NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 7 Shurah Vayam Dhirah Vayam – step-by-step answers to every exercise and in-text question of the chapter, as per the latest NCERT syllabus for 2027. Read them online or download the free question-answer PDF.
दीपकम् का सप्तमः पाठः — शूराः वयं धीराः वयम् एक देशभक्तिगीत है, जिसके रचनाकार हैं आधुनिक संस्कृत-कवि श्रीधरः भास्करः वर्णेकरः। पिछले पाठ में दिनचर्या और समय सीखा था; अब वही ‘अहम्’ बदलकर ‘वयम्’ हो जाता है — पूरा गीत प्रथमा विभक्ति बहुवचन का अभ्यास है। नीचे पृष्ठ-क्रम से संवाद, पाँचों श्लोकों के अन्वय-अर्थ-भाव, शब्दार्थ, अवधेयांशः, अभ्यास-प्रश्न १–८, योग्यताविस्तरः और परियोजनाकार्यम् दिए गए हैं।
NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 7 Shurah Vayam Dhirah Vayam PDF
All the answers are on this page below. The PDF also explains every answer – why it is right and how to check it – so download it for revision.
| Chapter | Download | |
|---|---|---|
| Solutions PDF | Shurah Vayam Dhirah Vayam | View PDF |
पाठ का हिंदी अनुवाद
कक्षा में संवाद (चित्रकथा, पृष्ठ 77)
गीत — शूराः वयं धीराः वयम् (पृष्ठ 78–80)
गुणशालिनो बलशालिनो जयगामिनो नितराम्॥१॥
शूरा वयम्॥
हम शूर हैं॥
जनसेवका अतिभावुकाः शुभचिन्तका नियतम्॥२॥
शूरा वयम्॥
हम शूर हैं॥
ऊर्जस्वला वर्चस्वला अतिनिश्चला विजये॥३॥
शूरा वयम्॥
हम शूर हैं॥
यामो वयं समराङ्गणं विजयार्थिनो बालाः ॥ ४ ॥
शूरा वयम्॥
हम शूर हैं॥
जयमङ्गलं परमोज्ज्वलं नो देहि परमात्मन्॥ ५ ॥
शूरा वयम्॥
हम शूर हैं॥
योग्यताविस्तरः — गीतस्य रचनाकारः (पृष्ठ 85–86)
योग्यताविस्तरः — महापुरुषाः राष्ट्रनायकाः च (पृष्ठ 87)
योग्यताविस्तरः — स्तोत्रम् (पृष्ठ 88)
द्रौपदी कण्णगी गार्गी मीरा दुर्गावती तथा॥
निवेदिता सारदा च प्रणम्याः मातृदेवताः॥
अशोकः पुष्यमित्रश्च खारवेलः सुनीतिमान्॥
रामतीर्थोऽरविन्दश्च विवेकानन्द उद्यशाः॥
NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 7 Shurah Vayam Dhirah Vayam – Questions and Answers
All questions of the chapter are answered below, in the order of the book – in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises. Each answer is written the way you would write it in the exam.
सप्तमः पाठः — शूराः वयं धीराः वयम् (चित्रपाठः) — पृष्ठ 77पाठ-प्रवेशः — कक्षायां छात्राणाम् आचार्यस्य च संवादः (प्र.1 संवाद का अनुवाद; प्र.2–3 संवाद पर आधारित अतिरिक्त अभ्यास)
छात्रः — श्रीमन् ! अहम् अद्य ‘शूरा वयं धीरा वयम्’ इति गीतं श्रुतवान् ।
आचार्यः — अस्तु ! शोभनम् ।
छात्रः — श्रीमन् ! अहमपि एतत् गीतं श्रुतवान् । सुन्दरं गीतम् अस्ति ।
आचार्यः — छात्राः ! “शूरा वयं धीरा वयम्” अत्र ‘वयम्’ इति शब्दः केषां कृते प्रयुक्तः ?
छात्रा — वयं शब्दः भारतीयानां कृते अस्ति इति चिन्तयामि ।
छात्रः — श्रीमन् ! वयं भारतीयाः शूराः वीराः च स्मः ।
आचार्यः — सत्यम् । वयं भारतीयाः शूराः वीराः च । एतत् एव सस्वरं मिलित्वा गायामः ।
संवाद का हिन्दी अनुवाद —
| कः वदति | संस्कृतम् | हिन्दी अनुवादः |
|---|---|---|
| छात्रः | श्रीमन् ! अहम् अद्य ‘शूरा वयं धीरा वयम्’ इति गीतं श्रुतवान् । | श्रीमान् ! मैंने आज ‘शूरा वयं धीरा वयम्’ यह गीत सुना। |
| आचार्यः | अस्तु ! शोभनम् । | ठीक है ! बहुत सुन्दर। |
| छात्रः | श्रीमन् ! अहमपि एतत् गीतं श्रुतवान् । सुन्दरं गीतम् अस्ति । | श्रीमान् ! मैंने भी यह गीत सुना है। गीत सुन्दर है। |
| आचार्यः | छात्राः ! “शूरा वयं धीरा वयम्” अत्र ‘वयम्’ इति शब्दः केषां कृते प्रयुक्तः ? | छात्रो ! “शूरा वयं धीरा वयम्” — यहाँ ‘वयम्’ शब्द किनके लिए प्रयोग किया गया है ? |
| छात्रा | वयं शब्दः भारतीयानां कृते अस्ति इति चिन्तयामि । | मैं सोचती हूँ कि ‘वयम्’ शब्द भारतीयों के लिए है। |
| छात्रः | श्रीमन् ! वयं भारतीयाः शूराः वीराः च स्मः । | श्रीमान् ! हम भारतीय शूर और वीर हैं। |
| आचार्यः | सत्यम् । वयं भारतीयाः शूराः वीराः च । एतत् एव सस्वरं मिलित्वा गायामः । | सच है। हम भारतीय शूर और वीर हैं। आओ, इसी को मिलकर स्वर के साथ गाएँ। |
संस्कृतेन उत्तरम् — ‘वयम्’ इति शब्दः भारतीयानां कृते प्रयुक्तः । (हिन्दी: ‘वयम्’ शब्द भारतीयों के लिए प्रयोग किया गया है।)
‘अहम्’ = मैं (एक व्यक्ति — एकवचन); ‘वयम्’ = हम (अनेक व्यक्ति — बहुवचन)। कर्ता बदलते ही क्रिया भी बदलती है — ‘अहम्’ के साथ चिन्तयामि, ‘वयम्’ के साथ स्मः, गायामः।
एकवचनम् → अहम् (मैं)
द्विवचनम् → आवाम् (हम दोनों)
बहुवचनम् → वयम् (हम सब)
गीतम् — शूराः वयं धीराः वयम् (श्लोकौ १–२) — पृष्ठ 78गीतस्य प्रथमः द्वितीयश्च श्लोकः — अन्वयः, अर्थः, भावः (प्र.3 — चित्र पर आधारित अतिरिक्त अभ्यास)
गुणशालिनो बलशालिनो जयगामिनो नितराम् ॥१॥
शूरा वयम् ॥
— अस्य श्लोकस्य अन्वयं अर्थं भावं च लिखन्तु ।
अन्वयः — वयं सुतरां शूराः (स्मः), वयं धीराः (स्मः), वयं वीराः (स्मः) । वयं नितरां गुणशालिनः बलशालिनः जयगामिनः (स्मः) ।
हिन्दी अर्थ — हम शूर हैं, हम धीर हैं, हम अत्यन्त वीर हैं। हम पूरी तरह गुणवान हैं, बलवान हैं और विजय की ओर बढ़ने वाले हैं। (टेक — शूरा वयम्॥ = हम शूर हैं!)
भावः — हम भारतीय वीर, गुणवान और बलवान हैं और सदा विजय की ओर बढ़ते हैं।
जनसेवका अतिभावुकाः शुभचिन्तका नियतम् ॥२॥
शूरा वयम् ॥
— अस्य श्लोकस्य अन्वयं अर्थं भावं च लिखन्तु ।
अन्वयः — वयं सततं दृढमानसाः गतलालसाः प्रियसाहसाः (स्मः) । वयं नियतं जनसेवकाः अतिभावुकाः शुभचिन्तकाः (स्मः) ।
हिन्दी अर्थ — हम सदा दृढ़ मन वाले, लोभरहित और साहसप्रिय हैं। हम निश्चय ही जनसेवक, अत्यन्त संवेदनशील और सबका शुभ सोचने वाले हैं।
भावः — हम दृढ़ मन वाले, लोभरहित और साहसी हैं; हम लोगों की सेवा करते हैं और सबका भला सोचते हैं। सच्चा वीर वही है जो दूसरों की सेवा भी करे।
चित्र 1 (ऊपर): पीछे भारत का हल्के रंगों वाला मानचित्र है। बाईं ओर सिर पर सुनहरा मुकुट और गहने पहने, सफ़ेद-केसरिया साड़ी में एक देवी-रूप स्त्री खड़ी है — उसका एक हाथ आशीर्वाद की मुद्रा में उठा है और दूसरे हाथ में तिरंगा झंडा है। आगे हेलमेट और चितकबरी फ़ौजी वर्दी पहने एक सैनिक दोनों हाथों में बंदूक थामे खड़ा है।
चित्र 2 (नीचे): कमर तक भरे बाढ़ के पानी में कुछ युवक लोगों को बचा रहे हैं — एक युवक हरी साड़ी वाली एक बूढ़ी स्त्री को गोद में उठाए है और दूसरा युवक उसे सहारा दे रहा है; बाईं ओर एक और युवक छड़ी लिए एक बूढ़े व्यक्ति का हाथ थामकर उसे पानी से निकाल रहा है।
| चित्रम् | किं दृश्यते | सम्बद्धा पङ्क्तिः |
|---|---|---|
| प्रथमम् (उपरि) | भारतमातुः प्रतिमा, त्रिवर्णध्वजः, भारतस्य मानचित्रं, शस्त्रधारी सैनिकः च | शूरा वयं धीरा वयं वीरा वयं सुतराम् — रक्षा और पराक्रम का भाव |
| द्वितीयम् (अधः) | जलप्लावने (बाढ़ में) युवकाः वृद्धां महिलां वृद्धं पुरुषं च रक्षन्तः | जनसेवका अतिभावुकाः शुभचिन्तका नियतम् — सेवा और करुणा का भाव |
संस्कृतेन उत्तरम् — प्रथमे चित्रे भारतमाता ध्वजः सैनिकः च सन्ति । एतत् चित्रं शौर्यं वीरतां च सूचयति । द्वितीये चित्रे युवकाः जलप्लावने वृद्धान् जनान् रक्षन्ति । एतत् चित्रं जनसेवां शुभचिन्तनं च सूचयति । (हिन्दी: पहले चित्र में भारतमाता, ध्वज और सैनिक हैं — यह चित्र शौर्य और वीरता बताता है। दूसरे चित्र में युवक बाढ़ में बुज़ुर्गों को बचा रहे हैं — यह चित्र जनसेवा और शुभचिन्तन बताता है।)
गीतम् — शूराः वयं धीराः वयम् (श्लोकौ ३–४) — पृष्ठ 79तृतीयः चतुर्थश्च श्लोकः — अन्वयः, अर्थः, भावः (प्र.3 — चित्र पर आधारित अतिरिक्त अभ्यास)
ऊर्जस्वला वर्चस्वला अतिनिश्चला विजये ॥३॥
शूरा वयम् ॥
— अस्य श्लोकस्य अन्वयं अर्थं भावं च लिखन्तु ।
अन्वयः — (अस्माकं) हृदये धनकामना (नास्ति), सुखवासना (नास्ति), वञ्चना च न (अस्ति) । (वयम्) ऊर्जस्वलाः वर्चस्वलाः विजये च अतिनिश्चलाः (स्मः) ।
हिन्दी अर्थ — हमारे हृदय में न धन की कामना है, न भोग-सुख की वासना, और न किसी को ठगने का भाव। हम ऊर्जा से भरे, तेजस्वी और विजय के प्रति पूरी तरह अटल हैं।
भावः — मन में लालच, भोग की चाह और छल न होने से हम ऊर्जा और तेज से भरे हैं और विजय के लिए अटल हैं।
यामो वयं समराङ्गणं विजयार्थिनो बालाः ॥ ४ ॥
शूरा वयम् ॥
— अस्य श्लोकस्य अन्वयं अर्थं भावं च लिखन्तु ।
अन्वयः — निखिलाः गतभीतयः धृतनीतयः दृढशक्तयः विजयार्थिनः बालाः वयं समराङ्गणं यामः ।
हिन्दी अर्थ — हम सब बालक भयरहित हैं, नीति को थामे हुए हैं और दृढ़ शक्ति वाले हैं; विजय के अभिलाषी होकर हम रणभूमि की ओर जाते हैं।
भावः — हम सब बच्चे निडर, नीति पर चलने वाले और दृढ़ शक्ति वाले हैं; विजय पाने के लिए हम रणभूमि में जाने को तैयार हैं।
ऊपर की पंक्ति (बाएँ से दाएँ चार व्यक्ति): (1) केसरिया पगड़ी और केसरिया-लाल चादर ओढ़े, भरे चेहरे वाले एक संन्यासी; (2) सिर पर केसरिया वस्त्र, माथे पर भस्म की तीन रेखाएँ, गले में रुद्राक्ष की मालाएँ और हाथ में लंबा दंड लिए एक युवा संन्यासी; (3) घुँघराले बालों का जूड़ा, आँखें मूँदे शांत मुख और केसरिया चीवर वाले एक व्यक्ति; (4) केसरिया पगड़ी और केसरिया वस्त्र पहने, गंभीर दृष्टि वाले एक संन्यासी।
नीचे की पंक्ति (पीछे तिरंगे के रंग; बाएँ से दाएँ चार व्यक्ति): (1) गोल काले चश्मे, फ़ौजी टोपी और फ़ौजी वर्दी पहने एक नेता, जो कुछ बोल रहे हैं; (2) पीली पगड़ी, कानों में कुंडल और गले में हार पहने एक वीरांगना; (3) लाल पगड़ी, घनी दाढ़ी-मूँछ और कान में मोती पहने एक योद्धा; (4) भूरा हैट और सफ़ेद कमीज़ पहने, पतली मूँछों वाला एक युवक।
| पङ्क्तिः | चित्राणि (वामतः दक्षिणम्) | श्लोकः तथा भावः |
|---|---|---|
| उपरि | स्वामी दयानन्दः सरस्वती, शङ्कराचार्यः, भगवान् बुद्धः, स्वामी विवेकानन्दः | श्लोकः ३ — धनकामना, सुखवासना, वञ्चना च न — निर्लोभ तेजस्वी जीवनम् |
| अधः | सुभाषचन्द्रः बोसः, राज्ञी लक्ष्मीबाई, शिवाजिः महाराजः, भगतसिंहः | श्लोकः ४ — गतभीतयो धृतनीतयो … यामो वयं समराङ्गणम् |
संस्कृतेन उत्तरम् — उपरितने चित्रे सन्तः मनीषिणः च सन्ति । ते ऊर्जस्वलाः वर्चस्वलाः च आसन् । अधस्तने चित्रे वीराः योद्धारः सन्ति । ते गतभीतयः धृतनीतयः दृढशक्तयः च आसन् । (हिन्दी: ऊपर के चित्र में सन्त और मनीषी हैं — वे ऊर्जावान् और तेजस्वी थे। नीचे के चित्र में वीर योद्धा हैं — वे भयरहित, नीतिवान् और दृढ़ शक्ति वाले थे।)
गीतम् (श्लोकः ५) तथा वयं शब्दार्थान् जानीमः — पृष्ठ 80प्रार्थना-श्लोकः तथा शब्दार्थतालिकायाः प्रथमः भागः
जयमङ्गलं परमोज्ज्वलं नो देहि परमात्मन् ॥ ५ ॥
शूरा वयम् ॥
— अस्य श्लोकस्य अन्वयं अर्थं भावं च लिखन्तु ।
अन्वयः — हे जगदीश ! हे परमेश ! हे सकलेश ! हे भगवन् ! हे परमात्मन् ! नः परमोज्ज्वलं जयमङ्गलं देहि ।
हिन्दी अर्थ — हे जगत् के स्वामी! हे परमेश! हे सबके ईश! हे भगवन्! हे परमात्मन्! हमें परम उज्ज्वल विजय और मंगल प्रदान कीजिए।
भावः — अन्तिम श्लोक में हम ईश्वर से प्रार्थना करते हैं कि वह हमें ऐसी उज्ज्वल विजय दे जिसमें सबका मंगल हो।
पृष्ठ 80 की शब्दार्थ-तालिका ज्यों-की-त्यों नीचे दी गई है। अन्तिम खाना (मातृभाषया अर्थं लिखन्तु) आपको स्वयं भरना है — अपनी मातृभाषा में।
| शब्दः | अर्थः | हिन्दी | English |
|---|---|---|---|
| नितराम् | सुतराम् | अत्यधिक रूप से | Abundantly |
| दृढमानसाः | दृढचित्ताः | दृढ़ मन वाले | Determined |
| गतलालसाः | लोभरहिताः | लालच रहित | Without greed |
| प्रियसाहसाः | साहसयुक्ताः | साहसी | Brave |
| नियतम् | निश्चितम् | निश्चित | Certainly / Definitely |
| ऊर्जस्वलाः | स्फूर्तियुक्ताः | फुर्तीले | Energetic |
| वर्चस्वलाः | तेजोयुक्ताः | तेजस्वी | Radiant |
| अतिनिश्चलाः | अविचलिताः | दृढ़ निर्णय वाले | Determined |
| शूराः | वीराः | पराक्रमी | Brave |
नमूना उत्तर (मातृभाषया अर्थः) — यदि आपकी मातृभाषा मराठी है तो — नितराम् = अत्यंत, दृढमानसाः = खंबीर मनाचे, गतलालसाः = लोभरहित, शूराः = शूर। यदि बांग्ला है तो — शूराः = बीर, नियतम् = निश्चितभाबे। अपनी भाषा का ठीक-ठीक शब्द घर के बड़ों से पूछकर लिखिए।
वयं शब्दार्थान् जानीमः (शेषभागः) तथा गीतस्य भावार्थः — पृष्ठ 81शब्दार्थतालिकायाः द्वितीयः भागः तथा सम्पूर्णगीतस्य भावार्थः
यह तालिका का दूसरा भाग है — इसमें श्लोक ४ और ५ के शब्द हैं।
| शब्दः | अर्थः | हिन्दी | English |
|---|---|---|---|
| गतभीतयः | भीतिरहिताः | भयरहित | Fearless |
| धृतनीतयः | नीतिम् आचरन्तः | नीतिमान् | Righteous |
| दृढशक्तयः | शक्तियुक्ताः | शक्तिमान् | Powerful |
| निखिलाः | समग्राः | सम्पूर्ण | All |
| यामः | गच्छामः | जाते / जाती हैं | (We) are going |
| समराङ्गणम् | युद्धक्षेत्रम् | युद्ध का मैदान | Battlefield |
| विजयार्थिनः | विजयम् इच्छन्तः | विजय चाहने वाले | Those who want victory |
| सकलेश | सर्वेषाम् ईश | सभी के ईश | Supreme God |
| परमोज्ज्वलम् | अत्यन्तं प्रकाशमानम् | परम उज्ज्वल | Extremely bright |
| नः | अस्मान् | हमें | Us |
| देहि | यच्छ | दीजिए | (You) Give |
पुस्तक ने पूरे गीत का भावार्थ स्वयं सरल संस्कृत में दिया है। उसका हिन्दी अनुवाद वाक्य-दर-वाक्य नीचे है।
| संस्कृतम् | हिन्दी अनुवादः |
|---|---|
| वयं सर्वे भारतीयाः शूराः, वीराः, धैर्यशालिनः च स्मः । | हम सब भारतीय शूर, वीर और धैर्यवान हैं। |
| सर्वे गुणशालिनः बलशालिनः विजेतारः च स्मः । | हम सब गुणवान, बलवान और विजय पाने वाले हैं। |
| वयं दृढसंकल्पयुक्ताः लोभरहिताः साहसयुक्ताः च स्मः । | हम दृढ़ संकल्प वाले, लोभरहित और साहसी हैं। |
| वयं सर्वे भारतवासिनः उत्तमभावेन जनानां सेवां कुर्मः । | हम सब भारतवासी उत्तम भाव से लोगों की सेवा करते हैं। |
| सर्वेषां शुभचिन्तनं कुर्मः । | हम सबका भला सोचते हैं। |
| अस्माकं हृदये धनस्य अधिककामनाः, सुखस्य विषये वासना, कपटभावना च न सन्ति । | हमारे हृदय में न धन की अधिक कामना है, न सुख-भोग की वासना, और न कपट का भाव। |
| तेजोयुक्ताः वयं भारतीयाः ऊर्जापूर्वकं दृढतया च कार्यं कुर्मः । | तेजस्वी हम भारतीय ऊर्जा और दृढ़ता के साथ काम करते हैं। |
| वयं भारतीयाः निर्भयाः दृढशक्त्या च युक्ताः युद्धक्षेत्रे सर्वदा नीतिपूर्वकं विजयम् इच्छामः । | हम भारतीय निर्भय और दृढ़ शक्ति से युक्त होकर युद्धक्षेत्र में सदा नीति के साथ विजय चाहते हैं। |
| अतः इयं प्रार्थना अस्ति यत् — हे भगवन् ! हे संसारस्य स्वामिन् ! हे परमेश ! हे सकलेश ! भवान् अस्माकं कृते सर्वेषु कार्येषु उज्ज्वलं शुभं च विजयं प्रयच्छतु इति । | इसलिए यह प्रार्थना है कि — हे भगवन्! हे संसार के स्वामी! हे परमेश! हे सबके ईश! आप हमारे लिए सब कार्यों में उज्ज्वल और शुभ विजय प्रदान कीजिए। |
अवधेयांशः — पृष्ठ 82प्रातिपदिकम् तथा तद्-एतद्-अस्मद्-युष्मद् इत्येषां प्रथमा-विभक्तेः रूपाणि (अवधेयांश की पठन-सामग्री पर आधारित अभ्यास)
प्रातिपदिकम् का अर्थ है — नामपद (संज्ञा/विशेषण/सर्वनाम) का वह मूल रूप, जिसमें अभी कोई विभक्ति नहीं लगी है।
| पदम् (पाठे) | प्रातिपदिकम् | लिङ्गम् | विभक्तिः, वचनम् |
|---|---|---|---|
| शूराः | शूर | पुंलिङ्गम् | प्रथमा, बहुवचनम् |
| धीराः | धीर | पुंलिङ्गम् | प्रथमा, बहुवचनम् |
| बालाः | बाल | पुंलिङ्गम् | प्रथमा, बहुवचनम् |
| वञ्चना | वञ्चना | स्त्रीलिङ्गम् | प्रथमा, एकवचनम् |
| समराङ्गणम् | समराङ्गण | नपुंसकलिङ्गम् | द्वितीया, एकवचनम् |
| बलशालिनः | बलशालिन् | पुंलिङ्गम् | प्रथमा, बहुवचनम् |
पुस्तक की दोनों तालिकाएँ नीचे हैं। ‘तद्’ का अर्थ है वह (दूर की वस्तु) और ‘एतद्’ का अर्थ है यह (पास की वस्तु)।
तद् — प्रथमा विभक्तिः
| लिङ्गम् | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| पुंलिङ्गम् | सः | तौ | ते |
| स्त्रीलिङ्गम् | सा | ते | ताः |
| नपुंसकलिङ्गम् | तत् | ते | तानि |
एतद् — प्रथमा विभक्तिः
| लिङ्गम् | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| पुंलिङ्गम् | एषः | एतौ | एते |
| स्त्रीलिङ्गम् | एषा | एते | एताः |
| नपुंसकलिङ्गम् | एतत् | एते | एतानि |
दोनों सर्वनाम हैं — ‘अस्मद्’ अर्थात् मैं/हम, ‘युष्मद्’ अर्थात् तू/तुम।
अस्मद् — प्रथमा विभक्तिः
| लिङ्गम् | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| त्रिषु लिङ्गेषु समान-रूपाणि | अहम् | आवाम् | वयम् |
युष्मद् — प्रथमा विभक्तिः
| लिङ्गम् | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| त्रिषु लिङ्गेषु समान-रूपाणि | त्वम् | युवाम् | यूयम् |
विशेषता (संस्कृतेन) — अस्मद्-युष्मद्-शब्दयोः रूपाणि त्रिषु अपि लिङ्गेषु समानानि भवन्ति । (हिन्दी: अस्मद् और युष्मद् के रूप तीनों लिङ्गों में एक जैसे होते हैं।)
वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 83प्रश्नाः १ – ४
यह करने योग्य कार्य है — गाइए, लिखिए और याद कीजिए। नीचे पूरा गीत एक जगह दिया है ताकि अभ्यास सरल हो।
| क्रमः | श्लोकः |
|---|---|
| १ | शूरा वयं धीरा वयं वीरा वयं सुतराम् । गुणशालिनो बलशालिनो जयगामिनो नितराम् ॥ शूरा वयम् ॥ |
| २ | दृढमानसा गतलालसाः प्रियसाहसाः सततम् । जनसेवका अतिभावुकाः शुभचिन्तका नियतम् ॥ शूरा वयम् ॥ |
| ३ | धनकामना सुखवासना न च वञ्चना हृदये । ऊर्जस्वला वर्चस्वला अतिनिश्चला विजये ॥ शूरा वयम् ॥ |
| ४ | गतभीतयो धृतनीतयो दृढशक्तयो निखिला । यामो वयं समराङ्गणं विजयार्थिनो बालाः ॥ शूरा वयम् ॥ |
| ५ | जगदीश हे ! परमेश हे ! सकलेश हे ! भगवन् । जयमङ्गलं परमोज्ज्वलं नो देहि परमात्मन् ॥ शूरा वयम् ॥ |
(क) शूराः के ?
(ख) वयं कीदृशमानसाः स्मः ?
(ग) वयं कीदृशचिन्तकाः स्मः ?
(घ) वयं कुत्र अतिनिश्चलाः स्मः ?
(ङ) वयं विजयार्थिनः कुत्र यामः ?
प्रश्न के अनुसार केवल एक पद लिखिए —
| प्रश्नः | उत्तरम् (एकपदेन) | हिन्दी | गीते आधारः |
|---|---|---|---|
| (क) शूराः के ? | भारतीयाः (वयम्) | भारतीय (हम) | वयं भारतीयाः शूराः वीराः च स्मः |
| (ख) वयं कीदृशमानसाः स्मः ? | दृढमानसाः | दृढ़ मन वाले | दृढमानसा गतलालसाः … |
| (ग) वयं कीदृशचिन्तकाः स्मः ? | शुभचिन्तकाः | शुभ सोचने वाले | … शुभचिन्तका नियतम् |
| (घ) वयं कुत्र अतिनिश्चलाः स्मः ? | विजये | विजय में | अतिनिश्चला विजये |
| (ङ) वयं विजयार्थिनः कुत्र यामः ? | समराङ्गणम् | रणभूमि की ओर | यामो वयं समराङ्गणं |
| (क) | शूराः वयम् = शूरः अहम् (उदाहरणम्) | वीराः वयम् = ……… |
| (ख) | ……… = बलशालिनः | ……… = जयगामिनः |
| (ग) | दृढमानसाः = ……… | प्रियसाहसाः = ……… |
| (घ) | ……… = अतिभावुकाः | शुभचिन्तकाः = ……… |
| (ङ) | धनकामना = ……… | वञ्चना = ……… |
| (च) | ……… = वर्चस्स्वलाः | ……… = अतिनिश्चलाः |
उदाहरण देखिए — शूराः वयम् = शूरः अहम्। यानी बहुवचन को एकवचन में बदलना है (और जहाँ एकवचन दिया हो, वहाँ बहुवचन में)।
| क्रमः | दत्तम् | उत्तरम् | वचनपरिवर्तनम् |
|---|---|---|---|
| (क) | शूराः वयम् = | शूरः अहम् (उदाहरणम्) | बहुवचनात् एकवचनम् |
| (क) | वीराः वयम् = | वीरः अहम् | बहुवचनात् एकवचनम् |
| (ख) | बलशाली = | बलशालिनः | एकवचनात् बहुवचनम् |
| (ख) | जयगामी = | जयगामिनः | एकवचनात् बहुवचनम् |
| (ग) | दृढमानसाः = | दृढमानसः | बहुवचनात् एकवचनम् |
| (ग) | प्रियसाहसाः = | प्रियसाहसः | बहुवचनात् एकवचनम् |
| (घ) | अतिभावुकः = | अतिभावुकाः | एकवचनात् बहुवचनम् |
| (घ) | शुभचिन्तकाः = | शुभचिन्तकः | बहुवचनात् एकवचनम् |
| (ङ) | धनकामना = | धनकामनाः | एकवचनात् बहुवचनम् |
| (ङ) | वञ्चना = | वञ्चनाः | एकवचनात् बहुवचनम् |
| (च) | वर्चस्वलः = | वर्चस्वलाः | एकवचनात् बहुवचनम् |
| (च) | अतिनिश्चलः = | अतिनिश्चलाः | एकवचनात् बहुवचनम् |
| (अ) | (ब) | उत्तराणि |
|---|---|---|
| (क) गतभीतयो धृतनीतयो | शुभचिन्तका नियतम् | गतभीतयो धृतनीतयो दृढशक्तयो निखिलाः (उदाहरणम्) |
| (ख) यामो वयं समराङ्गणं | सकलेश हे भगवन् ! | ……… |
| (ग) जगदीश हे ! परमेश हे ! | विजयार्थिनो बालाः | ……… |
| (घ) जयमङ्गलं परमोज्ज्वलं | दृढशक्तयो निखिलाः | ……… |
| (ङ) जनसेवका अतिभावुकाः | नो देहि परमात्मन् ! | ……… |
| (च) ऊर्जस्वला वर्चस्वला | अतिनिश्चला विजये | ……… |
यहाँ गीत की आधी-आधी पंक्तियाँ जोड़नी हैं। उदाहरण पुस्तक में दिया है — (क) का मेल ‘दृढशक्तयो निखिलाः’ से है।
| (अ) | (ब) | उत्तराणि (पूर्णा पङ्क्तिः) |
|---|---|---|
| (क) गतभीतयो धृतनीतयो | दृढशक्तयो निखिलाः | गतभीतयो धृतनीतयो दृढशक्तयो निखिलाः (उदाहरणम्) |
| (ख) यामो वयं समराङ्गणं | विजयार्थिनो बालाः | यामो वयं समराङ्गणं विजयार्थिनो बालाः |
| (ग) जगदीश हे ! परमेश हे ! | सकलेश हे भगवन् ! | जगदीश हे ! परमेश हे ! सकलेश हे भगवन् ! |
| (घ) जयमङ्गलं परमोज्ज्वलं | नो देहि परमात्मन् ! | जयमङ्गलं परमोज्ज्वलं नो देहि परमात्मन् ! |
| (ङ) जनसेवका अतिभावुकाः | शुभचिन्तका नियतम् | जनसेवका अतिभावुकाः शुभचिन्तका नियतम् |
| (च) ऊर्जस्वला वर्चस्वला | अतिनिश्चला विजये | ऊर्जस्वला वर्चस्वला अतिनिश्चला विजये |
वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 84प्रश्नौ ५ – ६
| एकवचनम् | बहुवचनम् | |
|---|---|---|
| यथा | शूरः | शूराः |
| (क) | धीरः | ……… |
| (ख) | ……… | वीराः |
| (ग) | जनसेवकः | ……… |
| (घ) | ……… | धनकामनाः |
| (ङ) | निखिलः | ……… |
| (च) | ……… | बालाः |
यहाँ केवल एकवचन ↔ बहुवचन बदलना है। उदाहरण — शूरः – शूराः।
| क्रमः | एकवचनम् | बहुवचनम् | लिङ्गम् |
|---|---|---|---|
| यथा | शूरः | शूराः | पुंलिङ्गम् |
| (क) | धीरः | धीराः | पुंलिङ्गम् |
| (ख) | वीरः | वीराः | पुंलिङ्गम् |
| (ग) | जनसेवकः | जनसेवकाः | पुंलिङ्गम् |
| (घ) | धनकामना | धनकामनाः | स्त्रीलिङ्गम् |
| (ङ) | निखिलः | निखिलाः | पुंलिङ्गम् |
| (च) | बालः | बालाः | पुंलिङ्गम् |
| (अ) | (ब) | उत्तराणि |
|---|---|---|
| (क) छात्रः | पठामि | छात्रः पठति (उदाहरणम्) |
| (ख) छात्रौ | पठसि | ……… |
| (ग) छात्राः | पठति | ……… |
| (घ) अहम् | पठन्ति | ……… |
| (ङ) आवाम् | पठथः | ……… |
| (च) वयम् | पठथ | ……… |
| (छ) त्वम् | पठतः | ……… |
| (ज) युवाम् | पठामः | ……… |
| (झ) यूयम् | पठावः | ……… |
कर्ता एक है, दो हैं या अनेक — और वह ‘मैं/हम’, ‘तुम’ या ‘वह/वे’ है — यह देखकर क्रिया जोड़ी गई है।
(क) छात्रः पठति । (उदाहरणम्)
(ख) छात्रौ पठतः ।
(ग) छात्राः पठन्ति ।
(घ) अहं पठामि ।
(ङ) आवां पठावः ।
(च) वयं पठामः ।
(छ) त्वं पठसि ।
(ज) युवां पठथः ।
(झ) यूयं पठथ ।
वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 85प्रश्नौ ७ – ८
यथा – तद्, स्त्रीलिङ्गम्, प्रथमा विभक्तिः, एकवचनम् – सा (एषा/अहम्/सा)
(क) अस्मद्, प्रथमा विभक्तिः, एकवचनम् – ……… (वयम्/त्वम्/अहम्)
(ख) युष्मद्, प्रथमा विभक्तिः, द्विवचनम् – ……… (त्वम्/सः/युवाम्)
(ग) तद्, पुंलिङ्गम्, प्रथमा विभक्तिः, बहुवचनम् – ……… (एषः/ते/सा)
(घ) एतद्, नपुंसकलिङ्गम्, प्रथमा विभक्तिः, बहुवचनम् – ……… (एतानि/वयम्/तत्)
(ङ) एतद्, स्त्रीलिङ्गम्, प्रथमा विभक्तिः, एकवचनम् – ……… (अहम्/एषा/एतत्)
(च) तद्, स्त्रीलिङ्गम्, प्रथमा विभक्तिः, द्विवचनम् – ……… (ते/अहम्/एषा)
हर पंक्ति में तीन बातें दी हैं — शब्द, लिङ्ग, वचन। तीनों से मिलने वाला ही रूप सही है। पृष्ठ 82 की तालिकाएँ सामने रखकर मिलाइए।
| क्रमः | दत्तम् | उत्तरम् | कारणम् |
|---|---|---|---|
| यथा | तद्, स्त्रीलिङ्गम्, प्रथमा, एकवचनम् | सा | तद् का स्त्रीलिङ्ग एकवचन |
| (क) | अस्मद्, प्रथमा, एकवचनम् | अहम् | अस्मद् = अहम्, आवाम्, वयम् |
| (ख) | युष्मद्, प्रथमा, द्विवचनम् | युवाम् | युष्मद् = त्वम्, युवाम्, यूयम् |
| (ग) | तद्, पुंलिङ्गम्, प्रथमा, बहुवचनम् | ते | सः – तौ – ते |
| (घ) | एतद्, नपुंसकलिङ्गम्, प्रथमा, बहुवचनम् | एतानि | एतत् – एते – एतानि |
| (ङ) | एतद्, स्त्रीलिङ्गम्, प्रथमा, एकवचनम् | एषा | एषा – एते – एताः |
| (च) | तद्, स्त्रीलिङ्गम्, प्रथमा, द्विवचनम् | ते | सा – ते – ताः |
यथा – नायिका नृत्यति । (नृत्)
(क) बालकः ……… (लिख्)
(ख) छात्रौ ……… (क्रीड्)
(ग) अहम् ……… (गच्छ्)
(घ) कविः ……… (रचय्)
(ङ) महिलाः ……… (वद्)
(च) देवाः ……… (आगच्छ्)
(छ) फलानि ……… (पत्)
(ज) गृहिण्यः ……… (उपविश्)
कर्ता एक है, दो हैं या अनेक — यह देखकर धातु का ठीक रूप (वर्तमान काल) लिखिए।
| क्रमः | वाक्यम् | धातुः | कर्तुः वचनम् | हिन्दी |
|---|---|---|---|---|
| यथा | नायिका नृत्यति । | नृत् | एकवचनम् | नायिका नाचती है। |
| (क) | बालकः लिखति । | लिख् | एकवचनम् | बालक लिखता है। |
| (ख) | छात्रौ क्रीडतः । | क्रीड् | द्विवचनम् | दोनों छात्र खेलते हैं। |
| (ग) | अहं गच्छामि । | गच्छ् | एकवचनम् (अहम्) | मैं जाता/जाती हूँ। |
| (घ) | कविः रचयति । | रचय् | एकवचनम् | कवि रचना करता है। |
| (ङ) | महिलाः वदन्ति । | वद् | बहुवचनम् | महिलाएँ बोलती हैं। |
| (च) | देवाः आगच्छन्ति । | आगच्छ् | बहुवचनम् | देवता आते हैं। |
| (छ) | फलानि पतन्ति । | पत् | बहुवचनम् | फल गिरते हैं। |
| (ज) | गृहिण्यः उपविशन्ति । | उपविश् | बहुवचनम् | गृहिणियाँ बैठती हैं। |
योग्यताविस्तरः — पृष्ठ 85 – 88गीतस्य रचनाकारः, शब्दरूपाणि, महापुरुषाणां चित्राणि, मातृदेवता-स्तोत्रम्
पुस्तक का अनुच्छेद वाक्य-दर-वाक्य नीचे अनूदित है।
| संस्कृतम् | हिन्दी अनुवादः |
|---|---|
| अस्य गीतस्य रचनाकारः श्रीधरः भास्करः वर्णेकरः अस्ति । | इस गीत के रचनाकार श्रीधर भास्कर वर्णेकर हैं। |
| एषः सुप्रसिद्धः आधुनिकः कविः अस्ति । | वे सुप्रसिद्ध आधुनिक कवि हैं। |
| वर्णेकरमहोदयस्य जन्म महाराष्ट्र-राज्ये नागपुरनगरे अभवत् । | वर्णेकर महोदय का जन्म महाराष्ट्र राज्य के नागपुर नगर में हुआ। |
| एषः अनेकानि काव्यानि नाटकानि गीतानि च रचितवान् । | उन्होंने अनेक काव्य, नाटक और गीत रचे। |
| वर्णेकरमहोदयः राष्ट्रपतिपुरस्कारेण अपि सम्मानितः अस्ति । | वर्णेकर महोदय राष्ट्रपति-पुरस्कार से भी सम्मानित हैं। |
संस्कृतेन सारः — श्रीधरः भास्करः वर्णेकरः आधुनिकसंस्कृतसाहित्यस्य सुप्रसिद्धः कविः आसीत् । सः महाराष्ट्रस्य नागपुरनगरे अजायत । सः बहूनि काव्यानि नाटकानि गीतानि च अलिखत् । ‘शूराः वयं धीराः वयम्’ इति देशभक्तिगीतम् अपि तेन एव रचितम् ।
पृष्ठ 86 की पूरी तालिका नीचे है। ध्यान दीजिए — तालिका तीन साँचों में बँटी है।
| शब्दः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| भारतीय | भारतीयः | भारतीयौ | भारतीयाः |
| धीर | धीरः | धीरौ | धीराः |
| शूर | शूरः | शूरौ | शूराः |
| जनसेवक | जनसेवकः | जनसेवकौ | जनसेवकाः |
| शुभचिन्तक | शुभचिन्तकः | शुभचिन्तकौ | शुभचिन्तकाः |
| बाल | बालः | बालौ | बालाः |
| निखिल | निखिलः | निखिलौ | निखिलाः |
| कामना | कामना | कामने | कामनाः |
| वासना | वासना | वासने | वासनाः |
| वञ्चना | वञ्चना | वञ्चने | वञ्चनाः |
| समराङ्गण | समराङ्गणम् | समराङ्गणे | समराङ्गणानि |
| शोभन | शोभनम् | शोभने | शोभनानि |
| नियत | नियतम् | नियते | नियतानि |
पृष्ठ 87 पर नौ चित्र हैं। नाम और उनके जीवन में दिखने वाला गीत का भाव —
| चित्रम् | नाम (संस्कृते) | परिचयः (हिन्दी) | गीतस्य भावः |
|---|---|---|---|
| १ | शङ्कराचार्यः | अद्वैत वेदान्त के आचार्य, चारों दिशाओं में मठ स्थापित किए | धीराः, वर्चस्वलाः |
| २ | शिवाजिः महाराजः | मराठा साम्राज्य के संस्थापक, स्वराज्य के प्रतीक | शूराः, धृतनीतयः |
| ३ | स्वामी दयानन्दः सरस्वती | आर्यसमाज के संस्थापक, वेदों की ओर लौटने का आह्वान | अतिनिश्चलाः, दृढमानसाः |
| ४ | मदनमोहनः मालवीयः | महामना, काशी हिन्दू विश्वविद्यालय के संस्थापक | जनसेवकाः, शुभचिन्तकाः |
| ५ | राज्ञी लक्ष्मीबाई | झाँसी की रानी, 1857 की वीरांगना | गतभीतयः, विजयार्थिनः |
| ६ | स्वामी विवेकानन्दः | युवाओं के प्रेरणास्रोत, शिकागो-व्याख्यान से विश्वविख्यात | ऊर्जस्वलाः, वर्चस्वलाः |
| ७ | महर्षिः अरविन्दः | क्रान्तिकारी, दार्शनिक और योगी | दृढशक्तयः, गतलालसाः |
| ८ | सुभाषचन्द्रः बोसः | नेताजी, आज़ाद हिन्द फ़ौज के नायक | शूराः, समराङ्गणं यामः |
| ९ | ए.पी.जे. अब्दुलः कलामः | वैज्ञानिक तथा भारत के राष्ट्रपति, ‘जनता के राष्ट्रपति’ | गुणशालिनः, जनसेवकाः |
संस्कृतेन उत्तरम् — एतेषु चित्रेषु शङ्कराचार्यः, शिवाजिः महाराजः, स्वामी दयानन्दः सरस्वती, मदनमोहनः मालवीयः, राज्ञी लक्ष्मीबाई, स्वामी विवेकानन्दः, महर्षिः अरविन्दः, सुभाषचन्द्रः बोसः, ए.पी.जे. अब्दुलः कलामः च सन्ति । एते सर्वे शूराः वीराः धीराः च आसन् ।
गीत का भाव — इन सबके जीवन में शौर्य, धैर्य, निर्लोभता और जनसेवा — गीत के सभी गुण — दिखाई देते हैं।
अरुन्धत्यनसूया च सावित्री जानकी सती ।
द्रौपदी कण्णगी गार्गी मीरा दुर्गावती तथा ॥
लक्ष्मीरहल्या चन्नम्मा रुद्रमाम्बा सुविक्रमा ।
निवेदिता सारदा च प्रणम्याः मातृदेवताः ॥
अगस्त्यः कम्बुकौण्डिन्यौ राजेन्द्रश्चोलवंशजः ।
अशोकः पुष्यमित्रश्च खारवेलः सुनीतिमान् ॥
रामकृष्णो दयानन्दो रवीन्द्रो राममोहनः ।
रामतीर्थोऽरविन्दश्च विवेकानन्द उद्यशाः ॥
श्लोकः १–२ का अन्वयार्थः — अरुन्धती, अनसूया, सावित्री, जानकी (सीता), सती, द्रौपदी, कण्णगी, गार्गी, मीरा तथा दुर्गावती; (और) लक्ष्मी (लक्ष्मीबाई), अहल्या (अहल्याबाई), चन्नम्मा, सुविक्रमा (महापराक्रमी) रुद्रमाम्बा, निवेदिता और सारदा — ये (सब) प्रणाम करने योग्य मातृदेवियाँ हैं।
| नाम | कः / का |
|---|---|
| अरुन्धती, अनसूया, सावित्री, जानकी, सती | पुराण-रामायण की पतिव्रता एवं तेजस्विनी नारियाँ |
| द्रौपदी, गार्गी | महाभारत की महारानी; उपनिषद् की ब्रह्मवादिनी विदुषी |
| कण्णगी | तमिल महाकाव्य ‘शिलप्पदिकारम्’ की नायिका, न्याय के लिए खड़ी होने वाली नारी |
| मीरा | कृष्ण-भक्त कवयित्री |
| दुर्गावती, लक्ष्मीबाई, अहल्या, चन्नम्मा, रुद्रमाम्बा | गोंडवाना, झाँसी, इन्दौर, कित्तूर और काकतीय राज्यों की वीर शासिकाएँ |
| निवेदिता, सारदा | भगिनी निवेदिता तथा श्री सारदा देवी |
श्लोकः ३ का अन्वयार्थः — अगस्त्य, कम्बु और कौण्डिन्य (दोनों), चोलवंश में उत्पन्न राजेन्द्र, अशोक, पुष्यमित्र, तथा सुनीतिमान् (उत्तम नीति वाला) खारवेल — (ये स्मरणीय हैं)।
श्लोकः ४ का अन्वयार्थः — रामकृष्ण, दयानन्द, रवीन्द्र, राममोहन, रामतीर्थ, अरविन्द तथा उज्ज्वल यश वाले (उद्यशाः) विवेकानन्द — (ये भी स्मरणीय हैं)।
परियोजनाकार्यम् — पृष्ठ 88त्रीणि परियोजनाकार्याणि
तीनों में से एक महापुरुष चुनकर आठ–दस सरल संस्कृत वाक्य लिखिए।
नमूना उत्तर (स्वामी विवेकानन्दः) —
तस्य बाल्यकाले नाम नरेन्द्रनाथः आसीत् ।
तस्य जन्म कोलकातानगरे अभवत् ।
सः रामकृष्णपरमहंसस्य शिष्यः आसीत् ।
सः अमेरिकादेशे शिकागोनगरे भारतीयसंस्कृतेः विषये भाषणम् अकरोत् ।
तत्र सः ‘भगिन्यः भ्रातरः च’ इति सम्बोध्य सर्वान् जनान् आकर्षितवान् ।
सः रामकृष्णमिशनम् अस्थापयत् ।
सः युवकानां प्रेरणास्रोतः आसीत् ।
सः ऊर्जस्वलः वर्चस्वलः दृढमानसः च आसीत् ।
वयं तस्मात् निर्भयतां सेवाभावं च शिक्षामहे ।
पहले संग्रह, फिर वाक्य-प्रयोग। पाठ में प्रथमा विभक्ति बहुवचन के पद बहुत हैं — नीचे मुख्य सूची है।
| श्लोकः / स्थानम् | प्रथमा-बहुवचनान्त-पदानि |
|---|---|
| चित्रपाठः (पृ. 77) | भारतीयाः, शूराः, वीराः |
| श्लोकः १ | शूराः, धीराः, वीराः, गुणशालिनः, बलशालिनः, जयगामिनः |
| श्लोकः २ | दृढमानसाः, गतलालसाः, प्रियसाहसाः, जनसेवकाः, अतिभावुकाः, शुभचिन्तकाः |
| श्लोकः ३ | ऊर्जस्वलाः, वर्चस्वलाः, अतिनिश्चलाः |
| श्लोकः ४ | गतभीतयः, धृतनीतयः, दृढशक्तयः, निखिलाः, विजयार्थिनः, बालाः |
| अभ्यासे | छात्राः, महिलाः, देवाः, गृहिण्यः, फलानि |
दश शब्दानां वाक्यप्रयोगः (नमूना उत्तर) —
| पदम् | वाक्यम् | हिन्दी |
|---|---|---|
| शूराः | भारतीयाः सैनिकाः शूराः सन्ति । | भारतीय सैनिक शूर हैं। |
| धीराः | वयं संकटे अपि धीराः भवामः । | हम संकट में भी धीरज रखते हैं। |
| बालाः | बालाः क्रीडाक्षेत्रे क्रीडन्ति । | बालक खेल के मैदान में खेलते हैं। |
| छात्राः | छात्राः प्रातःकाले प्रार्थनां कुर्वन्ति । | छात्र सुबह प्रार्थना करते हैं। |
| जनसेवकाः | चिकित्सकाः सत्याः जनसेवकाः सन्ति । | चिकित्सक सच्चे जनसेवक हैं। |
| शुभचिन्तकाः | गुरवः सर्वदा शिष्याणां शुभचिन्तकाः भवन्ति । | गुरु सदा शिष्यों का भला चाहने वाले होते हैं। |
| गतभीतयः | वीराः सैनिकाः गतभीतयः सन्ति । | वीर सैनिक भयरहित हैं। |
| दृढशक्तयः | योगाभ्यासेन वयं दृढशक्तयः भवामः । | योगाभ्यास से हम शक्तिमान् होते हैं। |
| विजयार्थिनः | क्रीडकाः विजयार्थिनः क्रीडाङ्गणं गच्छन्ति । | खिलाड़ी विजय चाहते हुए मैदान में जाते हैं। |
| निखिलाः | निखिलाः छात्राः गीतं सस्वरं गायन्ति । | सभी छात्र गीत स्वर के साथ गाते हैं। |
यह सामूहिक कार्य है — पहले खोजिए, फिर कक्षा में मिलकर गाइए।
कौन-से गीत चुन सकते हैं (सुझाव) —
- वन्दे मातरम् — बंकिमचन्द्र चट्टोपाध्याय द्वारा रचित; इसका आरम्भिक भाग शुद्ध संस्कृत में है।
- वयं राष्ट्रे जागृयाम पुरोहिताः — वैदिक वाक्य पर आधारित राष्ट्र-प्रार्थना।
- पाठ्यपुस्तक ‘दीपकम्’ तथा अन्य कक्षाओं की संस्कृत पुस्तकों में दिए देशभक्ति-गीत।
नमूना (वन्दे मातरम् — प्रथमः भागः) —
सुजलां सुफलां मलयजशीतलाम्
शस्यश्यामलां मातरम् ॥
शुभ्रज्योत्स्नापुलकितयामिनीम्
फुल्लकुसुमितद्रुमदलशोभिनीम्
सुहासिनीं सुमधुरभाषिणीम्
सुखदां वरदां मातरम् ॥
Chapter 7 of 16 – Sanskrit
- Previous: Chapter 6 Aham Pratah Uttishthami
- Next: Chapter 8 Sah Eva Mahan Chitrakarah
- All chapters: NCERT Solutions Class 6 Sanskrit
Also for This Chapter
NCERT Solutions Class 6 Sanskrit Chapter 7 Shurah Vayam Dhirah Vayam – Overview
| Class | Class 6 |
| Subject | Sanskrit |
| Chapter | 7 – Shurah Vayam Dhirah Vayam |
| Session | 2027 |
| Format | Full answers on this page + PDF |
NCERT Solutions Class 6 Sanskrit Chapter 7 – FAQs
Where can I download NCERT Solutions Class 6 Sanskrit Chapter 7 Shurah Vayam Dhirah Vayam PDF?
Read every answer on this page, or download the free PDF from the table at the top.
Is this for the 2027 session?
Yes, it follows the latest NCERT Class 6 Sanskrit book for 2027.
How many questions are solved in NCERT Class 6 Sanskrit Chapter 7?
All questions of the chapter – the in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises.
How should I use these solutions?
Read the chapter in the NCERT book first, attempt the questions yourself, then check your answers here.