख) | भवन्तु, सन्तु, पश्यन्तु | ३ |
| (ग) | सन्तु, सन्तु | २ |
| (घ) | निन्दन्तु, स्तुवन्तु, समाविशतु, गच्छतु, अस्तु | ५ |
वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 126प्रश्नौ ३–४ : लट्लकारात् लोट्लकारस्य रूपाणि तथा एकवचनात् बहुवचनस्य रूपाणि
पठति – पठतु ; क्रीडामि – ……… ; हसति – ……… ; नृत्यति – ……… ; खादति – ……… ; पश्यसि – ……… ; नयसि – ……… ; गच्छामि – ……… ।
पुरुष और वचन वही रहेंगे, केवल लट् से लोट् बनेगा —
| लट्लकारः | पुरुषः / वचनम् | लोट्लकारः | हिन्दी |
|---|---|---|---|
| पठति | प्रथमपुरुषः, एकवचनम् | पठतु (उदाहरणम्) | वह पढ़े |
| क्रीडामि | उत्तमपुरुषः, एकवचनम् | क्रीडानि | मैं खेलूँ |
| हसति | प्रथमपुरुषः, एकवचनम् | हसतु | वह हँसे |
| नृत्यति | प्रथमपुरुषः, एकवचनम् | नृत्यतु | वह नाचे |
| खादति | प्रथमपुरुषः, एकवचनम् | खादतु | वह खाए |
| पश्यसि | मध्यमपुरुषः, एकवचनम् | पश्य | तुम देखो |
| नयसि | मध्यमपुरुषः, एकवचनम् | नय | तुम ले जाओ |
| गच्छामि | उत्तमपुरुषः, एकवचनम् | गच्छानि | मैं जाऊँ |
उत्तिष्ठतु – उत्तिष्ठन्तु ; आगच्छतु – ……… ; उपविशतु – ……… ; गच्छ – ……… ; खादतु – ……… ; पठानि – ……… ; पततु – ……… ।
लोट्लकार और पुरुष वही रहेंगे, केवल एकवचन से बहुवचन बनेगा —
| एकवचनम् | पुरुषः | बहुवचनम् | हिन्दी |
|---|---|---|---|
| उत्तिष्ठतु | प्रथमपुरुषः | उत्तिष्ठन्तु (उदाहरणम्) | वे सब उठें |
| आगच्छतु | प्रथमपुरुषः | आगच्छन्तु | वे सब आएँ |
| उपविशतु | प्रथमपुरुषः | उपविशन्तु | वे सब बैठें |
| गच्छ | मध्यमपुरुषः | गच्छत | तुम सब जाओ |
| खादतु | प्रथमपुरुषः | खादन्तु | वे सब खाएँ |
| पठानि | उत्तमपुरुषः | पठाम | हम सब पढ़ें |
| पततु | प्रथमपुरुषः | पतन्तु | वे सब गिरें |
वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 127प्रश्नाः ५–७ : सूचनारूपेण वाक्यपरिवर्तनम्, अनुच्छेदस्य रिक्तस्थानपूर्तिः तथा मार्गस्य सूचनाफलकानि (प्रश्नः ७ पृष्ठ 127–128)
यथा : दशमकक्षायाः छात्राः वेदिकाम् अलङ्कुर्वन्ति । → दशमकक्षायाः छात्राः वेदिकाम् अलङ्कुर्वन्तु ।
(क) प्रधानाध्यापकः वार्षिकं विवरणं पठति ।
(ख) बालिकाः नृत्यन्ति ।
(ग) यूयम् आसन्दान् स्थापयथ ।
(घ) छात्रनायकः स्वागतं करोति ।
(ङ) मम मित्रं धन्यवादं निवेदयति ।
(च) संस्कृत-शिक्षिका वेदिकां सञ्चालयति ।
(छ) कार्यक्रमानन्तरं छात्राः उत्थाय राष्ट्रगीतं गायन्ति ।
केवल अन्तिम क्रियापद लट् से लोट् में बदलेगा (उसी पुरुष, उसी वचन में) —
| वाक्यम् (लट्लकारे) | सूचनारूपम् (लोट्लकारे) | हिन्दी |
|---|---|---|
| (क) प्रधानाध्यापकः वार्षिकं विवरणं पठति । | प्रधानाध्यापकः वार्षिकं विवरणं पठतु । | प्रधानाध्यापक वार्षिक विवरण पढ़ें। |
| (ख) बालिकाः नृत्यन्ति । | बालिकाः नृत्यन्तु । | बालिकाएँ नृत्य करें। |
| (ग) यूयम् आसन्दान् स्थापयथ । | यूयम् आसन्दान् स्थापयत । | तुम सब कुर्सियाँ लगाओ। |
| (घ) छात्रनायकः स्वागतं करोति । | छात्रनायकः स्वागतं करोतु । | छात्रनायक स्वागत करे। |
| (ङ) मम मित्रं धन्यवादं निवेदयति । | मम मित्रं धन्यवादं निवेदयतु । | मेरा मित्र धन्यवाद-ज्ञापन करे। |
| (च) संस्कृत-शिक्षिका वेदिकां सञ्चालयति । | संस्कृत-शिक्षिका वेदिकां सञ्चालयतु । | संस्कृत-शिक्षिका मंच का संचालन करें। |
| (छ) कार्यक्रमानन्तरं छात्राः उत्थाय राष्ट्रगीतं गायन्ति । | कार्यक्रमानन्तरं छात्राः उत्थाय राष्ट्रगीतं गायन्तु । | कार्यक्रम के बाद छात्र खड़े होकर राष्ट्रगीत गाएँ। |
[पट्टिका : शृण्वन्तु, गच्छन्तु, लिखन्तु, पठन्तु, पृच्छन्तु, कुर्वन्तु, वदन्तु, उत्तिष्ठन्तु, उपविशन्तु, अभिवादयन्तु]
यदा अध्यापकः कक्षाम् आगच्छति तदा प्रथमं सर्वे ……… । उपचारवाक्येन तम् ……… । यदा सः वदति तदा एव सर्वे ……… । तस्य सूचनानुसारं पाठं ……… । गृहपाठं ……… । परस्परं वार्तालापं न ……… । प्रश्नस्य उत्तरं ……… । संशयं ……… । तस्य उपदेशं ……… । बहिः मा ……… ।
पट्टिका के दसों पद एक-एक बार लगते हैं —
| क्र. | वाक्यम् | उचितं क्रियारूपम् | हिन्दी |
|---|---|---|---|
| १ | यदा अध्यापकः कक्षाम् आगच्छति तदा प्रथमं सर्वे ……… | उत्तिष्ठन्तु | सब पहले खड़े हो जाएँ। |
| २ | उपचारवाक्येन तम् ……… | अभिवादयन्तु | अभिवादन-वाक्य से उनका अभिवादन करें। |
| ३ | यदा सः वदति तदा एव सर्वे ……… | उपविशन्तु | जब वे कहें तभी सब बैठें। |
| ४ | तस्य सूचनानुसारं पाठं ……… | पठन्तु | उनके निर्देश के अनुसार पाठ पढ़ें। |
| ५ | गृहपाठं ……… | लिखन्तु | गृहकार्य लिखें। |
| ६ | परस्परं वार्तालापं न ……… | कुर्वन्तु | आपस में बातचीत न करें। |
| ७ | प्रश्नस्य उत्तरं ……… | वदन्तु | प्रश्न का उत्तर बोलें। |
| ८ | संशयं ……… | पृच्छन्तु | शंका पूछें। |
| ९ | तस्य उपदेशं ……… | शृण्वन्तु | उनका उपदेश सुनें। |
| १० | बहिः मा ……… | गच्छन्तु | बाहर मत जाएँ। |
पूर्ण अनुच्छेदः — यदा अध्यापकः कक्षाम् आगच्छति तदा प्रथमं सर्वे उत्तिष्ठन्तु । उपचारवाक्येन तम् अभिवादयन्तु । यदा सः वदति तदा एव सर्वे उपविशन्तु । तस्य सूचनानुसारं पाठं पठन्तु । गृहपाठं लिखन्तु । परस्परं वार्तालापं न कुर्वन्तु । प्रश्नस्य उत्तरं वदन्तु । संशयं पृच्छन्तु । तस्य उपदेशं शृण्वन्तु । बहिः मा गच्छन्तु ।
[पट्टिका : तिष्ठ, प्रतीक्षस्व, वामतः गच्छ, दक्षिणतः गच्छ, यानं मा स्थापय, पदयात्रिकाः !, गच्छ, अग्रे विद्यालयः]
आठ चित्र और पट्टिका के आठ पद — हर चित्र पर एक पद:
| चित्रम् (पृष्ठम्) | चित्रम् (सूचनाफलकम्) | वाक्यम् | हिन्दी |
|---|---|---|---|
| (1) 127 | नीलवृत्ते वामदिशां दर्शयन् श्वेतः बाणः | वामतः गच्छ । | बाईं ओर से जाओ। |
| (2) 127 | नीलवृत्ते दक्षिणदिशां दर्शयन् श्वेतः बाणः | दक्षिणतः गच्छ । | दाईं ओर से जाओ। |
| (3) 127 | रक्तत्रिकोणे मार्गं तरन्तौ छात्रौ (School ahead) | अग्रे विद्यालयः । | आगे विद्यालय है। |
| (4) 127 | रक्तवृत्ते हरितवर्णः चलन् पदयात्री (Pedestrian green signal) | पदयात्रिकाः ! | पैदल चलने वाले! (अब जाइए) |
| (5) 128 | सूचनादीपस्य रक्तः दीपः | तिष्ठ । | रुको। |
| (6) 128 | सूचनादीपस्य पीतः दीपः | प्रतीक्षस्व । | प्रतीक्षा करो (तैयार रहो)। |
| (7) 128 | सूचनादीपस्य हरितः दीपः | गच्छ । | जाओ। |
| (8) 128 | ‘P’ इत्यस्य उपरि रक्ता तिर्यग्रेखा (No parking) | यानं मा स्थापय । | यहाँ गाड़ी मत खड़ी करो। |
वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 128प्रश्नौ ८–९ : क्रियापदस्य लोट्-लकाररूपैः वाक्यपूर्तिः तथा विरामचिह्नानां प्रयोगः
यथा : छात्राः प्रातः शीघ्रम् उत्तिष्ठन्तु । (उत् + तिष्ठ्)
(क) अम्ब ! अहं क्रीडार्थं ……… (गच्छ्)
(ख) आगच्छन्तु, वयं प्रार्थनागीतं ……… (गाय्)
(ग) ज्वरः अस्ति । पुत्र ! वृष्टौ न ……… (क्रीड्)
(घ) लते ! भवती मम उपनेत्रम् ……… (आ + नय्)
(ङ) आर्ये ! अहम् अन्तः ……… (प्रविश्)
(च) अहं पृच्छामि त्वम् उत्तरं ……… (वद्)
(छ) यूयं शीघ्रं नगरम् ……… (आ + गच्छ्)
(ज) तात ! वयं कदा चलचित्रं ……… (पश्य्)
पहले कर्ता पहचानिए — वही पुरुष और वचन बताता है:
| वाक्यम् | कर्ता | उत्तरम् | पुरुषः / वचनम् | हिन्दी |
|---|---|---|---|---|
| (क) अम्ब ! अहं क्रीडार्थं ……… (गच्छ्) | अहम् | गच्छानि | उत्तमपुरुषः, एकवचनम् | माँ! मैं खेलने जाऊँ? |
| (ख) आगच्छन्तु, वयं प्रार्थनागीतं ……… (गाय्) | वयम् | गायाम | उत्तमपुरुषः, बहुवचनम् | आइए, हम प्रार्थना-गीत गाएँ। |
| (ग) ज्वरः अस्ति । पुत्र ! वृष्टौ न ……… (क्रीड्) | त्वम् (‘पुत्र!’ इति सम्बोधनम्) | क्रीड | मध्यमपुरुषः, एकवचनम् | बुखार है। बेटा! वर्षा में मत खेलो। |
| (घ) लते ! भवती मम उपनेत्रम् ……… (आ + नय्) | भवती | आनयतु | प्रथमपुरुषः, एकवचनम् | लता! आप मेरा चश्मा ले आइए। |
| (ङ) आर्ये ! अहम् अन्तः ……… (प्रविश्) | अहम् | प्रविशानि | उत्तमपुरुषः, एकवचनम् | आर्ये! मैं भीतर आ जाऊँ? |
| (च) अहं पृच्छामि त्वम् उत्तरं ……… (वद्) | त्वम् | वद | मध्यमपुरुषः, एकवचनम् | मैं पूछता हूँ, तुम उत्तर बोलो। |
| (छ) यूयं शीघ्रं नगरम् ……… (आ + गच्छ्) | यूयम् | आगच्छत | मध्यमपुरुषः, बहुवचनम् | तुम सब शीघ्र नगर आ जाओ। |
| (ज) तात ! वयं कदा चलचित्रं ……… (पश्य्) | वयम् | पश्याम | उत्तमपुरुषः, बहुवचनम् | पिताजी! हम चलचित्र कब देखें? |
यथा : राकेश ! कुत्र असि ? अत्र आगच्छ ।
(क) पुत्र किं करोषि
(ख) कः श्लोकं वदति
(ग) भवान् तत्र तिष्ठतु
(घ) आचार्यः कदा आगच्छति
(ङ) अहो रमणीयः पर्वतः
पहले देखिए — सम्बोधन है या नहीं; फिर देखिए — प्रश्न है, आज्ञा है या आश्चर्य:
| वाक्यम् | चिह्नयुक्तं वाक्यम् | कारणम् |
|---|---|---|
| (क) पुत्र किं करोषि | पुत्र ! किं करोषि ? | ‘पुत्र’ सम्बोधन (पुकारना) है → ( ! ); ‘किम्’ प्रश्नवाचक है → प्रश्नचिह्न ( ? ) |
| (ख) कः श्लोकं वदति | कः श्लोकं वदति ? | ‘कः’ प्रश्नवाचक सर्वनाम है → प्रश्नचिह्न ( ? ) |
| (ग) भवान् तत्र तिष्ठतु | भवान् तत्र तिष्ठतु । | यह प्रार्थना/आज्ञा है, प्रश्न नहीं → पूर्णविराम ( । ) |
| (घ) आचार्यः कदा आगच्छति | आचार्यः कदा आगच्छति ? | ‘कदा’ (कब) प्रश्नवाचक शब्द है → प्रश्नचिह्न ( ? ) |
| (ङ) अहो रमणीयः पर्वतः | अहो ! रमणीयः पर्वतः । | ‘अहो’ आश्चर्य प्रकट करता है → ( ! ); शेष कथन है → ( । ) |
योग्यताविस्तरः — पृष्ठ 129वासुदेवद्विवेदी-शास्त्रिणः गीतम् ‘कुरु उपकारं, कुरु उद्धारम्’ तथा लोट्लकारस्य चिह्नानि (गीत और चिह्न-तालिका पुस्तक के पठन-अंश हैं — अर्थ, रूप-चयन और उदाहरण अभ्यास के लिए जोड़े गए हैं)
मा कुरु दर्पं, मा कुरु गर्वं मा भव मानी, मानय सर्वम् ।
मा भज दैन्यं, मा भज शोकं मुदितमना भव, मोदय लोकम् ॥
…
मा नय क्षणमपि व्यर्थं समयं कुरु सकलं निजकार्यं सभयम् ॥
— वासुदेवद्विवेदी शास्त्री
(एतत् गीतं कण्ठस्थीकुरुत, समूहरूपेण गायत लोट्लकाररूपाणि च अवलोकयत ।)
— गीतस्य हिन्दी-अर्थं लिखन्तु, लोट्लकारस्य रूपाणि च चिनुत ।
गीत में आए लोट्लकार के रूप —
| प्रकारः | गीते प्रयुक्तानि लोट्लकारस्य रूपाणि |
|---|---|
| विधि (आज्ञा) | कुरु, मानय, भव, मोदय, पाठय, शिक्षय, वारय, अपनय, त्यज, पाहि, पालय, लालय |
| निषेध (मा / न सह) | मा कुरु, मा भव, मा भज, मा वद, मा पिब, मा नय, न चल, न कुरु |
गीत का हिन्दी अर्थ —
| गीतस्य पङ्क्तिः | हिन्दी अर्थः |
|---|---|
| मा कुरु दर्पं, मा कुरु गर्वं मा भव मानी, मानय सर्वम् । | घमंड मत करो, अभिमान मत करो, अकड़ने वाले मत बनो — सबका सम्मान करो। |
| मा भज दैन्यं, मा भज शोकं मुदितमना भव, मोदय लोकम् ॥ | दीनता मत अपनाओ, शोक मत करो — प्रसन्न मन वाले बनो और संसार को भी आनन्दित करो। |
| तनयं पाठय, तनयां पाठय शिक्षय सुगुणं, दुर्गुणं वारय । | बेटे को पढ़ाओ और बेटी को भी पढ़ाओ; अच्छे गुण सिखाओ और बुरे गुणों को रोको। |
| कुरु उपकारं, कुरु उद्धारम् अपनय भारं, त्यज अपकारम् ॥ | उपकार करो, (दूसरों का) उद्धार करो; (उनका) बोझ हटाओ, बुराई करना छोड़ दो। |
| मा वद मिथ्या, मा वद व्यर्थं न चल कुमार्गे, न कुरु अनर्थम् । | झूठ मत बोलो, व्यर्थ मत बोलो; बुरे रास्ते पर मत चलो, अनर्थ मत करो। |
| पाहि अनाथं, पालय दीनं लालय जननी-जनक-विहीनम् ॥ | अनाथ की रक्षा करो, दीन का पालन करो; जिसके माता-पिता नहीं हैं, उसे स्नेह से पालो। |
| मा पिब मादकवस्तु अपेयम् मा भज दुर्व्यसनं परिहेयम् । | न पीने योग्य नशीली वस्तु मत पिओ; छोड़ने योग्य बुरी लत मत अपनाओ। |
| मा नय क्षणमपि व्यर्थं समयं कुरु सकलं निजकार्यं सभयम् ॥ | समय का एक क्षण भी व्यर्थ मत जाने दो; अपना सारा काम (समय बीत जाने के) भय के साथ, अर्थात् पूरी सतर्कता से करो। |
लोट्लकार के नौ चिह्न (प्रत्यय) — धातु के अङ्ग में जोड़िए:
| लोट्लकारस्य चिह्नानि | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमपुरुषः | अतु | अताम् | अन्तु |
| मध्यमपुरुषः | अ | अतम् | अत |
| उत्तमपुरुषः | आनि | आव | आम |
उदाहरण — ‘खाद्’ धातु:
मध्यमपुरुषः : खाद् + अ = खाद | खाद् + अतम् = खादतम् | खाद् + अत = खादत
उत्तमपुरुषः : खाद् + आनि = खादानि | खाद् + आव = खादाव | खाद् + आम = खादाम
परियोजनाकार्यम् — पृष्ठ 129पुस्तकात् लोट्-क्रियापदानां सङ्ग्रहः तथा मातुः आदेशानां लोट्लकारे लेखनम्
(केवल इसी पाठ से; आपकी सूची में दूसरे पाठों के पद भी होंगे) —
| स्थानम् | लोट्लकारस्य क्रियापदानि |
|---|---|
| पाठे (पृष्ठ 121–122) | आगच्छ, करवाणि, गच्छ, आनय, ददातु, स्वीकुरु, नय, स्वीकरवाणि, जानातु, पश्यतु, गच्छतु, यच्छानि, योजयतु, स्वीकरोतु, आगच्छतु |
| पठन्तु अवगच्छन्तु (पृष्ठ 123) | पिबतु, उत्तिष्ठत, खादन्तु, पृच्छानि, पठ, गच्छाम |
| अभ्यासस्य निर्देशवाक्येषु | पश्यन्तु, पठन्तु, अवगच्छन्तु, पूरयन्तु, लिखन्तु, योजयन्तु, कण्ठस्थीकुरुत, गायत, अवलोकयत |
| सुभाषितेषु (पृष्ठ 125–126) | वर्षतु, सन्तु, भवन्तु, पश्यन्तु, निन्दन्तु, स्तुवन्तु, समाविशतु, गच्छतु, अस्तु |
| गीते (पृष्ठ 129) | कुरु, भव, मानय, भज, मोदय, पाठय, शिक्षय, वारय, अपनय, त्यज, वद, चल, पिब, नय, पाहि, पालय, लालय |
(अपने घर की बातों पर अपने वाक्य लिखिए) —
| क्र. | संस्कृत-वाक्यम् | हिन्दी | धातुः |
|---|---|---|---|
| १ | प्रातः शीघ्रम् उत्तिष्ठ । | सवेरे जल्दी उठो। | उत् + स्था |
| २ | दुग्धं पिब, फलानि च खाद । | दूध पिओ और फल खाओ। | पा, खाद् |
| ३ | गृहकार्यं समये लिख । | गृहकार्य समय पर लिखो। | लिख् |
| ४ | अधिकं चाकलेहं मा खाद । | ज़्यादा चॉकलेट मत खाओ। | खाद् (निषेधे) |
| ५ | सायं क्रीडाक्षेत्रं गच्छ, तत्र मित्रैः सह क्रीड । | शाम को खेल के मैदान जाओ, वहाँ मित्रों के साथ खेलो। | गम्, क्रीड् |
Chapter 12 of 16 – Sanskrit
- Previous: Chapter 11 Yah Janati Sah Panditah
- Next: Chapter 13 Prithivyam Trini Ratnani
- All chapters: NCERT Solutions Class 6 Sanskrit
Also for This Chapter
NCERT Solutions Class 6 Sanskrit Chapter 12 Tvam Apanam Gachchha – Overview
| Class | Class 6 |
| Subject | Sanskrit |
| Chapter | 12 – Tvam Apanam Gachchha |
| Session | 2027 |
| Format | Full answers on this page + PDF |
NCERT Solutions Class 6 Sanskrit Chapter 12 – FAQs
Where can I download NCERT Solutions Class 6 Sanskrit Chapter 12 Tvam Apanam Gachchha PDF?
Read every answer on this page, or download the free PDF from the table at the top.
Is this for the 2027 session?
Yes, it follows the latest NCERT Class 6 Sanskrit book for 2027.
How many questions are solved in NCERT Class 6 Sanskrit Chapter 12?
All questions of the chapter – the in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises.
How should I use these solutions?
Read the chapter in the NCERT book first, attempt the questions yourself, then check your answers here.