Skip to content

NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 15 Madhavasya Priyam Angam (PDF) – 2027

NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 15 Madhavasya Priyam Angam – step-by-step answers to every exercise and in-text question of the chapter, as per the latest NCERT syllabus for 2027. Read them online or download the free question-answer PDF.

NCERT कक्षा 6 संस्कृत की पाठ्यपुस्तक दीपकम् के पञ्चदशः पाठः — माधवस्य प्रियम् अङ्गम् — यह पाठ एक मज़ेदार स्वप्न-कथा है — माधव नाम का बालक सपने में देखता है कि उसके शरीर के अङ्ग आपस में झगड़ रहे हैं कि ‘सबसे श्रेष्ठ कौन है’। शब्दभण्डार की दृष्टि से पूरा पाठ शरीराङ्गानां नामानि सिखाता है और व्याकरण की दृष्टि से तृतीया विभक्ति (करणे तृतीया) तथा सप्तमी विभक्ति (अधिकरणे सप्तमी) का अभ्यास कराता है। यहाँ क्रम से — पूरे पाठ का हिन्दी अनुवाद, वयं शब्दार्थान् जानीमः की बाईस शब्दों वाली तालिका, वयम् अभ्यासं कुर्मः के प्रश्न १–८ (हर उपभाग तथा दोनों चित्र-कार्य सहित), योग्यताविस्तरः का बत्तीस नामों वाला शरीर-चित्र, मधुराष्टकम् का अन्वय-अर्थ-भाव, तथा गतिविधि-कार्यम् एवं परियोजनाकार्यम्।

NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 15 Madhavasya Priyam Angam PDF

All the answers are on this page below. The PDF also explains every answer – why it is right and how to check it – so download it for revision.

PDFChapterDownload
Solutions PDFMadhavasya Priyam AngamView PDF

पाठ का हिंदी अनुवाद

माधवस्य प्रियम् अङ्गम् (माधव का प्रिय अङ्ग)
माधवनामकः एकः बालकः आसीत्। सः स्वप्ने स्वशरीरस्य अङ्गानि दृष्टवान्। तानि परस्परं चर्चां कुर्वन्ति स्म।
माधव नाम का एक बालक था। उसने स्वप्न में अपने शरीर के अङ्गों को देखा। वे आपस में चर्चा कर रहे थे।
पादः वदति – अहं श्रेष्ठः। मम कारणेन माधवः चलति।
पैर कहता है – मैं श्रेष्ठ हूँ। मेरे कारण माधव चलता है।
हस्तः अनुक्षणं वदति – अरे अरे ! मम कारणेन माधवः लिखति, गृहकार्यं करोति, वस्तूनि आनयति च। अतः अहम् एव श्रेष्ठः।
हाथ उसी समय कहता है – अरे अरे! मेरे कारण माधव लिखता है, गृहकार्य करता है और चीज़ें लाता है। इसलिए मैं ही श्रेष्ठ हूँ।
मां विना माधवः किमपि द्रष्टुं शक्नोति किम् ? इति नयनं वदति।
‘क्या मेरे बिना माधव कुछ भी देख सकता है?’ – ऐसा आँख कहती है।
कर्णः स्मितं कृत्वा कथयति – माधवः यदा मार्गे गच्छति तदा पृष्ठतः यानानां ध्वनिं यदि न शृणोति सावधानः च न भवति, तर्हि दुर्घटना भवेत्।
कान थोड़ा मुस्कुराकर कहता है – माधव जब मार्ग में (सड़क पर) जाता है, तब यदि वह पीछे से आते वाहनों की आवाज़ न सुने और सावधान न हो, तो दुर्घटना हो सकती है।
माधवः मम कारणेन एव शिक्षकस्य उपदेशं श्रुत्वा ज्ञानं वर्धयति, सङ्गीतं श्रुत्वा आनन्दं च अनुभवति।
मेरे कारण ही माधव शिक्षक का उपदेश सुनकर ज्ञान बढ़ाता है और सङ्गीत सुनकर आनन्द का अनुभव करता है।
झटिति मुखं सूचयति – ‘भोः! सर्वे शृण्वन्तु, माधवः मम कारणेन भोजनं करोति, भाषणं करोति, शिक्षकस्य प्रश्नस्य उत्तरं वदति।
तुरन्त मुख बताता है – ‘अरे! सब सुनिए, मेरे कारण माधव भोजन करता है, बोलता (भाषण करता) है और शिक्षक के प्रश्न का उत्तर देता है।
मम साहाय्येन उदरमपि भोजनं प्राप्नोति। भवन्तः सर्वे सबलाः भवन्ति। अतः अहम् एव श्रेष्ठः’।
मेरी सहायता से पेट भी भोजन पाता है। (उससे) आप सब बलवान् होते हैं। इसलिए मैं ही श्रेष्ठ हूँ।’
उदरं सूचयति ‘भवतु, भवतु, कोलाहलं न कुर्वन्तु। वयं सर्वे माधवम् एव पृच्छाम, कः श्रेष्ठः’ इति।
पेट कहता है – ‘ठीक है, ठीक है, शोर (झगड़ा) मत कीजिए। हम सब माधव से ही पूछें कि कौन श्रेष्ठ है।’
माधवः विचारयति बोधयति च – ‘मम शरीरस्य सर्वाणि अङ्गानि मम कृते उपकारकाणि सन्ति।
माधव विचार करता है और समझाता है – ‘मेरे शरीर के सभी अङ्ग मेरे लिए सहायता करने वाले (उपयोगी) हैं।
अहं नयनाभ्यां पश्यामि, कर्णाभ्यां शृणोमि, मुखेन भाषणं करोमि भोजनं करोमि च, उदरेण पाचनात् शक्तिं प्राप्नोमि पादाभ्यां च चलामि।
मैं आँखों से देखता हूँ, कानों से सुनता हूँ, मुख से बोलता हूँ और भोजन करता हूँ, पेट से (भोजन) पचने के कारण ताकत पाता हूँ और पैरों से चलता हूँ।
अतः भवन्तः सर्वेऽपि श्रेष्ठाः। भवन्तः सर्वेऽपि मम प्रियाः’।
इसलिए आप सभी श्रेष्ठ हैं। आप सभी मुझे प्रिय हैं।’
मधुराष्टकं पठन्तु स्मरन्तु च (मधुराष्टक पढ़िए और याद कीजिए) — श्रीवल्लभाचार्य-कृतं मधुराष्टकम्
अधरं मधुरं वदनं मधुरं नयनं मधुरं हसितं मधुरम्।
हृदयं मधुरं गमनं मधुरं मधुराधिपतेरखिलं मधुरम्॥१॥
(श्रीकृष्ण के) होंठ मधुर हैं, मुख मधुर है, आँखें मधुर हैं, हँसी मधुर है। हृदय मधुर है, चाल मधुर है — मधुरता के स्वामी (श्रीकृष्ण) का सब कुछ मधुर है।
वचनं मधुरं चरितं मधुरं वसनं मधुरं वलितं मधुरम्।
चलितं मधुरं भ्रमितं मधुरं मधुराधिपतेरखिलं मधुरम्॥२॥
उनके वचन मधुर हैं, चरित्र (कार्य) मधुर है, वस्त्र मधुर हैं, (शरीर को) मोड़कर खड़े होना मधुर है। उनका चलना मधुर है, घूमना मधुर है — मधुरता के स्वामी (श्रीकृष्ण) का सब कुछ मधुर है।
वेणुर्मधुरो रेणुर्मधुरः पाणिर्मधुरः पादौ मधुरौ।
नृत्यं मधुरं सख्यं मधुरं मधुराधिपतेरखिलं मधुरम्॥३॥
उनकी बाँसुरी मधुर है, (चरणों की) धूल मधुर है, हाथ मधुर है, दोनों पैर मधुर हैं। उनका नृत्य मधुर है, मित्रता मधुर है — मधुरता के स्वामी (श्रीकृष्ण) का सब कुछ मधुर है।
गीतं मधुरं पीतं मधुरं भुक्तं मधुरं सुप्तं मधुरम्।
रूपं मधुरं तिलकं मधुरं मधुराधिपतेरखिलं मधुरम्॥४॥
उनका गाना मधुर है, पीना मधुर है, खाना मधुर है, सोना मधुर है। उनका रूप मधुर है, तिलक मधुर है — मधुरता के स्वामी (श्रीकृष्ण) का सब कुछ मधुर है।
करणं मधुरं तरणं मधुरं हरणं मधुरं रमणं मधुरम्।
वमितं मधुरं शमितं मधुरं मधुराधिपतेरखिलं मधुरम्॥५॥
उनके काम मधुर हैं, (भक्तों को संसार-सागर से) पार उतारना मधुर है, (मन को) हर लेना मधुर है, क्रीड़ा मधुर है। उनके मुख से निकला (वचन) मधुर है, शान्त भाव मधुर है — मधुरता के स्वामी (श्रीकृष्ण) का सब कुछ मधुर है।
गुञ्जा मधुरा माला मधुरा यमुना मधुरा वीची मधुरा।
सलिलं मधुरं कमलं मधुरं मधुराधिपतेरखिलं मधुरम्॥६॥
उनकी गुंजा (घुँघची) मधुर है, माला मधुर है, यमुना मधुर है, (यमुना की) लहरें मधुर हैं। (यमुना का) जल मधुर है, कमल मधुर है — मधुरता के स्वामी (श्रीकृष्ण) का सब कुछ मधुर है।
गोपी मधुरा लीला मधुरा युक्तं मधुरं मुक्तं मधुरम्।
दृष्टं मधुरं सृष्टं मधुरं मधुराधिपतेरखिलं मधुरम्॥७॥
गोपी मधुर है, (उनकी) लीला मधुर है, उनका मिलना मधुर है, (बन्धन से) छुड़ाना मधुर है। उनका देखना मधुर है, उनकी रचना मधुर है — मधुरता के स्वामी (श्रीकृष्ण) का सब कुछ मधुर है।
गोपा मधुरा गावो मधुरा यष्टिर्मधुरा सृष्टिर्मधुरा।
दलितं मधुरं फलितं मधुरं मधुराधिपतेरखिलं मधुरम्॥८॥
ग्वाले मधुर हैं, गायें मधुर हैं, (उनकी) छड़ी मधुर है, (उनकी) सृष्टि मधुर है। (दुष्टों का) दमन मधुर है, (उसका) फल मधुर है — मधुरता के स्वामी (श्रीकृष्ण) का सब कुछ मधुर है।

NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Chapter 15 Madhavasya Priyam Angam – Questions and Answers

All questions of the chapter are answered below, in the order of the book – in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises. Each answer is written the way you would write it in the exam.

पञ्चदशः पाठः — माधवस्य प्रियम् अङ्गम् — पृष्ठ 152पाठस्य प्रथमः भागः — स्वप्ने अङ्गानां विवादः : पादः, हस्तः, नयनम्, कर्णः

पाठः
प्र.1माधवनामकः एकः बालकः आसीत् । सः स्वप्ने स्वशरीरस्य अङ्गानि दृष्टवान् । तानि परस्परं चर्चां कुर्वन्ति स्म । … माधवः मम कारणेन एव शिक्षकस्य उपदेशं श्रुत्वा ज्ञानं वर्धयति, सङ्गीतं श्रुत्वा आनन्दं च अनुभवति । — अस्य पाठभागस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु ।
उत्तर

हिन्दी अनुवाद (पृष्ठ 152) —

संस्कृतम् (मूलः पाठः)हिन्दी अनुवादः
माधवनामकः एकः बालकः आसीत् ।माधव नाम का एक बालक था।
सः स्वप्ने स्वशरीरस्य अङ्गानि दृष्टवान् ।उसने स्वप्न में अपने शरीर के अङ्गों को देखा।
तानि परस्परं चर्चां कुर्वन्ति स्म ।वे आपस में चर्चा (बहस) कर रहे थे।
पादः वदति — अहं श्रेष्ठः । मम कारणेन माधवः चलति ।पैर कहता है — मैं श्रेष्ठ हूँ। मेरे कारण ही माधव चलता है।
हस्तः अनुक्षणं वदति — अरे अरे ! मम कारणेन माधवः लिखति, गृहकार्यं करोति, वस्तूनि आनयति च । अतः अहम् एव श्रेष्ठः ।हाथ उसी क्षण कहता है — अरे अरे! मेरे कारण माधव लिखता है, गृहकार्य करता है और चीज़ें लाता है। इसलिए मैं ही श्रेष्ठ हूँ।
मां विना माधवः किमपि द्रष्टुं शक्नोति किम् ? इति नयनं वदति ।‘मेरे बिना क्या माधव कुछ भी देख सकता है?’ — ऐसा आँख कहती है।
कर्णः स्मितं कृत्वा कथयति — माधवः यदा मार्गे गच्छति तदा पृष्ठतः यानानां ध्वनिं यदि न शृणोति सावधानः च न भवति, तर्हि दुर्घटना भवेत् ।कान ज़रा-सा मुस्कुराकर कहता है — माधव जब रास्ते पर जाता है, तब यदि वह पीछे से आते वाहनों की आवाज़ न सुने और सावधान न हो, तो दुर्घटना हो सकती है।
माधवः मम कारणेन एव शिक्षकस्य उपदेशं श्रुत्वा ज्ञानं वर्धयति, सङ्गीतं श्रुत्वा आनन्दं च अनुभवति ।माधव मेरे ही कारण शिक्षक का उपदेश सुनकर ज्ञान बढ़ाता है, और सङ्गीत सुनकर आनन्द का अनुभव करता है।

पञ्चदशः पाठः — माधवस्य प्रियम् अङ्गम् (शेषभागः) — पृष्ठ 153मुखस्य दावा, उदरस्य सुझावः तथा माधवस्य निर्णयः

पाठः
प्र.1झटिति मुखं सूचयति — ‘भोः ! सर्वे शृण्वन्तु, माधवः मम कारणेन भोजनं करोति … भवन्तः सर्वेऽपि मम प्रियाः’ । — अस्य पाठभागस्य हिन्दी-अनुवादं कुर्वन्तु ।
उत्तर

हिन्दी अनुवाद (पृष्ठ 153) — पहले मुख अपनी बात कहता है, फिर उदर बीच-बचाव करता है और अन्त में माधव निर्णय सुनाता है।

संस्कृतम् (मूलः पाठः)हिन्दी अनुवादः
झटिति मुखं सूचयति — ‘भोः ! सर्वे शृण्वन्तु, माधवः मम कारणेन भोजनं करोति, भाषणं करोति, शिक्षकस्य प्रश्नस्य उत्तरं वदति ।झट से मुँह बताता है — ‘अरे! आप सब सुनिए, मेरे कारण माधव भोजन करता है, भाषण देता है और शिक्षक के प्रश्न का उत्तर देता है।
मम साहाय्येन उदरमपि भोजनं प्राप्नोति । भवन्तः सर्वे सबलाः भवन्ति । अतः अहम् एव श्रेष्ठः’ ।मेरी सहायता से पेट को भी भोजन मिलता है। (उसी से) आप सब बलवान् बनते हैं। इसलिए मैं ही श्रेष्ठ हूँ।’
उदरं सूचयति ‘भवतु, भवतु, कोलाहलं न कुर्वन्तु । वयं सर्वे माधवम् एव पृच्छाम, कः श्रेष्ठः’ इति ।पेट कहता है — ‘ठीक है, ठीक है, शोर मत कीजिए। हम सब माधव से ही पूछ लेते हैं कि श्रेष्ठ कौन है।’
माधवः विचारयति बोधयति च — ‘मम शरीरस्य सर्वाणि अङ्गानि मम कृते उपकारकाणि सन्ति ।माधव विचार करता है और समझाता है — ‘मेरे शरीर के सारे अङ्ग मेरे लिए उपकार करने वाले हैं।
अहं नयनाभ्यां पश्यामि, कर्णाभ्यां शृणोमि, मुखेन भाषणं करोमि भोजनं करोमि च, उदरेण पाचनात् शक्तिं प्राप्नोमि पादाभ्यां च चलामि ।मैं दोनों आँखों से देखता हूँ, दोनों कानों से सुनता हूँ, मुँह से बोलता हूँ और भोजन करता हूँ, पेट से पाचन के द्वारा शक्ति पाता हूँ और दोनों पैरों से चलता हूँ।
अतः भवन्तः सर्वेऽपि श्रेष्ठाः । भवन्तः सर्वेऽपि मम प्रियाः’ ।इसलिए आप सब-के-सब श्रेष्ठ हैं। आप सब-के-सब मुझे प्रिय हैं।’

अतिरिक्त अभ्यास — पाठ पर आधारित प्रश्नाः — पृष्ठ 152 – 153अभ्यास हेतु जोड़े गए प्रश्न — ये प्रश्न पुस्तक के अभ्यास में नहीं हैं; पाठ को समझने के लिए दिए गए हैं

पाठ्य-प्रश्नाः
प्र.1‘मां विना माधवः किमपि द्रष्टुं शक्नोति किम् ?’ इति नयनं वदति । — अस्य प्रश्नस्य उत्तरं संस्कृतेन लिखन्तु । (पृष्ठ 152)
उत्तर

उत्तरम् — न, नयनाभ्यां विना माधवः किमपि द्रष्टुं न शक्नोति ।
(हिन्दी — नहीं, आँखों के बिना माधव कुछ भी नहीं देख सकता।)

प्र.2‘वयं सर्वे माधवम् एव पृच्छाम, कः श्रेष्ठः ?’ इति उदरं सूचयति । — माधवस्य उत्तरं किम् आसीत् ? (पृष्ठ 153)
उत्तर

उत्तरम् — माधवः अवदत् — ‘मम शरीरस्य सर्वाणि अङ्गानि मम कृते उपकारकाणि सन्ति । अतः भवन्तः सर्वेऽपि श्रेष्ठाः । भवन्तः सर्वेऽपि मम प्रियाः ।’
(हिन्दी — माधव ने कहा — ‘मेरे शरीर के सारे अङ्ग मेरे लिए उपकारी हैं। इसलिए आप सब-के-सब श्रेष्ठ हैं। आप सब-के-सब मुझे प्रिय हैं।’)

प्र.3पाठस्य नाम ‘माधवस्य प्रियम् अङ्गम्’ अस्ति । तर्हि माधवस्य प्रियम् अङ्गं किम् आसीत् ? स्वमतं लिखन्तु ।
उत्तर

उत्तरम् — माधवस्य किमपि एकम् एव अङ्गं प्रियं न आसीत्; तस्य सर्वाणि अङ्गानि प्रियाणि आसन्, यतः सर्वाणि अङ्गानि तस्य कृते उपकारकाणि सन्ति ।
(हिन्दी — माधव को कोई एक अङ्ग प्रिय नहीं था; उसके सारे अङ्ग उसे प्रिय थे, क्योंकि हर अङ्ग उसका उपकार करता है।)

वयं शब्दार्थान् जानीमः — पृष्ठ 154पाठस्य द्वाविंशतिः शब्दाः — संस्कृत-अर्थः, हिन्दी, English तथा ‘मातृभाषया अर्थं लिखन्तु’ स्तम्भः

शब्दार्थाः
प्र.1अधोलिखितानां शब्दानाम् अर्थं (संस्कृते, हिन्द्याम्, आङ्ग्लभाषायां च) लिखन्तु, मातृभाषया अपि अर्थं लिखन्तु — स्वप्ने, स्वशरीरस्य, अङ्गानि, दृष्टवान्, चर्चाम्, श्रेष्ठः, अनुक्षणम्, गृहकार्यम्, मां विना, स्मितम्, शक्नोति, मार्गे, सङ्गीतम्, साहाय्येन, प्राप्नोति, सबलाः, भवेत्, कोलाहलम्, विचारयति, बोधयति, उपकारकाणि, शक्तिम् ।
उत्तर

पृष्ठ 154 की तालिका — अन्तिम स्तम्भ में हर शब्द का पाठ वाला वाक्य दिया है। ‘मातृभाषया अर्थं लिखन्तु’ वाला खाना हर विद्यार्थी अपनी मातृभाषा में स्वयं भरे (उदाहरण ‘विस्तार से समझिए’ में)।

शब्दःअर्थः (संस्कृतम्)हिन्दीEnglishपाठे प्रयोगः
स्वप्नेस्वप्नसमयेस्वप्न मेंIn dreamसः स्वप्ने … अङ्गानि दृष्टवान् ।
स्वशरीरस्यनिजकायस्यअपने शरीर केOf his own bodyस्वशरीरस्य अङ्गानि दृष्टवान् ।
अङ्गानिअवयवाःअङ्गBody partsस्वशरीरस्य अङ्गानि दृष्टवान् ।
दृष्टवान्अपश्यत्देखाSawसः स्वप्ने … दृष्टवान् ।
चर्चाम्आलापम्चर्चा कोDiscussionतानि परस्परं चर्चां कुर्वन्ति स्म ।
श्रेष्ठःउत्तमःश्रेष्ठGreatअहं श्रेष्ठः ।
अनुक्षणम्सत्वरम्उसी समयInstantlyहस्तः अनुक्षणं वदति ।
गृहकार्यम्गृहे पठनकर्मगृहकार्यHomeworkमाधवः … गृहकार्यं करोति ।
मां विनामां विहायमेरे बिनाWithout meमां विना माधवः किमपि द्रष्टुं शक्नोति किम् ?
स्मितम्मन्दहासःथोड़ा हँस केSmileकर्णः स्मितं कृत्वा कथयति ।
शक्नोतिसमर्थः भवतिसमर्थ होता हैAble toकिमपि द्रष्टुं शक्नोति किम् ?
मार्गेवर्त्मनिमार्ग मेंOn roadमाधवः यदा मार्गे गच्छति ।
सङ्गीतम्सुन्दरं गीतम्सङ्गीतMusicसङ्गीतं श्रुत्वा आनन्दम् अनुभवति ।
साहाय्येनसहायकारणेनसहायता सेWith the help ofमम साहाय्येन उदरमपि भोजनं प्राप्नोति ।
प्राप्नोतिप्राप्तं करोतिप्राप्त करता हैGetsउदरमपि भोजनं प्राप्नोति ।
सबलाःबलवन्तःबलवान्Strongभवन्तः सर्वे सबलाः भवन्ति ।
भवेत्स्यात्हो सकता / सकती हैMay happenतर्हि दुर्घटना भवेत् ।
कोलाहलम्आरवःशोरQuarrel / noiseकोलाहलं न कुर्वन्तु ।
विचारयतिचिन्तयतिविचार करता हैThinksमाधवः विचारयति बोधयति च ।
बोधयतिज्ञापयतिसमझाता हैAdvisesमाधवः विचारयति बोधयति च ।
उपकारकाणिसहायकानिसहायता करने वालेHelpfulसर्वाणि अङ्गानि मम कृते उपकारकाणि सन्ति ।
शक्तिम्सामर्थ्यम्ताकतStrengthउदरेण पाचनात् शक्तिं प्राप्नोमि ।

वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 155प्रश्नाः १–३ : चित्रं दृष्ट्वा अङ्गस्य नाम, अङ्गस्य कार्यं, तथा समुचिता संख्या

अभ्यासः
प्र.1चित्रं दृष्ट्वा अङ्गस्य नाम लिखन्तु —
(क)(ख)(ग)(घ)(ङ)…………………………………………………………………
पुस्तक (पृष्ठ 155) के पाँच कार्टून-चित्रों का सरल रूप — हर चित्र के आगे अङ्ग का संस्कृत नाम लिखना है।
उत्तर
क्रमःउत्तरम् (संस्कृतम्)हिन्दी
(क)नयनम् (नेत्रम्)आँख
(ख)उदरम्पेट
(ग)पादः (चरणः)पैर
(घ)भुजः (बाहुः)भुजा / बाँह
(ङ)मस्तिष्कम्मस्तिष्क / दिमाग़
प्र.2कोष्ठकात् समुचितं क्रियापदं चित्वा उदाहरणानुसारम् अङ्गस्य कार्यं लिखन्तु — यथा – नयनं – पश्यति । (क) मुखम् – …………… (चलति, हसति, वदति) (ख) पादः – …………… (लिखति, चलति, पश्यति) (ग) कर्णः – …………… (हसति, वदति, शृणोति) (घ) नासिका – …………… (आघ्राणं करोति, नृत्यति, धावति) (ङ) जिह्वा – …………… (धावनं करोति, आस्वादनं करोति, पश्यति)
उत्तर
अङ्गम्उत्तरम्हिन्दीपाठात् प्रमाणम्
यथा — नयनम्पश्यतिदेखता हैअहं नयनाभ्यां पश्यामि ।
(क) मुखम्वदतिबोलता हैमुखेन भाषणं करोमि ; शिक्षकस्य प्रश्नस्य उत्तरं वदति ।
(ख) पादःचलतिचलता हैमम कारणेन माधवः चलति ।
(ग) कर्णःशृणोतिसुनता हैयानानां ध्वनिं यदि न शृणोति …
(घ) नासिकाआघ्राणं करोतिसूँघती हैअहं नासिकया आघ्राणं करोमि (प्रश्नः ६) ।
(ङ) जिह्वाआस्वादनं करोतिस्वाद लेती हैजिह्वा रसं जानाति — आस्वादनम् = चखना ।
प्र.3कोष्ठकात् समुचितां संख्यां चित्वा रिक्तस्थानं पूरयन्तु — (क) मम …………… शिरः अस्ति । (एकम्, अनेकं, चत्वारि) (ख) मम …………… पादौ स्तः । (त्रयः, द्वौ, पञ्च) (ग) मम …………… केशाः सन्ति । (दश, अष्ट, बहवः) (घ) मम …………… दन्ताः सन्ति । (चत्वारः, अष्टाविंशतिः, द्वात्रिंशत्) (ङ) मम हस्तयोः …………… अङ्गुल्यः सन्ति । (अष्ट, दश, पञ्चदश)
उत्तर
वाक्यम्उत्तरम्पूर्णं वाक्यम्कारणम्
(क) मम …… शिरः अस्ति ।एकम्मम एकं शिरः अस्ति ।शिर एक ही होता है; ‘शिरः’ नपुंसकलिङ्ग एकवचन है, इसलिए ‘एकम्’ ।
(ख) मम …… पादौ स्तः ।द्वौमम द्वौ पादौ स्तः ।‘पादौ’ तथा ‘स्तः’ दोनों द्विवचन में हैं, इसलिए संख्या भी द्विवचन — द्वौ (पुंलिङ्ग) ।
(ग) मम …… केशाः सन्ति ।बहवःमम बहवः केशाः सन्ति ।बाल गिने नहीं जाते, इसलिए निश्चित संख्या नहीं — ‘बहवः’ (बहुत सारे) ।
(घ) मम …… दन्ताः सन्ति ।द्वात्रिंशत्मम द्वात्रिंशत् दन्ताः सन्ति ।पूर्ण विकसित मनुष्य के 32 दाँत होते हैं — द्वात्रिंशत् = 32 ।
(ङ) मम हस्तयोः …… अङ्गुल्यः सन्ति ।दशमम हस्तयोः दश अङ्गुल्यः सन्ति ।एक हाथ में पाँच, दो हाथों में 5 × 2 = 10 ।

वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 156प्रश्नौ ४–५ : क्रियापदं दृष्ट्वा शरीराङ्गस्य नाम, तथा पट्टिकातः शब्दान् चित्वा गणेषु लेखनम्

अभ्यासः
प्र.1कोष्ठकात् समुचितं क्रियापदं चित्वा उदाहरणानुसारं शरीराङ्गस्य नाम लिखन्तु — यथा – पश्यति – नयनम् । (क) शृणोति – …………… (गुल्फः, चिबुकम्, कर्णः) (ख) धावति – …………… (पादद्वयम्, हस्तद्वयम्, नयनद्वयम्) (ग) नमति – …………… (शिरः, कूर्परः, जङ्घा) (घ) सूचयति – …………… (अङ्गुली, नखः, चरणः) (ङ) लिखति – …………… (हस्तः, मणिबन्धः, कटिः)
उत्तर
क्रियापदम्उत्तरम्हिन्दीअन्ये विकल्पाः किमर्थम् अशुद्धाः
यथा — पश्यतिनयनम्आँख देखती है—
(क) शृणोतिकर्णःकान सुनता हैगुल्फः = टखना, चिबुकम् = ठोड़ी — दोनों सुनते नहीं ।
(ख) धावतिपादद्वयम्दोनों पैर दौड़ते हैंहाथों या आँखों से दौड़ा नहीं जाता ।
(ग) नमतिशिरःसिर झुकता हैकूर्परः = कोहनी, जङ्घा = पिंडली — प्रणाम सिर से होता है ।
(घ) सूचयतिअङ्गुलीअङ्गुली इशारा करती हैनखः = नाखून, चरणः = पैर — इशारा अङ्गुली से ही होता है ।
(ङ) लिखतिहस्तःहाथ लिखता हैमणिबन्धः = कलाई, कटिः = कमर — लिखना हाथ का काम है ।
प्र.2पट्टिकातः शब्दान् चित्वा यथायोग्यं गणेषु लिखन्तु —
पट्टिका : नासिका, मणिबन्धः, चिबुकम्, कूर्परः, हस्तः, मणिबन्धः, कपोलः, भुजः, ललाटम्, स्कन्धः, जङ्घा, नयनम्, जानु, ऊरुः ।
(1)(2)(3)
पुस्तक (पृष्ठ 156) के तीन चित्र — हर चित्र के नीचे एक खाली खाना है; हर शब्द उसी चित्र वाले खाने में लिखना है जिसका वह अङ्ग है।
उत्तर
प्रथमः गणः — मुखस्य अङ्गानि
(बालिकायाः मुखचित्रम्)
द्वितीयः गणः — बाहोः अङ्गानि
(भुजस्य चित्रम्)
तृतीयः गणः — पादस्य अङ्गानि
(पादस्य चित्रम्)
नयनम् — आँखहस्तः — हाथ (पंजा)ऊरुः — जाँघ
नासिका — नाकमणिबन्धः — कलाईजानु — घुटना
कपोलः — गालकूर्परः — कोहनीजङ्घा — पिंडली
चिबुकम् — ठोड़ीभुजः — बाँह—
ललाटम् — माथास्कन्धः — कन्धा—

वयम् अभ्यासं कुर्मः — पृष्ठ 157प्रश्नाः ६–८ : तृतीयाविभक्तेः वाक्यरचना, सप्तमीविभक्तेः प्रयोगः, तथा शुद्धम्-अशुद्धम् इति निर्णयः

अभ्यासः
प्र.1कोष्ठकात् समुचितं पदं चित्वा वाक्यानि रचयन्तु — (क) अहं …………… गायनं करोमि । (पादेन, नासिकया, मुखेन) (ख) अहं …………… धावनं करोमि । (पादाभ्यां, ललाटेन, कूर्परेण) (ग) अहं …………… आघ्राणं करोमि । (नखैः, नासिकया, चरणेन) (घ) अहं …………… श्रवणं करोमि । (कर्णाभ्याम्, नासिकया, अङ्गुष्ठैः) (ङ) अहं …………… भोजनं करोमि । (मुखेन, पादेन, नासिकया)
उत्तर

नियम — करणे तृतीया: जिस अङ्ग से काम होता है, उसमें तृतीया विभक्ति।

पूर्णं वाक्यम्हिन्दीपदस्य विवरणम्
(क) अहं मुखेन गायनं करोमि ।मैं मुँह से गाता हूँ।मुख (नपुं.) — तृतीया, एकवचन (मुख एक है)
(ख) अहं पादाभ्यां धावनं करोमि ।मैं दोनों पैरों से दौड़ता हूँ।पाद (पुं.) — तृतीया, द्विवचन (पैर दो हैं)
(ग) अहं नासिकया आघ्राणं करोमि ।मैं नाक से सूँघता हूँ।नासिका (स्त्री.) — तृतीया, एकवचन
(घ) अहं कर्णाभ्यां श्रवणं करोमि ।मैं दोनों कानों से सुनता हूँ।कर्ण (पुं.) — तृतीया, द्विवचन (कान दो हैं)
(ङ) अहं मुखेन भोजनं करोमि ।मैं मुँह से भोजन करता हूँ।मुख (नपुं.) — तृतीया, एकवचन
प्र.2पट्टिकातः समुचितं शरीराङ्गं चित्वा भगिनी कुत्र किं धरति इति सूचयन्तु — (पट्टिका : कण्ठे, ललाटे, नयनयोः, ओष्ठयोः, पादयोः, कर्णयोः, हस्तयोः, वामहस्ते, अङ्गुल्यां, नेत्रयोः) — भगिनी …… पादुकाद्वयं धरति । भगिनी …… मुद्रिकां धरति । भगिनी …… मालां धरति । भगिनी …… उपनेत्रं धरति । भगिनी …… ओष्ठरागं धरति । भगिनी …… कङ्कणानि धरति । भगिनी …… घटीयन्त्रं धरति । भगिनी …… कुण्डलद्वयं धरति । भगिनी …… कुङ्कुमं धरति । भगिनी …… कज्जलं धरति ।
उत्तर

नियम — अधिकरणे सप्तमी: जिस अङ्ग में / पर वस्तु पहनी जाती है, उसमें सप्तमी विभक्ति।

पूर्णं वाक्यम्हिन्दीविभक्तिः तथा वचनम्
भगिनी पादयोः पादुकाद्वयं धरति ।बहन दोनों पैरों में चप्पलों की जोड़ी पहनती है।पाद — सप्तमी, द्विवचन
भगिनी अङ्गुल्यां मुद्रिकां धरति ।बहन अङ्गुली में अँगूठी पहनती है।अङ्गुली — सप्तमी, एकवचन
भगिनी कण्ठे मालां धरति ।बहन गले में माला पहनती है।कण्ठ — सप्तमी, एकवचन
भगिनी नयनयोः उपनेत्रं धरति ।बहन आँखों पर चश्मा लगाती है।नयन — सप्तमी, द्विवचन
भगिनी ओष्ठयोः ओष्ठरागं धरति ।बहन होंठों पर लिपस्टिक लगाती है।ओष्ठ — सप्तमी, द्विवचन
भगिनी हस्तयोः कङ्कणानि धरति ।बहन दोनों हाथों में कंगन पहनती है।हस्त — सप्तमी, द्विवचन
भगिनी वामहस्ते घटीयन्त्रं धरति ।बहन बाएँ हाथ में घड़ी पहनती है।वामहस्त — सप्तमी, एकवचन
भगिनी कर्णयोः कुण्डलद्वयं धरति ।बहन दोनों कानों में कुण्डलों की जोड़ी पहनती है।कर्ण — सप्तमी, द्विवचन
भगिनी ललाटे कुङ्कुमं धरति ।बहन माथे पर कुमकुम लगाती है।ललाट — सप्तमी, एकवचन
भगिनी नेत्रयोः कज्जलं धरति ।बहन आँखों में काजल लगाती है।नेत्र — सप्तमी, द्विवचन
प्र.3वाक्यं शुद्धम् अशुद्धं वा इति सूचयन्तु — (क) अहं कर्णाभ्यां भोजनं करोमि । (ख) अहं नासिकाद्वारा श्वासं स्वीकरोमि । (ग) अहम् अङ्गुष्ठैः गणनां करोमि । (घ) अहं नयनाभ्यां श्रवणं करोमि । (ङ) अहं हस्तेन कार्यं करोमि ।
उत्तर
वाक्यम्उत्तरम्कारणम् तथा शुद्धं वाक्यम्
(क) अहं कर्णाभ्यां भोजनं करोमि ।अशुद्धम्कानों से भोजन नहीं होता, सुना जाता है । शुद्धम् — अहं मुखेन भोजनं करोमि ।
(ख) अहं नासिकाद्वारा श्वासं स्वीकरोमि ।शुद्धम्साँस नाक से ही ली जाती है । (नासिकाद्वारा = नासिका के द्वारा)
(ग) अहम् अङ्गुष्ठैः गणनां करोमि ।अशुद्धम्गिनती अँगूठों से नहीं, अङ्गुलियों से की जाती है । शुद्धम् — अहम् अङ्गुलीभिः गणनां करोमि ।
(घ) अहं नयनाभ्यां श्रवणं करोमि ।अशुद्धम्आँखों से देखा जाता है, सुना नहीं । शुद्धम् — अहं कर्णाभ्यां श्रवणं करोमि । (अथवा — अहं नयनाभ्यां दर्शनं करोमि ।)
(ङ) अहं हस्तेन कार्यं करोमि ।शुद्धम्हाथ से ही काम होता है । ‘हस्ताभ्यां कार्यं करोमि’ भी शुद्ध है ।

योग्यताविस्तरः — शरीराङ्गानां नामानि — पृष्ठ 158चित्रे अङ्कितानि द्वात्रिंशत् शरीराङ्गनामानि — शिरसः पादपर्यन्तम्

योग्यताविस्तरः
प्र.1शरीराङ्गानां नामानि — चित्रे प्रदर्शितानि सर्वाणि नामानि पठन्तु, अवगच्छन्तु, स्मरन्तु च । (केशाः, ललाटम्, भ्रूः, नेत्रम्, नासिका, कपोलः, कर्णः, मुखम्, चिबुकम्, कण्ठः, ग्रीवा, स्कन्धः, भुजः, वक्षःस्थलम्, स्तनः, कफोणिः/कूर्परः, उदरम्, नाभिः, मणिबन्धः, हस्तः, अङ्गुष्ठः, अङ्गुल्यः, कटिः, ऊरुः, जानु, जङ्घा, गुल्फः, पादः, नखाः, अङ्गुल्यः, पार्ष्णिः, पादाङ्गुष्ठः)
उत्तर

पृष्ठ 158 के चित्र के बत्तीस नाम, शरीर के भागों के अनुसार ऊपर से नीचे के क्रम में —

शरीरभागःसंस्कृतम्हिन्दीEnglish
शिरः तथा मुखम्
(सिर और चेहरा)
केशाःबालHair
ललाटम्माथाForehead
भ्रूःभौंहEyebrow
नेत्रम् (नयनम्)आँखEye
नासिकानाकNose
कपोलःगालCheek
कर्णःकानEar
मुखम्मुँहMouth / face
चिबुकम्ठोड़ीChin
ग्रीवा
(गर्दन)
कण्ठःगलाThroat
ग्रीवागर्दनNeck
बाहुः
(कन्धे से अङ्गुली तक)
स्कन्धःकन्धाShoulder
भुजःबाँहArm
कफोणिः / कूर्परःकोहनीElbow
मणिबन्धःकलाईWrist
हस्तःहाथHand
अङ्गुष्ठःअँगूठाThumb
अङ्गुल्यःहाथ की उँगलियाँFingers
धड़
(छाती से कमर तक)
वक्षःस्थलम्छातीChest
स्तनःस्तनBreast
उदरम्पेटStomach / belly
नाभिःनाभिNavel
कटिःकमरWaist
पादः
(जाँघ से अङ्गुली तक)
ऊरुःजाँघThigh
जानुघुटनाKnee
जङ्घापिंडलीShank / calf
गुल्फःटखनाAnkle
पादःपैरFoot / leg
पार्ष्णिःएड़ीHeel
पादाङ्गुष्ठःपैर का अँगूठाBig toe
अङ्गुल्यःपैर की उँगलियाँToes
नखाःनाखूनNails

मधुराष्टकं पठन्तु स्मरन्तु च — पृष्ठ 159श्रीवल्लभाचार्य-कृतं मधुराष्टकम् — अष्टौ श्लोकाः, अन्वयः, अर्थः तथा भावः

स्तोत्रम्
प्र.1मधुराष्टकं पठन्तु स्मरन्तु च —

अधरं मधुरं वदनं मधुरं नयनं मधुरं हसितं मधुरम् ।
हृदयं मधुरं गमनं मधुरं मधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥१॥
वचनं मधुरं चरितं मधुरं वसनं मधुरं वलितं मधुरम् ।
चलितं मधुरं भ्रमितं मधुरं मधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥२॥
वेणुर्मधुरो रेणुर्मधुरः पाणिर्मधुरः पादौ मधुरौ ।
नृत्यं मधुरं सख्यं मधुरं मधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥३॥
गीतं मधुरं पीतं मधुरं भुक्तं मधुरं सुप्तं मधुरम् ।
रूपं मधुरं तिलकं मधुरं मधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥४॥
करणं मधुरं तरणं मधुरं हरणं मधुरं रमणं मधुरम् ।
वमितं मधुरं शमितं मधुरं मधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥५॥
गुञ्जा मधुरा माला मधुरा यमुना मधुरा वीची मधुरा ।
सलिलं मधुरं कमलं मधुरं मधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥६॥
गोपी मधुरा लीला मधुरा युक्तं मधुरं मुक्तं मधुरम् ।
दृष्टं मधुरं सृष्टं मधुरं मधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥७॥
गोपा मधुरा गावो मधुरा यष्टिर्मधुरा सृष्टिर्मधुरा ।
दलितं मधुरं फलितं मधुरं मधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ॥८॥
— श्रीवल्लभाचार्य-कृतं मधुराष्टकम्

(पठन-स्मरण के साथ प्रत्येक श्लोक का अर्थ और भाव भी समझिए।)
उत्तर

टेक का अर्थ — ‘मधुराधिपतेरखिलं मधुरम्’ = मधुरा (मथुरा) के अधिपति श्रीकृष्ण का सब कुछ मधुर है। आठों श्लोकों का हिन्दी अर्थ —

श्लोकःयत्र-यत्र माधुर्यम्हिन्दी अर्थः
१अधरम्, वदनम्, नयनम्, हसितम्, हृदयम्, गमनम्उनका होंठ मीठा है, मुख मीठा है, नेत्र मीठे हैं, हँसी मीठी है, हृदय मीठा है, चाल मीठी है — मथुरापति का सब कुछ मीठा है।
२वचनम्, चरितम्, वसनम्, वलितम्, चलितम्, भ्रमितम्उनकी वाणी मीठी, चरित्र मीठा, वस्त्र मीठा, बल खाकर मुड़ना मीठा, चलना मीठा, घूमना मीठा — मथुरापति का सब कुछ मीठा है।
३वेणुः, रेणुः, पाणिः, पादौ, नृत्यम्, सख्यम्उनकी बाँसुरी मीठी, (उनके चरणों की) धूल मीठी, हाथ मीठा, दोनों पैर मीठे, नाच मीठा, मित्रता मीठी — मथुरापति का सब कुछ मीठा है।
४गीतम्, पीतम्, भुक्तम्, सुप्तम्, रूपम्, तिलकम्उनका गाना मीठा, पीना मीठा, खाना मीठा, सोना मीठा, रूप मीठा, तिलक मीठा — मथुरापति का सब कुछ मीठा है।
५करणम्, तरणम्, हरणम्, रमणम्, वमितम्, शमितम्उनका करना मीठा, तैरना मीठा, हरण करना मीठा, क्रीड़ा करना मीठा, उगलना मीठा, शान्त करना मीठा — मथुरापति का सब कुछ मीठा है।
६गुञ्जा, माला, यमुना, वीची, सलिलम्, कमलम्उनकी गुंजा-माला मीठी, (वैजयन्ती) माला मीठी, यमुना मीठी, (उसकी) लहर मीठी, जल मीठा, कमल मीठा — मथुरापति का सब कुछ मीठा है।
७गोपी, लीला, युक्तम्, मुक्तम्, दृष्टम्, सृष्टम्उनकी गोपी मीठी, लीला मीठी, मिलना मीठा, छोड़ना मीठा, देखना मीठा, रचना मीठी — मथुरापति का सब कुछ मीठा है।
८गोपाः, गावः, यष्टिः, सृष्टिः, दलितम्, फलितम्उनके ग्वाले मीठे, गायें मीठी, लाठी मीठी, सृष्टि मीठी, मसलना मीठा, फलना मीठा — मथुरापति का सब कुछ मीठा है।

गतिविधि-कार्यम् तथा परियोजनाकार्यम् — पृष्ठ 159पाठस्य नाट्याभिनयः तथा स्फोरकपत्रे शरीरचित्रस्य निर्माणम्

गतिविधि-कार्यम्परियोजनाकार्यम्
प्र.1गतिविधि-कार्यम् — कक्षायां सर्वे छात्राः शिक्षकस्य मार्गदर्शनेन अस्य पाठस्य नाट्याभिनयं कुर्वन्तु ।
उत्तर

नाट्याभिनय की योजना — पाठ में सात पात्र हैं; हर पात्र के संवाद पाठ में ही हैं।

पात्रम्वेशभूषा (सरल उपाय)तस्य संवादः (पाठात्)
माधवःसाधारण वस्त्र; एक चटाई या बेंच पर सोने का अभिनय‘मम शरीरस्य सर्वाणि अङ्गानि मम कृते उपकारकाणि सन्ति … भवन्तः सर्वेऽपि मम प्रियाः ।’
पादःगत्ते पर बना पैर का चित्र गले में लटकाकर‘अहं श्रेष्ठः । मम कारणेन माधवः चलति ।’
हस्तःगत्ते का हाथ / बड़ा दस्ताना‘अरे अरे ! मम कारणेन माधवः लिखति, गृहकार्यं करोति, वस्तूनि आनयति च ।’
नयनम्गत्ते की बड़ी आँख का मुखौटा‘मां विना माधवः किमपि द्रष्टुं शक्नोति किम् ?’
कर्णःगत्ते का बड़ा कान‘माधवः यदा मार्गे गच्छति … तर्हि दुर्घटना भवेत् ।’ (मुस्कुराकर बोलना है)
मुखम्गत्ते का हँसता हुआ मुँह‘भोः ! सर्वे शृण्वन्तु, माधवः मम कारणेन भोजनं करोति, भाषणं करोति …’
उदरम्कमीज़ के भीतर तकिया रखकर गोल पेट‘भवतु, भवतु, कोलाहलं न कुर्वन्तु । वयं सर्वे माधवम् एव पृच्छाम, कः श्रेष्ठः ।’
प्र.2परियोजनाकार्यम् — योग्यताविस्तरभागे विद्यमानं चित्रं स्फोरकपत्रे रचयित्वा अङ्गानां नामानि लिखन्तु ।
उत्तर

क्या करना है — पृष्ठ 158 वाला शरीर-चित्र स्फोरकपत्र (थर्मोकोल की शीट या मोटा चार्ट-पेपर) पर बनाइए, हर अङ्ग से रेखा खींचकर किनारे पर उसका संस्कृत नाम लिखिए। पुस्तक के चित्र के अनुसार नामों का स्थान —

वामभागे (बाईं ओर)दक्षिणभागे (दाईं ओर)अधोभागे (नीचे)
केशाः, नेत्रम्, कर्णः, मुखम्, कण्ठः, भुजः, वक्षःस्थलम्, उदरम्, अङ्गुल्यः, कटिः, ऊरुः, जानु, पादःललाटम्, भ्रूः, नासिका, कपोलः, चिबुकम्, ग्रीवा, स्कन्धः, स्तनः, कफोणिः/कूर्परः, नाभिः, मणिबन्धः, अङ्गुष्ठः, हस्तः, जङ्घा, गुल्फः, नखाःअङ्गुल्यः, पार्ष्णिः, पादाङ्गुष्ठः

Chapter 15 of 16 – Sanskrit

Also for This Chapter

NCERT Solutions Class 6 Sanskrit Chapter 15 Madhavasya Priyam Angam – Overview

ClassClass 6
SubjectSanskrit
Chapter15 – Madhavasya Priyam Angam
Session2027
FormatFull answers on this page + PDF

NCERT Solutions Class 6 Sanskrit Chapter 15 – FAQs

Where can I download NCERT Solutions Class 6 Sanskrit Chapter 15 Madhavasya Priyam Angam PDF?

Read every answer on this page, or download the free PDF from the table at the top.

Is this for the 2027 session?

Yes, it follows the latest NCERT Class 6 Sanskrit book for 2027.

How many questions are solved in NCERT Class 6 Sanskrit Chapter 15?

All questions of the chapter – the in-text questions, activities and the end-of-chapter exercises.

How should I use these solutions?

Read the chapter in the NCERT book first, attempt the questions yourself, then check your answers here.

Official website: ncert.nic.inNational Council of Educational Research and Training publishes date sheets, admit cards and results here
Visit

Ask a question

?

Loading comments…